Chư Tôn Thiện Đức & Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa - Tập 1

Hòa Thượng Đắc Ân (1873 – 1935) Chùa Quốc Ân – Huế

Hòa thượng Đắc Ân (1873 – 1935)

Chùa Quốc Ân – Huế

Hòa thượng là người dòng họ Đặng, húy Văn Định, sanh năm Quí Dậu (1873), tháng 11, ngày 15, nguyên quán tỉnh Quảng Ninh, huyện Phong Lộc, tổng Thuận Lý, xã Đức Phổ.

Năm 10 tuổi (1883), Hòa thượng vô ở điệu chùa Linh Mụ được ban Pháp danh Như Thông.

Năm 22 tuổi thọ Cụ túc giới tại trường kỳ chùa Báo Quốc Huế, do ngài Hải Thuận Diệu Giác làm đàn đầu Hòa thượng.

Năm 39 tuổi, tháng hai Hòa thượng về Quốc Ân, tháng mười đắc Pháp với ngài Thanh Hi trụ trì chùa ấy, được pháp hiệu là Đắc Ân đại sư.

Năm 42 tuổi ngài Thanh Hi tịch (1914), Hòa thượng bắt đầu sung chức tọa chủ chùa Quốc Ân. Một năm sau, năm ấy Hòa thượng được 43 tuổi, Hòa thượng ra sức tu bổ chánh điện.

Năm 44 tuổi, (1917) Triều Khải Định, thầy được Bộ lễ bổ cử làm trụ trì chùa Linh Mụ.

Năm 52 (1924) làm Đệ Tam tôn chứng trường kỳ chùa Từ Hiếu Huế.

Năm 54 tuổi làm lại nhà đông, năm 58 làm lại nhà tây.

Trong tờ trình của Thượng thư Bộ Lễ Nam triều gửi cho tên Khâm sứ Trung Kỳ ngày 19 Juin 1924, tất cả Tam sư Thất chứng đều để thế danh; thì tên Ngài là Đặng Kỳ Định, trú trì chùa Thiên Mụ, làm Đệ Tam tôn chứng. ( B.A.V.H 1924, tr.330).

Bước qua 62 tuổi, ngày 12 tháng ba, năm 1935 thầy hốt nhiên phát bệnh, rồi mỗi ngày một nặng thêm, thuốc chữa không khỏi, đến 4 giờ sáng ngày 26 tháng ba, thầy thị tịch một cách tỉnh táo. Thọ 62 tuổi và 38 hạ lạp.

Tháp của Hòa thượng được tôn tạo trong khuôn viên Tổ đình Quốc Ân – Huế.

Tưởng niệm

Thầy là người dòng họ Đặng, sanh năm Quí Dậu, tháng 11, ngày 15, nguyên quán tỉnh Quảng Bình, huyện Phong Lộc, tổng Thuận Lý, xã Đức Phổ.

Năm 10 tuổi, thầy vô ở điệu chùa Linh Mụ. Năm 22 tuổi thọ Cụ túc giới tại trường kỳ chùa Báo Quốc Huế, do ngài Diệu Giác làm Hòa thượng. Năm 39 tuổi, tháng hai thầy về Quốc Ân, tháng mười đắc pháp với ngài Thanh Hi Trụ trì chùa ấy, được Pháp hiệu là Đắc Ân đại sư, qua năm 42 tuổi ngài Thanh Hi tịch, thầy bắt đầu sung chức Tọa chủ chùa Quốc Ân (cho đến bây giờ). Một năm sau, năm ấy thầy được 43 tuổi, thầy chỉ locông tu bổ chánh điện. Năm 44 tuổi, thầy được bổ cử làm Trụ trì chùa Linh Mụ, năm 52 làm đệ tam tôn chứng trường kỳ chùa Từ Hiếu Huế, năm 54 tuổi làm lại nhà đông, năm 58 làm lại nhà tây.

Bước qua 62 tuổi, ngày 12 tháng ba, thầy hốt nhiên phát bệnh, rồi mỗi ngày một nặng thêm, thuốc chữa không khỏi, đến 4 giờ sáng ngày 26 tháng ba, thầy thị tịch một cách tỉnh táo.

Được tin ấy, ông Chánh Hội trưởng Hội Phật học liền tin cho các hội viên ở Huế và các tỉnh hay. Chiều ấy khi chín giờ Ban Trị sự và hội viên ở Huế đến dự lễ nhập quan.

Tối mồng một tháng tư (13 mai 1934) khi tám giờ rưỡi, Hội làm lễ cầu siêu tại hội quán, có các thầy chứng minh đạo sư của hội quán là thầy Tăng Cang Diệu Đế, thầy Trụ trì Linh Quang, thầy Trụ trì Túy Ba, thầy Trụ trì Tây Thiên và thầy Trụ trì Tường Vân đến dự lễ, đệ tử và bổn đạo chùa Quốc Ân đến dự lễ cũng đông.

Đến ba giờ chiều ngày mồng chín tháng tư (21 mai 1934) ông Chánh Hội trưởng và các hội viên ở Huế đến tại chùa đi lễ điếu.

Qua tám giờ ngày 17 tháng tư (29 mai 1934) trong chùa làm lễ điện. Mười giờ chư sơn hội hiệp hơn 70 thầy, y hậu nghiêm trang sắp hai hàng đứng tụng kinh. Mười hai giờ lễ yết Phật, yết Tổ. Một giờ kém năm phút, các hội viên hiện diện ở Huế làm lễ đưa. Đúng một giờ cúng lễ phát hành.

Trong khi nhà trong đương triệt linh sàng, thời ở ngoài rạp, các thầy trong sơn môn y hậu chỉnh tề sắp hàng hai, đứng hơn một trăm người, mỗi thầy cầm một cái bông sen hoặc trắng hoặc đỏ, thầy Trụ trì chùa Linh Quang (chấp lịnh) đánh ba hồi báo chúng rồi, thầy Trụ trì chùa Diệu Đế (chủ sám) bắt đầu niệm “Nam mô A Di Đà Phật”, cả thảy đều niệm theo, tiếng niệm Phật nghe râm rầm vang lừng cả một đầu núi, người đi coi chật ních, khi trước chen chúc ồn ào chừng nào đến bây giờ càng im lặng chừng nấy, ai ai đều có vẻ cảm động lạ thường, tợ hồ tai nghe tiếng niệm Phật, mắt trông rõ quan tài, cảnh tượng ấy như đã làm cho người đương mơ mộng chợt

tỉnh giấc vô thường, hưởng sự tiêu diêu trong cõi Tịnh. Hay thay tiếng niệm Phật! Khéo an ủi tâm người trong những lúc sầu khổ.

Lúc đó, các người âm công, khăn áo chỉnh tề vào bái quan, rồi động quan, đưa quan tài ra cửa nhà tây. Chư sơn bây giờ đã theo ra ngoài cửa, uy nghi chỉnh túc. Sắp đứng hai hàng niệm Phật, các người bổn đạo, trăm ngàn con mắt đều chăm vào nơi cửa để trông quan tài.

Khi ai nấy đều ra khỏi cửa, thời bắt đầu khởi hành. Từ ngang lề đường kể vô, đầu hết 6 người cầm 6 bức trướng của bổn đạo, tiếp đó một cái bàn sơn son chưng bông đèn, trên treo bức nghi thêu bốn chữ “A Di Đà Phật” của Hội Phật học, dưới bức nghi lại kèm thêm trướng liễn, sau đây có hai thầy mặc y hậu, thổi pháp loa, rồi đến cái linh phan của thầy, và những người cầm trướng liễn, trong hàng trướng liễn có hai câu này đặc sắc hơn cả:

Huỳnh điệp không hoa tinh thế mộng

Sơn vân thủy nguyệt ngộ tiền thân. (câu này của thầy Vạn Phúc)

Sắc tướng bổn không, nhậm vạn khứ lai vô quái ngại

Nhơn duyên như hữu, viên dung sự lý khế chơn thường.

(câu này của thầy Từ Quang)

Kế đó có 4 thầy mặc áo bá nạp đội mũ tỳ-lư đánh trống đánh bạc và tài tử thổi kèn. Tiếp đến bàn lục giác kết bằng lá trong đó có để tượng đức Quan Âm và các thầy chư sơn mặc y hậu đi hộ niệm. Đến một lớp đồng ấu mặc đồ mã tiên cầm lư, phủ phất, quạt lông … Tiếp đó cũng một cái bàn vuông, kết lá, trong để linh vị của thầy, theo sau một đội âm nhạc khăn đen áo dài vừa đi vừa đánh thổi. Rồi đến thầy Trụ Trì chùa Tường Vân (chủ sám) và tám thầy kinh sư, sau tám thầy kinh sư có các thầy mặc y hậu cầm

trường phan, tích trượng … Tiếp đó có các thầy chứng minh đạo sư Hội phật học. Các thầy Tăng Cang Trụ trì ở Quảng Nam và các bực lão thành trong sơn môn Huế đồng đi hộ niệm. Kế đến các hiếu đồ đi sau bàn linh dư, cùng bổn đạo đi đưa đông lắm. Người ngoài đi coi tuy đông nhưng đều có trật tự không ồn ào.

Bốn giờ chiều đến huyệt, hiếu đồ làm lễ đản quan nhập tháp xong xuôi, rồi mới thỉnh chơn linh về chùa an vị.

