Chư Tôn Thiện Đức & Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa - Tập 1

Thiền Sư Huyền Khê ( ? - ? ) Chùa Thiên Phúc - Huế

Thiền sư Huyền Khê ( ? - ? )

Chùa Thiên Phúc - Huế

Sách Việt Nam Phật giáo sử lược của Hòa thượng Mật Thể chỉ ghi “Giác Linh Hòa thượng” mà không nói gì thêm. Sách Đại Nam nhất thống chí q.II phủ Thừa Thiên, ở mục “Tăng” đã chép rõ hơn về tiểu truyện của thiền sư: “Giác Linh, hiệu là Huyền Khê Hòa thượng, người Quảng Đông, Ngài là đời thứ 35 của môn phái Lâm Tế, lúc còn ít tuổi, tính thích du hiệp, tinh võ nghệ, vì báo cừu mà lạm sát, bèn trốn đi ở chùa, đầu tiên vượt biển qua Đông Phố, tức là Gia Định về sau, làm sư vân du, sau đến Thuận Hóa, treo tích trượng ở chùa Pháp Vân - sau đổi là chùa Thiên Phúc tục gọi là chùa Khoai – Hòa thượng tinh Thiền học, Tăng đồ theo học càng ngày càng nhiều. Nghe Ngài giỏi võ nghệ, có người xin học, cũng dạy, không từ chối. Được ít lâu, đồ đệ e rằng thầy giấu nghề, không truyền hết, họ muốn thử. Một hôm ngồi ăn ở phương trượng, có người ngầm cắp cái chùy sắt, đứng sau lưng vung đánh. Ngài nghe tiếng chùy liền giơ đũa gạt, chùy văng ra. Võ nghệ cao cường là thế”.

Về ngài Huyền Khê, tiểu truyện do Đại Nam liệt truyện tiền biên và Đại Nam nhất thống chí ghi lại là như thế. Tuy nhiên cứ vào đạo hiệu Huyền Khê cũng như thời gian Ngài đến nước ta, chúng ta có thể xác định Ngài qua rất sớm, có lẽ đồng thời với Thiền sư Lục Hồ Viên Cảnh và Đại Thâm Viên Khoan, nhất là về Pháp danh Huyền Khê, chúng ta biết Ngài thuộc thiền phái Lâm Tế của ngài Đạo Mân Mộc Trần, bởi vì bài kệ truyền Pháp của phái này vốn đọc:

道 本 原 成 佛 祖 仙，

明 如紅日 麗 中 天。

靈 原 廣 閏 慈 風 普，

照 世 真 燈 萬 古 傳。

Phiên âm:

Đạo bổn nguyên thành Phật tổ tiên,

Minh như hồng nhật lệ trung thiên.

Linh nguyên quảng nhuận từ phong phổ,

Chiếu thế chơn đăng vạn cổ truyền.

Tạm dịch:

Đạo vốn thâm sâu Phật Tổ Tiên,

Sáng soi tuyệt đẹp cõi trung thiên;

Nguồn linh thấm rộng làn gió tốt,

Đèn tuệ chiếu khắp vạn cổ truyền.

Nhưng đến khi Huyền Diệp, con của Thuận Trị lên ngôi năm 1662 và đặt niên hiệu Khang Hy, thì để tránh húy của Huyền Diệp, chữ Huyền đổi thành chữ Nguyên. Do thế với Pháp danh Huyền Khê, thì Thiền sư chắc chắn phải xuất gia và có Pháp danh trước 1662 này. Thứ hai, năm 1679, đám vong thần nhà Minh là tổng binh Trần Thượng Xuyên và phó tướng Trần An Bình cùng tổng binh Dương Ngạn Địch và phó tướng Hoàng Tiến đã đem 50 chiếc thuyền và 3000 lính đến xin thần phục Hiền Vương

Nguyễn Phúc Tần và được chúa cho vào sinh sống ở Đông Phố (Đồng Nai và Mỹ Tho). Vì Hòa thượng Giác Linh theo sử sách là đã từng ở Đông Phố trước khi ra Thuận Hóa khai sơn chùa Thiên Phúc (chùa Khoai, hiện nay thuộc xã Thủy Xuân, Huế), cho nên chúng ta có thể giả thiết Ngài đã đi với đám quan quân này. Và cũng từ 2 lý do trên, chúng ta có thể giả thiết Thiền sư Huyền Khê Giác Linh là người đi tiên phong đối với Tổ Nguyên Thiều trong việc hoằng hóa ở vùng Nam Hà.

Nhưng căn cứ vào long vị hiện thờ tại bàn tổ chùa Báo Quốc chúng ta được biết Ngài được thờ sau Tổ khai sơn là Thiền sư Giác Phong và được viết: 三十五世清國南遊開山法雲佛清玄溪和尚猊座 “Tam thập ngũ thế Thanh quốc Nam du khai sơn Pháp Vân Phật Thanh Huyền Khê Hòa thượng nghê toà”. Đồng thời tại tháp của Ngài đã từng có tại chùa Báo Quốc cũng đã ghi: 三十五世開山法雲寺清國南遊諱佛清玄溪和尚寶塔 “Tam thập ngũ thế khai sơn Pháp Vân tự Thanh Quốc Nam du húy Phật Thanh Huyền Khê Hòa thượng bảo tháp”. Qua hai căn cứ trên ta cũng có thể thấy là Thiền sư Huyền Khê thuộc thế hệ thứ 35 húy là Phật Thanh thì không thể là người đồng hàng với Tổ Nguyên Thiều được mà lại cách Tổ Nguyên Thiều đến hai thế hệ, và do thế không thể là người sang Việt Nam trước Tổ Nguyên Thiều được.

Tổ Sư Minh Hoằng Tử Dung ( ? - ? ) Chùa Ấn Tôn – Từ Đàm - Huế

Tổ sư Minh Hoằng Tử Dung ( ? - ? )

Chùa Ấn Tôn – Từ Đàm - Huế

Đối với Phật giáo Huế thì Tổ Minh Hoằng Tử Dung là vị Sơ Tổ của Thiền phái Tử Dung - Liễu Quán ở Đằng trong. “Chùa Từ Đàm: Ở trên gò ấp Bình An. Tương truyền chùa do Tử Thông Hòa thượng dựng, lại có tên chùa Ấn Tôn”.

Lời ghi chép quá đơn sơ, lại có phần sai nữa. Tử Dung chứ đâu phải là Tử Thông? Những tấm bia đá dựng ở chùa Chúc Thánh - Quảng Nam, lại chỉ nói Ngài là: “Người Đại Thanh, qua An Nam, trác tích Thuận Hóa, lập chùa Ấn Tôn”.

Tuy nhiên, một sự may mắn là tại chùa núi Phụng Sơn ở phủ Bình Khang còn có một bản Chánh Pháp Nhãn Tạng khắc vào giữa tháng 5 năm Cảnh Hưng thứ 9 (1748), và trong quyển Liệt Tổ thiền truyện của ngài Bổn Quả Khoáng Viên khắc tại Trung Quốc, sau các Đại sư ở Thuận Hóa trùng khắc và tục biên; một bản Chánh Pháp Nhãn Tạng của ngài Chơn Kim Pháp Lâm soạn năm 1889 (Hiện chùa Viên Thông - Huế tàng bản) đã giúp chúng ta biết được các chi tiết sau:

Vào cuối đời Minh, tông Lâm Tế rất long thịnh ở Thiên Đồng Sơn và Khánh Sơn. Tại Thiên Đồng Sơn có phái Thiên Đồng Viên Ngộ; từ chùa Thiên Đồng có ngài Thông Thiên được phong làm Quốc sư hiệu là Hoằng Giác gọi là Quốc sư Thông Thiên Hoằng Giác, ở vào đời thứ 31 dòng Lâm Tế. Ngài này truyền thừa theo kệ của ngài Vạn Phong Thời Ủy; chúng tôi gọi là “kệ chùa Thiên Đồng”:

祖 道 戒 定 宗

方 廣 證 圓 通

行 超 明 實 際

了 達 悟 真 空

Phiên âm: Tổ Đạo Giới Định Tông,

Phương Quảng Chứng Viên Thông,

Hạnh Siêu Minh Thật Tế,

Liễu Đạt Ngộ Chơn Không.

Tạm dịch: Giới định là tông chỉ,

Rộng khắp chứng thần thông;

Hạnh vượt sang bờ Thật,

Tỏ ngộ đến chơn không.

Đồng thời Ngài cũng biệt xuất kệ và ra khai sơn chùa Thiên Khai. Kệ của Ngài là:

Đạo bổn nguyên thành Phật Tổ tiên

Minh Như Hồng nhựt lệ trung thiên

Linh nguyên quảng nhuận từ phong phổ

Chiếu thế chơn đăng vạn cổ huyền;

cũng đồng thời Ngài tự đổi Pháp húy thành Đạo Mân Mộc Trần; đó là kệ chùa Thiên Khai.

Ngài viên tịch vào triều Lê, không rõ năm nào chỉ thấy ghi ngày 16 tháng 11.

