Tư Điển Bách Khoa

A CHIẾT LA

阿折羅

Phạn: Acàrà (?), Acàla.

Hán: (pâ) A chiết la 阿折羅 (d) Sở hành 所行

1664 Tnh Duyệt dự Ly cấu

Hưng quang

Huy diệu

Nan thắng

Mục kiến Huyền diệu Bất động

Thiên tai ý Pháp vũ Hn60 Hoan hỷ Ly cấu Minh Diệm Nan thắng Hiện tiền Viễn hành

Bất động Thiện huệ Pháp vân

ThDk

Cực hỷ Ly cấu Phát Quang Diệm huệ Nan thắng Hiện tiền Viễn hành Bất động Thiện huệ Pháp vân Hn80 Hỷ Ly cấu Phát Quang Diệm huệ Nan thắng Hiện tiền Viễn hành Bất động Thiện huệ Pháp vân Tên một vị la hán, người miền tây Ấn Độ nổi tiếng xây dựng các tinh xá để báo ân cha mẹ.

Đại đường tây vức ký 10, khi nói về nước Án đạt la, đã ghi cách thành Bình kỳ la "không xa có chùa lớn nhiều tầng khắc tượng Phật và Tổ vào đá rất đẹp, trước chùa có tháp đá cao vài trăm thước đều do a la hán A chiết la lập nên – A chiết la tiếng Đường dịch là Sở Hành".

Khi tả nước Ma ha lạt sá, Đại đường tây vức ký 11 lại viết: "Miền đông nước này có dãy Đại sơn, núi cao trùng điệp, chập chùng cao ngất, có ngôi chùa đặt nền ở trong hang sâu, nhà cao cửa lớn đều do đục vách núi tạo thành, có nhiều tầng lớp, lưng dựa vào núi, mặt ngó xuống vực, do a la hán Chiết La lập nên - A chiết la tiếng Đường dịch là Sở Hành. A la hán người tây Ấn độ, khi mẹ chết xem sinh ở đâu, thì thấy đã sinh làm thân con gái ở nước Ma ha lạt sá đây. La hán bèn đến đó sắp muốn giáo hoá, tùy cơ nhiếp phục, bèn vào làng khất thực, đến nhà mẹ mình sinh, người con gái đem đồ ăn ra cúng, vú liền chảy sữa. Cha mẹ bà con trông thấy cho là không lành. La hán bèn nói gốc gác nhân duyên. Người con gái liền chứng quả thánh. La hán cảm ơn sinh dưỡng, lòng muốn làm một việc gì để đem đền đáp ơn dày, bèn dựng ngôi chùa đó. Chùa có ngôi tịnh xá lớn cao hơn 100 thước, bên trong có tượng Phật đá cao hơn 70 thước, trên có bảo cái bằng đá 7 từng lơ lửng, mỗi từng cách nhau 3 thước. Nghe người xưa nói thì đó là do nguyện lực của la hán chống giữ. Hoặc có người nói đó là do sức thần thông. Hoặc nói là do công hiệu của dược thuật. Xét lấy Thật lục thì cũng chưa rõ lý do. Bốn phía vách đá của tinh xá đều khắc các chuyện tả việc Như Lai ngày xưa đang còn tu hạnh Bồ Tát. Những điềm lành khi Ngài chứng quả, những linh dị khi Ngài nhập diệt, lớn nhỏ đều được khắc đầy đủ không sót.

Bên ngoài cửa chùa mé phải và trái của phương nam và bắc mỗi nơi có một tượng đá. Nghe dân địa phương nói mỗi khi tượng ấy rống to, thì có động đất. Ngày xưa Bồ tát Trần Na nhiều lần dừng lại chùa ấy".

Khi tả về nước Phạt lạt tỳ, Đại đường tây vức ký 11 nói: "Cách đô thành nước ấy không xa có một chùa lớn do a la hán A Chiết La dựng. Đó là nơi Bồ tát Đức Huệ và Kiên Huệ đến ở và viết ra những bộ luận lưu hành rất rộng rãi".

Những mẩu tin trên xác định A Chiết La đã có những công trình xây dựng lớn tại miền tây Ấn độ, ở các vùng Án đạt la, Ma ha lạt sá và Phạt lạp tỳ, để báo hiếu công sinh dưỡng của mẹ mình. Án đạt la hay Andhra tiếng Phạn là một vùng thuộc hạ lưu hai sông Kistnà và Godvarã. Thủ phủ của nó, Huyền Tráng gọi là Bình kỳ la, ngày nay tức Pedda Vegi, cách thành phố Ellore 8 dặm về phía bắc và ở phía tây hồ Colair. Ma ha lạt sá tức vùng Mahàraùtra ngày nay. Huyền Tráng nói về phía đông vùng ấy có núi lớn và trong núi đó có chùa do A Chiết La dựng bằng cách đục đá dựng chùa và khắc lên vách đá hình tượng tiền thân đức Phật. Dãy núi lớn ấy tức rặng Vindhya ở phía bắc thành phố Ellore hiện nay. Những chùa chiền do A Chiết La đục đá tạo nên tức động Ajaõña nổi tiếng thế giới. Chính tại động này, đã tìm thấy bia đá ghi: "Thượng toạ Achala tin yêu đạo, nguyện dựng chỗ sơn cư này cho thầy mình và đã được thoả nguyện". Còn Phạt lạp tỳ là một phiên âm của Valabhi tiếng Phạn, nay tức vùng trung và nam bộ Gujaràt.

Về A Chiết La, tuy Huyền Tráng có chua cho biết nghĩa Sở Hành, do đó, phiên âm từ àcàra tiếng Phạn, bia văn tìm được ở Ajaõña lại cung cấp tên Achala. Như thế, tự nguyên uỷ vị a la hán có tên Achala, rồi qua thời gian đến lúc Huyền Tráng tham bái Ấn độ, người ta đã ngoa truyền thành âcàra, giống như trường hợp tên sông A chi la bà đề đã biến từ Ajiravatã của Pànãni thành Ajitavatã thời Huyền Tráng qua trung gian Aciravatã trong tạng Pàli.

Về niên đại A Chiết La, vì Huyền Tráng nói những ngôi chùa do A Chiết La dựng nên, sau đó đã có Trần Na, Đức Huệ và Kiên Huệ đến ở, nên niên đại phải rơi từ khoảng thế kỷ thứ 5 s.dl. trở lên. Mặt khác quá trình hình thành nghệ thuật động Ajaõñà trải dài từ thế kỷ thứ 2 t.dl. đến thế kỷ thứ 7 s.dl. Do vậy, A Chiết La có thể sống vào thế kỷ đầu t. và s.dl., nếu A Chiết La quả đã tham dự vào sự khai sáng ra nền nghệ thuật Ajaõñà. Và như thế, A Chiết La là một nghệ sĩ lớn của Phật giáo Ấn độ và thế giới, một nhà điêu khắc lớn của nghệ thuật điêu khắc nhân loại.

A CHU ĐÀ

阿周陀

Phạn : Acyuta Pàli: Accuta Hán: (pa) A chu đà 阿周陀, A lan đà 阿蘭陀 (d) Bất lạc 不樂

Tên vi đạo sĩ trong truyện Bản sinh thái tử Tu Đại Noa. Lục độ tập kinh 2 nói Tu Đại Noa là tiền thân của Đại Ca Diếp. Thái tử Tu Đại Noa kinh của Thánh Kiên và Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao 50 chép là tiền thân của Mục Kiền Liên. Tên Truyện Bản sinh Vessantana (J. vi. 593) lại ghi tiền thân của Sariputta.

Khi Tu Đại Noa bị đày lên núi, gặp đạo sĩ A Chu Đà. Lục độ tập kinh 2 và Thái tử Tu Đại Noa kinh đều có tên A Châu Đà, nhưng Đại phương quảng Phật hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao 50 lại có tên A Lan Đà. Chữ Lan 蘭 chắc là một chép sai của chữ chu 周.

Lục độ tập kinh nói "A Chu Đà đã ở lâu tại núi ấy, có đức huyền diệu", nên Tu Đại Noa đến xin học đạo. Thái tử Tu Đại Noa kinh tả A Chu Đà ở núi ấy “tuổi đã năm trăm, có đức tuyệt vời”, Tu Đại Noa cùng vợ con đến xin học đạo Ma ha diễn. Truyện Vessantara lại bảo Accuta là người chỉ đường cho bà la môn Jåjaka đến xin hai đứa con của Tu Đại Noa. Về sinh hoạt của A Chu Đà, Lục độ tập kinh không nói rõ, nhưng bảo Tu Đại Noa đã theo phép của A Chu Đà, "bèn lấy cây cỏ làm nhà, buộc tóc lại, lấy lá làm áo quần, ăn trái cây, uống nước suối". Thái tử Tu Đại Noa kinh cũng vậy: "Thái tử làm theo đạo nhân, cột đầu bện tóc, lấy nước suối, trái cây làm thức ăn, lấy gỗ tranh làm một nhà tranh nhỏ".Truyện Vessantara tả Accuta có răng nhớp, đầu bù tóc rối, mặc áo da nai, ngủ trên một chiếc chiếu và thờ lửa.