Thế là từ nay trong sơn môn ở Huế mất hết một vị danh đức, mất hết một nhà mô phạm cho những hàng hậu tấn.

Hội Phật học chúng tôi cũng mất hết một vị chứng minh đạo sư.

Đối với người thời thầy có tâm chí dắt dìu làm cho ai ai cũng phát khởi tín tâm quy hướng Phật pháp, đối với mình, ngoài công việc sửa sang chùa chiền, thầy lấy sự chuyên tu Tịnh Độ làm căn bản, mình tu lại dạy người tu, hằng ngày không trễ nãi.

Hội chúng tôi sở dĩ thỉnh thầy làm chứng minh đạo sư là vì đã xét biết rõ ràng cho chí hướng của thầy không trái với Phật pháp, không trái với bổn nguyện của Hội chúng tôi.

Ngày nay thầy thị tịch trông lại trong sơn môn, ngó lại chùa chiền quang rạng, nghĩ đến công trình vĩ đại của Hội sau này, chúng tôi không khỏi bùi ngùi cảm tiếc.

Nhưng dầu sao chúng tôi cũng cứ trông mong nơi thầy vì chúng tôi chắc rằng hiện nay thầy đã vãng sanh về Tịnh Độ và đã thân nghe đức Phật A Di Đà thuyết pháp. Khi ở Tịnh Độ, thành đạo chứng quả rồi, tất nhiên thầy cũng trở lại trong cõi Ta Bà này hóa độ chúng sanh và giúp đỡ Hội chúng tôi hoằng dương Phật pháp.

Hoà Thượng Mật Khế (1904 - 1935) Chùa Trúc Lâm – Huế

Hoà thượng Mật Khế (1904 - 1935)

Chùa Trúc Lâm – Huế

Hoà thượng Mật Khế sinh năm Giáp Thìn, niên hiệu Thành Thái thứ 16 (1904) tại làng Thần Phù, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên.

Năm lên 9 tuổi (Quý Sửu 1913), vừa lúc Ni sư Diên Trường dựng xong chùa Trúc Lâm ở làng Dương Xuân Thượng và thỉnh Hòa thượng Giác Tiên về làm trú trì, Ngài theo Hòa thượng làm tiểu đồng hầu hạ.

Năm 19 tuổi (Quý Hợi 1923) Ngài được Hòa thượng Giác Tiên chính thức thế độ, ban cho pháp danh Tâm Địa, pháp hiệu là Mật Khế. Từ đó Ngài cùng các Pháp hữu Mật Nguyện, Mật Hiển và Mật Thể là những đệ tử lỗi lạc nhất của Hòa thượng Giác Tiên và là những trụ cột về sau cho phong trào chấn hưng Phật giáo.

Cùng năm đó (1923), Hòa thượng Giác Tiên tổ chức Đại giới đàn tại chùa Từ Hiếu do Hòa thượng Tâm Tịnh làm Hòa thượng truyền giới. Ngài được Bổn sư cho thọ Cụ túc gới tại Đại giới đàn

này. Ngài tỏ ra là người xuất sắc nhất trong hàng các giới tử, nên được chỉ định làm thủ chúng Sa di. Sau khi thọ giới, Ngài được Hòa thượng Tâm Tịnh ban thưởng cho một cà sa và một bình bát là hai vật thiêng liêng nhất, quý trọng nhất của người xuất gia tu hành.

Năm Bính Dần (1926) Ngài 22 tuổi, được Bổn sư gửi vào Bình Định thọ giáo với Quốc sư Phước Huệ tại chùa Thập Tháp. Quốc sư Phước Huệ là vị Cao Tăng nổi tiếng bác thông kinh luận vào bậc nhất thời bấy giờ.

Năm 1929 Hòa thượng Giác Tiên mở Phật học đường tại chùa Trúc Lâm và vào Bình Định thỉnh Quốc sư làm chủ giảng. Ngài Mật Khế lại quay về chùa cũ tiếp tục học.

Năm Nhâm Thân (1932) hội An Nam Phật học được thành lập và tạp chí Viên Âm được xuất bản. Trong những ngày đầu mới hoạt động, hội có những buổi diễn giảng Phật pháp tại chùa Từ Quang, chính cư sĩ Tâm Minh – Lê Đình Thám và Ngài đã thay phiên nhau làm Pháp sư. Đó là hình ảnh đẹp nhất về sự cộng tác của một tại gia và một xuất gia trên con đường phụng sự đạo pháp tại đất Thần kinh.

Năm Quý Dậu (1933), Hòa thượng Giác Tiên ủy cho Ngài mở trường Tiểu học Phật học tại chùa Vạn Phước, làm nơi tham học cho hàng Sa Di các chùa trong vùng. Số học Tăng bấy giờ được năm mươi người. Năm 1936, sau khi Ngài mất, trường được dời về chùa Báo Quốc.

Năm Giáp Tuất (1934), Ngài lại cùng Bổn sư mở trường An Nam Phật học tại chùa Trúc Lâm, thu nhận bước đầu năm mươi học Tăng. Ngài là một trong những giảng sư hăng hái và tận tụy của trường. Những bài giảng của Ngài trên diễn đàn ở chùa Từ Quang như “Tam quy ngũ giới”, “Trạch pháp tu tâm”, “Thanh văn thừa” v.v. giúp cho người học Phật bước đầu tìm hiểu giáo lý sơ đẳng, đều được in lại trong tạp chí Viên Âm, phổ biến khắp nơi.

Cùng năm đó, Ngài cùng Hòa thượng Trí Độ vào Quảng Ngãi dự Giới đàn Thạch Sơn với tư cách phóng viên của báo Viên Âm.

Bước đầu khởi xướng phong trào chấn hưng Phật giáo, các vị trong An Nam Phật học, Tăng Ni cũng như cư sĩ, đều chung một ý muốn phải có một sự kiện gì thật nổi bật để gây được tiếng vang trong dư luận toàn quốc và làm động cơ thúc đẩy phong trào chấn hưng Phật giáo tiến mạnh khắp các tỉnh, khắp cả ba miền Nam Trung Bắc. Cái sự kiện mà mọi người mong muốn đó là sẽ tổ chức một đại lễ Phật đản vào dịp mồng 8 tháng 4 năm Ất Hợi (1935) thật vĩ đại, thật trang nghiêm và thật rầm rộ.

Một trong những người góp nhiều công sức cho việc tổ chức đại lễ ấy là Ngài Mật Khế. Ngài đã để ra nhiều tuần lễ, đi khắp các chùa, các tự viện tại kinh đô Huế và cả tỉnh Thừa Thiên vận động, thuyết phục giới Tăng sĩ hưởng ứng và dành sự ủng hộ toàn diện cho buổi lễ. Với tư cách là Tổng Thư ký của Sơn môn Thừa Thiên, Ngài đã làm việc tích cực, quên ăn quên ngủ, quá sức chịu đựng, nên Ngài ngã bệnh nặng.

Ngày mồng 8 tháng 4, tức 15-5-1935, trong lúc đại lễ Phật đản được cử hành trọng thể tại chùa Diệu Đế có sự tham dự của vua Bảo Đại là Hội trưởng danh dự của Hội An Nam Phật Học, thì tại chùa Trúc Lâm, Hòa thượng Giác Tiên đã không dự lễ, mà ở lại ngồi bên giường bệnh của người đệ tử thân yêu đang trong giờ phút cuối cùng. Hòa thượng Giác Tiên đã sai thị giả lấy bút mực, tự tay viết bài kệ:

心地光含法

心地光含法性圓

西來妙旨顥南天

豁然直撤曹溪路

免在靈平五十年

Phiên âm:

Tâm địa quan hàm pháp tính viên

Tây lai diệu chỉ hiểu Nam thiên

Hoạt nhiên trực triệt Tào Khê lộ

Miễn tại linh bình ngũ thập niên.

Trần Quang Thuận dịch:

Cõi tâm bao hàm pháp giới tính

Trời Nam sáng tỏ ý Tây truyền

Bỗng nhiên thấy triệt Tào Khê lộ

Khỏi mất công dài năm chục năm.

Viết xong Hòa thượng trao cho Ngài. Đọc xong, Ngài nhắm mắt chiêm nghiệm. Mười lăm phút sau, Ngài thở hơi cuối cùng, hưởng dương 31 tuổi đời. Ngày an táng Ngài, một người bạn chí thân là cư sĩ Vân Đàn điếu một đôi câu đối như sau:

Rừng Mai đạp tuyết, cay đắng trải bao phen, cơ hóa độ còn nhiều, hy vọng chứa chan, tằm kéo tơ lòng thêu sử Phật.

Sàng Trúc Lâm trổ hoa, tỉnh mê trong nửa kiếp, tình tương tri quá nặng, sầu trường man mác, quyên rơi giọt lụy gọi hồn thiêng.

Đúng như cư sĩ Vân Đàn đã nói, Ngài mất quá sớm, đang thời thanh niên, chứa đầy nhựa sống, hăng say hoạt động. Hội Phật học đặt nhiều hy vọng Ngài sẽ trở thành cột trụ cho Đạo pháp trong tương lai. Nhưng than ôi! Ngài đã sớm lìa trần, để lại bao thương tiếc cho mọi người. Tuy hội An Nam Phật Học chỉ mới hoạt động được ba năm, nhưng ngay từ những ngày đầu, Ngài đã hiến dâng tất cả tài năng và sức lực cho phong trào chấn hưng Phật giáo. Dù công nghiệp chưa nhiều, thành tích còn khiêm tốn, những gì Ngài đã hiến dâng đóng góp cho đạo pháp đều là những viên đá nền móng trên đó những người đi sau xây dựng lên tòa lâu đài Giáo hội ngày nay vậy.