Có thể Ngài đã qua Nam với nhiều Ngài có chữ “Minh” đứng trước, các Ngài có thể ở chùa Thiên Đồng, có thể ở chùa Thiên Khai, chùa Báo Tư v.v... Nhưng đều đi một lần với ngài Nguyên Thiều Hoán Bích vào năm 1676 hoặc 1677, cùng đổ bộ lên Quy Ninh. Ở đây, chúng tôi sẽ nói đến mấy vấn đề cần yếu sau:

Trong bộ sách Việt Nam Phật giáo sử lược (1942), đã được in lại nhiều lần, Hòa thượng Mật Thể cho rằng: Tổ Minh Hoằng Tử Dung qua Thuận Hóa một lần với ngài Thạch Liêm vào đời chúa Nguyễn Phúc Thái (1687-1691) để ngồi trên ghế Thập Sư ở giới đàn chùa Thiên Mụ; sau giới đàn Ngài ra lập chùa Ấn Tôn. Đoạn này, rất cần đến sự đính chính của hậu thế chúng ta. Thứ nhất, ngài Thạch Liêm qua Thuận Hóa năm Ất Hợi (1695) đời Nguyễn Phúc Chu, chứ không phải qua vào đời chúa Nguyễn Phúc Thái. Thứ hai, đại giới đàn năm Ất Hợi (1695) mở tại chùa Thiền Lâm chứ nhất định không phải là ở chùa Thiên Mụ. Thứ ba, tất cả chư Tăng trong đại giới đó đều là người Trung Quốc đệ tử của Thạch Liêm Thiền sư chứ không có ai khác, cho nên Tổ Minh Hoằng Tử Dung không can dự đến giới đàn này.

Cũng trong sách nói trên, Hòa thượng Mật Thể đã dịch câu này trong văn bia: “Nhâm Thìn hạ, Hòa thượng lai quảng tấn toàn

viện” thành ra như thế này: “Năm Nhâm Thìn (1712) mùa hạ, Hòa thượng vào Quảng Nam dự lễ Toàn Viện” (?). Có lẽ Hoà thượng Mật Thể đã theo bản Pháp văn của Louis Sogny trong bài Le premier Annamite... ở B.A.V.H. Số 3 năm 1928, khi nói đến Tổ Từ Lâm. Thực sự, có lẽ câu ấy muốn nói rằng mùa hạ năm Nhâm Thìn (1712) ấy, lễ an cư kiết hạ được tổ chức rất quy mô ở thiền viện Thiền Lâm thuộc vùng đất rất rộng trước mặt chùa Từ Đàm hiện nay; có thể chư Tăng ở Thuận Hóa - Quảng Nam vân tập về đây và toàn viện đã cung thỉnh ngài Tử Dung ở Ấn Tôn gần đó đến làm Thiền chủ. Cách chấm câu ấy có thể là: “Hòa thượng lai, quảng tấn toàn viện” tức là Hòa thượng đến, coi sóc nhắc nhở chu đáo mọi việc và sách tấn, khuyến khích chư Tăng để khai lễ cho chư Tăng vào hạ.

Phương pháp hoằng giáo của sơ Tổ Minh Hoằng Tử Dung đúng là phương pháp của chư Thiền Tổ trong phái Lâm Tế chánh tông; tức là trao công án cho đệ tử “tham”. Công án Tổ Minh Hoằng Tử Dung đã trao cho Tổ Liễu Quán là: 萬法歸一一歸何處“Vạn Pháp quy nhất, nhất quy hà xứ?”. Yếu chỉ của Thiền Lâm Tế là đốn ngộ. Không kể lâu hay mau, khi vị Đại sư tham công án đến tột cùng, hoát nhiên ngộ đạo. Vị Thiền sư ngộ đạo sẽ biểu lộ bằng một hành động mà thế nhân thấy rất kỳ quặc, khác thường; hoặc làm một bài “kệ” để trình Tổ. Thấy đệ tử đạt, Thiền Tổ liền ấn chứng, người ta còn gọi là “ấn khả”, và chính vị Thiền sư được ấn khả đó là Tổ kế thế của vị Tổ trước.

Tổ Liễu Quán đắc Pháp ở Sơ Tổ Minh Hoằng Tử Dung đúng theo truyền thống Lâm Tế chánh tông ấy. Theo thuyết truyền thì trong kỳ kiết hạ năm Nhâm Thìn (1712); sau khi Tổ Liễu Quán trình Kệ “Dục Phật” - rất tiếc là bài kệ này không được chép lại - Sơ Tổ Minh Hoằng liền "ấn khả". Từ giờ phút được ấn khả thì “y

bát” của Minh Hoằng Tử Dung Sơ Tổ tại Ấn Tôn Hoàng Long Sơn, đã đi về núi Thiên Thai. Sau một thời gian Thiền phái Tử Dung - Liễu Quán phát triển rực rỡ khắp cõi Thuận Hóa và lan ra cả Nam Hà từ thế kỷ thứ XVIII, kéo dài cho đến tận ngày nay.

Tháp của Tổ Minh Hoằng Tử Dung trước đây được xây dựng trong khuôn viên chùa Từ Đàm, nhưng sau đó do Pháp mở đường Nam Giao cắt vườn chùa làm hai mảnh, nên tháp của Tổ Tử Dung phải di dời qua gởi ở góc vườn chùa Báo Quốc. Chúng ta hy vọng một ngày nào đó có điều kiện sẽ thỉnh tháp của Tổ quay lại sân chùa Từ Đàm như thuở ban đầu vốn có của nó.

Thiền Sư Chí Khả (1710 – 1744) Chùa Sắc Tứ Tịnh Quang – Quảng Trị

Thiền sư Chí Khả (1710 – 1744)[1]

Chùa Sắc Tứ Tịnh Quang – Quảng Trị

Tổ sư vốn người Trung Quốc, sinh trưởng trong một gia đình thâm tín Phật pháp. Lúc mang thai, bà mẹ mộng thấy một con chim Hạc từ ngọn núi phía nam bay lại, sau đó, Ngài được sinh ra, thân tướng khôi ngô, mày thanh mắt sáng.

Ấu thơ, Ngài thường được mẹ dẫn đến ngôi chùa trong làng tụng Kinh niệm Phật.

Năm lên 7 tuổi, Ngài mộng thấy con thuyền đưa Ngài đến vùng non xanh nước biếc, bốn bề là núi sông, cỏ cây và cát trắng, trước mặt là trái núi hình quả chuông cái mõ, sau lưng là ba dòng khe, nước trong xanh chảy về một mối, hiệp thành dòng sông chảy giữa đôi bờ cỏ cây sanh tốt và bãi cát trắng bao la liền giây với rặng núi kéo dài ra muôn dặm. Giữa cảnh thiên nhiên

———

[1] Trích kỷ yếu lễ Khánh thành Tổ đình Sắc Tứ Tịnh Quang Quảng Trị, ngày 18/2 năm Tân tỵ (12.3.2001) do Nguyên Ninh sưu tập.

hùng vĩ ấy hiện ra một ngôi chùa và một vị Thiền sư, lạ lùng thay là trong mộng mị, Ngài thấy vị Thiền sư ấy chính là mình chứ không ai khác.

Năm 12 tuổi, Ngài từ giã gia đình với quyết tâm rất mãnh liệt, theo đoàn thuyền buôn vượt biển đi về phía nam. Khi đoàn thuyền ghé vào cửa Thuận An thuộc đất Thuận Hóa, Ngài lên bờ và cảm thấy hân hoan như được về quê cũ. Ngài học tiếng Việt rất mau, thâm nhập phong tục tập quán của người Việt rất dễ. Ngài quyết chí đi tu và tìm đến kinh đô Huế học đạo với Tổ sư Liễu Quán.

Trong buổi sơ ngộ, Tổ sư Liễu Quán cầm lấy tay Ngài nói: “Thầy trò ta gặp nhau đây là do túc duyên từ kiếp trước” và đã thế độ cho Ngài với Pháp danh là Tế Pháp (?) tự Tánh Tu hiệu Chí Khả.

Sau 10 năm học đạo, đến năm Quý Sửu (1733), Ngài được chính thức thọ Cụ túc giới và được tổ Liễu Quán cho vân du hóa đạo. Như có tiếng gọi từ kiếp xa xưa, Ngài lên đường đi ra phía huyện Hải Lăng, Quảng trị, bên bờ sông Vĩnh Định, dựng một thảo am và nghỉ lại đây ít lâu. Trong thời gian này Ngài đã độ được hơn 10 người xuất gia và rất nhiều Phật tử.

Ngài lại lên đường đi về phía thượng nguồn sông Vĩnh Định đến chổ hiệp lưu của hai sông: sông Vĩnh Định và sông Thạch Hãn. Ngài đã đến địa phận làng Ái Tử. Làng này, xưa có tên là thôn Mạc và là nơi đóng hành dinh đầu tiên của chúa Nguyễn Hoàng khi vào Nam (1558).