Về ngọn núi nơi A Chu Đà sống, cả Lục độ tập kinh và Thái tử Tu Đại Noa kinh nói nó tên là Đàn đặc. Truyện Vessantara lại ghi là núi Vanka. Lạc dương già lam ký 5 gọi nó là Thiện trì (trì 持, chắc là một viết sai của đặc 特) và tả như sau: "Cách thành vua (nước Ô trượng) tây 500 dặm có núi Thiện trì, suối ngọt quả ngon (…) trên đỉnh núi phía đông nam có thạch thất của Thái tử (Tu Đại Noa) một cái hai phòng. Mười bộ trước mặt nhà Thái tử có phiến đá vuông lớn, nói là chỗ Thái tử thường ngồi. Vua A Dục dựng tháp ghi nhớ. Phía nam tháp một dặm là nơi có thảo am của Thái tử. Cách tháp một dặm phía đông bắc dưới núi 50 bộ là chỗ hai người con Thái tử chạy quanh cây không chịu đi, người bà la môn lấy gậy đánh, máu chảy thấm đất. Cây hiện còn, chỗ máu chảy, nay là giòng suối. Phía tây thạch thất 3 dặm là nơi Đế Thích hoá làm sư tử ngồi đón đường chận không cho Mạn Khư trở về. Trên đá dấu lông đuôi và móng chân nay vẫn còn rõ. Hang A Chu Đà và chỗ bọn trẻ cúng dường cha mẹ đều có tháp ghi nhớ …"

Đại Đường tây vức ký 2 khi tả thành Bạt lạc sa (Paluùa) của nước Kiền đà la (Gandhara)

đã nói: "Ngoài cửa đông thành Bạt lặc sa có một già lam, tăng đồ hơn 50 người, đều học theo Tiểu thừa, có tháp do vua A Dục dựng. Đó là nơi Thái tử Tô Đạt Noa bị đuổi đến núi Đàn đa lặc ca, xưa gọi núi Đàn đặc là sai. Bà la môn xin hai người con trai và gái để đem đi bán. Về phía đông bắc thành Bạt lặc sa hơn 20 dặm thì đến núi Đàn đa lặc ca, trên núi có tháp do vua A Dục dựng. Đó là nơi thái tử Tu Đạt Noa ở. Bên cạnh không xa, có tháp đá là nơi thái tử đem hai người con mình cho vị Bà la môn. Bà la môn đánh hai trẻ chảy máu dầm đất, nay cây cỏ ở đây còn mang vết máu. Nhà đá trong núi là nơi vợ chồng Thái tử tập định. Cây rừng trong hang cành lá che rợp, đó là những nơi ngày xưa thái tử đã dừng chân. Bên cạnh không xa có một nhà đá, đó là nơi một vị tiên nhơn xưa ở". Vậy, núi Đàn đặc tức núi Đàn đa lặc ca do Huyền Tráng nói tới, là ngôi rừng Dandaka nổi tiếng mà Thế Thân đã nhắc đến trong Duy thức nhị thập tụng luận, và ở tại vùng Gandhara ngày nay, một chi sơn của dãy Hy mã lạp sơn. Còn tên Vanka của truyện Vessantara, nó cũng xuất hiện trong truyện dịch của tạng Tây tạng dưới tên Yopo. Điều này chứng tỏ tên Vanka không phải hoàn toàn thuộc truyền thống Pàli, mà cũng có thể xuất hiện trong truyền thống Phạn văn, dẫu ta hiện chưa xác minh được núi Vanka đó ở đâu. Còn cái mà Huyền Tráng gọi là “nhà đá, nơi một vị tiên nhân xưa ở”, tức chỉ A Chu Đà quật, hay hang của A Chu Đà trong Lạc dương già lam ký 5.

Truyện tiền thân Tu Đại Noa xuất hiện rất sớm trong lịch sử văn học và Phật giáo của dân tộc ta. Lục độ tập kinh đã chép lại nó. Nhưng đến thế kỷ thứ XVII, Chân Nguyên mới viết bằng quốc âm dưới tên Đạt Na thái tử hành, như một truyện tiền thân của Phật Quang Minh Vương.

Trong Đạt Na thái tử hành, tuy có nói đến núi, nhưng đã đổi tên thành Nham sơn, còn về vị đạo sĩ A Chu Đà, hoàn toàn bỏ qua không đề cập tới.

Xem thêm Phiên Phạn ngữ 5; T. Watters, On Yuan Chwang’s travel in India 1; Lê Mạnh Thát, Chân Nguyên thiền sư toàn tập II.

A CHU NA

阿同那

Phạn: Arjuna,

Pàli: Ajjuna Hán: (pâ) A thuận na 阿順那, Át thuận na 頞順那, A xà na 阿闍那, A chu đà na 阿周陀 那, Ư lạt thụ na 閼剌樹那, Di ly thuận na 夷離順那 (d) Thọ 樹

1) Tên loại cây lớn, có tên khoa học Ter Minalia Arjuna.

Long Thọ bồ tát truyện giải thích tên Long Thọ, nói: "Vì mẹ Bồ tát sinh Ngài ra dưới gốc cây, nên đặt tên A Chu (đà) Na (Arjuna). A Chu (đà) Na là tên cây. Và vì nhờ rồng mà thành đạo nên đem Long ghép với chữ A Chu (đà) Na ấy, mà gọi là Long Thọ".

Trung quán luận sớ 1B viết: "Long Thọ, y theo tiếng Phạn, thì phải gọi Già na phức lực xoa. Già na (Nàgà) là rồng. Phức lực xoa là cây. Trí độ luận nói rằng: "Đồng lung na (bhujaïgama) là rồng. Phức lực xoa (vrkùa) là tên cây chung, tên riêng là a xà na (arjuna) như cây lê, cây lý ở nước này".

Thập nhị môn luận tôn trí nghĩa ký T viết: "Long Thọ, tiếng Phạn gọi là Na Già A Thuận Na. Na Già, đây dịch là Long. A Thuận Na, La Thập dịch là Thọ, Từ Ân tam tạng (tức Huyền Tráng) dịch là Mãnh. Cả hai lối dịch đều không đối địch đích xác. Sở dĩ biết vậy là vì gần đây có hỏi Đại Nguyên tam tạng thì được trả lời rằng phong tục nước phương tây đã nói hết rồi. Đời trước có người mạnh mẽ cường tráng tên A Thuận Na, nhân thế dịch là mãnh. Đó chỉ chỉ người ấy mà chẳng dịch đúng tên y. Lại nữa, nước phương tây có một loại cây này, cũng gọi là a thuận na. Vì Bồ tát sinh ra dưới gốc cây ấy, nhân thế đặt tên A Thuận Na. Do thế, dịch là Thọ, thì cũng chỉ cây đó thôi, mà chẳng phải dịch tên nó. A Thuận Na, tuy cũng không có từ nào dịch đúng, đã dùng ý nghĩa mà chỉ sự việc, người mất cây được. Vì sinh ở dưới cây, lại ngộ đạo ở cung rồng, nên gọi Long Thọ".

Vậy, a chu na, ngoài tên chỉ một nhân vật gọi Arjuna, còn là tên một cây hoa. Truyện Bản sinh Vessantara (J. vi. 535) tả chuyện thái tử Tu Đại Noa khi tả cảnh đẹp hồ Mucalinda, nói đến cây a chu na nở hoa đỏ rực giống như chân thúc ca hoa nở rộ, vươn lên như ngọn lửa hồng:

ajjunà ajjukaõõà ca mahànàüà ca pupphità/ supapphitaggà taññhanti pajjalanteva kiüsukà//

(A thuận na, tràm và đại danh đơm hoa, Chân thúc ca nở rộ vươn lên như ngọn lửa đỏ).

Như vậy, a chu na là một loại cây có hoa và hoa nó có thể có màu đỏ như hoa chân thúc ca. Truyện Sarada và Sirivaóóha của Bản sớ pháp cú (DhA. i. 105) kể vô lượng kiếp về trước có đức Phật Anomadassã ra đời ở Candavatã và đã giác ngộ dưới gốc cây a chu na.

2/ Tên một nhân vật (? A chu na nhân) được dẫn trong Ưu bà tắc giới kinh 5 như một thí dụ để bác thuyết tam vị nhất thể gồm Phạm thiên, Tự tại thiên (ä÷vara), Vi nựu thiên.