1.

Tưởng niệm Thầy Mật Khế

(của Hội An Nam Phật học Huế)

Thầy Mật Khế người làng Thần Phù, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên. Con nhà họ Lê, thầy xuất gia năm 9 tuổi, ở tại chùa Trúc Lâm.

Thầy tuy tuổi còn nhỏ mà có khiếu thông minh, trong hàng anh em đồng học ai cũng nhường thầy là người xuất chúng. Cha mẹ thầy cũng có đạo tâm nên cho thầy xuất gia sớm. Thầy thọ học với ngài Giác Tiên, Trụ trì chùa Sắc tứ Đại thánh Trúc Lâm.

Ngài Giác Tiên từ khi nhận thầy làm học trò, xét biết thầy là một người rất thông tuệ, nên năm thầy 19 tuổi, ngài thế độ cho và đặt Pháp danh là Tâm Địa, Pháp hiệu là Mật Khế

Cũng trong năm ấy, thầy Mật Khế thọ Cụ túc giới tại giới đàn chùa Từ Hiếu, do ngài Tâm Tịnh chùa Tây Thiên làm Đường đầu Hòa thượng.

Ngài Hòa thượng lấy thầy Mật Khế làm Thủ Sa-di và phú cho y và bát. Từ khi thầy lãnh y và bát rồi thì sự tham học của thầy càng tăng thêm. Lúc bấy giờ thầy lại vào học tại chùa Thiên Hưng. Trong sơn môn nhiều người nhận thầy là bậc anh tài xuất trần.

Năm 23 tuổi, thầy cũng xin phép ngài Giác Tiên vào chùa Thập Tháp (Bình Định) tham học thêm với ngài Hòa thượng Phước Huệ. Ngài Phước Huệ thường rất khen ngợi thầy và anh em đồng học đều kính phục thầy.

Thầy thường có chí chấn chỉnh Phật học và tham cứu kinh luật rất tinh tường. Chính thầy đã hết lòng giúp đỡ cho Phật học Hội và là Giảng sư của Hội.

Năm 1933, các ông Hội viên mượn chùa Vạn Phước để thiết trường học, thầy lại tận tâm tận lực dạy vẽ, dắt dìu các bậc Sa-di.

Chí hướng Bồ-đề của thầy lúc nào cũng hăng hái, khi Phật học Hội thành lập, thầy thấy người ham học Phật càng ngày càng nhiều nên thường đi các nơi hoằng pháp.

Tại Đà Thành (Tourane) hiện nay nhiều người nhờ thầy mà am hiểu Phật pháp; tại Huế thời biết bao nhiêu người nhờ thầy mà phát Bồ-đề tâm.

Hiện nay có nhiều người, trước kia theo các môn học thuyết khác rồi chấp ý kiến của mình mà bài bác đạo Phật, sau nhờ thầy phương tiện giảng diễn Phật lý cho, rồi họ đều xu hướng về Phật học cả.

Tiếc thay ! Đương lúc hoằng dương Phật pháp mà thầy Thích Mật Khế đã vội lìa cõi Ta Bà mà về miền Cực Lạc !...

Trước khi lâm chung 15 phút, thầy bảo đem bức tượng Phật A Di Đà để trước mắt, thầy liền chắp tay xá rồi niệm: “Nam mô A Di Đà Phật”. Khi ấy ngài Giác Tiên vào phú cho thầy một bài kệ:

心 地 光 含 法 性 圓

西 來 妙 旨 顯 南 天

豁 然 直 徹 曹 溪 路

免 在 靈 平 五 十 年 .

Phiên âm: Tâm Địa quang hàm pháp tánh viên,

Tây lai diệu chỉ hiển nam thiên,

Hoát nhiên trực triệt Tào Khê lộ.

Miễn tại linh bình ngũ thập niên.

Tạm dịch: Tâm địa sáng trong, tròn pháp tính

Tây lai diệu ý rạng ngời Nam

Tào Khê một mạch ngay liền đến

Khỏi phải lênh đênh năm chục năm.

Khi thầy lãnh thọ bài kệ rồi thì vin lấy bức tượng A Di Đà để lên trên mặt, tinh thần vui vẻ … rồi thị tịch! …

Thầy tịch vào lúc tám giờ ngày mồng tám tháng tư (10 mai 1935) nhằm ngày sinh nhật đức Thế Tôn, hưởng thọ 31 tuổi.

2

Viếng bạn đạo Mật Khế

(Của Hòa thượng Bích Phong)

Đương thời lộc giả, độc đắc giải danh, kỷ niên lai tùy chuyển pháp luân, chính hỷ quần sanh đa ngưỡng mộ.

Thử nhật tòng lâm, cang phùng khánh tiết, thiên tài hạ trùng quang Phật nhật, hồ nhi lạc quốc thúc tiên đăng.

(Đương lúc vườn nai, riêng được tiếng giỏi, mấy năm theo quay xe pháp, chính vui quần sanh nhiều ngưỡng mộ.

Ngày này tòng lâm, vừa gặp khánh tiết, nghìn thuở rồi trời nhật sáng lại, sao mà Lạc quốc bỗng trước lên.)

Hòa Thượng Giác Tiên (1880 - 1936) Chùa Trúc Lâm – Huế

Hòa thượng Giác Tiên (1880 - 1936)

Chùa Trúc Lâm – Huế

Ngài người họ Nguyễn. Sinh năm Canh Thìn tức năm Tự Đức thứ 33 (1880). Nguyên quán Giạ Lê Thượng, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên. Song thân mất sớm.

Năm Giáp Ngọ (1894), Ngài xin xuất gia lúc 15 tuổi tại chùa Từ Hiếu, thờ ngài Tâm Tịnh làm Thầy.

Năm Thành Thái thứ 12, Canh Tý (1900), Ngài thọ Sa-di, lúc đó được 21 tuổi.

Ba năm sau, năm Giáp Thìn (1904), khi Ngài được 24 tuổi, Đại sư Tâm Tịnh nhường chùa Từ Hiếu cho bổn phái để về dựng am Thiếu Lâm, tức là chùa Tây Thiên hiện nay, Ngài được về đây tu theo Bổn sư.

Năm Duy Tân tứ niên, Canh Tuất (1910), Ngài thọ Cụ túc giới với Hòa thượng Vĩnh Gia tại chùa Phước Lâm, Hội An và được chọn làm Thủ chúng trong hàng thọ giới.

Vào khoảng năm Duy Tân thứ 7, Quý Sửu (1913), Tỳ-kheo-ni, người danh gia vọng tộc họ Hồ, có Pháp danh Thanh Linh, tự Diên Trường vừa dựng xong chùa Trúc Lâm ở Dương Xuân Thượng. Ni trưởng đã đến chùa Thiếu Lâm xin với Đại sư Tâm Tịnh cho thỉnh ngài Giác Tiên về làm vị khai sơn tọa chủ chùa ấy. Từ đó Ngài thâu nạp đồ đệ về Trúc Lâm, mở Đạo tràng giảng kinh.

Năm 37 tuổi, niên hiệu Khải Định năm đầu, Bính Thìn (1916), Ngài được Bổn sư phú Pháp và cho kệ:

覺 道 劫 空 先

空 空 般 若 禪

果 因 浮 行 解

處 處 即 安 然.

Phiên âm: Giác đạo kiếp không tiên

Không không Bát-nhã thiền

Quả nhân phù hạnh giải

Xứ xứ tức an nhiên.

Trí Không dịch:

Đường giác không kiếp trước

Thuyền Bát Nhã chân không

Nhân quả hóa hợp giải

Ở đâu cũng thung dung.

và đặt cho pháp danh là Trừng Thành, hiệu Chí Thông, tự là Giác Tiên; thế thứ 42 dòng Lâm Tế; thứ 8 của dòng Liễu Quán.

Năm Khải Định thứ 5, Canh Thân (1920), ngài Huệ Pháp mở Đạo tràng giảng kinh ở chùa Thiên Hưng, các khóa giảng thường xuyên được mở ra do chính Hòa thượng Huệ Pháp chủ trì, Ngài đã đem theo đệ tử cùng nhiều vị Tăng khác nhanh chóng tìm đến cầu

học. Nơi đây, sau nhiều tháng ngày theo học, Ngài được Hòa thượng Huệ Pháp khen tặng là người có túc căn thâm hậu, đủ sức xiển dương Phật pháp cho kẻ hậu tấn. Học trò của Ngài đem theo ra học lớp Phật pháp này là các Ngài Mật Khế, Mật Hiển, Mật Nguyện và Mật Thể.

Năm Quý Hợi (1923), Ngài tổ chức Đại giới đàn tại chùa Từ Hiếu. Tại giới đàn này, đệ tử của Ngài là Mật Khế thọ đại giới, và Bổn sư Ngài là Hòa thượng Tâm Tịnh làm Hòa thượng đàn đầu truyền giới.

Năm Bảo Đại nguyên niên, Bính Dần (1926), Ngài được sắc chỉ chuẩn làm Trú trì chùa Diệu Đế. Năm Kỷ Tị (1929), Ngài mở cuộc trùng tu chùa Trúc Lâm.