Thật là một điều nhiệm màu bất tư nghị. Phong cảnh nơi đây cũng có 3 dòng sông hiệp thủy, cũng có gò đất tọa thế như Voi nằm, liền giây với những gò đống nối tiếp Trường Sơn, tượng hình như chuông, như mõ: đúng là cảnh núi sông này, cảnh núi sông của

giấc mộng 15 năm trước. Ngài quyết định dựng một am tranh đặt tên là Tịnh Độ Am, tọa lạc trên gò đất có thế Voi nằm mà đến bây giờ vẫn còn gọi là xứ Bàu Voi thuộc làng Ái Tử, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Điều này trong bút ký của tổ Chí Khả còn ghi lại về địa cuộc của Tổ đình Tịnh Quang: “Tại xứ bàu Voi thấy có huyệt đất hình tượng con Voi như nằm xuống, như đứng dậy đời đời tồn tại không dứt”… Địa lý như vậy thật là điềm hiệu tốt lành, cho nên dầu trải qua binh lửa nhiều kỳ, Tổ đình Sắc Tứ Tịnh Quang vẫn tồn tại và nay được Trùng Hưng.

Ngài dựng am Tịnh Độ từ năm nào thì nay chưa khảo chứng được, có khả năng là vào năm Ất Mão (1735) Vĩnh Hữu nguyên niên đời Lê Ý Tôn, tương ứng với năm thứ 11 chúa Nguyễn Phúc Trú. Đến năm Kỷ Mùi (1739) tức là năm Vĩnh Hựu thứ 5 đời Lê Ý Tôn, tương ứng với năm thứ 2 đời chúa Thế Tôn Nguyễn Phúc Khánh, chùa được Sắc tứ và đổi tên Tịnh Độ Am thành Sắc Tứ Tịnh Quang Tự.

Tổ Chí Khả chuyên trì kinh Pháp Hoa, mỗi lần tụng đến phẩm Dược Vương – thuật chuyện Bồ tát Dược Vương đốt một cánh tay để cúng dường chư Phật – thì lòng cảm khái vô cùng, thâm tín vào hạnh Bố thí Ba la mật.

Năm 34 tuổi, Ngài phát nguyện thiêu thân, thể hiện hùng tâm vô úy, hoằng nguyện cúng dường.

Sáng hôm đó, chiên đàn chất chín tầng cao, thiện tín bốn phương quy về cả vạn, ai nấy điều chứng kiến Tổ sư an nhiên thiền tọa trong lửa cháy ngút ngàn. Đúng là cảnh tượng thù thắng hoa sen nở trong biển lửa.

Trong “Cánh Hạc Non Nam” của Hòa thượng Trí Thủ, chỉ ghi Tổ sư là người China (Trung Quốc), không ghi quận huyện làng xã

và năm sinh. Nhưng xét năm thọ giới Cụ túc của Tổ sư là năm Quý Sửu (1733) và năm Tổ sư qua Việt Nam lúc 12 tuổi cộng với 10 năm học đạo với Tổ sư Liễu Quán, thì năm sinh của Tổ sư có thể là năm Canh Thìn (1710). Do đó năm tự thiêu của Ngài là năm Giáp Tý (1744).

Thiền Sư Minh Hải Pháp Bảo ( ? - ? ) Chùa Chúc Thánh – Quảng Nam

Thiền sư Minh Hải Pháp Bảo ( ? - ? )

Chùa Chúc Thánh – Quảng Nam

Bên cạnh Thiền phái Tử Dung-Liễu Quán ở Phật giáo Thuận Hóa, còn mở ra một dòng Thiền thứ 4 là dòng Chúc Thánh do Thiền sư Minh Hải Pháp Bảo khai sáng với bài kệ truyền Pháp:

明 實 法 全 章

印 真 如 是 同

祝 聖 壽 天 久

祈 國 祚 地 強

Phiên âm:

Minh thiệt pháp toàn chương,

Ấn chơn như thị đồng.

Chúc Thánh thọ thiên cữu,

Kỳ quốc tộ địa cường.

Tạm dịch:

Pháp Chân thật sáng soi,

Hòa đồng dấu ấn Phật;

Chúc Thánh thọ lâu dài,

Cầu quốc gia vững mạnh.

Bản thân Thiền sư Minh Hải là thuộc dòng kệ của Tổ Đạo Mân đứng sau Tổ Siêu Bạch Hoán Bích. Tổ Minh Hải thế danh là Lương Thế An, qua cùng lần với Tổ Minh Hoằng Tử Dung. Tuy địa điểm hoằng hóa của Ngài không phải ở Huế mà chủ yếu là ở vùng Quảng Nam với các danh lam do Ngài khai sơn như chùa Chúc Thánh tại Hội An, chùa Cổ Lâm tại Ái Nghĩa... đây là các ngôi cổ tự không những có nhiều liên hệ với Phật giáo Việt Nam, mà còn cả với lịch sử dân tộc. Cụ thể là chùa Cổ Lâm, nơi nhà ái quốc nổi tiếng Trần Cao Vân đã từng xuất gia tu học với Pháp danh Như Ý (Ấn Chơn Như Thị Đồng... Pháp danh của Trần Cao Vân đứng ở thế thứ chữ Như trong bài kệ) , trước khi ra gánh vác sự nghiệp cứu nước. Hoặc như Chúc Thánh, nơi tổ Minh Hải Pháp Bảo đã dạy tổ Thiệt Dinh Chính Hiển, vị thầy của một tác giả văn học lớn đàng trong là ngài Pháp Chuyên(1).

———

(1) Lê Mạnh Thát, Pháp Chuyên toàn tập (chuyện Diệu Nghiêm Thiền sư), Vạn Hạnh xb, Sài gòn 1982

Thiền Sư Minh Hằng Định Nhiên (? – 1793) Chùa Quốc Ân - Huế

Thiền sư Minh Hằng Định Nhiên (? – 1793)

Chùa Quốc Ân - Huế

Ngài theo dòng kệ của Bổn sư Siêu Bạch truyền xuống. Lúc Tổ Nguyên Thiều Siêu Bạch viên tịch vào năm 1728 thì Thiền sư được cử làm Trú trì kế thế ở chùa Quốc Ân. Ngày sinh và nguyên quán đều không rõ. Sách chỉ ghi rõ Thiền sư viên tịch vào năm Quý Sửu (1793) dưới thời Tây Sơn, sau khi vua Quang Trung mất một năm (1792). Và lúc Thiền sư trú trì tại chùa Quốc Ân, số điền thổ của chùa lên đến 10 mẫu, của đàn việt cũng nhiều. Thiền sư là người cẩn trọng, một mặt giữ gìn của cải vật chất, Pháp tượng, Pháp khí của chùa kỹ càng cho đến đời Tây Sơn; một mặt Thiền sư lo lắng hoằng hóa giáo Pháp Lâm Tế của Bổn sư truyền lại thật chu đáo.

Theo sự khảo cứu của ông Léopold Cadière(1) thì tháp Thiền sư Minh Hằng Định Nhiên được xây bên cạnh tháp Tổ Nguyên

———

(1) L. Cadière, La pagode Quốc Ân, les divers supérieurs, in BAVH 1915 tr.306-308.

Thiều ở xứ Cửa Hóa. Tháp rất lớn, nhưng tiếc thay, không có bia tháp. Thật là một thiệt hại lớn cho Phật giáo Huế.

Thế nhưng theo khảo sát thực địa, chúng tôi không tìm thấy tháp của Ngài Định Nhiên trong vùng tháp của Ngài Nguyên Thiều.

Thiền Sư Minh Vật Nhất Tri ( ? - 1786 ) Chùa Quốc Ân - Huế

Thiền sư Minh Vật Nhất Tri ( ? - 1786 )

Chùa Quốc Ân - Huế

Cũng theo Hòa thượng Mật Thể, Thiền sư Minh Vật Nhất Tri là đệ tử đắc truyền của Tổ Nguyên Thiều - Siêu Bạch. Thiền sư Minh Vật Nhất Tri vào hoằng hóa tại đất miền trong mới khai thác; có long vị thờ ở chùa Quốc Ân - Huế. Pháp phái của Thiền sư cũng khá long thịnh; truyền đến đời thứ 41 là Thiền sư Trí Thắng Bích Dung lại biệt xuất một dòng kệ, nhưng hiện nay không thấy các Thiền sư thuộc dòng kệ Bích Dung này truyền ở đâu, kế thế được mấy đời?

Theo Long vị của Ngài được thờ tại chùa Kim Cang (Đồng Nai), phía sau có ghi : “Thập nguyệt sơ thập nhật viên tịch” và “Tuế thứ Đinh mùi niên (1787) trọng xuân nguyệt cát nhật tạo”. Như vậy ngày tịch là ngày 10 tháng 10, tức khoảng năm 1786 (Bính ngọ).

Thiền Sư Minh Giác Kỳ Phương ( ? - ? ) Chùa Quốc Ân - Huế

Thiền sư Minh Giác Kỳ Phương ( ? - ? )

Chùa Quốc Ân - Huế

Hiện có long vị thờ ở chùa Quốc Ân, cũng không rõ được năm sinh, nguyên quán, năm viên tịch. Chỉ biết Thiền sư có trú trì một thời gian tại Quốc Ân. Có lẽ trước khi Thiền sư Minh Hằng Định Nhiên trú trì ở đây. Về sau, các vị thuộc Pháp phái của Thiền sư lại có trở về trú trì Tổ đình Thập Tháp ở Bình Định.