Văn chữ Hán đoạn này viết: Thị tam chủng thiên diệc bất đắc nhất. Hà dĩ cố? A chu na nhân, tỳ nựu đại thiên vi tác giải thoát, dĩ thị nghĩa cố diệc bất đắc nhất 是三種天亦不得一。 何以故。阿周那人毘紐大天為作解脫。以是義故。亦不得一. "Ba loại trời ấy cũng không thể là một. Vì sao? Người A chu na do Tỳ Nựu đại thiên mà được giải thoát, do ý nghĩa đó, không thể là một".

Giải thích từ này, Phiên phạn ngữ 6 nói nó có nghĩa là bất toái tức tiếng Phạn đọc là acyuta. Acyuta là một biệt danh của Viùnu, do đó có thể dẫn chứng để bác bỏ thuyết nhất thể giữa người cứu rỗi và người được cứu rỗi. Nhưng khi nói A chu na nhân khiến ta nghĩ đến một nhân vật đại khái ở địa phương A chu na. Trường hợp này, sự dẫn chứng sẽ có nghĩa rằng, giả thiết một nhân vật nào đó ở A chu na được Viùnu cứu rỗi, và như vậy không thể có tính nhất thể giữa người cứu rỗi và người được cứu rỗi. Giải thích như vậy phù hợp với lý luận của đoạn văn trước đó của Ưu bà tắc giới kinh: Nếu Tự tại thiên sáng tạo ra Phật, thì Phật không thể bác bỏ tín ngưỡng Tự đại thiên. Trong trường hợp này, A chu na phải đọc là Arjuna, tên sông

Karatoya.

A CHÚNG BỆ

阿眾鞞

Phạn: âcumba Hán: (pâ) A chúng bệ 阿眾鞞, A chúng tì 阿眾毘 (d) Tiếp thần vẫn 接唇吻

Một tạp ngữ chỉ sự hôn hít, một trong mười biểu hiện sự thể nhập thật tế của ly dục. âcumba hay àcumbana nghĩa là sự hôn hít, do gốc động từ (/cumb: hôn, với tiếp đầu ngữ à nhấn mạnh ý nghĩa. Do tinh thần chuộng nhã văn. Hoa nghiêm kinh 50 (Bản 60 quyển) chỉ phiên âm thay vì dịch nghĩa. Hoa nghiêm kinh sưu huyền 5 T (Trí Nghiễm), không rõ vì không hiểu nghĩa của từ này hay vì chuộng nhã văn, đã giải thích rằng “A chúng bệ, ở đây (nghĩa Trung hoa) nói chánh dục”. Hoa nghiêm thám kinh thám huyền ký 19 giải thích một cách trang trọng: "A chúng tỳ, đây nói là minh khẩu (khua miệng). Có thể nói, nó là một thứ định của Mật giáo tạng 阿眾毘者此云嗚口。得言教密藏之定”.

Các bản khác, Bát thập hoa nghiêm kinh 68 (Bản 80 quyển) và Hoa nghiêm kinh 15 (Bản 40 quyển) đều dịch là tiếp thần vẫn nghĩa là “hôn môi”.

Từ này, trong Phạn bản kinh Hoa nghiêm hiện có (Gv. 156), là paricumbana: hôn một cách nồng nhiệt, với tiếp đầu pari nhấn mạnh hơn tiếp đầu à. Đoạn văn liên hệ trong bản Phạn này nói: kecit paricumbanamàtreõa ràgaviràgataü anupràpnu- vanti, sarvajagatpuõya ko÷asaüspar÷anaü ca nàma bodhisattvasamàdhiü pratilabhante (những ai chỉ cần hôn ta một cách nồng nhiệt, tất đạt được sự viễn ly tham dục và chứng đắc môn chánh định của bồ tát mệnh danh là nắm được tất cả kho tàng phước đức của thế gian).

Đoạn văn này, Hoa nghiêm kinh 50 (Bản 60 quyển) nói như sau: "Nhược hữu chúng sinh a chúng bệ ngã giả, đắc chư công đức mật tạng tam muội 若有眾生。阿眾鞞我者。得諸功德 密藏三昧" (Nếu có chúng sinh nào a chúng bệ ta, tất đạt được các tam muội về công đức mật tạng). Hoa nghiêm kinh 68 (Bản 80 quyển) có: Nhược hữu chúng sinh tiếp ngã thần vẫn, tắc ly tham dục, đắc bồ tát tăng trưởng nhất thiết chúng sinh phước đức tạng tam muội 若有眾生。唼 我脣吻。則離貪欲。得菩薩增長一切眾生福德藏三昧 (Nếu có chúng sinh nào hôn trên môi ta, người ấy lìa tham dục, chứng đắc môn tam muội của bồ tát gọi là tăng trưởng tất cả mọi kho tàng công đức của chúng sinh). Theo các nhà sớ giải Hoa nghiêm Trung hoa, đây là một trong những biểu hiện của môn giải thoát được gọi là ly dục thật tế pháp môn (viràgako ñãgata vimokùa), ở vào trình độ Vô tận tạng hồi hướng của bồ tát trên địa vị mười hồi hướng. Hoa nghiêm kinh thám huyền ký 19 giải thích về pháp môn ly dục thực tế này với hai phương diện. Về phương diện đại trí, thể tính của tham dục vốn là không, do đó, thật tế tịnh, nghĩa là thanh tịnh ngay trên mặt hiện thực. Trường hợp Tịnh Danh (tức Duy Ma Cật) chẳng hạn là một thí dụ điển hình. Thứ hai, về phương diện lợi sinh tức đại bi, gần gũi với chúng sinh để đưa chúng sinh vào thể tính thanh tịnh.

A CƯU LA

阿鳩羅

Phạn: Ankola Hán: (pâ) A cưu la 阿鳩羅, A già 阿伽, Át ca 頞迦 (d) Vô chủng tính 無種性, Vô cấu 無

垢 Cây, một loại cây có bông dùng dệt vải để may ngọa cụ. Tên khoa học là Andropogon serratus.

Thập tụng luật 18, trong điều ba dật đề 86 cấm không cho dùng đâu la miên (tåla) để may ngọa cụ, đã định nghĩa đâu la miên gồm bông của tám loại cây: dương liễu, bạch dương, a cưu la, ba cưu la, cưu xá la, gian xà, ba ba xà và ly ma. Ma ha tăng kỳ luật 20 cũng kể đâu la gồm a dà đâu la, bà ca đâu la, cưu tra xà đâu la, giác đâu la, thảo đâu la, ca thi đâu la và hoa đâu la. Căn bản nhất thiết hữu bộ tỳ nại da 16 cũng nói đâu la có năm loại là thiệm mạt lỵ, địch thiêm, át ca, bồ đài và dương mao.

Riêng Ngũ phần luật 9 và Tứ phần luật 19, khi định nghĩa đâu la miên thì không gồm a cưu la vào. Đâu la miên đối với Ngũ phần luật gồm bốn loại là liễu hoa, bạch dương hoa, bồ lị hoa và diêm bà hoa, còn đối với Tứ phần luật thì chỉ gồm ba loại là bạch dương thọ hoa, dương liễu hoa và bồ đài hoa.

Ba loại của Tứ phần luật, điều ba dật đề thứ 88 của Luật tạng (Vin. iv. 170) cũng nói tương tự: "Vải bông là ba thứ bông gòn sau: bông gòn làm bằng gỗ, bông gòn làm bằng giây leo, và bông gòn làm bằng cỏ" (tålaü nàma tiõi tålàni mukkhatålaü latatidaü poñikatålaü)

Vấn đề a cưu la đây với phiên âm a già của Ma ha tăng kỳ luật 20 và át ca của Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại da 16 có phải là a ca (arka) của Du già sư địa luận 44 và Luật tạng (Vin. i. 306 và ii. 154) cũng như Trung bộ kinh (M. i. 429) không, thì hiện chưa giải quyết một cách dứt khoát được, dù ta đã đồng nhất a ca với arka, và a cưu la với ankola, hai loại cây khác nhau mang những tên khoa học khác nhau. Lý do là vì cả arka và ankola đều có thể dùng làm vải cả.

Việc Phiên phạn ngữ 10 dịch a cưu la miên bằng Vô chủng tính, là do suy từ chữ akula mà ra, còn gọi bằng tên vô cấu thì do suy từ chữ akalaïka. Hai suy đoán này đều tỏ ra không căn cứ, vì cả akula lẫn akalaïka đều không phải là tên những loại cây có thể dùng làm bông dệt vải.

A CƯU LA CA LA

阿鳩羅迦羅

Phạn: âkulakara Hán: (pâ) A cưu la ca la 阿鳩羅迦羅 (d) Tác loạn 作亂

Tên một thứ gió độc.