Bảo Đại ngũ niên, Canh Ngọ (1930), Ngài vào Bình Định rước Phước Huệ Đại sư ra mở Sơn môn Học đường Trúc Lâm. Từ đó, năm nào Hòa thượng Phước Huệ cũng được thỉnh về Trúc Lâm giảng dạy. Các đệ tử của Ngài như thầy Mật Khế, Mật Nguyện, Mật Hiển và Mật Thể đều được theo học và đã đóng góp tích cực trong công cuộc chấn hưng Phật giáo sau này. Đặc biệt, cùng theo học tại Trúc Lâm lúc này có cư sĩ Lê Đình Thám, Y sĩ trưởng tại Viện Pasteur Huế. Cư sĩ Lê Đình Thám đã quy y với Ngài từ năm 1928 được đặt pháp danh là Tâm Minh (chính cư sĩ là người vâng lời Ngài triệu tập các bậc đồng lữ, thành lập hội An Nam Phật Học năm 1932).

Ngài rất chú ý đến việc đào tạo Tăng tài. Nhờ những cố gắng đó mà Ngài đã biến chùa Trúc Lâm thành nơi phát tích nhiều cột trụ của nền Phật giáo cận đại. Tiêu biểu trong số những Tăng sĩ lừng lẫy như: Đôn Hậu, Quảng Huệ, Trí Thủ, Mật Thể, Chánh Thống, Thiện Trí, Thiện Hoa, Thiện Hòa…

Bảo Đại thất niên, Nhâm Thân (1932), Ngài cùng chư vị Đại đức trong Sơn môn và Cư sĩ lập ra An Nam Phật học Hội, cuối năm ấy mở lớp Đại học Sơn môn.

Năm Quý Dậu (1933), năm Bảo Đại thứ 8, Ngài ủy thác cho thầy Mật Khế mở trường Tiểu học Phật học cho Sa di các chùa tại chùa Vạn Phước, trường trực thuộc Hội An Nam Phật học.

Năm Giáp Tuất (1934), Ngài lại cùng đệ tử Mật Khế tổ chức trường An Nam Phật học tại chùa Trúc Lâm, thu nhận năm mươi học Tăng. Cuối năm này, Ngài lại quy tụ được rất nhiều học Tăng có học lực và trình độ khá cao để mở ra cấp Đại học Phật giáo, cũng tại Trúc Lâm.

Giai đoạn này là cao trào chấn hưng Phật giáo ở miền Trung, nhờ vào uy đức của Ngài cùng tài uyên bác của Bác sĩ Tâm Minh – Lê Đình Thám, và sự hưởng ứng nồng nhiệt của các bậc thức giả học Phật như: Ưng Bàng, Nguyễn Đình Hòe, Nguyễn Khoa Tân, Viễn Đệ, Nguyễn Khoa Toàn, Ưng Bình, Bửu Bác, Trần Đăng Khoa, Lê Thanh Cảnh, Lê Quang Thiết, Trương Xướng, Tôn Thất Quyên, Nguyễn Xuân Tiếu, Hoàng Xuân Ba, Lê Bá Ý và Tôn Thất Tùng. Qua Hội An Nam Phật học và tạp chí Viên Âm, Ngài và đệ tử mình đã khéo léo dung nạp được rất nhiều chánh kiến khác nhau, về cùng chí hướng là tận dụng người tri thức để phục vụ Phật pháp. Đối với phong trào chấn hưng Phật giáo ở Huế, Hòa thượng Giác Tiên là người có công nhiều nhất.

Năm Bính Tý (1936), ngày mồng 2 tháng 10 Âm lịch, Ngài cho triệu tập các môn đồ tứ chúng về đầy đủ và tụng bộ Pháp Bảo Đàn kinh, tụng đến phẩm Bát Nhã thì Ngài cho dừng lại để dặn dò những điều cần thiết.

Ngày 04 tháng 10 năm Bảo Đại thứ 11 (11 Novembre 1936), Ngài viên tịch. Thọ 57 tuổi đời(1), có được 26 hạ lạp. Tháp Ngài sau đó được tôn trí nơi phía tả khuôn viên chùa Trúc Lâm.

1.

Bia ký Hòa thượng Giác Tiên

Đại sư, Hòa thượng Giác Tiên họ Nguyễn, nguyên quán xã Dạ Lê Thượng, huyện Hương Thủy tỉnh Thừa Thiên. Hạ sanh năm Tự Đức 33, Canh Thìn (1880). Năm mười một tuổi buồn táng song thân, cảm đời mộng ảo, lập chí xuất trần, đến lễ Hòa thượng Tâm Tịnh chùa Từ Hiếu xin làm đệ tử xuất gia. Sư vốn căn tánh thông lợi, Kinh Luật am tường, thường muốn kết am chuyên tu trên núi Duyên Xuân. Tỳ-kheo-ni Hồ Thị Pháp, Pháp danh Thanh Linh hiệu Diên Trường cảm mộ chí Sư, lập chùa Trúc Lâm mời Sư làm Tọa chủ khai sơn. Từ đây thiền tâm viên đốn, mưa pháp lan truyền. Năm 28 tuổi (1908) thọ giới Cụ túc với Hòa thượng Vĩnh Gia tại Giới đàn chùa Phước Lâm, tỉnh Quảng Nam, kết tập chúng giảng học tại chùa Thiên Hưng, đại chúng Tăng Ni quân triêm lợi ích. Được Bổn sư Tâm Tịnh phú pháp kệ:

“Giác đạo kiếp không tiên,

Không không Bát Nhã thuyền.

Quả nhân phù hạnh giải,

Xứ xứ tức an nhiên”.

Đối với việc y bát tương truyền, thiệu long giống Phật, Sư không thể từ thác. Năm Khải Định Mậu Ngọ (1918) họp thiền môn

———

(1) Tham khảo Viên Âm nguyệt san, năm thứ 2, số 23 - Sept-Octobre 1936, tr. 50, 51, 52. Bia Khai sơn Trúc Lâm Đại Thánh tự, sáng lập An Nam Phật Học Hội, Chứng minh Đạo sư Trừng Thành Chính Thông Giác Tiên Thiền sư ký minh.

pháp lữ, mở Giới đàn tại chùa Từ Hiếu, thỉnh Hòa thượng Tâm Tịnh làm Đàn đầu truyền giới. Năm Khải Định Giáp Tý (1924) họp đông đảo thiền hòa kết giới tu 9 tuần tại chùa Tường Vân. Hạnh giải công viên, phước tuệ song tiến, tự tha đều lợi. Sư là anh tài của Phật Tổ, là rường cột của thiền môn. Hằng ngày thường tham câu kệ:

“ Các pháp vốn xưa nay,

Tướng thường tự vắng lặng ”

Năm Bảo Đại nguyên niên (1926) là Trú trì chùa Diệu Đế, năm Bảo Đại thứ sáu (1931) sùng tu chùa Trúc Lâm, Phật điện Tăng đường một phen đổi mới.

Sư vốn có tâm hạnh Phổ Hiền, chí nguyện độ sanh, nên đã thỉnh Hòa thượng Phước Huệ chùa Thập Tháp ở Bình Định khai đàn giảng học tại chùa Trúc Lâm. Không bao lâu thiện nam tín nữ thấm nhuần mưa pháp, phát chí Bồ-đề, nguyện cùng nhau hoằng thâm chánh giáo, cho nên Hội An Nam Phật Học, sớm xướng chiều thành, đại tiểu Phật học đường kế tục khai sáng. Hội An Nam Phật Học được phát triển lâu bền chính là nhờ nguyện lực của Sư.

Năm Bảo Đại thứ 11 (1936) tháng mười ngày mồng hai, Sư tập hợp đệ tử tụng kinh Pháp Bảo Đàn, đến phẩm Bát Nhã, Sư phó chúc gia nghiệp Phật Pháp cho các đệ tử Mật Tín, Mật Hiển, Mật Nguyện, Mật Thể, Tâm Minh … qua ngày mồng bốn buông bỏ thế duyên, an nhiên viên tịch, thọ 57 tuổi đời 29 hạ lạp. Tháp dựng ở bên tả của chùa. Tâm kinh nói: “Xa lìa mộng tưởng điên đảo, cứu cánh Niết Bàn” thật đáng tin vậy thay!

“Pháp giới không sanh tử,

Đâu còn có giác duyên

Nay Diêm-phù viên mãn,

Kể gì đến tháp bia”

Nhưng đạo phong cao diệu, pháp độ hoằng viên như Thầy chúng tôi, chúng tôi người sau cần nên ngẫm nghĩ. Do vậy, ghi lại dấu tích nơi đây, để làm nhân duyên cho đời cho đạo, nguyện Pháp nhãn chiếu soi càng thêm sáng mãi.

Bài minh rằng:

Linh khí Hương Bình,

Cửa Phật sinh Tăng ,

Đồng niên diệu ngộ,

Lòng trần đứng trong,

Xả thân hoằng pháp,

Thiền nghiệp trùng hưng

Sấm vang chuông lớn,

Giác tỉnh quần mông,

Tăng đồ đông đảo,

Duy Sư cậy trong,

Hoa Đàm một đóa,

Bí điển ngàn trùng,

Đất trời xoay chuyển,

Núi đạo chẳng rung,

Bia đá sáng trưng,

Đời đời xưng tụng.

Bảo Đại năm 12 Đinh Sửu (1937) tháng chạp ngày Phật thành đạo.