Thiền Sư Thiệt Vinh Bửu Hạnh ( ? - ? ) Chùa Từ Đàm – Huế

Thiền sư Thiệt Vinh Bửu Hạnh ( ? - ? )

Chùa Từ Đàm – Huế

Thiền sư Thiệt Vinh - Bửu Hạnh là đệ tử truyền thừa của Tổ Minh Hoằng Tử Dung, thuộc đời thứ 35 thiền phái Lâm Tế tại Đàng Trong. Về ngày sinh ngày tịch và quê quán hiện chưa được rõ, chỉ biết ngài là Tổ khai sáng chùa Sắc tứ Viên Tịnh mà Long vị tại Tổ đình Từ Đàm đã viết: 敕賜圓淨臨濟正宗三十五世上寶下行諱實榮老和尚猊座 “Sắc tứ Viên Tịnh Lâm Tế chánh tông tam thập ngũ thế thượng Bảo hạ Hạnh huý Thiệt Vinh lão Hoà thượng nghê toà”; Sau khi ngài rời chùa Ấn Tôn vào Khánh Hoà khai sơn chùa Vạn Thiện ở núi Phụng Thuỳ Sơn và truyền pháp cho ngài Linh Phù – Tế Cảm vào tháng 2 năm Cảnh Hưng thứ 9 (1749) với bài kệ phú pháp:

佛 祖 宗 風 正 法 傳

三 十 五 世 燈 高 懸

我 今 付 汝 為 後 裔

心 燈 續 焰 永 綿 綿

Phiên âm :

Phật tổ tông phong chính pháp truyền,

Tam thập ngũ thế đăng cao huyền.

Ngã kim phú nhữ vi hậu duệ,

Tâm đăng tục diệm vĩnh miên miên.

Tạm dịch:

Phật tổ tông phong chính pháp truyền,

Ba mươi lăm tổ vẫn y nguyên.

Ta nay trao lại dòng tâm pháp,

Tỏ rạng ngàn năm ngọn đèn thiền.

Ngoài việc ở tại sắc tứ Viên Tịnh , Theo tài liệu : “Qui sơn cảnh sách cú thích ký” còn cho biết ngài cũng đã trú tại chùa Quảng Phước trên núi Thiên Hỷ thuộc phủ Diên Ninh và đã cùng với các đệ tử thực hiện bản in “Qui sơn Cảnh sách cú thích ký” nầy vào nămKyr Mùi niên hiệu Vĩnh Hựu (1793) để lưu truyền.

Long vị tại chùa Vạn Thiện Khánh Hoà đề: 敕 賜 圓 淨 傳 臨 濟 正 宗 三 十 五 世 上 寶 下 行 諱 實 榮老和尚覺靈. (Sắc tứ Viên Tịnh truyền Lâm Tế chánh tông tam thập ngũ thế thượng Bảo hạ Hạnh huý Thiệt Vinh lão Hoà thượng giác linh).

Tháp ngài là một trong năm tháp được Sơn môn chuyển về vườn chùa Báo Quốc trong dịp làm con đường Nam Giao tân lộ thời Thành Thái 1897.

Thiền Sư Linh Phù Tế Cảm ( ? - ?) Chùa Vạn Thiện - Huế

Thiền sư Linh Phù Tế Cảm ( ? - ?)

Chùa Vạn Thiện - Huế

Thiền sư Linh Phù – Tế Cảm tự Thiện Khoáng thuộc thiền phái Lâm Tế đời thứ 36, là đệ tử của Tổ Thiệt Vinh – Bửu Hạnh khai sơn Sắc tứ Viên Tịnh đời thứ 35 dòng thiền Lâm Tế khai sơn Tổ đình Vạn Thiện ở núi Phụng Thuỳ Sơn.

Thiền sư Linh Phù – Tế Cảm về nguyên quán, năm sinh và tịch của ngài thì chưa được rõ. Nhưng ngài đã được Tổ Thiệt Vinh phú pháp tại Vạn Thiện vào tháng 2 năm Cảnh Hưng thứ 9 (1749) với bài kệ:

佛 祖 宗 風 正 法 傳

三 十 五 世 燈 高 懸

我 今 付 汝 為 後 裔

心 燈 續 焰 永 綿 綿

Phiên âm: Phật tổ tông phong chánh pháp truyền,

Tam thập ngũ thế đăng cao huyền.

Ngã kim phú nhữ vi hậu duệ,

Tâm đăng tục diệm vĩnh miên miên.

Dịch nghĩa: Phật tổ tông phong chính pháp truyền,

Ba mươi lăm tổ nối đèn thiền.

Ta nay giao phó cho hậu duệ,

Bể khổ chúng sinh Bát-nhã thuyền.

Theo Chánh pháp nhãn tạng hiện đang lưu giữ tại chùa Vạn Thiện – Khánh Hoà.

Căn cứ vào bia tháp, Thiền sư là vị khai sáng Am chủ tại núi Đại An tức là Đại Điền ngày nay.

Theo truyền thuyết dân gian, ngài là vị Thiền sư hành trì miên mật pháp môn Tịnh Độ và đã chứng nhiều năng lực phi phàm như:

- Chăn một bầy trâu đen, một thời gian đã biến thành trâu trắng.

- Ngài có thể dùng tay không khuấy vào chảo nước sôi...

Khi đạo duyên viên mãn Thiền sư xả báo thân, môn đồ lập đàn trà tỳ và lập tháp tôn thờ tại đây.

Long vị thờ ngài được viết: 嗣 臨 濟 正 宗 三 十 六 世 上 靈 下 符 善 應 諱 際 感 老 祖 和 尚 覺 靈 “Tự Lâm Tế chánh tông tam thập lục thế thượng Linh hạ Phù Thiện Ứng huý Tế Cảm lão tổ Hoà thượng giác linh”.

Tháp ngài đưiợc xây dựng trong khuôn viên chùa Vạn Thiện, thuộc huyện Diên Khánh tỉnh Khánh Hoà.

Chương II: Bối Cảnh Lịch Sử Từ Đầu Thế Kỷ XIX Đến Giữa Thế Kỷ XX. Tiết 1 : Phần Khái Quát

Chương II

Bối cảnh lịch sử từ đầu thế kỷ XIX

đến giữa thế kỷ XX

Tiết 1 :

Phần khái quát

Người tiếp nối sự nghiệp của Nguyễn Hoàng, lên ngôi vua và đặt niên hiệu là Gia Long (1802 – 1820). Trong thời ông, có rất nhiều người trong thân tộc, nhất là Bà Hiếu Khương Hoàng hậu và người chị cả cùng mẹ là Nguyễn Phúc Ngọc Tú, là những người có công trong việc phục hưng Phật giáo xứ Thuận Hoá rất nhiều.

Ở Thuận Hoá, dưới thời trị vì của nhà Tây Sơn (1786-1801), do chiến tranh, Phật giáo Thuận Hoá bị thiệt hại rất nặng. Bởi vậy, khi Nguyễn Ánh dứt được nhà Tây Sơn và lên ngôi vua ở Thuận Hoá, đặt niên hiệu là Gia Long, thì Phật giáo Thuận Hoá cũng đã được chấn hưng: sửa sang chùa chiền, tập họp Tăng sĩ dù cho mỗi chùa vài ba người, lo chỉnh đốn cách thờ tự cho trang nghiêm để tín đồ có chỗ lui tới làm lễ và nghe giảng Pháp, tụng Kinh.

Ngôi chùa được trùng hưng đầu tiên là Tổ đình Thuyền Tôn: Ngay khi lệnh cấm Tăng hủy chùa vừa bãi bỏ thì Đại sư Đại Huệ Chiếu Nhiên đã trở về chùa để khởi đầu cuộc trùng hưng, tiếp đó có hai lần được ngoại hộ để trùng hưng Tổ đình đi lần đến chỗ trang nghiêm quang rạng. Năm Gia Long nguyên niên (1802), Tổ Đại Huệ Chiếu Nhiên viên tịch, truyền lại cho đệ tử là Đại sư Đạo Tâm Trung Hậu.

Năm Gia Long thứ 2 (1803), Tổ đình lại được Đại sư Đạo Tâm Trung Hậu trùng kiến do tín nữ Lê Thị Tạ, Pháp danh Tiên Quý đã cùng nhiều người ngoại hộ.

