Chư Tôn Thiện Đức & Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa - Tập 1

Hòa Thượng Linh Nhạc Phật Ý (1725 – 1821) Chùa Từ Ân – Tp. Hồ Chí Minh

Hòa thượng Linh Nhạc Phật Ý (1725 – 1821)

Chùa Từ Ân – Tp. Hồ Chí Minh

Hòa thượng Linh Nhạc Phật Ý quê ở đất Thuận Hóa. Ngài theo cha mẹ vào định cư vùng Đồng Nai. Nhờ căn lành sâu dày với Phật pháp gieo trồng từ nhiều đời, Ngài gặp được Đại sư Thanh Đằng Nguyệt Ân tại chùa Đại Giác ở Biên Hòa và được Tổ khai ngộ, nên Ngài đã quyết chí xuất gia. Sống trong thiền môn không bao lâu, căn lành của Ngài đã bộc phát mạnh mẽ và từ đó Ngài trở thành bậc chân tu siêu việt trong đại chúng.

Với huệ căn của người ngộ đạo, Hòa thượng thấy rõ đã đến thời kỳ mở đạo ở vùng Gia Định, cũng như nhân duyên của Ngài với đoàn người di dân, cho nên Ngài đã cùng đi với họ đến khai mở đất hoang tại vùng này và xây dựng thảo am ở đó để tu thiền. Với tâm định tĩnh và trí sáng suốt của Đại sư đắc đạo, Ngài biết được nhu cầu của dân chúng sống ở vùng đất mới khẩn hoang, Ngài thường chăm sóc sức khỏe, cứu chữa bệnh tật cho dân chúng, cũng như chỉ dẫn cho họ cách trồng trọt thu hoạch được hoa màu nhiều

hơn, cải thiện đời sống của họ trở nên an ổn, tốt đẹp. Vì vậy mà người dân rất quí mến công ơn cứu độ của Ngài. Nên khi cuộc sống vật chất của người dân trong vùng này trở nên khá giả, họ liền chung góp tiền của để xây dựng ngôi chùa Từ Ân, thay thế am tranh của Ngài.

Trong cuộc nội chiến, trên đường lánh nạn, chúa Nguyễn Phúc Ánh cùng với các quan và tướng sĩ từng đến tá túc tại ngôi chùa Từ Ân do Ngài khai sơn (1745 – 1752). Cảm ơn sự cứu giúp này, khi lên ngôi, vua Gia Long đã “tứ ban” y bát cho ngài Linh Nhạc Phật Ý và “Sắc tứ” cho chùa Từ Ân.

Uy đức của Ngài, một bậc chân tu đắc đạo, đã tỏa sáng, tạo thành sức cảm hóa và thu hút rất nhiều người có căn lành tìm đến cầu học với Ngài. Ngài đã đào tạo nhiều vị Cao Tăng thạc đức làm rường cột cho Phật giáo thời nhà Nguyễn.

Đệ tử của Đại lão Hòa thượng Linh Nhạc Phật Ý, có một vị xuất sắc, nổi bật nhất là ngài Tổ Thành Liễu Đạt. Vua Gia Long đã mời vị này ra kinh thành Phú Xuân để phong Tăng Cang và làm trú trì chùa Linh Mụ. Sau đó, vua ban cho Hòa thượng Liễu Đạt danh hiệu Liên Hoa Hòa thượng.

Ngoài ra, ngài Linh Nhạc Phật Ý cũng đã tế độ được những đệ tử, Pháp tử tài giỏi như Đại sư Tổ Tông Viên Quang trụ trì chùa Giác Lâm, Đại sư Tổ Đạt Trí Tâm, khai sơn chùa Long Thành, Bà Hom, Đại sư Tổ Ấn Mật Hoằng được vua Gia Long mời ra Huế để truyền bá Phật pháp và phong chức Tăng Cang đầu tiên và thâm niên nhất với 31 năm tại chức (1804 – 1835) và trụ trì chùa Thiên Mụ v.v…

Một đặc điểm khác cũng rất quan trọng thể hiện nổi bật trong cuộc đời hành đạo của ngài Linh Nhạc Phật Ý, đó là vào cuối cuộc

đời, Ngài biết trước ngày giờ viên tịch sắp đến, vì thế Ngài cho gọi Hòa thượng Viên Quang đến thiền thất để dạy rằng: Chùa Từ Ân đã đến giai đoạn không thể ở lâu được, nên về chùa Giác Lâm tu hành thì có thể đắc đạo và sẽ phát triển được đạo mạch, truyền bá Chánh pháp rộng rãi hơn.

Tổ Linh Nhạc Phật Ý cũng gọi Sa-di Tâm Đoan đến dạy rằng: Tuy theo Ngài xuất gia học đạo, nhưng duyên thầy trò của ông với Hòa thượng Viên Quang nặng hơn, nên lâu nay ông đã được Hòa thượng Viên Quang chăm sóc. Đến lúc Tổ mãn duyên hành đạo ở Ta Bà, ông nên theo Sư Viên về chùa Giác Lâm tu hành để kế thừa mạng mạch Phật pháp. Quả đúng như lời của Tổ Linh Nhạc Phật Ý dạy bảo, thầy trò Hòa thượng Viên Quang đến vùng đất mới dựng thảo am tu hành, chẳng bao lâu nơi đây phát triển thành tổ đình, đó là tổ đình Giác Lâm ngày nay.

Và chính từ nơi phát xuất của Tổ đình Giác Lâm, giáo pháp của Phật đã được truyền bá rộng khắp miền nam. Những vị xuất thân từ Tổ đình này đều làm nên đạo cả, đúng như lời huyền ký của Tổ, trong những vị xuất chúng nổi tiếng nhất là ngài Tâm Đoan, sau này cũng được vua Minh Mạng mời về trụ trì nhiều ngôi chùa ở Huế và được phong là Hòa thượng Tiên Giác Hải Tịnh. Sau khi trở về miền Nam, ngài Tiên Giác Hải Tịnh là người mở đạo cho đất phương nam, đến tận vùng châu đốc và ở nơi đó, ngài Tiên Giác Hải Tịnh đã cảm hóa được Phật thầy Tây An, để sau này dựng nên ngôi chùa Tây An.

Trải qua 97 năm hiện hữu trên cuộc đời, Tổ Linh Nhạc Phật Ý đã thắp sáng ngọn đuốc Chánh pháp, nuôi lớn giới thân huệ mạng cho biết bao nhiêu Pháp tử, và nhất là Ngài đã mồi ngọn đèn thiền cho Phật giáo Sài Gòn Gia Định nói riêng và Phật giáo miền

Nam nói chung luôn ngời sáng trải qua bao thăng trầm của lịch sử. Chăm lo cho mạng mạch Phật pháp trường tồn bằng tất cả tâm trí và sức lực, cho đến tận cuối đời Tổ còn sắp xếp mọi việc hoằng hóa độ sanh cho các pháp tử được tốt đẹp. Sau đó Ngài an nhiên tự tại từ giã đại chúng, ngồi kiết già tại chánh điện chùa Từ Ân, nhẹ nhàng rời bỏ huyễn thân, trở về thế giới Phật vào trưa ngày 20.11.1821.

Cuộc đời phạm hạnh của Tổ Linh Nhạc Phật Ý tỏa sáng hình ảnh thánh thiện của bậc chân tu thạc đức khai đạo, truyền đạo, dẫn đạo một cách tự tại, giải thoát, làm lợi lạc vô cùng cho đạo pháp. Và biết trước ngày giờ mãn duyên độ sinh, gót sen của Ngài nhẹ nhàng rời cõi hồng trần cũng thật tự tại, giải thoát. Đại lão Hòa thượng Linh Nhạc Phật Ý, một hình ảnh cao quí trong ngôi nhà Chánh pháp cho hàng hậu thế hướng đến và làm tăng thêm đạo lực cho chúng ta trên con đường phát huy trí giác, từ bi, vô ngã vị tha.(1)

———

(1) HT. Thích Trí Quảng, trích “Kỷ yếu giới đàn Linh Nhạc Phật Ý”, PL. 2550, DL. 2006.

Hòa Thượng Liễu Đạt Thiệt Thành (? - 1823) Chùa Thiên Mụ - Huế

Hòa thượng Liễu Đạt Thiệt Thành (? - 1823)

Chùa Thiên Mụ - Huế

Hòa thượng Liễu Đạt Thiệt Thành hay Hòa thượng Liên Hoa. Hiện chưa biết tên họ thực, quê quán ở đâu, chỉ biết: Hòa thượng Liễu Đạt là đệ tử Hòa thượng Minh Vật Nhất Tri, có lẽ Hòa thượng Liễu Đạt qui y với Hòa thượng Nhất Tri ở chùa Kim Cang (Bình Thảo, Đồng Nai).

Trong thời gian Hòa thượng Phật Ý Linh Nhạc (cũng thuộc phái thiền Lâm tế, đời 35) hoằng hóa ở chùa Từ Ân (Gia Định), từ năm 1744 đến năm 1821 Hòa thượng Liễu Đạt Thiệt Thành được cử làm Thủ tọa ở chùa này.