Đại oai đức đà la ni kinh 15 nói nó là thứ gió ở trên các gió tỳ lam bà, ni tăng a la và bất khả thu. Nó là thứ gió lốc trong hư không.

A CƯU LƯU

阿鳩留

Phạn: Aïkura, Pali: Ankura,

Tạng: Mgu gu, Hán: (pâ) A câu la 阿拘羅

1) Tên một thương gia giàu có trong A Cưu Lưu kinh.

Theo truyện Bản sinh Ghata (J. i. 84) kể A Cưu Lưu là người con thứ mười của Devagabbà và Upasàgara, sau cùng với các anh chinh phục toàn Ấn độ, về đóng ở Dvàravatã nhường lãnh địa mình lại cho chị là A¤janadevã và trở thành một thương gia.

A Cưu Lưu kinh kể tiếp, A Cưu Lưu tuy đã trở thành một thương gia giàu có, nhưng không tin nhân quả thiện ác nghiệp báo. Có một lần đoàn buôn do A Cưu Lưu tổ chức dẫn đi qua một vùng không có cỏ nước, mà lương thực thì đã hết sạch. Trải bốn ngày đi tìm mà lương thực vẫn không có, bấy giờ A Cưu Lưu cỡi ngựa đi tìm thì bỗng thấy một người ngồi dưới gốc cây. Bèn được người ấy hóa phép giúp cho lương thực và châu báu. A Cưu Lưu hỏi lý do. Người hóa phép đáp do sự tùy hỉ khi thấy người khác bố thí. A Cưu Lưu giác ngộ lý nhân quả nghiệp báo.

Truyện này Bản sớ ngạ quỉ sự (PvuA. 111) kể chi tiết hơn. Ankura cùng với một bà la môn đi buôn, xuất phát từ Dvàravati họ mới đến Kamboja. Trên con đường hiểm trở, họ bị lạc đường và hết lương thực. Sau đó nhờ sự giúp đỡ của một Dạ xoa họ thoát nạn. Người bà la môn muốn bắt Dạ xoa về nhà, nhưng Ankura chống lại và được Dạ xoa giải thích lý do có khả năng giúp đỡ đó là do hướng dẫn mọi người đến chỗ bố thí. Khi trở về Dvàravati, Ankura đã đem của cải ra bố thí hàng ngày.

Việc A Cưu Lưu bố thí nổi tiếng đến nỗi Thiện kiến luật tỳ bà sa 7, Samantapasadikà (VinA. i. 245) đã viết: "A Câu La mười nghìn năm đã làm việc bố thí lớn". Bản sớ pháp cú (Dhp A. iii. 221 và iv. 80) cũng chép thế.

Sau khi chết, A Cưu Lưu sinh về trời Đao lợi (Tàvatiüsa) ngồi hàng sau Indaka nghe Phật giảng A tì đàm. Lý do ngồi hàng sau được giải thích là vì Ankura đã bố thí cho những người không xứng đáng, giống như gieo hạt xuống đám đất khô cằn nên ít kết quả. Indaka ngồi hàng trước là vì dù chỉ bố thí một muỗng cơm thôi, nhưng đã bố thí cho đại đức A Na Luật.

Đoạn này, A Cưu Lưu kinh thay thế Indaka bằng một người đàn bà tên Thảm. Sau

Với tên Ankura, Lüders đã kết với Aråra tiếng Phạn. Xem thêm DA. i. 78; MA. i. 225 và Ankura chết được quả Dự lưu.

Lüders, ZDMG vii. 619

2. Tên một cuốn kinh chép truyện Ankura. Ngày nay được xếp vào Kinh tập bộ của Hán tạng.

A DA ĐÁT NA

阿耶怛那

Phạn: âyantana Pali: âyatana Tạng: Skye me hed Hán: (pâ) A da đát na 阿耶怛那, A dã đát na 阿野怛那 (d) Nhập 入, Xứ 處

Một thuật ngữ chỉ vùng hoạt động của nhận thức vì nhận thức xảy ra là do giác quan và ngoại cảnh đến với nhau, tiếp xúc nhau, nên thường được dịch là nhập hay xứ.

Người ta thường chia ra a da đát na trong và a da đát na ngoài. A da đát na trong là mắt, tai, mũi, lưỡi và ý, tức là những giác quan nhận thức của một chủ thể. Còn a da đát na ngoài là sắc, tiếng, mùi, vị, những gì có thể rờ mó và pháp. Cả hai loại này đều có khả năng đi tới với nhau để cho người ta nhận thức, nên gọi chúng là àyatana.

Câu xá luận ký 1 M viết: "Tiếng Phạn a dã (da) đát na, Đường dịch là xứ. Cựu dịch là nhập. Điều này không đúng. Nếu nói là nhập thì Phạn bản phải nói là bát ra phệ xá. Các kinh cựu dịch cũng có dịch là xứ, như không vô biên xứ, a luyện nhã xứ cũng giống như lối dịch hiện nay". Giải thích này muốn phân biệt àyatana và prave÷a, nhưng không biết đến nghĩa gốc của àyatana do đó bác bỏ phái cựu dịch. àyatana có gốc động từ là à-yà có nghĩa là đến hay vào. Nếu hiểu từ gốc động từ àyat, nó còn có nghĩa là lưu lại, dựa trên và gắng sức; nếu hiểu gốc động từ là àyam, nó có nghĩa là sự làm phát sinh.

Phạn văn của Câu xá luật tụng phẩm giới tụng 20 (Ko÷a i. 20) nói: rà÷yàyadvàragotràrthàh / skandhàyatanadhàtayaþ "Uẩn, xứ và giới có nghĩa là tụ đống, là cửa vào (hay đến) và chủng loại". A tỳ đạt ma câu xá luận 1 phẩm Giới (Huyền Tráng) dịch: "Tụ, sanh môn, chủng tộc, thị uẩn, xứ, giới nghĩa 聚生門種族是蘊處界義". Theo đây, xứ (àyatana) tức sanh môn (àyadvàra). Điều này cho thấy àyadvàra được hiểu là sanh môn, nghĩa là àya có gốc động từ àyam: làm phát sinh. Cùng đoạn tụng văn ấy, Chân Đế dịch trong A tỳ đạt ma câu xá thích luận 1 phẩm Giới: "Tụ, lai môn, tánh nghĩa 聚來門性義". Ở đây, àyadvàra được dịch là lai môn do gốc động từ ayà đến.

Như vậy, xét về mặt từ nguyên, cả hai cách dịch đều có cơ sở chứ không phải hiểu phiến diện như Câu xá luận ký. Sự lựa chọn giữa hai ý nghĩa, cố nhiên phải căn cứ trên quan điểm tư tưởng, chứ không thể đơn giản căn cứ trên từ nguyên.

Về chi tiết nghĩa lý, xem thêm mục XỨ.

A DA ĐỂ KHA

阿耶底柯

Phạn: Ahituõóika Pali: Ahituõóika, Ahigunñþika, Ahiguõóika Hán: (pâ) A da để kha 阿耶底柯

Tên chỉ người bắt rắn.

Tứ phần luật sức tông nghĩa ký 4 B đề cập đến A da để kha như là tiên nhân về độc dược cùng lúc với A lam bà dã na (Alambayàna) là tiên nhân trị rắn độc. Đây là lầm tưởng A da để kha như một danh từ riêng và phát âm nuốt chữ thành ahyatika. Sự thật, nó đi với Alambayàna để chỉ nhân vật này là người bắt rắn độc: A lam bà dã na a da để kha là Alambayàna -abhituõóika. Alambayàna được nhắc đến trong truyện Bản sinh Bhåridatta (J. vi. 179-97).

Chi tiết truyện này, xem mục A LAM BÀ DÃ NA.

A DA LA

阿耶羅

Phạn: âyàna Hán: (pâ) A da la 阿耶羅 (d) Quán 觀

Một tạp ngữ có nghĩa là đi tới, đến gần, do phiên âm chữ àyàna tiếng Phạn. Sau đó nó được dùng với nghĩa đến để quan sát, xem xét một vật gì, nên các nhà chú giải Trung quốc dịch là quán. Quán vô lượng thọ Phật kinh nghĩa sớ (Cát Tạng) viết: "A da la đây dịch là quán. Quán là quán kiến, cũng là quán hạnh, cũng là quán sát".