(Phó Hội trưởng Thượng thơ sung Quốc sử quán Tổng Tài Lê Nhữ Lâm phụng soạn. An Nam Phật học hội Hội trưởng Hiệp tá Đại học sĩ Nguyễn Đình Hòe đồng Bổn hội phụng lập).

Cố Hòa thượng, khai sơn Chùa Trúc Lâm Đại Thánh, sáng lập, Chứng minh Đại đạo sư Hội An nam Phật học, đời thứ 42 dòng Thiền Lâm tế Chánh tông, Húy thượng Trừng hạ Thành, tự Chí Thông, hiệu Giác Tiên.

(Bài dịch bia ký tại tháp của Hòa thượng Thích Giác Tiên chùa Trúc Lâm-Huế do Hòa thượng Thiện siêu dịch)

2

Lễ Trung điệu

Ngài Giác Tiên của Hội Annam Phật học

Thầy Chứng Minh của Hội chúng tôi là người làng Giạ Lê Thượng, huyện Hương Thủy, phủ Thừa Thiên, thầy sanh về nhà họ Nguyễn trong năm Canh Thìn là năm Tự Đức tam thập tam niên (1880). Song thân của thầy mất sớm, thầy xuất gia khi 15 tuổi, làm đệ tử ngài Tâm Tịnh Hòa thượng ở chùa Từ Hiếu. Thầy bổn tánh thông minh, tập học kinh luật rất mau chóng, được ngài Tâm Tịnh biệt đãi, đến năm Thành Thái thập nhị thì thầy được ngài Bổn sư thế độ làm Sa-di khi ấy thầy được 21 tuổi. Ba năm về sau, ngài Tâm Tịnh nhường chùa Từ Hiếu cho bản phái, dựng am Thiếu Lâm nơi chùa Tây Thiên bây giờ, tiện bề tu hành tham cứu thì thầy cũng theo về am Thiếu Lâm mà học đạo. Đến năm Duy Tân tứ niên,ngài Vĩnh Gia Hòa thượng khai giới đàn tại chùa Phúc Lâm thì thầy đến xin thọ Cụ túc giới, được lựa làm vị Thủ chúng trong các hàng thọ giới. Lúc đó bà Tỷ kheo Ni Pháp hiệu là Diệu Trường dựng chùa Trúc Lâm và xin ngài Tâm Tịnh cho thỉnh thầy làm Thượng tọa chùa ấy. Từ đó thầy ở chùa Trúc Lâm thâu nạp đồ chúng đặng dạy vẽ tu tập, đến năm Khải Định nguyên niên, năm ấy thầy đã 37 tuổi, thì được ngài Tâm Tịnh Hòa thượng phú pháp và cho bài kệ rằng:

覚　道 刼　空 仙

空　空 般　 若 船

果　因　符　行 解

處　處　即　安 然

Phiên âm: Giác đạo kiếp không tiên,

Không không Bát-nhã thuyền

Quả nhơn phù hạnh giải

Xứ xứ tức an nhiên

Tạm dịch: Đạo giác ngộ chân không,

Lấy Bát-nhã làm tông.

Quả nhân cùng hạnh giải,

Xứ xứ ắt lưu thông

Năm Khải Định ngũ niên, ngài Huệ Pháp chùa Thiên Hưng khai giảng đường chỉ dạy kinh điển, thầy cùng các đệ tử đồng đến tham học, đã được ngài Huệ Pháp nhận là một bực túc căn thâm hậu, đủ sức xiển dương Phật pháp cho kẻ hậu tấn.

Thầy bát lãm quần kinh quán thông giáo lý, nhưng vẫn thiệt hành chí nguyện “Pháp môn vô lượng thệ nguyện học”, không một trường nào giảng kinh mà không có thầy đến tham dự. Đối với công việc hoằng pháp thầy vẫn cật lực thừa đương không lúc nào thối thác. Vì vậy nên các đệ tử của thầy toàn là những bậc học rộng biết nhiều, ngoài ông Thích Mật Khế là một vị Giảng sư của Hội chúng tôi rất có danh tiếng lại còn những ông Thích Mật Hiển, Thích Mật Nguyện, Thích Mật Thể, đều là những bực thông hiểu giáo lý, có thể trù trì Phật pháp sau này.

Đến năm Bảo Đại nguyên niên, thầy được chỉ chuẩn làm trù trì chùa Diệu Đế, đến Bảo Đại ngũ niên thầy thân hành vào tỉnh Bình Định rước thầy Phúc Huệ Hòa thượng (một vị Chứng Minh

Đại Đạo sư của An nam Phật học Hội) mở Phật học đường tại chùa Trúc Lâm để tiếp dẫn các người hậu tấn. Đầu năm Bảo Đại thất niên, thầy thấy cơ duyên đã thành thục nên hiệp đồng với các vị Đại đức trong Sơn môn và các cư sĩ lập thành An nam Phật học Hội để tuyên truyền Phật pháp. Đối với công việc hoằng pháp của Hội, thầy là một vị dắt đường chỉ nẻo rất chu đáo, phần nhiều các hàng học tăng, các hàng cư sĩ không hiểu Phật pháp trong An nam Phật học Hội chúng tôi đều có nhờ công đức thầy đạo tạo cả.

Đầu năm Bảo Đại thập niên, thầy cùng ông Thích Mật Khế mở ra lớp Tiểu học đường của An nam Phật học Hội, đến cuối năm ấy thầy lại chiêu tập các học Tăng thanh niên mở ra lớp Đại học đường.

Năm Bảo Đại thứ 11, ngày mồng hai tháng mười buổi sớm, thầy tập các đệ tử giảng kinh Bảo Đàn và phú pháp cho, trưa hôm ấy thì bỗng dưng thầy đau nặng, đến ngày mồng 4 thì viên tịch tuổi mới 57.

Toàn thể An nam Phật học Hội chúng tôi nghe tin ấy như mất huệ nhựt trong lúc tối tăm rất lấy làm cảm động và thương tiếc, học sinh các trường niệm công đức thầy đồng luân niệm Phật tụng kinh cả ngày cả đêm cho đến khi nhập tháp. Ngày mồng 5, lúc hai giờ chiều thì làm lễ tẩn liệm, ngày mồng chín, lúc ba giờ chiều thì làm lễ tống táng, có các cụ Danh dự, các thầy Chứng minh, các vị Đại đức trong chư sơn, các học tăng và các hội viên đồng đến dự lễ rất đông đảo, tiếng niệm Phật vang lừng cả núi làm cho ai ai cũng phải phát tâm. Trong lúc nhập tháp, vì thầy lãnh chức Chánh Giám đốc trường Tiểu học, nên một học tăng trường ấy đọc một bài vãn văn rất chơn thành và rất bi thiết như một bầy con đương nhỏ dại đối với một vị Từ phụ. Trong dịp này, các Hội Phật học ở ba kỳ đều có tỏ lòng thương tiếc đến điếu tang hoặc làm lễ hộ niệm.

Đối với thạnh tình của các Hội đồng chí, chúng tôi chi xiết bùi ngùi cảm tạ. Khi được tin ngài Giác Tiên thị tịch, cụ Hội trưởng Bắc kỳ Phật giáo Hội có đánh giây thép chia buồn, và Hội làm một tuần lễ trợ niệm vãng sanh tại chùa Hội quán và có ủy Sư cụ Trần Thanh Thuyên, cố vấn đạo sư, cùng Sư ông Tố Liên, Đại diện Hội Phật giáo vào Huế làm lễ điếu tang, Hội có đi một câu đối như vầy:

“Vân nạp bắc lai, đàm luận di tuần khâm giác chỉ

Trúc Lâm nam vọng, vãng sanh hà xứ mích tiên tung”

Lưỡng xuyên Phật học hội được tin liền đánh giây thép chia buồn và làm Đại lễ cầu nguyện tại chùa Hội quán. Hội lại có gởi cho Pháp tự ngài Giác Tiên số bạc 25#00 để điếu tang.

Tịnh độ cư sĩ Phật hội ở Chợ Lớn hay tin có đánh giây thép chia buồn và làm lễ cầu nguyện long trọng tại chùa Tân Hưng Long.

Nam kỳ nghiên cứu Phật học Hội, Lưỡng Xuyên Phật giáo Liên Hữu Hội đều có thơ chia buồn và tỏ lời cầu nguyện cho ngài Đại Đạo sư vãng sanh Cực Lạc thế giới.

Thiên Thai Thiền giáo Tông Liên Hữu Hội ở Bà Rịa có gởi thơ chia buồn và tính đến ngày khai trường Đại học sẽ làm lễ một đêm để cầu nguyện vãng sanh Cực Lạc.

Thay mặt cho Đà Thành Phật học Hội, ngài Chứng minh Đạo sư, Trù trì chùa Phổ Thiên, ra đi điếu một bức trướng.

Đã Nẵng Chi hội của An nam Phật học Hội đi điếu hai bức phan thêu chữ: Nam mô Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật.

Chi hội ở Đồng Hới, ở Hội An, ở Qui Nhơn đều có phái đại biểu về dự lễ tống táng và thiết lễ cầu nguyện tại Chi hội quán.