Năm Đinh Sửu, niên hiệu Gia Long thứ 16 (năm 1817) vua xuống sắc, triệu Hòa thượng Liễu Đạt Thiệt Thành ra kinh đô Huế, cử làm Tăng Cang chùa Thiên Mụ (1817-1823), trong thời gian này, Tăng Cang Liễu Đạt còn được cử làm Pháp sư để thuyết giảng Phật pháp trong Nội cung của vua Gia Long. Mỗi tháng, Tăng Cang Liễu Đạt phải vào nội cung 8 ngày để thuyết pháp cho Hoàng gia.

Sau đó, vua phong cho Tăng Cang Liễu Đạt Thiệt Thành danh hiệu là Hòa thượng Liên Hoa.

Hòa thượng Liên Hoa có dung mạo oai nghiêm, tướng tốt, thông minh, có tài thuyết giảng và biện luận về Phật pháp ít ai bì kịp nên được nhiều Phật tử trong cung Nội và triều thần nhà Nguyễn kính phục và mến mộ tài đức.

Trong thời gian Hòa thượng Liễu Đạt Thiệt Thành hoằng hóa ở kinh đô Huế (vào khoảng năm 1821), Hòa thượng Phật Ý Linh Nhạc ở chùa Từ Ân (Sài Gòn) nói với đệ tử là Hòa thượng Viên Quang Tổ Tông Trụ trì chùa Giác Lâm là Hòa thượng rất lo cho Sư Liễu Đạt không tránh khỏi mối dây ràng buộc của nghiệp trần duyên vì Hòa thượng Liễu Đạt có tướng hảo, có tài thuyết giảng và khoa ăn nói, lại giảng giải trong Nội cung, gần nhiều với nữ sắc quyền quí.

Ngày 20 tháng 11 năm Tân Tỵ (1821), Đại lão Hòa thượng Phật Ý Linh Nhạc viên tịch ở chùa Từ Ân, Hòa thượng Liễu Đạt không hay biết việc này. Mãi đến đầu năm 1823, có các quan đại thần từ Gia Định ra kinh đô Huế dự lễ, Hòa thượng Liên Hoa mới biết được tin đó, và nhân đó mới có cớ để xin vua cho từ nhiệm ở chùa Thiên Mụ và ở kinh đô Huế về Gia Định. Sau cả tháng, Hòa thượng Liễu Đạt mới được vua cho phép về Trụ trì chùa Từ Ân ở Gia Định…

… Năm Qúi Mùi (1823) Hòa thượng Liên Hoa lên chùa Đại Giác ở cù lao Phố, tỉnh Biên Hòa để nhập thất…

… Bài kệ Niết-bàn do Hòa thượng Liên Hoa viết bằng mực đen trên vách chánh điện như sau:

Thiệt đức rèn kinh vẹn kiếp trần

Thành không vẩn đục vẫn trong ngần

Liễu tri mộng huyễn chân như huyễn

Đạt đạo mình vui đạo mấy lần.

Phía dưới có đề : Sa-môn Thiệt Thành hiệu Liễu Đạt.

Hay tin Hòa thượng Liên Hoa đã viên tịch, các quan tỉnh Biên Hòa và các quan thuộc dinh Tổng trấn ở Gia Định phải báo tin về triều và hợp nhau tổ chức tang lễ.

Hòa thượng Liên Hoa hay Hòa thượng Thiệt Thành Liễu Đạt có các đệ tử nổi danh như: - Hòa thượng Tế Chánh Bổn Giác: sau là Tăng Cang chùa Thiên Mụ (1823-1825), Tăng Cang chùa Giác Hoàng đứng ra lo trùng tu chùa Quốc Ân và chùa Từ Ân, - Hòa thượng Tế Bổn Viên Thường (1769-1848) Trụ trì chùa Long Quang và chùa Pháp Vân ở Thừa Thiên (Huế), và Tăng Cang chùa Thiên Mụ, - Hòa thượng Tế Tín Chánh Trực Trụ trì và trùng tu chùa Sắc Tứ Từ Ân và chùa Quốc Ân Khải Tường.

Hòa Thượng Tổ Ấn Mật Hoằng (1735 -1835) Chùa Quốc Ân – Huế

Hòa thượng Tổ Ấn Mật Hoằng (1735 -1835)

Chùa Quốc Ân – Huế

Hòa thượng họ Nguyễn, sinh năm Ất mão (1735), người làng Phú Cát, tỉnh Bình Định; 15 tuổi xuất gia, lưu ngụ ở Gia Định, vào tu ở chùa Đại Giác; giữ giới hạnh tinh nghiêm. Năm 20 tuổi, Ngài mới xuống tóc làm thầy. Ngài học đạo với Hòa thượng Phật Ý Linh Nhạc; thuộc thế thứ 36 của dòng Kệ "Đạo Bổn Nguyên Thành Phật Tổ Tiên…" của Tổ sư Nguyên Thiều. Khi còn bôn đào ở trong Nam, Nguyễn Ánh có lần đến chùa Đại Giác, và đã biết rõ Hòa thượng Tổ Ấn Mật Hoằng. Bởi đó, đến năm Gia Long thứ 13 (1814), sau khi trùng kiến chùa Thiên Mụ, nhà vua đã xuống “Chiếu” mời triệu Ngài về kinh, phong chức Tăng Cang tại chùa này, và thỉnh Ngài vào thuyết Pháp trong nội cung. Năm Gia Long thứ 16 (1817) vua cử Ngài sung thêm chức Trú trì Quốc Ân Tự. Ngài có trùng tu chùa Quốc Ân.

Năm Minh Mạng nguyên niên (1820), Ngài trở về Bình Định, trùng tu Tổ đình Thập Tháp Di Đà Tự ở thôn Thuận Chánh, huyện

Tuy Viễn. Năm Minh Mạng thứ 3 (1822), Ngài trở lại kinh đô, được nhà vua ban cho 300 quan tiền với vôi, gạch, ngói để đại trùng tu chùa Quốc Ân - Huế. Ngài còn chú một đại hồng chung và một cái trống lớn. Chú một ngôi tượng Phật A-Di-Đà rất lớn để tôn trí thờ tại đây. Vào thế kỷ XX tất cả đều mất.

Ngày mồng 1 tháng 10 năm Ất mùi (1835), Ngài viên tịch tại chùa Quốc Ân, thọ 101 tuổi đời.

Về năm sinh, năm mất và tuổi thọ của Hòa thượng Mật Hoằng, sách Đại Nam nhất thống chí đời Duy Tân ghi khác hẳn: Ngài sinh năm 1735 và tịch năm 1835, thọ đến 101 tuổi đời. Nhưng, như thế sẽ mâu thuẫn với năm tạo tháp do môn đồ của Hòa thượng xây ở vườn chùa Quốc Ân, đề là năm Bính Tuất, 1826. Bia tháp đã ghi: "Sắc tứ Thiên Mụ Tự trú trì, Mật Hoằng Đại lão Đại sư chi tháp"[1].

Long vị ở chùa Quốc Ân ghi: “Sắc tứ Thiên Mụ Tự trú trì, trùng kiến Quốc Ân, Lâm Tế chánh tông, tam thập lục thế húy Tổ Ấn thượng Mật hạ Hoằng lão Thiền sư.”

Vào năm 1915, tại chùa Quốc Ân còn thờ tiếu tượng của Hòa thượng Mật Hoằng, có lẽ được vẽ lại theo một tiếu tượng cũ; thấy chân dung còn trẻ, cặp mắt tinh và biểu lộ đầy trí tuệ thực tiễn. Rõ ràng không có nét gì đáng gọi là chân dung của một vị Đại lão Hòa thượng sống đến 101 tuổi như sách Đại Nam nhất thống chí nói. Bởi vậy, chúng tôi đã theo niên đại sinh, mất và tuổi thọ đã ghi trong Tự phổ chùa Quốc Ân.

Hòa thượng Tổ Ấn Mật Hoằng là người giới luật tinh nghiêm. Khi biết mình sắp đến ngày viên tịch, Ngài đã tập trung đệ tử lại

———

[1] Nhưng đây cũng là điều thường thấy ở các tháp Tổ tại Huế

quanh giường, đem giấy tờ, Kinh sách, Chánh pháp nhãn tạng để giao lại cho người kế thế. Có thể nói rằng, Ngài đã truyền đúng đường lối của Tổ Nguyên Thiều để lại(1).

Tháp mộ của Ngài ở phía sau vườn chùa, hơi xích về phía bên phải. Tháp hình lục giác, cao 4 tầng, lên trên có hoa sen. Trước cửa ra vào có một bình phong dày dặn, có mái như long đình đề bốn chữ Hán đọc từ tay phải qua "Tường Quang Minh Tháp" còn rất rõ. Bề dày và trụ tháp sen của bức tường bao quanh tháp, bình phong hậu đầu chứng tỏ vị trí của Ngài và chùa chính của Ngài trú trì là Quốc Ân Tự, còn chức Tăng Cang chùa Thiên Mụ là một chức vụ mà khi có việc lớn của triều đình tổ chức tại đó thì Ngài mới hiện diện mà thôi.

———

(1) Tham khảo thêm Léopold Cadière, La pagode Quốc Ân, Les divers supérieurs, tr. 312, 313, 314 trong B.A.V.H. 1915.