Lần trùng kiến này, ngôi chùa được kiến trúc bằng gỗ đẹp, mái lợp ngói. Tháng 3 năm đó, nhà chùa và tín đồ làm "biểu" dâng lên vua Gia Long, xin lại quả đại hồng chung đem về để phụng tự. Khi được phép thỉnh đại hồng chung - cho đến nay vẫn còn - về trở lại Tổ đình; toàn thể Tăng chúng và tín đồ đã vân tập về chùa Thuyền Tôn, thiết đàn tràng, làm lễ Khai chung và thỉnh chuông U minh suốt trong 21 ngày đêm để cầu "Quốc thái dân an, Phật pháp miên trường". Đến tháng 8 cùng năm, dâng biểu xin lại Tam bảo điền thổ cọng hơn 70 mẫu tại hai huyện Phú Vang và Hương Trà. Từ đó, Phật sự ở Tổ đình Thuyền Tôn bước vào thời kỳ phục hưng, Tăng chúng và tín đồ đông đảo. Tăng sĩ vừa tu học vừa tự cày ruộng lấy mà ăn, tín đồ đến Quy y, cầu Pháp, nghe Kinh càng ngày càng đông. Và suốt cả triều Gia Long, nhiều lần được ngoại hộ, Tổ đình cứ được trùng tu, các tòa Phạm vũ được mở rộng nguy nga; Tăng tín đồ đông đảo làm cho Phật giáo xứ Huế vừa phục hưng vừa phát triển rực rỡ.

Sau Tổ đình Thuyền Tôn, các chùa khác ở Thuận Hoá lần lượt được trùng hưng và chú tạo Hồng chung. Cũng vào năm Gia Long thứ 3 (1804), Hòa thượng Đạo Trung Chánh Định về trùng hưng và trú trì chùa Kỳ Viên. Trong kỳ trùng hưng này, có một quan đại thần là ông Lê Văn Cẩn và phu nhân là bà Lê Thị Cách, làm Hội chủ để quy tập một số đông đảo thiện nam tín nữ ngoại hộ. Hòa thượng đã chứng minh cho họ chú tạo một quả đại Hồng chung. Lạc khoản trên chuông ghi năm Gia Long thứ 3, Giáp Tý (1804). Sau cuộc trùng hưng, chùa được cải danh thành Xuân An Tự, tức là chùa Trường Xuân hiện nay ở vùng chợ Dinh.

Năm Gia Long thứ 4 (1805), đến lượt chùa Quốc Ân được ngoại hộ và các Tăng sĩ trùng hưng. Nhưng kể từ cuộc trùng hưng này về sau, tháp Phổ Đồng bị bỏ luôn, không dựng lại nữa.

Các vị Tăng sĩ cùng nhau xây dựng lại Phật giáo Thuận Hoá. Thời gian tuy có cách nhau vài ba năm, lâu hơn thì độ 5, 6 năm, nhưng tất cả đều nằm trong khoảng triều vua Gia Long trị vì (1802-1819). Bởi đó, ta thấy Đại sư Đạo Thành Thanh Chứng đã đến khai kiến và trùng hưng chùa Từ Lâm ở trên ngọn đồi có phong cảnh rất đẹp, thời đó còn gọi là Hoàng Long Sơn; nay là chùa Từ Lâm trên đồi Quảng Tế. Hòa thượng Đạo Trung Trọng Nghĩa, ra trùng hưng chùa Ấn Tôn, cũng ở trên một mỏm đồi của dãy Hoàng Long Sơn, nay là chùa Từ Đàm. Trong kỳ trùng hưng, ngài Đạo Trung Trọng Nghĩa có chú đại hồng chung, lạc khoản năm Gia Long thứ 12, Quý Dậu (1813); nay chuông vẫn còn tại chùa Từ Đàm - Huế. Đại sư Đạo Thiện Quang Tuấn sửa lại chùa Viên Thông ở chân núi Ngự Bình; sắp đặt các tượng Phật "đội nón mang tơi" dưới thời Tây Sơn lại để thờ tự trang nghiêm. Hòa thượng Đạo Nhẫn Tịch Lạc trùng hưng chùa Viên Giác trong vùng Lịch Đợi hiện nay. Đại sư Đạo Minh Phổ Tịnh ra trùng hưng chùa Báo Quốc.

Không những trùng hưng chùa chiền, vân tập Tăng sĩ, mà lần hồi những buổi giảng Kinh thuyết Pháp và những Đại giới đàn cũng được tổ chức. Dưới các triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Phật giáo Huế có chiều phát triển; nhưng cũng có phần suy giảm. Phát triển về chiều rộng mà suy giảm về chiều sâu. Phát triển về số lượng chùa chiền, Tăng sĩ, nhưng suy giảm về mặt học lý.

Trong thời Nguyễn Ánh bôn đào khắp vùng Gia Định, Cà Mâu, ra Phú Quốc, lên tận Xiêm La; thì ở nơi trú ngụ, các bà trong gia đình của ông thường khấn nguyện Trời, Phật với bao lời hứa đền đáp sự phù hộ. Hơn nữa, tự thân Nguyễn Ánh cũng rất nhiều

lần vào ẩn trong các chùa vùng Gia Định thành như chùa Đại Giác ở Biên Hòa; chùa Từ Ân, chùa Khải Tường ở Gia Định. Nhất là chùa Khải Tường ở địa phận thôn Hoạt Lộc, huyện Bình Dương. Năm Minh Mạng nguyên niên vua xuống dụ nói: "Năm Tân Hợi (1791) vua sinh ở đấy, vậy là đất lành, nên lập chùa để ghi nhớ"(1). Chùa Linh Thứu ở địa phận xã Thịnh Phú, huyện Kiến Hưng, chùa này tối cổ mà có danh thắng(2) là những nơi Nguyễn Ánh hoặc các bà trong gia đình ông đã ẩn cư.

Trị vì được 19 năm thì vua băng hà, truyền ngôi lại cho con là vua Minh Mạng (1820-1840).

Trong 20 năm làm vua, vua Minh Mạng đã cho xây ba ngôi chùa: Chùa Giác Hoàng (1830); Linh Hựu Quán (1830) ở trong Kinh thành và chùa Thánh Duyên (1837) ở núi Thúy Vân. Chùa Thánh Duyên ở Thúy Vân Sơn là một đại danh lam ở chốn Thần kinh. Chùa là một Quốc Tự rất lớn, lưng chừng núi lại có Đại Từ Các. Trên núi cao về hướng Đông-Nam, có Điều Ngự Tháp. Dưới chân tháp lại có Tiến Sảng Đình là nơi để nghe tiếng sóng vỗ nhẹ nhàng dưới chân núi. Tháp tuy có ba tầng, nhưng lên tháp để nhìn phong cảnh thì quả tình đây là nơi danh thắng không chỗ nào có ! Nhìn về phương Đông biển màu xanh đậm; quanh các mặt, đầm phá Cầu Hai lấp lánh ánh mặt trời. Xa xa là núi ra tận biển, cá nhảy chim bay, nước đầm phá vào tận chân núi, luôn luôn có tiếng sóng nhẹ vỗ bờ đá; trên núi thì cây cổ thụ có tuổi đời đã mấy trăm năm; phong cảnh thật hữu tình, ngoạn mục, cho nên vua Minh Mạng và vua Thiệu Trị đều có làm thơ nói đến cảnh chùa Thánh Duyên.

———

(1) Quốc Sử Quán, Đại Nam nhất thống chí, q. XXXI, tỉnh Gia Định tr. 81, bản dịch của Nguyễn Tạo; Nha Văn Hóa Bộ Giáo Dục xuất bản, Sài Gòn, 1951.

(2) Sđd, q. XXVIII, tr. 124-125.

Ở ngôi được 20 năm thì vua băng hà, truyền ngôi cho vua Thiệu Trị (1840-1847). Đời ông có một việc làm có ảnh hưởng lâu dài trong văn hóa xứ Thuận Hoá nói chung: là việc xây Phước Duyên Bửu Tháp ở chùa Thiên Mụ, và biến đổi tiềm để[1] của ông ở ấp Xuân Lộc thành chùa Diệu Đế; cả hai việc đều được thực hiện vào năm Thiệu Trị thứ 4 (1844). Thiệu trị mất truyền lại cho Tự Đức.

Vua Tự Đức (1847-1883). Trị vì đến 36 năm và để lại cho đời cảnh Khiêm Lăng, được xem là một thắng cảnh cho Huế.

Nhưng cũng chính dưới triều Vua Tự Đức, triều đình Huế ký hòa ước Nhâm Tuất năm 1862 cắt ba tỉnh miền Đông: Biên Hòa, Gia Định, Định Tường cho thực dân Pháp. Hiệp ước ấy gây một làn sóng căm phẫn trong hàng ngũ triều đình. Nhiều người đã cho rằng ở đây có vấn đề bán nước trong Hòa ước này. Họ đã mạnh mẽ chống lại, và cuối cùng đã nổ ra cuộc khởi nghĩa vào năm Bính Dần 1866.

Cuộc khởi nghĩa này coi như tỏ rõ thái độ của một bộ phận Phật giáo trước nguy cơ mất nước. Cuộc khởi nghĩa do ba anh em họ Đoàn là Đoàn Trưng, Đoàn Hữu Ái và Đoàn Tư Trực cùng với Trú trì chùa Thiên Phước là Đại sư Nguyễn Văn Quí, em ruột là Nguyễn Văn Viên đứng ra lãnh đạo. Vào đêm mồng 8 tháng 8 Tây lịch, tức nhằm ngày lễ Vu Lan của Phật giáo, họ đã tập trung vũ khí, cùng nhau tiến lên công trường Vạn Niên Cơ, tập hợp những người thợ đang xây dựng công trình này lại, giết viên Thống chế coi công trường rồi họ cùng nhau tiến về Kinh đô. Cuộc khởi nghĩa thất bại, bị dìm trong biển máu. Đại sư Nguyễn Văn Quí… đã cùng những người yêu nước Đoàn Trưng, Đoàn Trực bị vua Tự Đức xử tùng xẻo, tức xẻo từng miếng thịt cho đến khi chết.