A DA MỤC KHÊ

阿耶穆佉

Phạn: Ayomukhã Hán: (pâ) A da mục khê 阿耶穆佉

Tên một nước xưa ở Ấn độ. Đại Đường tây vức ký 5 viết: "Nước A da mục khê chu vi 2400 tới 2500, thủ đô ở gần sông Găng già, chu vi hơn 20 dặm. Khí hậu đất đai giống với nước A du dà. Giống người thuần hậu, phong tục chất phác, hiếu học, ưa làm phước. Có năm ngôi chùa, tăng độ hơn nghìn người, học tập theo giáo pháp của trường phái Chính lượng tiểu thừa. Đền thờ trời có hơn mười sở. Có ngoại đạo ở xen vào. Cách phía đông nam thủ đô không xa thì đến bờ sông Căng già, có tháp do vua A Dục dựng cao hơn hai trăm thước. Đó là nơi xưa kia đức Như Lai từng thuyết pháp ba tháng. Bên cạnh có Phật tòa của bốn đức Phật quá khứ và dấu vết các ngài đã kinh hành. Lại có tháp bằng đá xanh thờ tóc và móng tay của đức Như Lai. Bên cạnh có chùa, tăng đồ hơn 200 người, tượng Phật khéo đẹp, uy nghiêm như khi còn sống, kiến trúc lâu đài rộng rãi, tráng lệ, chế tạo rất công phu, nổi lên thành từng chọm. Đó là nơi xưa kia luận sư Phật Đà Đà Sa – Đường dịch Giác Sứ – thuyết Nhất thiết hữu bộ tỳ bà sa luận".

Căn cứ vào mô tả này, cộng với báo cáo trong Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện 2 thì A da mục khê ở phía đông của A dũ đà (Ayodhyà) nằm phía bắc của sông Hằng. Theo Smith, nó có thể nằm trong vùng Partàbgarh của Oudh và vùng Rài Bareli ngày nay. Còn A.

Cunningham nghĩ là nằm tại vùng Daundia-khera ở phía bắc sông Hằng ngày nay. Watters cho là nằm vào lưu vực của sông Sai, một chi lưu của sông Hằng. Chúng tôi nghĩ có lẽ đồng nhất của Smith là hợp lý. Tên Ayomukhã đã thấy xuất hiện trong Kàsikàvçtti tức bản chú giải Ngữ pháp tám chương của Panãõi. Về vị luận sư Buddhadasa, ta hiện nay chưa thấy có những dữ kiện gì chính xác. Trong Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện 2 có nhắc đến việc Huyền Tráng đã ở lại ba tháng tại chùa Bạt đạt la tỳ ha tuy (Bhadravihara) thuộc nước Kiết nhã cúc xà (Kànyakubja) để học Tỳ bà sa của Phật Sứ và Tỳ bà sa ký của Nhật Trụ. Nhật Trụ hẳn là một dịch danh chữ Phạn øåryavarma, chứ không phải như Watters đã đọc sai thành Viết Trụ, rồi cắt nghĩa là Tỳ bà sa của Phật Sứ gọi là Trụ tỳ bà sa. Huyền Tráng học Tỳ bà sa của Phật Sứ và Tỳ ba sa ký của Nhật Trụ với Tỳ Ly Da Tê Na (Viryacena). Điều này chứng tỏ Phật Sứ hay Giác Sứ là một vị luận sư tương đối có uy quyền và nổi danh cho đến thời Huyền Tráng. Phật Sứ do thế phải sống trước thế kỷ thứ VII. Nhưng nếu hỏi Phật Sứ sống vào một thế kỷ nhất định nào thì ta không trả lời được.

Xem thêm Watters, On Yuan Chwang's travels in India 1 t. 353

A DA TRÍ

阿耶致

Phạn: âyantri Hán: (pâ) A da trí 阿耶致 (d) Hành 行

Tên một vị vua trong Tỳ la tam muội kinh T.

Phiên phạn ngữ 4 dẫn Tỳ la tam muội kinh T có chữ A da trí và dịch là hành.

Khai nguyên thích giáo lục 5 / 525 b 22 ghi Tỳ la tam muội kinh 2 quyển, và xếp vào một trong những kinh do Trí Nghiêm dịch, nhưng cho nó là nghi ngụy: "Các lục của Hựu v.v... đều nói là nghi. Trong Đại chu lục ghi nó là chính. Nay thấy nó lời văn khô cạn, nghĩa lý thiếu sót nên xếp và nghi khoa ...". Trường Phòng lục đều cho là Nghiêm (Trí Nghiêm) dịch.

Xuất tam tạng ký tập 5 dẫn Tâm tập An Công nghi kinh lục nói rằng nó là một kinh không phải của Phật giáo, vì vậy cũng không được xếp vào tạng.

Ngày nay ta không còn kinh này để có thể biết rõ hơn về A da trí cùng nguồn gốc Phạn âm của nó. Dựa theo nghĩa và cách phát âm mà Phiên phạn ngữ đã ghi, ta đoán nó có thể là chữ phiên âm của àyantri, trong đó, àyantri có nghĩa là người thi hành và được phiên âm thành a da trí.

A DA YẾT RỊ BÀ

阿耶揭利婆

Phạn: Hayagrãva, Tạng: Ha ya grì ba, Hán: (pâ) A da kiết lỵ bà 阿耶吉唎婆, Hạ dã ngật rị phược 賀野紇哩縛, Ha da ngật rị phược 訶耶紇哩縛, Hà da yết lỵ bà 何耶揭唎婆 (d) Mã đầu 馬頭

Một hiện thân của đức Quan Thế Âm với hình dáng to lớn, tóc dựng đứng lên, đôi mắt đầy phẫn nộ, thường có tên là Mã Đầu Quan Âm, tức Quan Âm đầu Ngựa.

Mật hiệu của bồ tát này là Tấn tốc kim cang và Hám thực kim cang (Khàdavajra). Mẫu âm chủng tử là MAý, tức là âm đầu của Hayagrãva.

Biểu tượng (Tam ma da hình) là cái mỏ ngựa. Trong Thai tạng giới mạn đà la, vị trí của Mã Đầu ở phía dưới bộ chủ Quán Tự Tại bồ tát thuộc viện Quán Âm. Viện này thuộc lớp thứ hai, bên phải của Trung đền Bát diệp.

Về vị trí này, bài tụng của Đại nhật kinh sớ 1, phẩm Cụ duyên nói: "Gần thánh giả Đa La, vị trí Bạch Xứ Tôn; tóc nón màu lụa trắng, tay cầm hoa sen trắng. Phía trước thánh giả này, Đại lực trì minh vương, màu mặt trời ban mai, trang sức thân sen trắng, rực rỡ thành màu lửa, nhe răng như hét giận. Móng nhọn, Tóc Thú Vương, Hà da yết rỵ bà. Tam ma địa như thế, các quyến thuộc Quan Âm". Theo đó, trước bộ chủ là Bạch xứ tôn, trước Bạch xứ tôn là Đa La bồ tát, tiếp theo là Đại Lực Trì Minh, kế đó là Mã Đầu Quan Âm (xem đồ hình 1 và 2).

Về hình tượng, Đại nhật kinh sớ 5 viết: "Hà da yết lỵ bà, dịch ra là Mã Đầu. Thân hình chẳng vàng chẳng đỏ, mà giống như màu mặt trời lúc mới mọc. Dùng hoa sen trắng làm anh lạc để trang sức thân đó, ánh sáng mãnh liệt tỏa sáng từng chùm. Ngón tay giữa dài, có đôi móng nhọn, tóc giống như lông trên cổ sư tử, làm ra vẻ cực kỳ hống hách nộ mặt. Đó là vị Trì Minh Vương phẫn nộ của Liên hoa bộ. Giống như chuyển luân vương có ngựa báu duỗi rong khắp bốn phương không có lòng dừng nghỉ bất cứ ở đâu và lúc nào, sức tinh tấn vĩ đại của các Bồ tát cũng như vậy, do đó có được thế lực uy mãnh như vậy. Ở trong vòng vây chướng ngại của sinh tử mà không lo đến thân mạng mình và chỉ lo đánh dẹp, chính là do lòng đại bi trong trắng làm anh lạc để trang sức bản thân mình".

Như vậy, đức Quán Thế Âm hiện thân đầu ngựa là để tượng trưng cho sức tinh tấn của các vị Bồ tát không bao giờ dừng nghỉ bất cứ ở đâu trong vòng vây của sinh tử, cương quyết anh dũng đánh dẹp không kể đến thân mạng mình. Nhưng trong Thánh Hạ Dã Ngật Rị Phạ Đại Oai Nộ Vương lập thành đại thần nghiệm cúng dường niệm tụng nghi quĩ pháp phẩm T cho một truyền thuyết khác. Nó kể: "Bấy giờ, Bồ tát Kim Cang Thủ từ tam muội của mình đánh thức và triệu tập tất cả thanh văn, duyên giác, tất cả trời, rồng, dạ xoa, càn thát bà, a tu la, ca lâu la, cẩn na la, ma hầu la ca, người và phi nhân. Tất cả những quần sanh ấy đều đến nhóm đủ, bèn lại muốn thu tóm tâm chúng sanh sai biệt của đám quần sanh kia, khiến cho cùng một thể, để an trụ trong tam muội. Mỗi triệu ngọn lửa thiêu đốt thế giới tắt rồi thì chỉ thành một ngọn lửa lớn nhóm lại như bảy mặt trời chiếu sáng. Những loại có miệng ngựa lớn đều chạy đến nuốt hết không sót và trở thành những cơn lửa lớn. Nên nói lòng vi diệu của Thánh giả Mã Đầu Tôn Đại Oai Nộ Vương cũng giống như miệng ngựa vĩ đại đã nuốt hết."