Hoà Thượng Đạo Tâm Trung Hậu (? – 1834) Chùa Thuyền Tôn – Huế

Hoà thượng Đạo Tâm Trung Hậu (? – 1834)

Chùa Thuyền Tôn – Huế

Hoà thượng Đạo Tâm tự Trung Hậu thuỵ Viên Giác thế danh là Nguyễn Văn Hậu, thuộc đời thứ 38 dòng Thiền Lâm Tế là đệ tử của Hoà thượng Chiếu Nhiên đương kim trú trì chùa Thuyền Tôn thời bấy giờ. Khi Ngài Chiếu Nhiên nhận rõ sức khoẻ yếu kém nên đã hội họp Tăng chúng di chúc cho Hoà thượng Đạo Tâm đảm nhiệm chức Trú trì Thuyền Tôn thay ngài. Theo Đỗ Bang trong bài Trần Văn Kỷ đăng ở tập I cuốn Danh nhân Bình Trị Thiên tr.100 thì ngài Trung Hậu có thế danh là Trần Văn Đức được thân phụ là Trần Văn Kỷ sợ bị liên hệ với mình do việc theo Tây Sơn chống đối nhà Nguyễn, nên đã ngầm cho con mình vào ở chùa, nhưng vào năm 1801 thì Trần Văn Đức mới 17 tuổi và sau đó đã hoàn tục. Theo chúng tôi thì tài liệu này không chính xác vì theo sử liệu còn lại tại Tổ đình thì ngài Trung Hậu lên kế vị trú trì chùa Thuyền Tôn sau khi ngài Chiếu Nhiên tịch vào năm 1802 và làm trú trì liên tục đến khi viên tịch năm 1834.

Trong thời ngài Chiếu Nhiên, quân Tây Sơn dấy khởi, tịch thu hết tự điền, cấm Tăng, phá chùa; trong chùa đồ đạt sạch hết, tuy vậy Hòa thượng vẫn âm thầm tự tu, dấu kỹ pháp khí, may giữ lại được giấy tờ. Đến năm Kỷ Dậu (1789) nhà Vua bỏ cấm, Hòa thượng trở lại tập họp Tăng chúng, giáo pháp bấy giờ tạm hưng khởi.

Theo bia chép việc chùa Thuyền Tôn núi Thiên Thai, có ghi :

嘉隆元年(壬戌)七月.和尚寂傳首座道心.是為忠厚和尚.明年三月具表奏乞大洪鐘認回奉祀(初西山偽朝收這鐘將為文聖祀器).蒙准依奏.辰開幽冥壇三七日.酬祈福也.八月表乞三寶田土.(坐落富榮香茶二縣各社地分七十餘畝)認回奉祀一體(初偽朝收這田給為寓祿各衛)賴有戶部尚書積善侯奏達龍顏.蒙准依奏.山之玄武三丘.經奉敕禁寺傍古井欄甃重修.苑中之華木回春.壇那接武建瓦屋築芼堂.四眾日增輝耀洵為復古.然觀河一概.幾度滄桑.不四五年間.金碧復營燐矣.所幸者壞空成住.理有徇環.六年(丁卯)八月.宮仙大施主二皇公主.部下黎娘.同心發願構方丈室.八年(己巳)四眾益多助辯.和尚自念才疏德薄.三讓不能乃從眾議上賴二皇公主.博扇玄風.十方信施同心向善.蠲於十二月十六日.營正殿築前堂.梵宇復見其巍峨.明命元年.奏准別納租稅.十五年和尚寂.傳性善安居大師.是為本寺住持.

Dịch nghĩa:

Tháng 5, năm Tân Dậu (1801), Thế tổ Cao hoàng đế thâu phục cố đô, xe – sách về một mối, tôn sùng tượng giáo, ưu đãi lễ kính Tăng già.

Gia Long nguyên niên (Nhâm tuất -1802) tháng 7, Hòa thượng Chiếu Nhiên tịch, truyền lại cho thủ tòa Đạo Tâm, là hòa

thượng Trung Hậu. Tháng 3 năm sau, tấu xin lại đại hồng chung, nhận về bổn tự (triều Tây Sơn, hồng chung này bị đem làm tự khí ở Văn Thánh) mong được chuẩn y. Bấy giờ khai đàn U minh 21 ngày, cầu phước đền ân.

Tháng 8, tấu xin ruộng đất Tam bảo, (tọa lạc ở các xã ở hai huyện Phú Vang, Hương Trà, hơn 70 mẫu) nhận lại để phụng tự luôn (lúc đầu quân Tây Sơn lấy đem cấp cho các nha ở huyện Phú Lộc), nhờ có thượng thư bộ Hộ Tích Thiện Hầu tấu đạt lên vua, mong được chuẩn y.

Ba gò Huyền Võ của núi Thiên Thai, được vua sắc cấm; giếng xưa bên chùa sửa lại bờ thành, cây hoa trong vườn hồi xuân, đàn na nối gót đi đến, dựng xây nhà ngói, dựng nhà tranh, tứ chúng ngày mỗi đông, huy hoàng trở lại như xưa. Nhưng khái quát xem sông núi mấy độ tang thương không ngờ chỉ trong 4, 5 năm, ngọc vàng trở lại rực rỡ.

May thay đạo lý tuần hoàn, hoại không rồi thành trụ. Năm thứ 6 (Đinh mão - 1807) tháng 8, cung tiên đại thí chủ hai vị hoàng công chúa, cùng bộ hạ Lê Nương đồng tâm phát nguyện, dựng nhà phương trượng.

Minh Mạng nguyên niên (1820) tấu chuẩn nạp tô thuế riêng. Năm thứ 15 (1834) Hoà thượng tịch. Truyền lại cho Đại sư Tánh Thiện An Cư làm Trú trì bổn tự.

Theo bia chép ở trên, thì chúng ta biết sơ lược của Hoà thượng Đạo Tâm - Trung Hậu được Hoà thượng Chiếu Nhiên đương kim Trú trì chùa Thuyền Tôn tịch 1802, thời Gia Long nguyên niên (Nhâm Tuất). trước khi tịch đã họp Tăng chúng di chúc cho Hoà thượng Đạo Tâm - Trung Hậu đảm nhận chức vụ Trú trì Thuyền Tôn thay Ngài.

Thời bấy giờ, quân Tây Sơn dấy khởi, tịch thu hết tự điền, cấm Tăng, phá chùa; trong chùa đồ đạt sạch hết, tuy vậy Hòa thượng vẫn âm thầm tự tu, dấu kỹ pháp khí, may giữ lại được giấy tờ.

Năm Kỷ Dậu (1789) nhà Vua bỏ cấm, Hòa thượng trở lại tập họp Tăng chúng, giáo pháp tạm hưng.

Tháng 3 năm sau, Hoà thượng Đạo Tâm - Trung Hậu tấu xin lại Đại hồng chung của bổn tự vì triều Tây Sơn, hồng chung này bị đem làm tự khí ở Văn Thánh và mong được Triều đình chuẩn y. Sau đó Ngài khai đàn U minh 21 ngày, cầu phước đền ân.

Tháng 5 năm Tân Dậu (1801), Thế tổ Cao hoàng đế thâu phục cố đô, xe và sách về một mối, tôn sùng tượng giáo, ưu đãi lễ kính Tăng già. Gia Long nguyên niên (Nhâm tuất -1802) tháng 7, hòa thượng Chiếu Nhiên tịch, truyền lại cho thủ tòa Đạo Tâm, là hòa thượng Trung Hậu.

Tháng 8, Hoà thượng lại tấu xin ruộng đất của Tam bảo, (tọa lạc ở các xã ở hai huyện Phú Vang, Hương Trà, hơn 70 mẫu) nhận lại để phụng tự luôn vì lúc đầu quân Tây Sơn lấy đem cấp cho các nha ở huyện Phú Lộc, nhờ có thượng thư Bộ Hộ Tích Thiện Hầu tấu đạt lên vua, mong được chuẩn y.

May thay đạo lý tuần hoàn, hoại không rồi thành trụ. Năm thứ 6 (Đinh mão - 1807) tháng 8, cung tiên đại thí chủ hai vị Hoàng công chúa, cùng bộ hạ Lê Nương đồng tâm phát nguyện, dựng nhà phương trượng.

Năm thứ 8 (Kỷ Tỵ - 1809) tứ chúng càng trợ giúp nhiều, Hòa thượng tự nghĩ tài sơ đức bạc, ba lần nhường lại mà không được, mới theo quyết nghị của chúng, trên nhờ hai Hoàng công chúa, quạt rộng gió huyền, mười phương tín thí đồng tâm hướng thiện, chọn ngày 16 tháng 12 dựng chánh điện, tiền đường, phạm vũ trở lại nguy nga.

Năm thứ 15 (1834) Hòa thượng tịch. Truyền lại cho Hoà thượng Tánh Thiện An Cư làm trú trì bổn tự.

Thiệu Trị năm thứ 7 (1847), ruộng ở xã Triều Sơn bị quan tịch thu đất để làm gạch. Tự Đức năm thứ 6 (1853), Hoà thượng đệ đơn trưng đổi nơi khác.