Trong rạp, trướng liễn của các vị Danh dự, của các Chư Sơn

Đại đức, của Hội An nam Phật học, của các Chi hội, của các Phật học đường và của các Hội viên rất nhiều; xin lược kể ít câu như sau:

Trúc Lâm không quải tam canh nguyệt

Diệu Đế trì văn ngũ dạ chung

(Chư sơn tỉnh Phú Yên)

Pháp vũ bản thi, uất uất đàn lâm vô tạp thọ

Cảnh phong phiêu động, mang mang nghiệp hải thiểu từ hàn

(Thầy trù trì chùa Viên Thông)

Viên Âm xứng tánh thân thừa nhật

Diệu pháp tùy duyên quảng thuyết thời

(Viên Âm nguyệt san)

Lễ tống táng xong, bổn đạo và các hội viên đồng chung nhau lập tháp của thầy Đại Đạo sư trong khuôn vườn chùa Trúc Lâm. An nam Phật học Hội sẽ dựng một cái bia để ghi chép công đức của thầy đối với các công việc lợi sanh hoằng pháp.

Công đức chấn hưng Phật học của ngài Giác Tiên Đại Đạo sư, Hội An nam Phật học chúng tôi rất vĩ đại, đáp lại công đức ấy, chúng tôi chỉ biết thành tâm cầu nguyện thầy chúng tôi mau đặng Phật thọ ký để hóa độ tất cả chúng sanh đồng thành Phật đạo. (An Nam Phật học Hội)

3

Bài tán đề trên tượng Hòa thượng Giác Tiên,

chùa Trúc Lâm

Ánh thiêng riêng tỏ

Vượt hút căn trần

Hiện phàm hiện thánh

Theo tục theo chân

Xương tráng thêm thịt,

Người chết sống lên

Tán thán chẳng kịp

Lớn thay ân sư.

Hòa thượng Bích Phong.

Hòa Thượng Tâm Khoan (1874 – 1937) Chùa Báo Quốc – Huế

Hòa thượng Tâm Khoan (1874 – 1937)

Chùa Báo Quốc – Huế

Ngài thế danh Phạm văn Phổ tức Phạm Xuân Khiêm sinh ngày 11 tháng 9 năm Giáp Tuất (1874) người thôn Trung Kiên, Bích La, Đăng Xương, Quảng Trị. Thân phụ là Phạm Văn Huấn, thân mẫu là bà Lê Thị Mẹ. Ngài là vị đồng niên xuất gia, đầu sư với Hòa thượng Hải Thuận chùa Báo Quốc, Pháp danh Thanh Đức, tự Tâm Khoan, đời thứ 41 dòng Lâm Tế, pháp phái Liễu Quán. Năm 20 tuổi được bổn sư cho thọ giới Cụ túc tại giới đàn Báo Quốc năm 1894 và cũng do Ngài Hải Thuận làm Đàn đầu Hòa thượng. Sau đó được bổn sư cho Kệ phú Pháp:

清 兒 有 德 進 心 禪

嘉 慶 希 然 道 永 傳

得 法 須 憑 微 妙 法

何 勞 別 外 法 心 玄。

Phiên âm: Thanh nhi hữu đức tấn tâm thiền,

Gia Khánh hi nhiên đạo vĩnh truyền.

Đắc Pháp tu bằng vi diệu pháp

Hà lao biệt ngoại pháp tâm huyền.

Nguyễn Lê Châu dịch:

Thầy Thanh có đức phụng vâng Thiền,

Mừng chúc hòa vui đạo mãi truyền.

Đắc Pháp hãy nương vi diệu pháp,

Cần chi pháp khác nhọc cầu huyền.

Khi đắc Pháp đại sư, Ngài được cho Pháp hiệu Tâm Khoan. Đến năm 1911 được Sơn môn suy cử làm Trú trì chùa Báo Quốc, sau đó lại được bảo cử kiêm nhiệm trú trì chùa Thuyền Tôn (kế vị Ngài Tâm Thiền), chùa Kim Tiên và chùa Quang Bảo. Đến năm Bảo Đại thứ 12 (1937) Ngài thị tịch, thọ 64 tuổi. Nhập tháp ở phía Nam chùa Thuyền Tôn cách chùa khoảng 500 mét.

Hòa Thượng Thanh Trí Hải Luận (1858 – 1939) Chuà Quảng Tế – Huế

Hòa thượng Thanh Trí Hải Luận (1858 – 1939)

Chuà Quảng Tế – Huế

Hòa thượng Thanh Trí Hải Luận hiệu Tuệ Giác, thế danh là Trương Văn Luận, đệ tử của ngài Hải Thiệu Cương Kỷ chùa Từ Hiếu thuộc đời thứ 41 dòng thiền Lâm tế.

Hòa thượng sinh ngày 05.05. năm Mậu Ngọ (1858) nguyên quán xã Trà Bình, tổng Bình Trung, huyện Bình Sơn, phủ Tư Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi. Ngài sinh ra trong một gia đình tin Phật, thuở nhỏ đã được từ mẫu dẫn đến Tổ đình Thiên Ấn lễ Phật nên ngài luôn nghĩ đến con đường xuất gia học đạo, ban đầu thân phụ chưa thuận, vì thương con thấy con khó kham nổi sự khó khăn trong đường xuất tục; nhưng với ý chí mãnh liệt nên thân phụ ngài đã gởi cho ông cậu là quan thái giám cũng là đệ tử tại gia của Tổ Hải Thiệu Cương Kỷ nên được người cậu đưa ra Huế lên chùa Từ Hiếu bái yết xin quy y làm đệ tử Tổ Hải Thiệu và được ngài chấp thuận. Hòa thượng xuất gia tu học tại đây một thời gian khá lâu, Tổ nhận thấy công hạnh tu học cũng như phong cách đạo cốt khả dĩ

làm pháp khí tương lai nên sau đó Tổ đã cho thọ giới Cụ túc, hoàn thành giới pháp đồng thời sau đó ấn chứng cho đắc pháp đại sư ngày 15.8. năm Bính Thân (1897) với bài kệ:

尋 得 主 人 翁

始 知 本 來 仝

一 真 皆 是 佛

繼 世 奉 祖 尊

“Tầm đắc chủ nhân ông,

Thỉ tri bổn lai đồng.

Nhất chơn giai thị Phật,

Kế thế phụng tổ tông”

Nguyên Hồng dịch:

Tìm được chủ nhân ông,

Mới hay bổn lai đồng.

Nhất chơn đều là Phật,

Nối đời thờ tổ tông.

Đến đây phong cách và đạo hạnh của ngài toả rạng nên đến thời Thành Thái Hòa thượng được cử tri sự chùa Thiên Mụ; đến năm Thành Thái thứ 10 (1898) được sắc phong Trú trì chùa Thiên Mụ, đồng thời ngài cũng nhận sự cung thỉnh Trú trì chùa Quảng Tế.

Năm Duy Tân thứ 7 (1913) Hòa thượng Tăng Cang chùa Thiên Mụ viên tịch, Hòa thượng Hải Luận được Hoàng triều và Sơn môn cử làm Tăng Cang chùa Thiên Mụ cho đến năm Giáp Tuất (1934) ngài trở về chùa Quảng Tế.

Trong thời gian này phong trào chấn hưng Phật giáo ra đời, An Nam Phật học hội thành lập, ngài được hội tín nhiệm, và ngài cũng đã tham gia du hoá khắp nơi từ Bắc Trung cho đến miền Nam.

Trong khi hành hoá Phật sự ngài đến nơi nào Tăng tín đồ cũng dành cho ngài nhiều sự kính mến với một đạo tình thắm thiết, đồng thời các Phật sự tại các nơi ngài đến đều thành tựu tốt đẹp.

Ngài cũng đã được cung thỉnh làm Yết-ma, Giáo thọ, Tôn chứng cho nhiều giới đàn như Vĩnh Gia, Từ Hiếu, Báo Quốc, Thanh Hoá (Chùa Đại Bi) ...

Mùa hạ năm Đinh Dậu thời vua Thành Thái (1897) có Phật tử Nguyễn Hữu Dương làm án sát tỉnh Hà Nam, cúng cho ngài hai bức tranh treo hai bên tả hữu trước chánh điện; một bức là Tuỳ Thanh Cảm Ứng, một bức là Quang Minh Chánh Đại (2 bức này vẫn còn).

Năm Tân Sửu, Thành Thái thứ 13 (1901) bà Trang Ý Thuận Thiên thái hoàng thái hậu ý chỉ cúng cho chùa một mẫu ruộng tại xứ Cửa Làng thuộc thôn Thần Phù, xã Thuỷ Châu để hương khói (Tam bảo tự điền).

Năm Giáp Thìn Thành Thái thứ 16 (1904) Hòa thượng và bà Hội chủ cùng một số thiện tín đã trùng tu lại chùa. Năm Kỷ Tỵ Bảo Đại thứ 4 (1929) Hòa thượng và thiện tín một lần nữa trùng tu tự vũ.

Ngày 07 tháng 7 năm Tân Mùi Bảo Đại thứ 6 (1931) Càn Nguyên Thái hoàng thái hậu ý chỉ Sắc tứ hiệu chùa và được Bộ Lễ chấp chiếu ban sắc gọi là “Sắc Tứ Quảng Tế Tự”.

Năm Mậu Dần Bảo Đại thứ 13 (1938) Ngài Tăng Cang Tuệ Giác trùng tu lại nhà Tăng và từ đây ngài cảm thấy tuổi già sức khoẻ có phần giảm sút nên quyết định trở về chùa Quảng Tế để tịnh dưỡng cho đến khi viên tịch ngày 19.05.Kỷ Mão niên hiệu Bảo Đại thứ 14 (1939). Ngài thọ 82 tuổi đời và gần 60 hạ lạp.