ĐỒ TƯỢNG 2: Mã Đầu Quan Âm (Thai tạng đại mạn đà la)

Như thế, Bồ tát Quán Thế Âm hiện thân đầu ngựa để hiển dương cho sức mạnh có thể nuốt trôi tất cả các lửa dữ của chúng sanh. Về cách làm tượng Quán Thế Âm đầu ngựa này, Hà Da Yết Rị Bà tượng pháp nói: "Vẽ vị Bồ tát có thân lớn bằng một tượng Phật gồm có bốn mặt trong đó mặt bồ tát thì rất đoan chính có vẻ từ bi, sắc mặt màu đỏ trắng, tóc xanh mượt. Mặt bên trái thì làm ra vẻ rất sân nộ màu đen, có răng chó mọc lên, tóc trên đầu dựng lên nhè nhẹ có màu giống như ngọn lửa đang cháy. Mặt bên phải có dáng đang cười lớn, sắc mặt đỏ trắng đoan chính giống như mặt Bồ tát tóc xanh mượt. Mặt thứ ba thì trên đầu có đội mũ thiên quang, tai đeo vòng. Trên mũ thiên quang có một hóa Phật ngồi kiết già. Trên đỉnh đầu của mặt giữa có vẽ một đầu ngựa màu biếc khiến ng̣ậm miệng lại. Dưới cổ Bồ tát có mang chuỗi anh lạc, sau cổ có vòng ánh sáng tỏa ra vài màu... ".

ĐỒ HÌNH 1: Đồ hình căn bản của Mạn đà la Thai tạng giới

Đông

IV. 12

III. 7

III. 6 II. 2 III. 10 II. 4

I. 1

II. 5

III. 11

II. 3

III. 8 III. 9 IV. 12

Tây Chú thích đồ hình 1:

I.1 Trung đài bát diệp viện, trung ương, tượng có hình hoa sen tám cánh. Chung quanh có ba lớp, bốn phương, 11 viện.

II. Lớp thứ nhất có bốn viện.

II. 2. Viện Biến tri.

II. 3. Viện Trì minh.

II. 4. Viện Quan Âm II. 5. Viện Kim cang thủ.

III. Lớp thứ hai có sáu viện:

III. 6. Viện Thích Ca.

III. 7. Viện Văn Thù.

III. 8. Viện Hư không tạng. III. 9. Viện Tô tất địa.

III. 10. Viện Địa Tạng.

III. 11. Viện Trừ cái chướng.

IV. Lớp thứ ba có một viện:

IV. 12. Viện ngoại bộ kim cang.

Chú thích đồ hình 2:

Đồ hình 2 là viện Quan Âm trích từ đồ hình 1. Viện có 21 ngài (tôn), mà bộ chủ là Quan Âm.

II.. Viện Quan Âm:

1. Quán Thế Âm 2. Đa La 3. Đại Minh Bạch Thân

4. Mã Đầu 8. Tịch Lưu 9. Đại Cát Tường 11. Như Ý Luân 15. Bạch Xứ Tôn 182 Đông IV. 12 KIM CANG NGOẠI BỘ III. 7 VIỆN VĂN THÙ III. 6 VIỆN THÍCH CA

II. 2 I. 1 TRUNG ĐÀI BÁT DIỆP

III

10 II. 3 III. 8 III. 9 IV. 12 KIM CANG NGOẠI BỘ

Tây ĐỒ HÌNH 2: Vị trí của A Da Yết Rị Bà trong

Mạn đà la thai tạng giới Cũng theo Hà Da Yết Rị Bà tượng pháp, còn có một cách vẽ khác về bức tượng bốn mặt này: "Mặt bên tả thì vẽ màu đen, con ngươi màu xanh lá cây, răng nanh mọc ra, mặt bên phải vẽ màu đỏ gọi là mặt nghiết chủ. Mặt chính diện vẽ mặt Bồ tát rất đoan chính, tô làm màu trắng. Mặt ngả sau vẽ màu xanh có châu báu thổi ra ngoài miệng...".

Về những chân ngôn liên hệ với vị Bồ tát Quán Thế Âm đầu ngựa này thì rất nhiều, mà nổi tiếng nhất là Mã Đầu Quán Âm tâm đà la ni trong tạng Hán và Spyan ras gzigs dban phyus ha ya gri baþi gzugs trong tạng Tây tạng.

Xem thêm Đà la ni tập kinh 6, Thánh Hạ Dã Ngật Phạ Đại Oai Nộ Vương lập thành đại thần nghiệm cúng dường niệm tụng nghi quĩ pháp phẩm T-H.

A DẠ KIỀN ĐA

阿夜犍多

Phạn: Ayaskànta.

Tạng: Khab lon, Hán: (pâ) A dạ kiền đa 阿夜犍多, A dạ tắc kiền đa 阿夜塞犍多 (d) Từ thạch 磁石

Tên gọi đá nam châm.

Kinh Hoa nghiêm 57 (Bản 60 quyển) viết: "Thí như a dạ kiền đa thiết, thử thiết thiểu phần tất năng hủy hoại nhất thiết dư thiết, chư câu tỏa phược ... 譬如阿夜揵多鐵。此鐵少分。 悉能毀壞一切餘鐵諸鉤鎖縛" (Cũng như loại sắt a dạ kiền đa, loại sắt này có khả năng hủy hoại mọi thứ sắt khác, các móc câu, xích, dây trói...). Giải thích của Hoa nghiêm kinh thám huyền ký 20 nói: "A dạ kiền đa thiết, nói cho đủ là a dạ tắc kiền na. A dạ, đây dịch là thiết (sắt), tắc kiền na, đây dịch là thắng phục. Loại sắt này có thể hủy hoại các loại sắt khác nên gọi là thắng phục". Giải thích này của Pháp Tạng có hai sai lầm. Thứ nhất, phải đọc là a dạ tắc - kiền đa, chứ không phải đọc a dạ - tắc kiền đa, vì tiếng Phạn cũng gồm hai từ ghép lại: ayas và kànta. Sai lầm thứ hai, lầm lẫn krànta: vượt qua, với kànta: yêu thích.

Trong nguyên bản Phạn văn kinh Hoa nghiêm (Gvy. 403), đoạn văn trên tương đương với câu sau: Tadyathà kulaputra ayaskàntaràjasya kiyat- parãtto'pi dhàtuþ sarvadçdhamàyasaü bandha- naü sphoñayati. Trong câu ấy, a dạ kiền đa là tương đương với ayaskàntaràja: vua của các loại nam châm, nhấn mạnh khả năng phi thường của một loại nam châm đặc biệt. Nó được Bồ tát Di Lặc dùng để ca ngợi năng lực phi thường của bồ đề tâm với Thiện Tài. Các bản kinh Hoa nghiêm 40 quyển và 80 quyển đều dịch là từ thạch (đá nam châm) và giới thiệu hai đặc tính của nó, trong khi Hoa nghiêm (Bản 60 quyển) chỉ giới thiệu một. Đặc tính thứ nhất, làm bứt tung các thứ dây trói buộc bằng sắt (sarvadçdham àyasam bandhanaü sphoñayati): Bồ đề tâm có năng lực bứt tung các khóa sắt, giây trói tà kiến, vô minh, tham dục (sarvadçùtakçtàvidyàtçùõàbandhnàni sphotayati). Đặc tính thứ hai, nó làm cho các loại sắt khác phải phân tán không đứng yên, không nguyên vẹn (nitaram àyaüsi palayante natiùñhanena sandhàti): Bồ đề tâm làm phân tán v. v..., các phiền não và các giải thoát của thanh văn và duyên giác. (Sarvaj¤a- tàcãttotpàdadhàtur vicàryate karmeùu và kle÷esu và ÷nàvakapratyeka buddhavimuktau và, tatastata eva karmakle÷àh sarva÷ràvaka patyekalenddhàvimuktayasca palayante na tiùññhanti, na saüdadhati)

A DÃ SA

阿野沙

Phạn: Athava, Apava, Ayava.

Tạng: Zab-bgran (þgraï).