Như vậy là Hoà thượng Đạo Tâm - Trung Hậu làm Trú trì được 32 năm, Trùng kiến chùa Tổ, xin Pháp khí, từ điền lại cho chùa Tổ cho Tăng chúng tự túc lương thực. Đó là công lớn của Hoà thượng vậy.

Tháp Ngài được tôn trí trong khuôn viên Tháp Tổ Liễu Quán, với Bia ghi như sau :

妙覺塔

重建禪宗寺傳臨濟正宗三十八世諱道心號忠厚謚圓覺覺靈和尚之塔

佛曆二五四五壬午春重修

禪宗弟子等奉立

Diệu Giác Tháp

Trùng kiến Thuyền Tôn tự truyền Lâm Tế chánh tông tam thập bát thế huý Đạo Tâm hiệu Trung Hậu Viên Giác Giác linh Hoà thượng chi tháp.

Phật lịch nhị ngũ tứ ngũ nhâm ngọ xuân trùng tu

Thuyền Tôn đệ tử đẳng phụng lập.

Và trong Tổ đường Thuyền Tôn, Long vị cũng có ghi :

重建禪宗寺臨濟正宗三十八世上忠下厚諱道心諡圓覺和尚

Trùng kiến Thuyền Tôn tự Lâm Tế chính tông tam thập bát thế thượng Trung hạ Hậu huý Đạo Tâm hiệu Viên Giác Hoà thượng.

Hoà Thượng Giác Ngộ (1784 - 1842) Chùa Long Sơn Bát Nhã – Nha Trang

Hoà thượng Giác Ngộ (1784 - 1842)[1]

Chùa Long Sơn Bát Nhã – Nha Trang

Ngài còn được gọi là Sơn nhân, ngài nguyên quán tỉnh Gia Định. Sơn nhân trước kia là một người ưa làm việc một mình. Vào một ngày kia, khi đang đục viên đá lớn, phá ra được một tương Phật, ông đem đến trình các quan xin nghỉ việc, vì cho đó là mình đã có duyên với Phật pháp, nên xin về nơi thôn dã trồng cây. Quan trên chấp thuận, ngài bèn từ giả thân quyến mang tượng Phật vào núi xa lánh thế tục, người ta không biết ngài sống nơi nào.

Trải qua nhiều năm, người dân Phú Yên bỗng thấy Sơn nhân ởù chùa vắng trên núi. Nguyên tại một thôn vắng trên núi có rất nhiều cọp, người dân có lập một ngôi chùa nhưng không ai dám ở, cứ mỗi lần đến kỳ lễ tiết dân trong làng phải sắm gậy gộc, khua thanh la, đánh trống mới có thể vào chùa để làm lễ; khi vào đến chùa, dân làng thấy Sơn nhân nên rất kinh ngạc, hỏi ngài, ngài liền trả lời:

———

[1] Theo bia tháp của Hòa thượng. Giác Ngộ, chùa Bát Nhã – Phú Yên

"Hổ tự sống theo hổ, ta ở theo ta, ta sao lại sợ hổ " và ngài cứ sống như bình thường lâu nay. Ngài thường mặc y phục bằng lá cây, ăn hoa quả rau rừng như một lão tiên ông.

Dân làng có hỏi ngài nhờ có kinh chú gì mà hàng phục được hổ; Ngài trả lời rằng: Ta chỉ có 6 chữ chơn ngôn là Nam Mô A-Di Đà Phật ". Thời gian lâu xa, dân làng nhờ có ngài mật chú nên gặp nạn dịch bệnh cũng qua khỏi, trong khi các nơi khác bị chết rất nhiều, dân làng báo sự việc lên quan, quan tỉnh có người con bị bệnh về tim, thầy thuốc không chữa khỏi, tỉnh quan nhờ 2 người lính đến thỉnh sư, ngài nói: “các ngươi cứ đi trước ta sẽ theo sau". Khi về đến nơi thì Sư đã đến trước, ngài đã dùng mật chú điều trị lành bệnh cho con gái của quan tỉnh. Tỉnh quan báo sự việc lên vua. Vua Minh Mạng có sắc mời ngài vào cung và hỏi rõ nguyên do. Tại kinh ngài có trình bày mọi việc và có nói thêm: “Người xưa nói ngàn dặm xa mà từ hội về thì gọi là Hoà, cha mẹ còn trở lại bái lễ thì gọi là Thượng. Thuần nhất không pha tạp gọi là Hoà, vạn loài đều suy tôn gọi là Thượng người đời là như vậy ". Vua bèn sắc phong ngài là Hoà thượng, để phân biệt với Tăng Cang, nhưng Hoà thượng hơn Tăng Cang một bậc.

Hoà thượng Sơn nhân phục sức bằng vỏ cây và mang dép gỗ, thức ăn bằng hoa quả rừng, có nhiều người bái phục và cho đó là hy hữu. Vua Minh Mạng ban sắc mời ngài ở chùa Giác Hoàng, nhưng chỉ được hơn một tháng thì ngài khẩn khoảng xin trở về núi. Vua đã ban vàng bạc và cho về chùa cũ. (theo Hàm Long Sơn Chí).

Ngày 18 tháng 10 năm Minh mạng 21 (184O) thần Phan Huy Thực, thần Phan Bá Đạt phụng thượng dụ: lần này về kinh có Nguyễn Ciác Ngộ trụ trì chùa Long Sơn Bát Nhã, là người tịnh tâm tu luyện, tịch cốc đã hơn 40 năm, khổ hạnh cao phong như thế thật rất quý hoá. Truyền cấp cho một văn bằng Tăng Cang, và gia ân

thưởng cho 20 lạng bạc, Tăng phục, áo quần vải màu mỗi thứ 5 hộ cho trạm dịch đưa về chùa cũ trụ trì. trên lộ trình đi qua các hạt phái người hộ tống để đường đi được an toàn tốt đẹp. Lại truyền cho viên tỉnh Phú Yên xuất tiền công mua sắm vật liệu, thuê dân phu sửa sang chùa chiền nơi Nguyễn Giác Ngộ hiện đang trú trì cho được quan chiêm. Số dân phu thuê bao nhiêu người truyền cấp khá khá cho mỗi người mỗi tháng 4 quan tiền và một vuông gạo để chúng vui vẻ làm, sớm hoàn thành công việc. Sau khi xong việc cứ thật khai tiêu. Khâm thử. (trích Châu Bản Triều Nguyễn- Lý Kim Hoa sưu khảo và biên dịch tr. 82)

Như vậy Sơn Nhơn Hoà thượng là một vị cao Tăng vào thời Minh Mạng, tu ở vùng núi Phú Yên, ngài là người thuộc dòng họ Nguyễn, tự là Giác Ngộ hiệu Tánh Thông, là vị khai sơn chùa Long Sơn Bát Nhã thuộc thôn Mỹ Phú An Hiệp huyện Tuy An - Phú Yên, ngài là bậc tu hành ở chốn thanh vắng và do đạo lực mà ngài đã được người dân và vua Minh Mạng rất kính phục uy danh nên đã từng mời về Kinh đô ở chùa Giác Hoàng trong Kinh thành nhưng vì ngài đã quen với nếp sống thanh đạm nên ngài đã trở về chốn cũ để tiếp tục tu hành. Ngài viên tịch ngày 02 tháng 11 năm Nhâm Dần (1842). Những vị đệ tử của Ngài có sư Bảo Thanh, Bảo Tạng, Bảo Chơn, Bảo Kế và Mật Niệm…

Hòa Thượng Liễu Thông - Huệ Giám (? – 1844) Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Liễu Thông - Huệ Giám (? – 1844)

Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Liễu Thông Huệ Giám là đệ tử của ngài Tế Lịch Chánh Văn , ngài được Bổn sư cho Pháp danh theo dòng kệ của ngài Vạn Phong Thời Uỷ: Liễu Đạt Ngộ Chơn Không ... và như vậy ngài thuộc đời thứ 37 dòng thiền Lâm tế.

Sau khi ngài Mật Hoằng viên tịch, ngài Liễu Thông kế tục Trú trì vào năm 1825.

Năm Tân Sửu, tháng 11 năm Thiệu Trị nguyên niên (13/12/1841) ngài đã cùng với ngài Tế Chánh Bổn Giác, Tăng Cang chùa Linh Mụ trùng tu chùa Quốc Ân. Công việc kéo dài đến tháng 4 năm Quý Mão (28/05/1843) mới hoàn thành.

Năm sau, ngày 26/02/Giáp Thìn (13/04/1844) ngài viên tịch. Tháp ngài được xây dựng ngoài vườn chùa, ở chân đồi Hòn Thiên, Long vị ghi: 臨 濟 家 譜 第 三 十 七 世 國 恩 住 持 諱 了 通 上 慧 下 鋻 大 師覺靈之位 “Lâm tế gia phổ đệ tam thập thất thế Quốc Ân Trú trì huý Liễu Thông thượng Huệ hạ Giám Đại sư Giác linh chi vị”.