———

[1] Tư thất lúc đang là Thái tử

Từ năm 1862, Việt Nam đã bị mất nước về tay bọn thực dân Pháp - Y Pha Nho. Ba tỉnh miền Đông mất (1867). Thành Hà Nội bị đánh lần thứ nhất (1873). Năm 1883, thành Hà Nội bị đánh chiếm lần thứ hai, Cho đến lúc 7 giờ 30 sáng mồng 5 tháng 7 năm 1885, tức là sau trận khởi nghĩa vào đêm 23.5. Ất Dậu thất bại, vua Hàm Nghi xuất bôn và cả Hoàng gia lẫn triều đình tòng vong, chạy ra khỏi Kinh thành, và xem như toàn nước Việt Nam đã rơi vào tay bọn thực dân trọn vẹn. Từ đó đến 1945, hơn 60 năm, các vua Việt Nam ở triều đình Huế mất hết quyền lực.

Bối cảnh Phật giáo Thuận Hoá nói riêng và cả nước nói chung, vào cuối thế kỷ thứ XIX và vào vài thập niên đầu của thế kỷ XX bị suy sụp là chủ trương có chủ ý; có sự hỗ tương của hai thế lực: Thực dân và Thiên chúa giáo. Cả hai nâng đỡ nhau để gây sức ép ngay tại trong lòng bộ máy cầm quyền cao nhất thời đó là nhà vua và triều đình. Không cần truyền bá đạo, mà chỉ làm cho sự cai trị đầu não phải bỏ rơi dần dần tín ngưỡng, phong tục, tập quán, học vấn truyền thống để thâm nhập một thứ văn hóa mới là văn hóa phương Tây. Ngay trong lòng Hoàng gia, chủ trương này đã được thực hiện rất tinh vi làm rạn vỡ văn hóa và tín ngưỡng truyền thống: Tam Cung tức bà Thánh Cung, Tiên Cung, và Từ Cung. Các bà vẫn là người tín hành và ngoại hộ Phật giáo, trong khi con dâu, cháu dâu các bà lại theo Thiên chúa giáo. Trước đó, vua Thành Thái đã ngoại hộ trùng hưng chùa Kim Quang làm nơi để bà Từ Minh Thái Hậu đến cầu siêu cho chồng bà tức là vua Dục Đức ngày xưa đã chết quá bi thảm. Vua cũng thường lên chùa Từ Hiếu để đàm đạo Phật lý với Hoà thượng Cương Kỷ, thì cuối cùng Ngô Đình Khả, Nguyễn Hữu Bài đã mưu với bọn thực dân bắt vua phải tốn vị và bắt vua đi đày. Vua Duy Tân làm cuộc khởi nghĩa bất thành cũng bị bắt đi đày một chỗ với phụ hoàng ở đảo Réunion.

Ở trong nước bọn quan lại Thiên chúa giáo và thực dân đã bắt ép nhà vua dẹp bỏ một số chùa Vua quanh Kinh thành - vẫn thuộc Hoàng triều. Trong Châu bản triều Nguyễn, triều Thành Thái, còn một tờ tấu sự của các quan Đại thần ở Cơ Mật Viện tâu lên nhà vua nói về việc tên Khâm sứ Mô-li-ê không tuân sắc chỉ nhà vua để xây nhà thờ Thiên chúa giáo ở vùng đất nằm ngoài phía sau Kinh thành, mà lại khăng khăng đòi triệt hạ và lấy đất của các chùa cũ trong Nội thành để xây nhà thờ đạo Thiên chúa.

Chính sách đô hộ của thực dân Pháp là một loại "cây đa bóp cổ". Mọc lên cây cổ thụ Việt Nam rồi dần dần bóp chết và tiêu diệt chất truyền thống của cây Việt Nam. Thấy được tâm địa dã man đó của kẻ ngoại nhân, dân tộc Việt đã đứng dậy chống trả liên tục. Những người Việt thức thời đã dần dà tìm cách liên kết với nhau để hành động. Việc chấn hưng Phật giáo ở Huế nằm trong ý nghĩa đó. Khởi đầu, có nhiều Tăng sĩ chân tu, vẫn theo truyền thống, vân tập tại ngôi chùa mình trú trì, một số các Tăng sĩ muốn tu học thực sự để giảng dạy Kinh, Luật, Luận. Lúc đầu chỉ một năm một kỳ vào mùa hè, lúc "an cư kiết hạ". Dần dần thì hàng tháng. Từ năm 1924 trở về sau, ở Huế thường có dạng Đạo tràng đó. Đạo tràng Thiên Hưng có Hoà thượng Huệ Pháp; chùa Tường Vân có Đạo tràng của Hoà thượng Thanh Thái Phước Chỉ; chùa Tây Thiên có Đạo tràng của Hoà thượng Thanh Ninh Tâm Tịnh; chùa Tra Am có Đạo tràng của Viên Thành thượng nhân.

Từ năm 1927, 1928 trở đi, khắp nước đã có những hoạt động như thế và người ta thấy đã đến lúc phải có sự phục hưng Phật giáo, vì nhiều nguyên nhân, nhiều nhân tố.

Tại Thuận Hoá đã có ba thành phần tham dự, chung sức làm cuộc chấn hưng Phật giáo.

Thứ nhất, gồm những người trong thành phần tân học, có bằng cấp cao về cả Tây học lẫn Hán học. Họ là những vị quan lại giữ những chức cao trong triều đình nhưng đã về hưu như ông Nguyễn Đình Hòe, ông Nguyễn Khoa Tân; các ông Ưng Bình, Nguyễn Khoa Toàn; hoặc các nhà tân học như Bác sĩ Y khoa Lê Đình Thám, Trương Xướng; các nhà tư bản như Viễn Đệ, Lê Thanh Cảnh và nhiều người khác. Lại có cả một số phụ nữ có tín tâm như bà Cao Xuân Xang, bà Công Tôn Nữ Thị Bân, bà Hồ Thị Thể Anh v.v. Các thành phần trên trực tiếp hoạt động Phật sự như học Kinh, tập giảng Pháp theo lối khoa học, có chủ trương phục hưng để đổi mới Phật giáo cho hợp với thời đại.

Thành phần thứ hai là các Nho sĩ đại khoa bảng như ông Cử nhân đầu xứ Sào Nam Phan Bội Châu, ông Tiến sĩ Tây Hồ Phan Chu Trinh, Tiến sĩ Mai Sơn Nguyễn Thượng Hiền mà người ta thường gọi là ông Nghè Liên Bạt; các vị là linh hồn cách mạng tư sản dân quyền Việt Nam vào đầu thế kỷ thứ XX. Ta có thể kể vào thành phần Nho sĩ nhưng chuyên viết sách viết báo bằng Quốc ngữ này là nhà văn Chương Dân Phan Khôi và bà Đạm Phương Nữ sĩ, dâu của Bố chánh Nguyễn Khoa Luận tức Viên Giác Đại sư. Tất cả những người kể trên đều tán thành và thúc đẩy công cuộc chấn hưng Phật giáo ở Huế. Các Phật sự họ đã làm là viết lịch sử của các chùa và cho khắc vào bia đá để đời sau biết rõ sử các ngôi chùa; hoặc làm câu đối nói lên ý nghĩa thâm viễn và giáo lý của đức Phật để cúng vào các chùa. Tiến sĩ Mính Viên Huỳnh Thúc Kháng đã viết bài trên báo Tiếng Dân; nhà báo Phan Khôi đã viết trên báo Tràng An; là hai báo đối lập ở Huế; nhiều bài để tán đồng, khích lệ việc chấn hưng Phật giáo. Ông Tiến sĩ Tây Hồ Phan Chu Trinh đi xa hơn, ông định xướng lên chủ trương "phế Nho hưng Phật" để cứu quốc. Nhưng có lẽ bị bạn bè Nho sĩ của ông không đồng ý nên ông đã dừng lại. Bởi vì, các vị Nho

sĩ thức thời đều đã thấy được sự liên quan chặt chẽ giữa Phật giáo với Dân tộc qua tiến trình lịch sử, để cùng đi đến kết luận là đã đến lúc phải chấn hưng Phật giáo để củng cố tinh thần dân tộc.

Thành phần thứ ba, quan trọng hơn, là giới Tăng sĩ.