Hán: (pâ) A dã sa 阿野沙 (d) Vi tế 微細

Tên một đơn vị số của kinh Hoa nghiêm.

Phạn bản kinh Hoa nghiêm (Gvy.103) xếp A dã sa vào hàng thứ 75 kể từ Koñi (107) tức tương đương với 1050x(2exp70), có tên Phạn là Athava nằm giữa số Samula và Kamàla. Khảo Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Mvy. 7697 và 7821) thì thay vì Athava, bản số 1 của nó có Ayava (Zab-þgraï), nằm giữa Samula (Dpag-þbyams) và Kamàla (Dgaþ-brkyaï), cùng bảng số 2 có apava hay ayava (Zab-byraï) nằm giữa Sabalam (Dpag-þbyams) và Ramala. Xem thế thì Samula và Sambala là một, vì Tạng dịch giống nhau. Đối chiếu vị trí Athava với vị trí apava hay ayava thì rõ ràng chúng là một.

Thứ tự và số lượng của A dã sa không được thống nhất trong các bản Hán dịch kinh Hoa nghiêm.

Hoa nghiêm kinh 10 (Bản 40 quyển) xếp nó vào hàng thứ 97, kể từ Câu chi và tương đương với 1056x(2exp93). Hoa nghiêm kinh 45 (Bản 80 quyển) cũng có tên phiên âm A dã sa nhưng xếp nó vào hàng thứ 76, tương đương với 1056x(2exp72). Riêng trong Hoa nghiêm kinh 29 (Bản 60 quyển) có tên dịch là vi tế được xếp vào hàng thứ 76 tương đương với 1080x(2exp72). So sánh vị trí của vi tế trong bản Hoa nghiêm 29 với vị trí của A dã sa trong hai bản Hán dịch kia, ta thấy vi tế chính là a dã sa tức Athava. Trong Phạn ngữ ta không có chữ athava với nghĩa vi tế này. Dịch athava là vi tế có thể do lầm chữ athava ayava / apara thành alpa.

Việc không thống nhất về thứ tự và số lượng của a dã sa trong các bản kinh Hoa nghiêm, cho thấy có nhiều đơn vị số đếm mới được đưa vào dần dần trong quá trình thành lập văn hệ Hoa nghiêm. Riêng số mũ đầu trong tích số lũy thừa của số tương đương với vi tế của Hoa nghiêm kinh 29 (Bản 60 quyển) khác với hai bản 40 quyển và 80 quyển của Hoa nghiêm kinh cùng với Phạn bản là vì câu lê trong Hán bản 60 quyển tương đương với 1010, trong khi các bản kia cho một câu chi hoặc koti tương đương với 107 . Để dễ thấy, có thể lập biểu sau:

185 Stt HN40 HN60 HN80 1

Câu chi 107 11010 Câu lê 1 Câu chi

1 96 Bà mẫu sa 1056x(2exp92)

75 Căn 1080x(2exp71)

75 Sa mẫu la 1056x(2exp71)

747821 977697 A dã sa 1056x(2exp93)

76 Vi tế 1080x(2exp72)

A dã sa 1056x(2exp72)

75 98 Ca ma la 1056x(2exp94)

77 Liên hoa 1080x(2exp73)

77107 Ca ma la 1056x(2exp73)

76 Gvy 103 Koti

107 Samula 1056x(2exp70)

Athava

1056x(2exp71)

Kamala 1056x(2exp72)

Mvy.

Mvy.

1 Koñi 1 Koñi

75 Samula 77 Sabalam

76 Ayava 78 Abava (ayava)

77 Kamala 79 Kamala

A DẬT ĐA

阿逸多

Phạn: Ajita Pàli: Ajita Tạng: Mi tham pa Hán: (pâ) A dật 阿逸, A kỳ đa 阿耆多, A thị đa 阿恃多, A thì đa 阿時多, A thị đa 阿嗜 多, Ai di đà 哀駘它, A thệ đảm 阿誓擔, A chế đa 阿制多, A dật đa 阿逸多, Kha dật đa 呵逸多, A di đa 阿夷多, A di đà 阿夷陀, A di đầu 阿夷頭 (d) Vô năng thắng 無能勝, Vô thắng 無勝,

Thiên thắng 天勝, Vô tam độc 無三毒 Ajita trong Phạn văn và kinh điển Pàli là tên của nhiều nhân vật khác nhau, nên khi truyền qua Trung quốc nó cũng không được phiên âm một cách nhất trí. Thậm chí cùng một người mang tên Ajita, văn bản Trung quốc phiên âm đến ba bốn cách khác nhau tùy theo dịch giả. Tập hợp dưới đây là những nhân vật chính, khác nhau, cùng mang tên Ajita trong văn học Phật giáo.

1) Tên một vị đệ tử Phật được ấn chứng sẽ trở thành vị Chuyển luân vương tên Loa (Saïkha, Nhượng Khư), như Thuyết bản kinh của Trung a hàm 13, Hiền ngu kinh 12 đã ghi.

Đồng thời cũng có tôn giả Di Lặc, cũng là đệ tử Phật, được ấn chứng trở thành Phật Di Lặc. Như vậy A Dật Đa và Di Lặc từ nguyên ủy là hai người khác nhau cùng là đệ tử Phật. Sự kiện này, tư liệu Pàli hoàn toàn xác nhận. Kinh tập có kinh Đế Tu Di Lặc (Sn. 160, Tissametteyyasutta). Câu hỏi của Đế Tu Di Lặc (Sn. 199 Tissamettey- yamàõavapucchà) và câu hỏi của A Dật Đa (Sn. 197. Ajitamàõavapucchà) xác nhận như vậy, sự khác nhau giữa A Dật Đa và Di Lặc. Kệ sự việc của Kinh tập (Sn. 5. 1. 31 Vatthugathà) còn nói rõ họ là hai phạm chí, đệ tử của Bàvari: bàvarissa vaco sutvà sissà soëasa bràhmanà / ajitto tissametteyyo puõõako atha mettagu // 31 (Nghe lời Bàvari, mười sáu người đệ tử bà la môn là Ajita, Tissametteyya, Punnaka, Mettagu ...)

Trưỡng lão tăng kệ 20 (Theg. 20) có Ajita là tác giả bài kệ thứ 20. Tăng chi bộ kinh (A. 5. 229) có kinh Ajita, kể chuyện tu sĩ Ajita hỏi đức Phật thế nào là lời nói đúng pháp, thế nào là lời nói phi pháp. Apadàna (1. 397) có kể thượng tọa Ajita và tiền thân của ông Ajita dưới thời Phật Padumuttara được ấn ký sẽ trở thành đệ tử của Phật Gotama.

Những tư liệu trên cộng với nền văn học bình luận của tạng Pàli, cho thấy Ajita thuộc dòng dõi bà la môn, sinh ở Xá vệ. Cha làm quan với vua Kosala, lớn lên Ajita trở thành một ẩn sĩ của Bàvari sống trong vùng Assaka và Mulaka trên bờ sông Godhàvari của cộng hòa miền nam (dakkhinajanapada). Sau Ajita gặp Phật, với tư cách ẩn sĩ, đã hỏi Phật về pháp và phi pháp như đã ghi trong kinh Ajita của Tăng chi bộ. Rồi khi Bàvari gởi Ajita đến hỏi đức Phật về việc bị vỡ đầu, Ajita được trả lời, bèn cúi xin xuất gia và trở thành a la hán.

Điểm quan trọng là Ajita này lại khác với Tissametteyya. Chính Thuyết bản kinh của Trung a hàm kinh nói trên đã gọi tôn giả A Di Đa và tôn giả Di Lặc là hai đệ tử của Phật, hai người đều có ước vọng mình sẽ sinh vào một thế giới con người sống tới tám vạn năm và sẽ được thành đạo. Đại tỳ bà sa luận 178 cũng có hai nhân vật này khác nhau, một người gọi là bí sô A Thị Đà, còn người kia thì gọi là bồ tát Từ Thị.

2) Tên cha đức Phật Di Lặc. Mặc dù A Dật Đa và Di Lặc như đã thấy, là hai vị đệ tử của đức Phật, trong Đại thừa Phật giáo, đã đồng nhất hai vị này là một. Ngay từ thời La Thập, sự đồng nhất này đã xảy ra. Chú Duy Ma kinh do Tăng Triệu ghi lại quan điểm của La Thập đã viết: "Di Lặc là họ, A Dật Đa là tự, là con của một người bà la môn ở Nam thiên trúc". Sự đồng nhất này sau đó đã trở thành một định lệ. Huyền ứng âm nghĩa 26 viết: "A Thị Đa, đây dịch là Vô thắng. Cựu dịch A Kỳ Đa, hoặc A Dật Đa đều là sai. Đó là tên đời nay của Di Lặc". A Di Đà kinh sớ của Khuy Cơ đã viết: "Bồ tát A Dật Đa, nếu dựa vào Xưng tán tịnh độ kinh mới dịch thì dịch là Vô Năng Thắng hoặc gọi là Di Lặc, đây dịch là Từ Thị, do ngài hay tu tập lòng từ, hay nhập định từ, nên gọi là Từ Thị, tu tập lòng từ tối thắng, nên gọi Vô Năng Thắng". Huệ uyển âm nghĩa viết: "A Dật Đa gọi cho đúng là A Chế Đa, đây dịch là Vô năng thắng".