Hoà Thượng Tánh Thiên Nhất Định (1784 – 1847) Chùa Từ Hiếu – Huế

Hoà thượng Tánh Thiên Nhất Định (1784 – 1847)

Chùa Từ Hiếu – Huế

Hoà thượng người họ Nguyễn sinh năm Giáp Thìn (1784) vào triều Cảnh Hưng năm thứ 45 nhà Lê. Nguyên quán làng Trung Kiên, tổng Bích La, huyện Đăng Xương, tỉnh Quảng Trị. Đồng niên xuất gia, đầu sư với Phổ Tịnh Đại sư tại chùa Thiên Thai Thuyền Tông Tự. Năm 19 tuổi được thế độ, Bổn sư cho thọ giới xuất gia, được Pháp húy là Tánh Thiên, sau đó Hoà thượng được Bổn sư cho thọ tam đàn Cụ túc giới với Hoà thượng Mật Hoằng ở chùa Thiên Mụ. Từ đó Hoà thượng chăm lo tu học, giữ giới hạnh tinh nghiêm. Đến năm Gia Long thứ 13 (1814), Hoà thượng vừa tròn 30 tuổi, được Hoà thượng Phổ Tịnh phú Pháp với bài Kệ:

一 定 照 光 明

虛 空 月 滿 圓

祖 祖 傳 付 囑

道 明 繼 性 天

Phiên âm: Nhất định chiếu quang minh

Hư không nguyệt mãn viên

Tổ tổ truyền phú chúc?

Đạo Minh kế Tánh Thiên.

Nguyễn Lê Châu dịch

Nhất Định rực rỡ thay,

Hư không trăng tròn đầy.

Tổ đạo truyền trao pháp,

Đạo Minh nối dõi đây.

Trong bia "An Dưỡng Am" không nói đến việc lưu Kệ phú Pháp này. Chỉ nói năm Bính Tý (1816) Bổn sư viên tịch, Hoà thượng kế thế nối dòng Thiền của Hoà thượng Phổ Tịnh tại Báo Quốc Tự đến 14 năm. Ngày 12 tháng 8 năm Canh Dần (1830), Minh Mạng thứ 11, Ngài được ban cấp giới đao và độ điệp; ba năm sau, Hoà thượng được Sơn môn công cử và Bộ Lễ tâu vua châu phê cử Hoà thượng ra làm Trú trì Linh Hựu Quán ở Phường Ân Thịnh, thuộc địa vực Tây Linh hiện nay. Sau đó sung chức Tăng cang Linh Hựu Quán. Đạo phong giới hạnh của Hoà thượng được mọi người kính nể, triều đình Huế lưu ý cung thỉnh Hoà thượng sung chức Tăng Cang chùa Giác Hoàng (1839). Đại sư đã nhàm chán những ngôi chùa Vua, nên Ngài xin từ dịch. Mãi vẫn không được. Đến năm Quý Mão (1843), vua cho Ngài nghỉ việc, hồi hưu. Ngài đắc ý với hai câu thơ:

幸 逢 奏 得 仍 迴 老

一 钵 孤 身 萬 里 遊

Phiên âm: Hạnh phùng tấu đắc nhưng hồi lão

Nhất bát cô thân vạn lý du.

Tạm dịch: May được vua cho về nghỉ lão

Một thân một bát ruổi phương xa.

Từ đó, Hoà thượng Nhất Định cùng hai đệ tử và một mẹ già 80 tuổi đi về vùng núi Dương Xuân, lập An Dưỡng Am để tu hành. Trở lại 150 năm về trước, vùng này còn là nơi “sơn lam chướng khí”, núi rừng u trệ, cảnh Khiêm Lăng chưa có (năm 1860 mới khởi công xây Khiêm Lăng). Người ở thưa thớt, cọp beo và thú dữ rừng hoang còn hoành hành tự do. Vậy mà sự chứng ngộ của Ngài - lúc này đã 60 tuổi, mẹ già 80 tuổi - đã hàng phục được thiên nhiên. Ngôi thảo am của Ngài rất nhỏ, làm bằng tre, lợp tranh, nửa trước thờ Phật Di Đà. Nửa sau để Ngài và mẹ Ngài ở. Tùng Thiện Quận Vương rất mến đạo hạnh của Ngài, muốn cúng dường đồ ăn thức uống. Hoà thượng trả lời: 有侍者二人，食麻豆朝夕供給足矣，不願多者“...hữu thị giả nhị nhơn, thực ma đậu, triêu tịch cung cấp túc hỷ, bất nguyện đa giả !”. (Có hai thị giả, ăn mè đậu, sáng tối cung cấp đủ, không mong nhiều).

Ngài lại thờ mẹ chí hiếu. Dân gian lại còn truyền một câu chuyện mẹ Ngài đau, thầy thuốc bảo phải ăn cháo cá mới lành. Ngài tự thân hành về chợ Bến Ngự mua cá đem lên thảo am nấu cháo dâng mẹ. Bà từ mẫu ăn vào quả nhiên lành bệnh. Vua cho mật thám theo dõi việc này, sau biết ra sự thật, nhà vua lại kính trọng Ngài hơn.

Ngài thế độ rất nhiều người, trong đó có cả hai nhà thơ lớn đời Tự Đức là Tùng Thiện Quận Vương Miên Trinh, con thứ 10; và Tuy Lý Vương Miên Thẩm, con thứ 11 của vua Minh Mạng. Các Thái giám ở Cung Giám Viện thường xin làm chùa thay am, nhưng Hoà thượng không chịu. Họ chỉ có thể làm chùa sau khi Hoà thượng viên tịch.

Ngày 7 tháng 10 năm Đinh Mùi (1847) Ngài thị tịch, thọ 64 tuổi đời, có 46 tăng lạp. Ngài thuộc thế thứ 39 dòng Lâm Tế, nhưng là đời thứ 5 của dòng Thiền Liễu Quán - Nam Hà.

Tháp của Ngài được xây ở phía tay trái (nhìn vào) chùa Từ Hiếu có 7 tầng, gọi là "An Dưỡng Tháp", xung quanh có xây thành, có cột trụ, nhà bia. Bia tháp khắc hàng chữ: 覺皇僧 綱，臨濟正宗諱性天一定和尚之塔“Giác Hoàng Tăng Cang, Lâm Tế chánh tông húy Tánh Thiên Nhất Định Đại sư chi tháp.”.

Tại bàn thờ Tổ của chùa Từ Hiếu, long vị Hoà thượng thờ chính giữa, trong khám.

Hòa Thượng Tế Bổn - Viên Thường (1769 – 1848) Chùa Long Quang - Huế

Hòa thượng Tế Bổn - Viên Thường (1769 – 1848)

Chùa Long Quang - Huế

Hòa thượng Tế Bổn Viên Thường thế danh Nguyễn Văn Thường sinh năm Kỷ Sửu (1769), nguyên quán phường Tân Lộc tỉnh Gia Định. Trú trì chùa Long Quang và chùa Pháp Vân.

Năm Gia Long nguyên niên (1802) ngài được sắc làm Trú trì chùa Long Quang.

Năm Minh Mạng nguyên niên (1820), Hòa thượng trùng tu chùa Pháp Vân. Tháng 3 năm Thiệu Trị nguyên niên (1841) ngài được sắc phong chức Tăng Cang chùa Thiên Mụ.

Vào khoản tháng 12 năm Minh Mạng thứ 12 (1831) ngài có đầu đơn xin lại 47 mẫu ruộng Tam bảo tự điền và đến tháng 12 năm sau (1832) xã Thần Phù đã giao lại 24 mẫu 9 sào 8 thước 7 tấc cho chùa canh tác. Đến ngày 9.06 năm Thiệu Trị thứ 7 (1847) Hòa thượng lại đệ đơn xin tiếp số ruộng chùa còn lại. Nhưng quan ngự sử đã tra xét và thấy không có căn cứ nên đã xét phạt ngài 100

trượng, nhưng vì thấy ngài tuổi cao (ngài đã 79 tuổi) nên khoan hồng và cho nạp thế 7 phân 5 bạc sung vào kho. Như vậy đến năm Thiệu Trị thứ 7 (1847) ngài đã lên 79 tuổi. Qua năm sau, Hòa thượng an nhiên thị tịch thọ 80 tuổi; Long vị tại Tổ đình ghi: 敕 賜 天 姥 僧 綱 濟 上 家 譜 重 建 天 福 三 十 六 世 諱 際 本 上 圓 下 常 和 尚 覺 靈 之 位 “Sắc tứ Thiên Mụ Tăng Cang Tế thượng gia phổ trùng kiến Thiên Phước tam thập lục thế huý Tế Bổn thượng Viên hạ Thường Hòa thượng Giác linh chi vị”.