Tháp ngài được môn đồ xây dựng trong khuôn viên chùa Quảng Tế gần bên tháp ngài Hải Nhu. Bia tháp đề: 敕 賜 天 姥 寺

僧 綱 嗣 臨 濟 四 十 一 世 諱 清 智 號 慧 覺 羯 麼 阿 闍 梨 之塔 “Sắc tứ Thiên Mụ tự trùng hưng Quảng Tế từ Lâm tế tứ thập nhất thế huý Thanh Trí hiệu Tuệ Giác Yết-ma A-xà-lê chi tháp”. Long vị thờ tại tổ đường ghi: 色 賜 天 姥 寺 僧 綱 重 興 廣 濟 臨 濟 正 宗 四 十 一 世 上 清 下 智 諱 海 論 號 慧 覺 羯 厤 阿 闍 梨 覺 靈 猊 座 “Sắc tứ Thiên Mụ tự Tăng Cang trùng hưng Quảng Tế Lâm tế chánh tông tứ thập nhất thế thượng Thanh hạ Trí huý Hải Luận hiệu Tuệ Giác Yết-ma A-xà-lê Giác linh nghê toà”.

Hoà Thượng Huệ Minh (1861 - 1939) Chùa Từ Hiếu – Huế

Hoà thượng Huệ Minh (1861 - 1939)

Chùa Từ Hiếu – Huế

Hoà thượng Huệ Minh húy là Thanh Thái tự Chánh Sắc thuộc đời thứ 41 dòng thiền Lâm Tế. Ở thế Ngài thuộc gia đình họ Nguyễn, lúc còn nhỏ tên Dũ, thân phụ là Nguyễn Đình Bính, thân mẫu là cụ bà họ Đặng, Ngài sinh ngày 30-3- năm Tân Dậu (1861) tại làng Giạ Lê Thượng huyện Hương Thủy tỉnh Thừa Thiên.

Ngài xuất gia năm Đinh Sửu (1877) học đạo với Ngài Hải Thiệu Cương Kỷ tại chùa Từ Hiếu - Huế. Năm Canh Thìn (1880) được bổn sư thế độ truyền giới Sa-di đến năm Giáp Ngọ (1894) lại được thọ Cụ túc giới tại giới đàn Báo Quốc do Ngài Hải Thuận làm Đàn đầu Hòa thượng. Đến năm Ất Mùi (1895) Ngài được bổn sư phú Pháp đại sư với bài Kệ:

正 色 體 圓 明

心 法 本 如 然

虛 空 收 一 點

繼 祖 永 流 傳

Phiên âm: Chính sắc thể viên minh

Tâm pháp bổn như nhiên

Hư không thâu nhất điểm,

Kế tổ vĩnh lưu truyền.

Tạm dịch: Chính sắc thể sáng, tròn

Pháp tâm vốn như thế

Hư không gom một điểm

Nối Tổ mãi lưu truyền.

Năm Mậu Tuất (1898) Hoà thượng bổn sư viên tịch, Ngài được thỉnh làm Thủ tòa; năm Nhâm Dần (1902) Ngài nguyện an cư thọ trì Kinh Kim Cang và Kinh Pháp Hoa mỗi chữ một lạy, cũng năm này Ngài được cử làm Trú trì chùa Thánh Duyên; năm Tân Hợi (1911) lại được thỉnh làm Trú trì chùa Từ Hiếu; năm Kỷ Tỵ (1929) lại được thăng Tăng Cang chùa Thánh Duyên, năm Đinh Sửu (1937) được cử sung Tăng Cang 2 chùa Diệu Đế và Từ Hiếu. Năm Mậu Dần (1938) chùa Đại Bi Thanh Hóa mở Đại giới đàn và cung thỉnh Ngài làm Đàn đầu Hòa thượng. Đệ tử xuất gia của Ngài rất đông, trong đó có các vị như Ngài Chơn Nguyên, Chơn Như, Chơn Thiệt, Chơn Tánh và các vị Tì kheo ni Hướng Đạo, Diệu Trí.

Ngày 16 tháng 12 năm Kỷ Mão (1939) Đại sư đã triệu tập môn đồ đệ tử phú chúc rồi an nhiên thị tịch, thọ 79 tuổi, 45 hạ lạp.

Tưởng niệm

Hòa thượng Chánh Thống chùa Quy Thiện, cảm đức của Ngài đã làm bài thơ tán thán công đức Ngài như sau :

Rồng voi cửa Phật

Biển khổ từ hàng

Y truyền đạo Tổ

Gầy dựng danh san

Giới Minh Hòa thượng

Vua Tăng Tăng Cang

Tông phong nối lại

Trời tuệ trùng quang

Trời người cúi lạy

Ma ngoại lạnh gan

Bảy mươi chín tuổi

Thanh tịnh Niết bàn

Giảng Sư Chỉnh Túc (1914 - 1939) Chùa Vạn Phước – Huế

Giảng sư Chỉnh Túc (1914 - 1939)

Chùa Vạn Phước – Huế

Thầy Chỉnh Túc người họ Trần ở phường Châu Thị, làng Thủy Ba, phủ Vĩnh Long, tỉnh Quảng Trị.

Thầy xuất gia từ khi 11 tuổi và nhập chúng ở chùa Vạn Phước. Khi còn nhỏ, thầy đã có khiếu thông minh, nên học kinh rất là mau chóng. Năm 12 tuổi được thầy trù trì chùa Vạn Phước thế độ, rồi tiếp độ trường kỳ ở chùa Từ Hiếu, thầy thọ giới Sa-di. Vì chỗ thông minh khả dụng nên được Bổn sư cho theo học tập cùng thầy Tăng Cang chùa Thiên Hưng. Học mới được một năm, vừa lúc các thầy kiết hạ, thầy Thích Chỉnh Túc phải làm thị giả. Từ đó, tuy đường tu có tiến bộ nhưng việc học thì có phần trễ nãi. Cách ba năm sau, nghĩa là khi thầy đã được 17 tuổi, thầy mới bắt đầu học lại với thầy trù trì Trúc Lâm. Thầy hết lòng tu học, không trễ nãi một khắc nào cả, tron khoảng thời gian ấy, thầy cũng lắm lúc ốm đau, nhưng khi nào cũng tỏ một thái độ khẳng khái không chịu ngã lòng rủn chí bao giờ. Năm 20 tuổi thầy vào Bình Định tham học với ngài Hòa

thượng Thập Tháp, rồi theo ngài ra học tại chùa Trúc Lâm. Cách ba năm sau, Hội viên Phật học Hội sáng lập học đường tại chùa Vạn Phước do thầy Thích Mật Khế giảng dạy, nên thầy Thích Chỉnh Túc trở về chùa học tập.

Tuy nay đây mai đó nhưng trên con đường học tập, bao giờ thầy cũng cương quyết vững vàng và chí nguyện độ sanh bao giờ cũng hoài bão.

Đến năm 24 tuổi, thầy trợ bút cho Viên Âm, và cũng có nhiều lần lên giảng đường thuyết pháp. Đến mùa xuân năm này, thầy vào học Mật tôn ở Đà Thành (Tourane) tu hành tinh tấn mới được ba tháng thì thọ bịnh, trở về chùa tịch ngày 19 tháng 5 khi giờ ngọ.

Lễ tống chung cử hàng ngày 22 tháng ấy, có cả Phật học Hội, chư sơn và bản ấp đi đưa.

Thầy chỉ thọ 25 tuổi, cái tuổi đương hăng hái tu hành, đương chứa chan hy vọng, mà nhơn duyên bắt thầy phải bỏ Hội chúng tôi trong khi đương cần người hoằng dương Phật pháp. Nhưng công việc của thầy làm, không phải chỉ trong một đời và mục đích của Hội chúng tôi không phải chỉ trong một kiếp, miễn còn một chúng sanh là còn hành đạo.

Nam mô A Di Đà Phật Hội chúng tôi xin một lòng chúc nguyện thầy kiên cố Bồ đề tâm cho đến khi thành Đấng Chánh giác.

Hội Phật học

(Trích Viên Âm)

Hòa Thượng Giác Hải (? –1940) Chùa Giác Lâm – Huế

Hòa thượng Giác Hải (? –1940)

Chùa Giác Lâm – Huế

Hòa thượng người làng Trung Kiên, Quảng Trị, thế danh Nguyễn Văn Cẩm, cùng một họ với Ngài Phổ Tịnh và Ngài Nhất Định chùa Báo Quốc.

Không biết Ngài sinh năm nào và tịch ngày nào, nhưng bây giờ theo ngày kỵ của Ngài là ngày 12 tháng 2 thì ta có thể đoán ngày tịch của Ngài là ngày 13 tháng 2 năm Bảo Đại thứ 15 (1940).

Ngài là đệ tử thứ 5 của Tổ Tâm Tịnh (chùa Tây Thiên) và được cho Pháp danh Trừng Nhã, tự Chí Thanh, hiệu Giác Hải. Sau khi Tổ viên tịch, Ngài đã đến làng An Cựu Tây lập nên một thảo am lấy tên Duy Tôn (vào ngày 16 tháng 3 năm Giáp Thìn - 1904). Sau đó chùa dần được trùng tu. Đến năm Kỷ Mùi, Bảo Đại thứ 4 (1929), chùa được đại trùng tu và đổi hiệu là Giác Lâm.