Phật giáo Huế vẫn có các vị Cao Tăng Thạc đức, vừa dấn thân vào việc chấn hưng Phật giáo, vừa làm chỗ dựa cho hai thành phần trên tin tưởng để đẩy mạnh cả hai phong trào. Đó là Ngài Huệ Pháp ở chùa Thiên Hưng; Ngài Tâm Tịnh ở chùa Tây Thiên; Ngài Viên Thành ở chùa Tra Am; Ngài Phước Hậu ở chùa Trường Xuân rồi lên chùa Báo Quốc; Ngài Tâm Truyền ở chùa Báo Quốc; Ngài Thanh Thái Phước Chỉ ở chùa Tường Vân và đặc biệt là Ngài Phước Huệ, tuy ở chùa Thập Tháp - Bình Định nhưng Ngài lại có cơ duyên với Phật giáo xứ Huế rất nhiều; Ngài Giác Tiên ở chùa Trúc Lâm v.v. Tất cả các ngài đều có ý thức phải có Hội đoàn Phật giáo và Giáo hội Tăng-già.

Đối với Phật giáo Thuận Hoá, ta thường thấy xuất hiện các từ ngữ như "Chư Sơn môn" để chỉ tập thể các chùa; và "Chư Sơn Tự Tăng" để chỉ các vị xuất gia ở các chùa trên núi. Tuy cùng chung phụng sự Phật pháp, nhưng không có người lãnh đạo và người bị lãnh đạo. Bình đẳng tuyệt đối. Để giải quyết nạn thất học trong Tăng giới, một lớp Tăng sĩ được cho xuất dương du học, để lo cho tiền đồ của Đạo pháp và Dân tộc để sau này họ tiếp tục canh tân giáo đoàn.

Cho đến khi An Nam Phật Học Hội ra đời, thì việc canh tân Giáo hội, canh tân sự thờ tự trong chùa cũng đã được thực hiện rất nhiều.

Về pháp môn tu tập thì tư tưởng Tịnh độ cũng thịnh hành trong Phật giáo xứ Thuận Hoá vào giai đoạn 1885-1945 đã tạo cho nếp sống của người Huế có được một phong cách riêng biệt về đạo đức và cách xử thế rất đáng trân trọng.

Tiết 2 : Chư Tôn Thiền Đức Phật Giáo Thuận Hóa Trong Giai Đoạn Này : Đại Sư Minh Châu Hương Hải (1628 - 1715) Thiền Tĩnh Viện – Thừa Thiên

Tiết 2 :

Chư tôn Thiền đức

Phật giáo Thuận Hóa trong giai đoạn này :

Đại sư Minh Châu Hương Hải (1628 - 1715)

Thiền Tĩnh Viện – Thừa Thiên

Cuộc đời tu hành, thơ Kệ của Đại sư Hương Hải đã được Lê Quý Đôn (1726-1784) ghi lại khá rõ ràng trong cuốn Kiến văn tiểu lục, quyển IX, của ông nói về Thiền Dật.

Theo họ Lê thì Đại sư Hương Hải có tên mà người ta thường gọi là "Tổ Cầu". Nguyên gốc người ở "hương" Áng Độ, huyện Chân Phúc, châu Ái. Tổ tiên có người làm cai quản coi lính thợ đóng thuyền chiến cho vua Lê, có người được phong đến tước Quận Công, có người được tước Hầu. Vào năm 1558, khi Nguyễn Hoàng về làm Trấn thủ Thuận Hóa, tổ tiên bốn đời của Đại sư đem gia đình vào, đến ở làng Bình An, huyện Hà Đông, phủ Thăng Hoa, xứ

Quảng Nam. Về sau tổ tiên Ngài được kể vào hàng công thần, được phong ấp, cấp ruộng và cho con cháu được thế tập đời đời.

Đại sư sinh năm Mậu Thìn (1628) niên hiệu Vĩnh Tộ năm thứ 10 đời Lê Thần Tông ở Bắc Hà. Lúc đó tại Nam Hà là đời Sãi Vương Nguyễn Phúc Nguyên (1613-1635). Thuở nhỏ rất thông minh, năm 18 tuổi thi đổ Hương Tiến, tức là bằng Cử Nhân sau này, vào năm (1646) gần cuối đời Công Thượng Vương Nguyễn Phúc Lan (1635-1648); được tuyển bổ vào làm Văn chức trong phủ chúa đóng ở xã Kim Long, huyện Hương Trà, xứ Thuận Hóa. Sau đó được bổ ra làm Tri phủ Triệu Phong.

Năm Nhâm Thìn (1652) đời chúa Nguyễn Phúc Tần (1648-1691), Ngài được 25 tuổi. Tuy đang độ tuổi thanh niên, lại đang làm quan to, có quyền hành trên địa bàn rất rộng, nhưng tâm Ngài đã hâm mộ đạo Phật huyền diệu. Ngài thường lui tới, đàm đạo và tu học với các danh Tăng như Thiền sư Lục Hồ Viên Cảnh, Thiền sư Đại Thâm Viên Khoan. Ngài thâm hiểu đạo lý và nhàm chán lợi danh, nên mới làm Tri phủ được hơn ba năm, liền treo ấn từ quan. Hai mươi tám tuổi xin xuất gia với Thiền sư Lục Hồ Viên Cảnh, được đặt Pháp hiệu là Huyền Cơ Thiện Giác, Pháp tự là Minh Châu Hương Hải; về sau tiếp tục học đạo với Đại sư Đại Thâm Viên Khoan.

Sau đó Ngài dong thuyền ra núi Tiêm-bút-la hay còn gọi là Tiêm Bích La xứ Cù lao Chàm, dựng thảo am để ở, tu trì thiền định, giữ giới luật tinh nghiêm. Trong Kiến văn tiểu lục, Lê Quý Đôn viết: “Đất này gọi là biển Ngọa Long cũng có một tên nữa là Cù lao Đại Lĩnh, ít mấy khi có người đi đến.”(1)

———

(1) Lê Quý Đôn, Sđd tr.403. Bản Việt của Phạm Trọng Điềm, Nxb KHXH, Hà nội 1977.

Trong Phủ biên tạp lục, chính họ Lê đã miêu tả rõ ràng rằng: “Phủ Thăng Hoa, ở ngoài cửa biển Đại Chiêm có núi to gọi là Cù Lao Chàm, ba ngọn đối nhau; hai ngọn lớn mà xanh tốt, có dân cư, ruộng nương, có các thứ cam quýt, đỗ lạc; trên có suối nước ngọt, một ngọn mà nhỏ thì khô khan; ra khỏi biển hai canh thì đến...”.

Khi Đại sư lập thảo am tu luyện ở đây, chúng ma thường quấy phá, làm trở ngại việc tu tập, song Ngài tuyệt nhiên không bị giao động. Tuy thế, nội ma ngoại chướng cũng đã làm cho Đại sư trở lại đất liền trong mấy ngày. Sau đó, dân đảo vào thỉnh mời, Đại sư Hương Hải lại cùng đồ đệ vượt thuyền ra núi Tiêm Bút La, dựng thảo am tu tập hành trì công phu tại đây trong 8 năm liên tục. Mọi người ở đảo cũng như trong đất liền đều kính phục. Phạm hạnh của Hòa thượng đã cao lắm; có thể chữa lành nhiều bệnh nan y cho mọi người. Thuần Quận Công Trấn thủ Quảng Nam; Hoa Lễ Hầu giữ chức Tổng thái giám ở Quảng Nam đều được Đại sư chữa lành bệnh cho người nhà, hoặc chính bản thân. Điều này nói lên công phu tu tập của Đại sư Hương Hải đã đạt đến trình độ siêu tuyệt. Hoa Lễ Hầu về Thuận Hóa đem sự việc dâng tờ "khải" lên Dũng Quốc Công Nguyễn Phúc Tần (1648-1687). Chúa Nguyễn Phúc Tần liền sai người ra đảo Tiêm Bút La đón Đại sư về đất liền(1).

Sau khi Đại sư Hương Hải về đến nơi, chúa Nguyễn Phúc Tần rước về phủ chúa thăm hỏi, đàm đạo. Chúa sai lập Thiền viện ở núi

———

(1) Trong “Việt Nam Phật giáo sử lược”, HT. Mật Thể viết: Chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1725) sai người ra hải đảo mời về (tr.179). Trong Phật học Phổ thông khóa V, q.III tr. 85 (1990) Hòa thượng Thiện Hoa viết: Chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1715) nghe danh sai người ra hải đảo mời và lập chùa để Ngài trú trì. Hai tài liệu này đều sai, Vì vào đời Nguyễn Phúc Chu là lúc Hương Hải Thiền sư đến tuổi 80 rồi, và Ngài đã ra Bắc từ lâu. Tài liệu của 2 sách trên lại cần đính chính năm của Nguyễn Phúc Chu (1691-1725), không phải 1715.

Quy Kỉnh gọi là Thiền Tĩnh Viện để mời Đại sư trú trì và các đồ đệ của Đại sư cùng ở để tu tập.

Núi Quy Kỉnh tức là ngọn núi Rùa ở huyện Phú Lộc hiện nay. Vào thời các chúa Nguyễn: Cửa Eo, hay cửa Noãn, còn gọi là cửa Bạc Thác, cửa Thai Dương, về sau gọi là cửa Thuận An rất ít được dùng; mà để vào xứ Thuận Hóa người ta dùng cửa Tư Dung, hay còn gọi là cửa Tư Khách tức cửa Tư Hiền ngày nay. Tại cửa Tư Dung này, cảnh trí rất đẹp; phía nam cửa có núi Cái Sơn, phía đông liền núi Quy Sơn, phía tây bắc là phá nghìn khoảnh, nước của các nguồn Kim Trà, Cổ Nông, Hưng Bình, Cao Đôi chảy về (Lê Quý Đôn. Phủ biên...tr.98). Trong đầm phá ấy lại có Mỹ Am sơn tức là Thúy Vân sơn về sau này. Núi Quy Sơn cao 150 trượng, vì ngọn núi hướng ra biển, trông xa xa giống hình một con rùa nên còn gọi là núi Rùa.