Hoà Thượng Tế Chánh - Bổn Giác ( ? - 1851 ) Chùa Quốc Ân - Huế

Hoà thượng Tế Chánh - Bổn Giác ( ? - 1851 )

Chùa Quốc Ân - Huế

Đại sư là đệ tử của Thiệt Thành Liễu Đạt. Nguyên Đại sư trú trì chùa Từ Ân ở trong Nam. Sau khi Hoà thượng Liên Hoa về Nam trở lại, thì vua Minh Mạng triệu Ngài Tế Chánh về Kinh để phong làm Tăng Cang chùa Thiên Mụ. Năm Minh Mạng thứ 9, Mậu Tý (1828), tự phổ chùa Quốc Ân ghi lại Hoà thượng có mua một số ruộng 7 mẫu 4 sào ở làng An Nông để cúng cho chùa Quốc Ân. Năm Đinh Dậu, Minh Mạng thứ 18, Hoà thượng khởi sự trùng hưng chùa Quốc Ân; nhưng mãi đến năm Tân Sửu, vào tháng 11, Thiệu Trị nguyên niên (13-12-1841/10-01-1842), với chức danh là Tăng Cang chùa Thiên Mụ, Ngài Tế Chánh Bổn Giác đã cùng với Hoà thượng Huệ Giám, Trú trì chùa Quốc Ân, tâu xin vua một ngân khoản trợ cấp để tiếp tục trùng tu chùa. Vua Thiệu Trị đã ban cho hai Ngài 500 quan tiền. Công việc kéo dài cho đến tháng 4 năm Quý Mão (30-4 đến 28-5-1843) mới hoàn thành. Hoà thượng lại cho đúc một quả chuông đồng rất lớn nặng 662 cân, lạc khoản đề

tên Ngài chú tạo vào ngày Đinh Sửu tháng 6 năm Canh Tý, tức là năm Minh Mạng thứ 21(17-7-1840). Cho đến năm 1914, ông Léopold Cadière vẫn thấy chuông ấy đang còn(1).

Tuy là người trong Nam ra, nhưng Hoà thượng Tế Chánh Bổn Giác đã phục vụ Phật sự tại Thuận Hóa. Và viên tịch tại chùa Quốc Ân - Huế vào ngày 15 tháng 12 năm Canh Tuất (16-01-1851). Tháp của Ngài xây ở vườn chùa Quốc Ân, nằm về phía tây vườn chùa, cách xa tháp Hoà thượng Mật Hoằng không bao nhiêu. Tháp có 4 tầng, chóp có hoa sen, có vẻ dày dặn nhưng ít vẻ mỹ quan, thua tháp Hoà thượng Mật Hoằng. Vào năm 1914, vẫn ông L. Cadière, có may mắn thấy được ở chùa Quốc Ân còn có được ở bàn thờ tổ một tiếu tượng của Hoà thượng. Ông Cadière cho đó là một vị sư già tinh anh, có vẻ mặt hơi tầm thường(2). Tại bia tháp đề: “Tứ y bát Thiền trượng Thiên Mụ Tăng Cang trùng hưng Quốc Ân Tự Tổ đệ tam thập lục thế húy Tế Chánh Bổn Giác giác linh.” Tại chùa Từ Ân ở Phú Lâm Sài Gòn có long vị của Hoà thượng đề: “Tứ y bát Thiên Mụ Tăng cang trùng hưng Từ Ân Tự Lâm Tế tam thập lục thế húy Tế Chánh Bổn Giác Thiền sư.” Điều này cho ta thấy, ngoài sự trùng hưng chùa Quốc Ân ở Huế, thì trong thời sung chức Tăng Cang chùa Thiên Mụ, Hoà thượng có vào Nam trở lại, hoặc có sự hỗ trợ của Hoà thượng để trùng hưng Tổ đình, nơi Bổn sư Thiệt Thành Liễu Đạt tu hành, và chính sư đã xuất thân từ đó.

Hiện tại chùa đối tháp của Ngài tại chùa Quốc Ân – Huế chúng ta còn thấy ghi :

Tứ y bát tích trượng Thiên Mụ tự Tăng Cang Bổn Giác Hoà thượng chi tháp.

———

(1) L.Cadière, La pagode Quốc Ân, Les divers supérieurs, trong B.A.V.H. 1915, các tr. 307, 315-316-317.

(2) Như trên.

Hoà Thượng Tánh Huệ - Nhất Chơn (? – 1851) Chùa Từ Quang – Huế

Hoà thượng Tánh Huệ - Nhất Chơn (? – 1851)

Chùa Từ Quang – Huế

Hoà thượng Nhất Chơn vốn dòng họ Nguyễn, chánh quán Quy Nhơn tỉnh Bình Định. Lúc đầu ngài xuất gia học đạo tại chùa Báo Quốc, đầu sư với Hoà thượng Phổ Tịnh. Sau đó ngài được thọ giới Cụ túc và được Hoà thượng Bổn sư cho Pháp danh Tánh Huệ rồi trao kệ đắc pháp:

一 真 授 法 傳

內 外 本 如 然

扶 持 諸 佛 祖

繼 世 永 綿 綿

Phiên âm :

Nhất Chân thụ pháp truyền

Nội ngoại bản như nhiên.

Phò trì chư Phật tổ,

Kế thế vĩnh miên miên.

Nguyên Hồng dịch :

Nhất Chân ngộ pháp thiền,

Trong ngoài vốn nhất nguyên.

Giữ mạng mạch Phật tổ,

Đời đời mãi lưu truyền.

Năm Thiệu Trị thứ 6 (1846) ngài được sung chức trú trì Linh Hựu quán, sau đó ngài lại được bổ nhiệm chức Tăng cang Quốc tự Diệu Đế rồi đến chức Tăng cang chùa Linh Mụ. Năm Tự Đức thứ 3 (1850) ngài khai sơn chùa Từ Quang, toạ lạc trên đất làng Dương Hoà (nay là xã Thuỷ Xuân); đến năm Tự Đức thứ 5 (1851) vào ngày 27 tháng 9 thì Hoà thượng an nhiên thị tịch sau khi đã di chúc cho đệ tử là một chú điệu tên Dũng ở giữ chùa và phú chúc rằng: Nếu không kham được thì đem ngôi chùa tranh này cúng lại cho Đại sư Linh Cơ. Chú Điệu tên Dũng này ở được một thời gian, chùa trở nên hư dột, tự lượng sức mình không kham gánh vác nổi trọng trách nên đã cúng lại ngôi chùa cho ngài Linh Cơ; Hoà thượng Linh Cơ đã ba lần từ chối, nhưng vị thừa lệnh Hoà thượng Diệu Giác và chư Đại đức trong Sơn môn bảo cử nên ngài Linh Cơ đã nhận ngôi chùa cũ bên trong là bàn thờ Hoà thượng Huệ Cảnh và Hoà thượng Nhất Chơn, ngoài vườn chùa thì xây tháp của hai Hoà thượng, còn tấm biển chùa Từ Quang về sau đã đem ra ngôi chùa thuộc ấp Bình An tức là Từ Quang hiện nay, do vị Trú trì chùa Diệu Đế là ngài Tâm Thành khai sơn.

Hoà Thượng Tánh Chiếu - Nhất Niệm ( ? – 1857) Chùa Báo Quốc – Huế

Hoà thượng Tánh Chiếu - Nhất Niệm ( ? – 1857)

Chùa Báo Quốc – Huế

Sư húy Tánh Chiếu tự Nhất Niệm hiệu Quang Huy. Ngài đắc pháp với Hòa thượng Phổ Tịnh năm Gia Long 13 (1814) được Hòa thượng phú pháp với bài kệ:

一 念 心 常 圓

心 法 本 青 天

祖 道 傳 法 印

光 輝 永 留 傳

Phiên âm: Nhất niệm tâm thường viên

Tâm pháp bổn thanh thiên.

Tổ đạo truyền pháp ấn,

Quang Huy vĩnh lưu truyền.

Nguyên Hồng dịch:

Một niệm tâm thường viên,

Tâm pháp vốn tự nhiên.

Tổ đạo truyền pháp ấn,

Quang Huy mãi lưu truyền.

Ngài được sung làm trú trì chùa Diệu Đế vào năm Thiệu Trị thứ 7 (1847). Sau đó được bổ nhiệm trú trì chùa Báo Quốc.

Ngài có tánh tình ưa dạy dỗ kẻ hậu học, ngài đã lập giảng đường ở trong chùa, theo hạnh đầu đà ngọ trung nhất thực và thường ở am tranh ưa nhập thất có khi kéo dài đến 3 năm. Đến năm Tự Đức thứ 10 (1857) ngài thị tịch vào ngày mồng 4 tháng mười hai. Tháp ở phía trước bên phải của chùa.

Hoà Thượng Tánh Thiện An Cư (? – 1862) Chùa Thuyền Tôn – Huế

Hoà thượng Tánh Thiện An Cư (? – 1862)

Chùa Thuyền Tôn – Huế

Bia chép việc chùa Thuyền Tôn núi thiên Thai ghi :

十五年和尚寂.傳性善安居大師.是為本寺住持.紹治七年.朝山社田.官藉取土作磚.嗣德六年.師乞復徵改修項.十五年.師寂.傳海潤福添大師.同慶元年.改修寺宇.成太七年.充妙諦寺僧綱.十年師以病乞休.付弟子廣計等.祀田祀器揮霍殆盡.

Phiên âm :

Thập ngũ niên Hoà thượng tịch truyền Tính Thiện An Cư đại sư, thị vi bổn tự trú trì. Thiệu Trị thất niên, Triều Sơn xã điền, quan tịch thủ thổ tác chuyên. Tự Đức lục niên sư khất phục trưng cải tu khoảnh. Thập ngũ niên, sư tịch truyền Hải Nhuận Phước Thiêm đại sư. Đồng Khánh nguyên niên, cải tu tự vũ Thành Thái thất niên, sung Diệu Đế tự Tăng cang, Thập niên, sư dĩ bệnh khất hưu, phú đệ tử Quảng Kế đẳng, tự điền tự khí huy hoắc đãi tận.