Về quá trình đồng nhất hai tên A Dật Đa với Di Lặc, xem mục DI LẶC.

3) Tên vị a la hán thứ 15 trong 16 vị a la hán.

Đại a la hán Nan Đề Mật Đa La sở thuyết pháp trụ ký kể chuyện a la hán Nan Đề Mật Đa La ở nước Sư tử (Tích lan ngày nay), khi gần thị tịch đã nói cho đệ tử mình biết rằng, từ lâu đức Thích Tôn đã dặn dò 16 vị a la hán trở lại để hộ trì chính pháp, mà vị thứ 15 tên A Thị Đa sẽ ở tại núi Linh Phong cùng với 1500 vị a la hán của mình để hộ trì. Truyền thuyết mà Nan Đề Mật Đa này nói tới đã thấy xuất hiện trong Bảo vân kinh 7. Kể từ khi Huyền Tráng dịch Đại a la hán Nan Đề Mật Đa La sở thuyết pháp trụ ký, tín ngưỡng về 16 vị a la hán này phát triển rất mạnh mẽ và trở thành chủ đề của nhiều tác phẩm hội họa và điêu khắc cũng như những bài thơ ca ngợi, mà hiện nay đã thu thập lại ở Trung quốc trong tập La hán đồ tán tập.

Ở nước ta, tín ngưỡng 16 vị a la hán này cũng tỏ ra mạnh mẽ không kém. Chùa Tây phương hiện có tượng 16 vị a la hán này nổi tiếng khắp nơi. Vị a la hán tên A Dật Đa này được gọi là Di Lặc và điêu khắc đúng theo dáng hình Phật Di Lặc, tức mặt mày vui tươi đầy đặn, bụng phệ, để trần, hoàn toàn không giống với những hình vẽ của vị la hán này ở Trung quốc. Ở Trung quốc, người ta vẽ một hình dáng khắc khổ, vẻ mặt già nua, miệng hóp vào, hai tay ôm đầu gối nhìn cuộc đời một cách thiểu não, nên Đức Thanh đã có bài thơ:

Nhọc gì ôm gối, Lồi lõm đầu non, Miệng hàm vừa mở, Dáng lưỡi khá dòn, Dùng mắt thuyết pháp, Mở nhắm không thường, Thay nhau sáng tối,

Sáng ấy sao vương.

Ngoài ra còn có một số người mang tên Ajita nữa, nhưng không thiết yếu nên không bàn tới ở đây. Xem thêm DPPN t.35-37.

A DI

阿彌

I. Tên giản lược của đức Phật A Di Đà.

Ở Trung quốc, tên giản lược này cũng có dùng, nhưng rất ít gặp. Trái lại, trong văn học dân tộc ta, đặc biệt trong các tác phẩm viết tại Trung và Nam bộ khoảng từ thế kỷ 18 trở đi, tên giản lược A Di lại rất hay dùng. Hứa Sử truyện vãn của Toàn Nhật có những câu:

Muốn mau chứng pháp vô sinh, Tua khá chuyên tình sáu chữ A Di ...

Bây giờ lòng chẳng muốn chi, Rất muốn bốn chữ A Di không rời ...

Chẳng bằng sáu chữ A Di, Thoát nơi địa ngục đặng về Tây phương ...

Thảy tua chừa thói mê si, Một lòng tín niệm A Di đêm ngày.

Bát nhã ngộ đạo quốc âm vãn, Toàn Nhật cũng có câu:

Bền một lòng niệm chữ A Di, Sao chẳng đặng thảnh thơi muôn kiếp.

Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu cũng dùng tới:

Thỉnh ông Phật tổ A Di, Thập phương chư Phật phù trì giúp công.

Về ý nghĩa, xem mục A DI ĐÀ và A DI.

II. Các từ A di khác, xem các mục A LÊ GIA, A TƯ ĐÀ.

A DI ĐA BÁT LA BÀ

阿彌多鉢羅婆

Phạn: Amitaprabhà Tạng: Hog dpag med Hán: (pâ) A di đa bát la bà 阿彌多鉢羅婆 (d) Vô lượng quang 無量光, Cam lộ quang 廿

露光 Tên một vị bồ tát trong số 16 bồ tát của Hiền kiếp (Bhadrakalpa), làm thượng thủ và đại biểu cho 1000 vị Phật của hiền kiếp này, xuất hiện ở Kim cang ngoại bộ trong các hội Mạn đà la thuộc Kim cang giới mạn đà la (Vajradhàtumandala). Trong số 16 bồ tát đó, Vô Lượng Quang được kể ở hàng thứ chín, đứng đầu nhóm 4 bồ tát ở phía tây Kim cang ngoại bộ đàn, và còn có tên là Cam Lộ Quang (Amçtaprabha). Tên Cam Lộ Quang thấy xuất hiện trong Nispan- nayogàvala (GOS. C. ix. 67) của Abhayàkara- gupta.

Mật hiệu của Vô Lượng Quang là Đại Minh Kim Cang (Mahàprabhà-vajra). Cũng có mật hiệu khác nữa là Ly Nhiễm Kim Cang (Vikle÷a-vajra). Chủng tử là A trong Kiết ma hội mạn đà la; hay chữ Aÿ trong Tam muội da hội mạn đà la. Biểu tượng là ngọn lửa.

Về ý nghĩa của Vô Lượng Quang, Kim cang đỉnh đại giáo vương kinh sớ 2 giải thích: "Ánh sáng trí tuệ của bản tế hàng phục ba thứ mê hoặc, rọi sáng khắp cả mười phương, do đó được mệnh danh là Hàng Tam Thế. Và cũng do đó, có danh hiệu khác là Đại Minh. Đấy tức là Vô Lượng Quang vậy". Đây là giải thích ba chữ Hàng tam thế trong bài tụng ở phần mở đầu của Kim cang đỉnh nhất thiết Như Lai chân thật nhiếp đại thừa hiện chứng đại giáo vương kinh.

Về vị trí của bồ tát này cùng với 15 vị khác của Hiền kiếp trong các hội Mạn đà la kim cang giới, Hiền kiếp thập lục tôn nói:

Ư bỉ luân đàn ngoại Hiền kiếp thiên Phật trung Thập lục vi thượng thủ ...

Vô lượng quang liên hoa

於彼輪壇外 賢劫千佛中

十六為上首 ...

無量光蓮華 (Ở ngoài luân đàn đó Một nghìn Phật hiền kiếp Mười sáu vị thượng thủ ...

Vô lượng quang hoa sen)

Hình tượng của Vô Lượng Quang như vậy được mô tả là cầm hoa sen. Tất cả đều có chủng tử là chữ A. Chân ngôn của Vô Lượng Quang được nói ở đây là: Án a di đa bát la bà dã sa phạ ha đặc toan Phạn: æü Amitaprabhàya svàha dhvam. Dhvam là kết từ của chân ngôn, thường được coi là mật ngôn chủng tử. Chủng tử này thay đổi tùy theo hội Mạn đà la mà bồ tát này xuất hiện. Theo Kim cang giới thất tập H thì hội Kiết ma, Hàng tam thế và Hàng tam thế tam muội da, chủng tử là A, ở hội Cúng dường, chữ VI.

Về hình vẽ, theo Kim cang giới thất tập H thì Vô Lượng Quang có màu thịt đỏ, tay trái cầm quyển sách tiếng Phạn (Phạn hiệp), tay mặt bưng đài ánh sáng, hay bảo trì. Đây là nói theo truyền thống do Nhật bản ghi lại. Xem đồ tượng 1.

ĐỒ TƯỢNG 1: A Di Bát La Bà Vẽ theo Kim cang giới cửu hội mạn trà la Tạng bản chùa Nhân hòa

Đằng khác, theo mô tả của Abhayàkaragupta trong Niùpannayogàvalã (GOS. Cix 50, 59 và 67) Amitaprabha (Vô Lượng Quang) màu đỏ thắm, hai tay bưng bình tịnh thủy; hoặc màu trắng, tay phải cầm cánh sen và tay trái cũng cầm cánh sen nhưng trên đó để bảo bình; hoặc màu sáng tươi, tay phải bưng bình cam lồ, tay trái để trên đùi.