Ngài được mời làm Đệ lục Tôn chứng Đại giới đàn tại chùa Từ Vân ở Quảng Nam - Đà Nẵng (Mậu Thìn - Bảo Đại thứ 3 - 1928).

Ngài có 7 đệ tử xuất gia, nhưng hiện giờ chỉ còn Hòa thượng Thích Khả Tấn nối tiếp trú trì chùa từ lúc Ngài vừa viên tịch. Hòa thượng Thích Khả Tấn sinh năm Mậu Ngọ (1918), kế thế trú trì chùa này từ lúc 25 tuổi và là đồng hương với Tổ.

Hòa Thượng Tâm Phổ Trí Uyên (1887 - 1940) Chùa Diệu Minh, Tức Pháp Hải – Huế

Hòa thượng Tâm Phổ Trí Uyên (1887 - 1940)

Chùa Diệu Minh, tức Pháp Hải – Huế

Hòa thượng người họ Trần, sinh năm Đinh Hợi (1887); thuộc huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên. Pháp danh Tâm Phổ, tự Đạo Nguyên, hiệu Trí Uyên; xuất gia năm 14 tuổi (Tân Sửu - 1901), tại chùa Ba-la-mật, thờ Viên Thành thượng nhân làm thầy. Bẩm tính thông minh, mẫn cán, thành thật siêng năng tu học; được Thượng nhân đặt làm Pháp trưởng tử. Năm 21 tuổi (Mậu Thân – 1908) Hòa thượng được Bổn sư cho phép thọ giới Cụ túc và Bồ-tát và ban cho Pháp hiệu là Trí Uyên. Năm 1923, cùng với Bổn sư lên gần Ngũ Phong Sơn khai lập chùa Tra Am.

Khi chùa Tra Am hoàn thành, năm 25 tuổi (Nhâm Tý – 1912) Hòa thượng được Thượng nhân uỷ cho về ấp Bồi Thành, dân gian thường gọi là Cồn Hến, thuộc huyện Phú Vang để khai lập chùa Diệu Minh, và làm Toạ chủ, tu tập tại đó. Mùa hạ năm Canh Thìn, Hòa thượng lâm bệnh, đến ngày 19 tháng 11 (tức 17-12-1940) Hòa thượng thị tịch năm Canh Thìn (1940), được nhập tháp dựng ở

khuôn viên Tra Am. Hòa thượng thuộc dòng Lâm tế Chánh tông thế đại thứ 43; đời thứ 9 của thiền phái Tử Dung Liễu Quán.

Vào năm 1964 chùa Diệu Minh do Hòa thượng khai lập đã được môn đồ đại trùng tu, xây thêm tam quan, đào hồ sen trước chùa và dựng Quan Âm đài. Tên chùa được cải thành Pháp Hải tự, và Hòa thượng Đức Tâm được Giáo hội Tăng già Thừa Thiên cửa làm Trú trì cho đến khi ngài viên tịch vào năm 1988. Chùa Pháp Hải hiện là một thắng cảnh ở Huế.

Hòa Thượng Tâm Đăng Trí Hiển (? – 1940) Chùa Ba-La-Mật – Huế

Hòa thượng Tâm Đăng Trí Hiển (? – 1940)

Chùa Ba-la-mật – Huế

Ngài người gốc Sông Cầu, tỉnh Phú Yên, họ Nguyễn Khoa. Ngài mồ côi cha từ thuở bé, mẹ tái giá với ông Nguyễn Khoa Sâm, làm quan tại đó. Sau Ngài theo cha nuôi này về ở Vỹ Dạ, nhà cất bên cạnh chùa Ba-la-mật. Có cơ hội gần gũi Hòa thượng Viên Thành và sau đó phát tâm xuất gia. Thiên tư thông tuệ, thâm thấu giáo lý. Khi Hòa thượng Viên Thành lên Tra Am năm 1923, Ngài cử Hòa thượng Trí Hiển ở lại trông giữ chùa Ba-la-mật theo yêu cầu của dòng họ Nguyễn Khoa. Sau khi Hòa thượng Viên Thành viên tịch, Ngài lại vâng lời di chúc lên giữ chức Trú trì chùa Tra Am. Đến năm 1940 thì mất, hiện Tháp toạ lạc phía sau chùa, bên cạnh tháp Hòa thượng Trí Uyên. Khi truyền tâm pháp cho các đệ tử, Hòa thượng Bổn sư truyền cho bài kệ sau đây:

物 我 原 非 異

森 羅 敬 像 同

心 燈 炤 無 盡

動 靜 體 圓 庸

Phiên âm: Vật, ngã nguyên phi dị,

Sâm la, kính tượng đồng.

Tâm đăng chiếu vô tận,

Động, tĩnh thể viên dung.

Nghĩa là: Vật, ta vốn không khác,

Vạn hữu, bóng gương chung,

Đèn tâm, sáng vô tận,

Động, tĩnh thể viên dung.

Trí Hiển chắc có sáng tác nhiều văn thơ, nhưng nay chưa tìm được. Hiện thấy 4 bài kệ khắc trên bình phong sau tháp. Bài nào tư tưởng cũng hàm súc thâm trầm. Đúng là đệ tử chân truyền của Hòa thượng Bổn sư:

Bài thứ nhất: Bảo rằng hình danh và sắc tưởng làm loạn tâm nên không thể quan niệm chư Phật qua danh từ, hình ảnh, nếu học giả quan niệm như thế, hoạ may chỉ còn cách tìm trong bụng phu nhân Ma Gia mới gặp được. Giọng điệu thật hài hước:

見 色 聞 聲 體 本 常

一 重 雪 上 一 重 霜

一 今 要 見 黃 頭 老

走 入 摩 耶 腹 內 藏

Phiên âm: Kiến sắc, văn thanh, thể bản thường.

Nhất trùng tuyết thượng, nhất trùng sương.

Quân kim yêu kiến hồn đầu lão,

Tẩu nhập Ma-gia phúc nội tàng!

Nguyễn văn Thoa dịch:

Thấy sắc, nghe thanh vốn chuyện thường,

Gây phiền như tuyết phủ thêm sương

Nay anh mong ước tìm ra Phật,

Vào bụng Ma-gia hoạ gặp đường.

Bài thứ hai, bảo rằng chư Phật của ba đời quá khứ, hiện tại và tương lai thấy trước mắt phàm bằng hình ảnh sắc tướng đều hư giả, không thật. Chỉ có chim ca, hoa nở mới là của báu trong nhà:

Tam Phật hình nghi tổng bất chân,

Nhãn trung đồng tử diện tiền nhân,

Nhược năng tín đắc gia trung bảo,

Đề điểu sơn hoa nhất dạng xuân.

Nguyễn Văn Thoa dịch:

Chư Phật hình nghi chẳng thật đâu,

Ở trong đồng tử mắt van cầu,

Có chăng riêng để làm gia bảo,

Chim hót, hoa rừng giữa núi sâu.

Bài thứ ba, nói rõ rằng, phải vươn thốt ngồi giáo lý, kinh điển vốn là phương tiện để đạt đến cứu cánh giải thốt trong nổ lực vô biên của chính bản tâm. Cứu cánh giải thốt rất hư vô, phóng khống:

Đắc thụ phan chi vị túc kỳ,

Huyền nhai tán thủ trượng phu nhi.

Thuỷ hàn, dạ lĩnh, ngư nan mịch,

Lưu đắc không gian nguyệt tải quy.

Nguyễn Văn Thoa dịch:

Lạ chi được gốc vin cành,

Thả tay bở lở may thành trượng phu.

Đêm đông tăm cá mịt mù,

Thuyền về, trăng sáng, nghìn thu chở đầy.

Ba bài trên chỉ gián tiếp khai vị về cứu cánh giải thốt đạo. Bài sau đây mới trực tiếp bảo rằng đạo là lẽ rất nhiệm mầu, không thể nghĩ bàn bằng tư tưởng và Niết-bàn tịch diệt khó có thể bàn bạc tới bằng đầu óc phàm trần, kẻ ngộ đạo chỉ mặc tình phóng ý với mây gió trăng hoa giữa bốn biển, năm hồ:

Bài thứ tư:

Hư không cảnh giới khởi tư lương,

Đại đạo thanh u, lý cánh trường.

Đản đắc Ngũ hồ, phong nguyệt tại,

Xuân lai, Tứ hải bách hoa hương.

Nguyễn Văn Thoa dịch:

Hư không cảnh giới dễ tìm đâu,

Đạo cả cao sâu lẽ nhiệm mầu.

May gặp Ngũ hồ trăng gió đẹp,

Xuân về, hoa nở khắp năm châu.

Đọc qua bốn bài kệ trên đây, tuy số lượng di văn quá ít, nhưng cũng thấy rõ được học vấn uẩn súc, cao thâm của Trí Hiển - đại đệ tử tâm truyền của Hòa thượng Viên Thành mà cuộc đời vẫn ngắn ngủi, nhưng ít ra cũng nêu cao pháp phái Tra Am.

Hòa thượng Trí Hiển thị tịch ngày 11 tháng 10 năm Canh Thìn (tức ngày 10.11.1940).

Bảo tháp của ngài được xây dựng trong khuôn viên chùa Tra Am, tọa lạc trước bảo tháp của Hòa thượng Tâm Phổ Trí Uyên.