Như vậy, chúng ta biết tiểu sử của Ngài như sau :

Theo bia chép việc chùa Thuyền Tôn núi thiên Thai thì năm thứ 15 (1834) Hòa thượng Đạo Tâm Trung Hậu tịch. Truyền lại cho Hoà thượng Tánh Thiện An Cư làm trú trì chùa Thuyền Tôn.

Đến năm Thiệu Trị thứ 7 (1847), ruộng ở xã Triều Sơn bị quan tịch thu đất để làm gạch.

Tự Đức năm thứ 6 (1853), Hoà thượng đệ đơn trưng đổi nơi khác.

Năm thứ 15 (1862) Hoà thượng Tánh Thiện tự An Cư viên tịch và truyền lại cho Hoà thượng Hải Nhuận Phước Thiên làm Trú trì.

Như vậy Hoà thượng Tánh Thiện – An Cư làm trú trì chùa Thuyền Tôn được 28 năm. Từ năm 1834 đến năm 1862, trong 28 năm đó, Hoà thượng đã trùng tu chùa Tổ, xin lại tự điền và lo ăn ở tu hành cho Tăng chúng, quy y cho Phật tử, làm cho Tổ đình ngày càng quang rạng. Ngài là vị Trú trì thứ 6 của Tổ đình Thuyền Tôn, thuộc đời 39 dòng Thiền Lâm tế.

Tháp của Hoà thượng nằm quanh vùng Thiên Thai, nhưng hiện nay chúng ta chưa xác định được.

Tuy nhiên, chúng ta cũng biết long vị của Hoà thượng đang thờ tại Tổ đường chùa Thuyền Tôn có ghi: 臨 濟 譜 笫 三 十 九 代 諱 性 善 號 安 居 禪 師 真 靈 ㄓ 貌 座 (Lâm Tế phổ đệ tam thập cửu đại huý Tánh Thiện hiệu An Cư thiền sư chơn linh chi nghê toà)

Hòa Thượng Liễu Kiến Từ Hòa (? – 1863) Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Liễu Kiến Từ Hòa (? – 1863)

Chùa Quốc Ân - Huế

Hòa thượng Liễu Kiến Từ Hoà là đệ tử của ngài Tế Chánh Bổn Giác. Ngài được cho Pháp danh theo dòng kệ của ngài Vạn Phong Thời Uỷ: Liễu Đạt Ngộ Chơn ... Pháp danh của ngài là Liễu Kiến thuộc đời thứ 37.

Theo tự phổ, trước khi viên tịch, ngài Tế Chánh đã phú pháp và lưu kệ cho Thiền sư Huệ Cảnh; nhưng về sau ngài Huệ Cảnh lại giao chùa Quốc Ân cho ngài Liễu Kiến Từ Hoà, còn phần ngài thì theo dòng kệ của Tổ Liễu Quán: Thiệt Tế Đại Đạo ..., đời thứ 39 và có Pháp huý là Tánh Khoát Huệ Cảnh, khai sơn chùa Tường Vân ở đồi Cử sĩ.

Hòa thượng Liễu Kiến Từ Hoà đã xây cổng tam quan cho chùa Tổ và hai cái am nhỏ phía trước chùa để thờ Thánh Mẫu và Ngũ Hành Thổ Địa (Sau năm 1975 các am đã được phá bỏ). Ngài Liễu Kiến viên tịch ngày 28/7/Quý Hợi (10/11/1863). Tháp ngài hình bát giác cao 5 tầng ở trong vườn chùa gần tháp ngài Mật

Hoằng và bia tháp đề: 敕賜國恩寺住持諱了見慈和大師之塔 “Sắc tứ Quốc Ân tự Trú trì huý Liễu Kiến Từ Hoà đại sư chi tháp”. Long vị thờ tại nhà Tổ được ghi: 賜 刀 牒 嗣 臨 濟 家 譜 三 十 七 代 國 恩 住 持諱了見上慈下和大師覺靈猊座 “Tứ đao điệp tự Lâm tế gia phổ tam thập thất đại Quốc Ân Trú trì huý Liễn Kiến thượng Từ hạ Hoà đại sư Giác linh nghê toà”.

Hòa Thượng Liễu Đạo Chí Tân ( ? – 1865) Chùa Thiên Hưng – Huế

Hòa thượng Liễu Đạo Chí Tân ( ? – 1865)

Chùa Thiên Hưng – Huế

Hòa thượng Liễu Đạo thế danh là Ngô Văn Hạnh, chưa có sử liệu về ngày năm sinh và quê quán của ngài. Chỉ biết lúc đầu ngài đã đến núi Hoàng Long ở xã Dương Xuân Thượng thuộc huyện Hương Thuỷ khoảng năm Minh Mạng thứ 6 (1826) lập thảo am Thiên Hưng để tu tập, rồi vào những năm của triều vua Tự Đức sau khi ngài Pháp Lữ vì bệnh xin hồi hưu thì Hòa thượng Liễu Đạo được vua Tự Đức sắc phong Trú trì chùa Thánh Duyên.

Mặc dầu được phong Trú trì chùa Thánh Duyên nhưng ngài vẫn đi đi về về chùa Thánh Duyên và am Thiên Hưng để duy trì nơi tu tập của mình, cho đến khi tuổi già sức yếu ngài đã an nhiên thị tịch vào năm Tự Đức thứ 18 (1865 – theo văn bia chùa Thiên Hưng) nhưng theo Châu bản triều Nguyễn ghi ngài thị tịch ngày 21 tháng 8 năm Tự Đức 20 (1867). Tháp ngài được xây dựng trong khuôn viên chùa Thiên Hưng với bia tháp đề: 敕賜聖緣住持 崇 建 天 興 寺 諱 了 道 號 志 辛和尚之塔 “Sắc tứ Thánh Duyên

Trú trì sùng kiến Thiên Hưng tự huý Liễu Đạo thuỵ hiệu Chí Tân Hòa thượng chi tháp”. Long vị thờ tại chùa Thiên Hưng đề: 御 製 聖 緣 寺 僧 綱 開 山 天 興 寺 諱 了道 謚 志 辛 大 老 和 尚 之 覺 靈 “Ngự chế Thánh Duyên tự Tăng Cang khai sơn Thiên Hưng tự huý Liễu Đạo hiệu Chí Tân đại lão Hòa thượng chi Giác linh” .

Hoà Thượng Thiên Phước (Nguyễn Văn Quý) (? - 1866) Chùa Pháp Vân (Chùa Khoai) – Huế

Hoà thượng Thiên Phước (Nguyễn Văn Quý) (? - 1866)

Chùa Pháp Vân (Chùa Khoai) – Huế

Hoà thượng Nguyễn Văn Quý không rõ đạo hiệu và năm sinh, người làng Dạ Lê (Đại Nam Thực Lục CB, tập 35, tr.53), huyện Hương Thủy phủ Thừa Thiên, Trú trì Chùa Long Quang và chùa Pháp Vân, sau đổi là Thiên Phúc tức Chùa Khoai (theo cách gọi của dân gian); là Quân sư của cuộc khởi nghĩa tháng 8, Bính Dần năm 1866 Tự Đức thứ 19 do Đoàn Trưng và Đoàn Trực chủ xướng. Như trong Trung Nghĩa Ca của Đoàn Hữu Trưng cho biết:

“Dương Xuân chùa gọi Pháp Vân,

Trú trì Nguyễn Quý mười phần biết quen;

Đêm khuya riêng nghị trước đèn,

Kẻ chiêu quân sĩ người rèn đao thương.”

Trong tổ chức Hòa thượng Nguyễn Văn Quý còn có các anh em của ngài là Nguyễn Văn Viên, Nguyễn Văn Lý và Nguyễn Văn Vũ.

Sau tổ chức thất bại, Hòa thượng bị xử tội chết cùng chung số phận với những người trong cuộc khởi nghĩa như: 1. Đoàn Trưng, 2. Đoàn Trực, 3. Đoàn Hữu Aùi, 4. Đoàn Tư Trực, 5. Trương Trọng Hòa, 6. Phạm Lương, 7. Tôn Thất Cúc, 8. Bùi Văn Liệu, 9. Nguyễn Văn Đệ, 10. Hồ Văn Tự, 11. Lê Chí Trực, 12. Lê Văn Tể. Xác Hòa thượng được Phật tử bí mật đem về an táng tại khu vườn sau chùa. Đến khi nhà Nguyễn cáo chung (8.1945), Hoà thượng Tịnh Khiết – Trú trì chùa Tường Vân, cải táng hài cốt của Sư về chôn trong khu đất của chùa Quốc Ân ở Xóm Hành (dưới chân núi Bân) xã Thủy An, xây một bảo châu có gắn bia tháp mộ của sư ghi là: 天福寺住持覺靈之墓“Thiên Phúc tự trú trì giác linh chi mộ”.