Thời còn thuộc châu Ô của Chămpa, núi Rùa đã có tháp Chàmpa xây ở trên đó.

Nhưng, trước năm Bính Ngọ (1666), chúa Nguyễn Phúc Tần đi chơi cửa Tư Dung “thấy núi Quy Sơn (nay là núi Linh Thái) phong cảnh đáng yêu, trên đỉnh có một cây tháp cổ, nổi tiếng linh thiêng, sai Thủ bạ Trần Đình Ân đốc suất quân dân dời cây tháp đi nơi khác để lấy đất dựng chùa Phật. Công việc xong lấy tên là chùa Hòa Vinh.”

Đến tháng tư, mùa hạ năm Bính Ngọ (1666), chúa lại ra chơi, mở hội chùa rất lớn kéo dài đến 7 ngày đêm. Theo chúng tôi nghĩ đây có lẽ là ngày hội lớn mà chúa Nguyễn Phúc Tần đã khánh thành Thiền Tĩnh Viện để mời ngài Hương Hải trú trì làm Viện chủ. Vì chúng tôi tính theo thời gian của Ngài từ khi xuất gia như sau: 25 tuổi Ngài được bổ đi làm Tri phủ, hơn ba năm Ngài treo ấn từ quan

và sau đó xuất gia, như vậy lúc đó Ngài đến khoảng 28 tuổi. Ẩn tu lần đầu ở Tiêm-bút-la 8 tháng rồi trở về lại đất liền; sau dân đảo vào thỉnh, Ngài và đồ đệ trở lại Tiêm-bút-la, thời gian này cho đi mất 1 (một) năm, lúc này Ngài được 29 tuổi. Tiếp theo tu tập luôn ở đảo 8 năm; như thế Ngài đến 37 tuổi; hai lần vào chữa bệnh đất liền và được mời trở lại phủ chúa mất 1 (một) năm; lúc này Ngài đến 38 tuổi. Lấy năm sinh của Ngài là 1628 cộng với thời gian 38 năm; là đến đúng năm 1666 (Thời gian cộng sự việc này với việc khác là tính theo lời mô tả của Lê Quý Đôn)(1). Lê Quý Đôn nói tiếp: “Lập viện Thiền Tĩnh ở núi Quy Kỉnh cho nhà sư ở. Quốc thái phu nhân cùng 3 công tử là Phúc Mỹ, Hiệp Đức và Phúc Tộ đều quy y thụ giáo, quan dân binh lính ai cũng kính tin, xin quy y thụ giáo hơn 1.300 người.” Ngoài ra cả nhà Thuần Quận Công cũng xin quy y. Như thế Thiền viện Thiền Tĩnh lúc này có Phật tử cả hai xứ Thuận Quảng; có cả giai tầng đại quý tộc và quan lại. Không nói Quốc thái phu nhân là mẫu nghi thiên hạ lúc đó; thì còn có gia đình Thuần Quận Công và Hoa Lễ Hầu là những gia đình quan lại to trong Phủ Chúa nữa.

Thiền viện ở núi Quy Kỉnh sinh hoạt trong một thời gian khá dài, có đến hơn 16 năm. Thì xảy ra sự cố vô cùng quan trọng đối với Phật giáo Thuận Hóa. Số là lúc đó có một người ở Bắc Hà theo quan quân vào đánh chúa Nguyễn, rủi bị bắt, nhưng chúa Phúc Tần tha tội và cho ra vào cung để dạy những người trong Nội phủ. Đó là Gia Quận Công, giữ chức Thị Nội Giám. Ông là người xã Thụy Bái, huyện Gia Định, xứ Kinh Bắc. Ông rất say mê Phật pháp, thường lui tới Thiền Tĩnh Viện để nghe Đại sư Hương Hải thuyết Pháp. Bọn

———

(1) Lê Quý Đôn, Kiến văn tiểu lục tr. 402-403-404. Bản Việt dịch của Phạm Trọng Điềm; Nxb. KHXH, Hà nội, 1977.

quan trong phủ chúa ghen ghét, họ "khải" với chúa là vị Thiền sư cùng với Gia Quận Công đang mưu trí với nhau để trốn ra Đàng Ngoài. Chúa Phúc Tần nghi ngờ, vặn hỏi mãi Đại sư Hương Hải; vô cớ, chúa bèn ra lệnh đưa Ngài về nguyên quán Quảng Nam, cách Thuận Hóa ba ngày đường. Do đó Đại sư Hương Hải mới quyết kế về Bắc Hà. Ngài đã bí mật chuẩn bị mấy chiếc thuyền và cùng với 50 đồ đệ vượt biển ra Bắc vào tháng 3 năm Nhâm Tuất, niên hiệu Chính Hòa thứ 3 (1682). Lúc ấy Ngài đã 55 tuổi. Tính ra, năm mở hội chùa khánh thành Thiền Tĩnh Thiền Viện vào năm 1666 là vẫn đúng.

Ngài và đoàn đệ tử ra Bắc, yết kiến viên Đốc tướng là Yên Quận Công Trịnh Na. Viên này tâu về Thăng Long, Định Nam Vương Trịnh Căn cho Đường Quận Công đem thuyền ra đón đoàn Thiền tăng ở Thiền Tĩnh Viện Nam Hà ra.

Năm Canh Thìn (1700) niên hiệu Chính Hòa, Đại sư đến sửa sang lại chùa Nguyệt Đường, thu nhận hơn 70 đệ tử. Vua Dụ Tông đón Ngài về kinh, lúc này Ngài đã 80 tuổi. Vua xin Ngài thuyết Pháp cho nghe. Ngài đọc bài kệ:

反 聞 自 己 每 常 觀

審 察 思 惟 子 細 看

莫 教 夢 中 尋 知 識

將 來 面 上 睹 師 顏。

Phiên âm: Phản văn tự kỷ mỗi thường quan,

Thẩm sát tư duy tử tế khan.

Mạc giáo mộng trung tầm tri thức,

Tương lai diện thượng đổ sư nhan.

Tạm dịch: Quay về nghe thấy chính mình đây

Quán sát tư duy thật tỏ bày

Tri thức chớ tìm trong mộng tưởng

Ngày sau ắt thấy mặt mày Thầy.

Nhà vua lại hỏi:

- Thế nào là ý của Phật?

Đại sư đọc Kệ:

鴈 過 長 空

影 沈 寒 水，

無 移 跡 之 意,

水 無 流 影 之 心 。

Phiên âm: “Nhạn quá trường không,

Ảnh trầm hàn thủy,

Nhạn vô di tích chi ý,

Thủy vô lưu ảnh chi tâm.”

Tạm dịch: Nhạn qua không trung

Bóng chìm nước lạnh

Nhạn nào có ý lưu di tích

Nước cũng không tâm giữ bóng hình.

Ngày 12 tháng 5 năm Ất Mùi (1715), vào buổi sáng sớm, Ngài đã 88 tuổi, đi tắm về, mặc áo cà sa, y hậu, đội mũ, đeo tràng hạt, ngồi kiết già phu tọa, an nhiên thị tịch.

Trong Kiến văn tiểu lục, Lê Quý Đôn có lục được 38 bài thơ Kệ và 13 đoạn văn Ngữ Lục, chứa đựng thiền Lâm Tế của Ngài. Nếu kể về tuổi thọ thế gian, Hương Hải Đại sư đã sống trải 5 đời vua nhà Hậu Lê: Thần Tông, Chân Tông, Huyền Tông, Hy Tông và Dụ Tông. So với chúa Nguyễn ở phương Nam thì cũng có 5 đời chúa: Sãi vương Nguyễn Phúc Nguyên (1613-1635); Công Thượng vương Nguyễn Phúc Lan (1635-1648); Hiền vương Nguyễn Phúc

Tần (1648-1687). Đến đây thì Ngài rời Thuận Hóa; nhưng kể cho đến khi Ngài thị tịch, thì còn có Ngãi vương Nguyễn Phúc Thái (1687-1691) và Minh vương Nguyễn Phúc Chu (1691-1725).

Tuy từ 1682, Đại sư Hương Hải không còn hoằng hóa Phật pháp ở Thiền Tĩnh Viện tại núi Quy Sơn nữa, gây nên mối thiệt hại quá lớn lao cho Phật giáo Thuận Hóa; song xét trên bình diện Phật giáo Việt Nam, thì việc ra đi của Ngài và 50 đồ đệ đã làm cho Phật giáo Thuận Hóa truyền ra Bắc Hà, và nói chung thì đây chỉ là hậu quả thiếu sáng suốt của một vị chúa Nam Hà mà thôi vậy.