Hoà Thượng Tánh Hoạt Huệ Cảnh (1798 -1869) Chùa Tường Vân – Huế

Hoà thượng Tánh Hoạt Huệ Cảnh (1798 -1869)

Chùa Tường Vân – Huế

Hoà thượng người họ Lê, nguyên quán La Chử, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên. Ngài sinh năm Mậu Ngọ (1798). Đồng chơn nhập đạo, thế độ tại chùa Hàm Long Thiên Thọ với Hoà thượng Đạo Minh Phổ Tịnh. Hoà thượng được Pháp húy là Tánh Hoạt. Nguyên đọc là Tánh Khoát, nhưng kỵ húy tên của Đại Việt Quốc vương Nguyễn Phúc Khoát, nên viết thêm bộ chấm thủy bên chữ Khoát và đọc là Hoạt(1), tự là Đức Giai. Năm Gia Long thứ 15 (1816), Hoà thượng Phổ Tịnh viên tịch. Lúc đó Ngài mới 18 tuổi, phải theo chúng tu học ở chùa Báo Quốc. Đến năm Minh Mạng thứ 13 (1832), Ngài đến cầu Pháp với Hòa thượng Tế Chánh Bổn Giác, Tăng Cang chùa Thiên Mụ. Ngài được Hòa thượng ban Kệ phú Pháp:

———

(1)Nguyễn Lê Châu, Mối giao tình giữa Thiền sư Huệ Cảnh (1798-1866) với Tùng Thiện Vương Miên Thẩm (1819-1870). Tập Văn Phật Đản, PL 2538. Số 29 tr. 56-59, chú thích ở tr. 69. Ban VHTW G.H.P.G.V.N xb, 1994.

是 法 本 來 如 是 法

無 名 展 轉 強 安 名

汝 今 了 性 無 言 說

始 覺 如 玆 慧 鏡 明。

Phiên âm: Thị pháp bổn lai như thị pháp,

Vô danh triển chuyển cưỡng an danh.

Nhữ kim liễu tánh vô ngôn thuyết?

Thí giác như tư huệ cảnh minh.

(Nguyễn Lê Châu dịch)

Pháp ấy xưa nay như pháp ấy,

Không tên triển chuyển gượng nêu tên.

Nay ông rõ tánh không ăn nói,

Gương tuệ như vầy mới biết nên.

Tánh tình Ngài “điềm đạm cao nhã, khéo tự hộ trì. Nhiều người cầu đạo cần khổ đến thưa hỏi, Ngài liền chỉ dạy cho họ, bằng cách ''tức thì tạ khách mời ra'' mà thôi. Ngài thường ngồi như cây khô, tro lạnh; lặng lẽ không nói, để cho những ai tới tham thỉnh có thể có cơ duyên thông suốt được lẽ huyền vi, bằng cách Ngài chỉ dạy gián tiếp như vậy.”

Khi lãnh Kệ phú Pháp, Ngài lại được Pháp danh là Liễu Tánh, tự Huệ Cảnh; thuộc dòng Kệ của Tổ Vạn Ủy Thời Phong, thế thứ 37 của dòng Kệ “Thiệt Tế Liễu Đạt Ngộ Chơn Không” này .

Ngài có một người bạn rất tâm đắc là Tùng Thiện Quận Vương, con trai thứ 10 của vua Minh Mạng. Năm Quý Sửu (1853) Vương bị bịnh, Ngài cho thị giả đến thăm, Vương viết một bài thơ gởi lên dâng Thiền sư. Ngài liền phúc đáp rằng: “Ngài bị bịnh. Lão Tăng cũng bị tật. Tật bịnh không hai. Bốn tướng làm một.”

Năm Minh Mạng thứ 20 (1839), Ngài được Tống thị cầu thỉnh về làm tọa chủ chùa Trường Phước. Năm Thiệu Trị thứ ba (1843),

Ngài được vua Thiệu Trị cử làm Trú trì quốc tự Thánh Duyên. Đến năm Tự Đức thứ ba (1850), Ngài được 52 tuổi đời, nhưng đã có vẻ già, nên vua cho về nghỉ. Đại sư về lập am cỏ Tường Vân ở phía trái núi Dẫn Khiêm. Đạo phong của Ngài cao vòi vọi, nên cả Tùng Thiện Quận Vương lẫn Tuy Lý Quận Vương là hai đại thi hào đời Tự Đức đều mến mộ .

Đệ tử xuất gia được Ngài thế độ có đến 14 vị thế thứ đứng hàng chữ "Hải" bởi vì Ngài vẫn theo dòng Kệ Liễu Quán mà Bổn sư là Hoà thượng Đạo Minh Phổ Tịnh đã ban cho, chứ không theo Pháp húy của y chỉ sư là Tế Chánh Bổn Giác đã trao Kệ phú Pháp. Đệ tử được Đại sư truyền y bát và phó Kệ là Đại sư Hải Toàn Linh Cơ. Kệ của Ngài trao cho đệ tử như sau:

靈 機 妙 覺 在 心 王

水 海 全 清 見 月 彰

一 切 眾 生 皆 佛 性

因 由 不 悟 洛 邊 方

Phiên âm: Linh cơ diệu giác tại tâm vương,

Thủy hải toàn thanh kiến nguyệt chương.

Nhất thiết chúng sanh giai Phật tánh,

Nhân do bất ngộ lạc biên phương.

(Nguyễn Lê Châu dịch)

Thiêng liêng then chốt tại Vua Tâm,

Biển lớn mà trong rõ nguyệt rằm.

Hết thảy chúng sinh đều tánh Phật,

Chỉ vì chẳng ngộ, lệch phương tầm.

Ngày 13 tháng 4 năm Tự Đức thứ 19 (1869), buổi sáng Ngài vẫn thượng đường dạy bảo môn đồ và chỉ định đệ tử xuất sắc Hải Toàn Linh Cơ kế thế làm tọa chủ Tường Vân thảo am. Nhưng, đến giờ Ngọ hôm đó, Ngài viên tịch. Tháp Ngài được môn đồ xây phía

trái của am. Về sau, Hoà thượng Hải Toàn Linh Cơ đã đem thảo am của Bổn sư về hợp với am cỏ của Hoà thượng Tánh Huệ Nhất Chơn, Pháp lữ của Bổn sư để dựng nên chùa Tường Vân hôm nay. Tên chùa là tên thảo am của Ngài Tánh Hoạt Huệ Cảnh, đất là đất thảo am của Ngài Tánh Huệ Nhất Chơn. Chỗ thảo am Tường Vân cũ được Hoà thượng Hải Toàn Linh Cơ nhường lại cho Tùng Thiện Quận Vương làm chỗ dưỡng già. Bốn năm sau (1870) Tùng Thiện Vương cũng từ trần. Cho nên hiện nay, tháp mộ Ngài Huệ Cảnh lại ở gần lăng mộ của Tùng Thiện Vương.

Ngoài 14 vị đệ tử đắc Pháp, thì còn khoảng 40 vị được Ngài thế độ, cho Pháp danh, Pháp tự. Trong 14 vị đệ tử đắc Pháp, chúng tôi chỉ nói đến 3 vị, mà vị thượng thủ là Hoà thượng Hải Toàn Linh Cơ về sau có được 12 đệ tử, mà Hoà thượng Thanh Thái Phước Chỉ là thượng túc.

Hòa Thượng Tánh Thông Nhất Trí ( ? – 1873) Chùa Kim Tiên – Huế

Hòa thượng Tánh Thông Nhất Trí ( ? – 1873)

Chùa Kim Tiên – Huế

Hòa thượng Tánh Thông Nhất Trí, họ Lê thuộc đời thứ 39 dòng thiền Lâm tế, là đệ tử thứ 13 của ngài Đạo Minh Phổ Tịnh chùa Báo Quốc Huế. Sau khi thọ giới Cụ túc, Hòa thượng Bổn sư đã trao kệ đắc pháp đại sư :

一 智 体 圓 明

心 法 本 如 然

虛 空 收 一 點

繼 祖 永 留 傳

“Nhứt trí thể viên minh,

Tâm pháp bổn như nhiên.

Hư không thâu nhất điểm,

Kế tổ vĩnh lưu truyền.”

Tạm dịch: Thể trí luôn tròn đầy,

Tâm pháp vốn như nhiên.

Bầu trời thu một điểm,

Tổ tổ mãi lưu truyền.

Hòa thượng là vị am tường khoa phạm và kiên trì giới luật nên được vua sắc phong làm Trú trì quốc tự Thánh Duyên, rồi đến năm 1852 được vua Tự Đức sắc cử làm Tăng Cang chùa Thiên Mụ sau khi ngài Tánh Huệ Nhất Chơn viên tịch.

Ngài Tăng Cang Tánh Thông Nhất Trí cũng đã trùng tu chùa Kim Tiên Huế. Sau khi ngài viên tịch tháp ngài được xây dựng trong khuôn viên chùa Kim Tiên và bia tháp ghi: 敕 賜 聖 緣 寺 住 充 靈 姥 僧 綱 重 建 金 僊寺諱性通號一智和尚之 塔 “Sắc tứ Thánh Duyên tự Trú trì sung Linh Mụ Tăng Cang trùng kiến Kim Tiên tự huý Tánh Thông hiệu Nhất Trí Hòa thượng chi tháp”. Tháp ngài được xây dựng vào tháng 2 Tự Đức thứ 28 (1874). Nên ngày viên tịch của ngài có thể là năm 1873.