Tư Điển Bách Khoa

A BÀ DỰ

NG CA LA

阿婆

孕迦羅

Phạn: Abhayaükara Hán: (pâ) A bà dựng ca la 阿婆孕迦羅, A bà diễn ca la 阿婆演迦羅 (d) Ly bố úy 離怖畏,

Thắng vô úy 勝無畏, Ly khủng bố 離恐怖, Vô úy 無畏 1/ Ngài ở trong nhóm bốn Như Lai, theo Phật thuyết cứu bạt diệm khẩu ngạ quỉ đà la ni kinh, hoặc trong nhóm năm vị Như Lai, theo Thí chư ngạ quỉ ẩm thực cập thủy pháp, hoặc trong n (Đại 21.

hóm bảy vị Như Lai, theo Du già tập yếu cứu A Nan đà la ni diệu phẩm nghi quĩ kinh t. 470), Du già tập yếu diệm khẩu thí thực nghi (Đại 21. t. 478). Theo Phật thuyết cứu bạt diệm khẩu ngạ quỉ đà la ni kinh, Phật chỉ cho A Nan cách thức cúng thí loại ngạ quỉ có tên là Diệm Khẩu (miệng bốc cháy), trong đó danh hiệu của Ly Bố Úy Như Lai (Abhayaükara tathàgata) cùng với đà la ni cần được gia trì để có thể đẩy lui mọi thứ sợ hãi cho quỉ đói. Bài chú đà la ni được phiên âm như sau: Nẵng mồ bà nga phạ đế a bà dựng ca ra dã đát tha nghiệt đa dã. Tiếng Phạn đọc là: Namo bhagavate abhayaükaràya tathàgatàya (Qui mạng đức Thế Tôn Ly Bố Úy Như Lai). Ở đây, Ly Bố Úy được nhắc đến cuối cùng trong bốn Như Lai.

Trong Thí chư ngạ quỉ ẩm thực cập thủy ph áp , Ly Bố Úy được đề cập hàng thứ 5 thuộc nhóm năm Như Lai, với bài chú đà la ni như trên.

Du già tập yếu cứu A Nan đà la ni diệm khẩu nghi quĩ đề cập Ly Bố Úy ở vị trí thứ hai trong nhóm bảy Như Lai. Nguyên văn đoạn nghi thức cúng thí này chỉ dẫn người cúng thí nói với các quỉ đói như sau: "Nam mô Ly Bố Úy Như Lai. Này các Phật tử, nếu nghe đến danh hiệu Ly Bố Úy Như Lai, các ngươi có thể thường được an lạc, vĩnh viễn thoát khỏi sợ hãi, được sự tị thanh nh khoái lạc".

Trong Du già tập yếu diệm khẩu thí thực nghi, Ly Bố Úy cũng được kể là thứ hai trong nhóm bảy Như Lai. Về khế ấn, ở đây, bàn tay phải để ngang ngực, lòng tay úp xuống, ngón giữa và ngón cái áp nhau, bàn tay trái duỗi thẳng các ngón, để ngửa, đồng thời đọc bài đà la ni: Na mô vi cát cát đắc ra nạp da đáp tháp cát đạt da. Phạn văn: Namo vigatatranàya tathàgatàya (Qui mạng đức Như Lai cứu độ các vong nhân). Đây có thể là một danh hiệu khác c ủa ngài.

Về phương vị, theo Bí tạng ký (Đại 81 t. 6c), Ly Bố Úy Như Lai ở phương bắc, phương vị của Phật Thích Ca Mâu Ni, nhân cách của trí Thành sở tác, thuộc Biến hóa thân. Sở dĩ ngài giữ ở phương vị được kể là cuối cùng này, bởi vì, với Biến hóa thân, ngài thị hiện khắp trong lục đạ o t ứ sinh, tác thành mọi sự nghiệp, đem lại sự vô úy cho hết thảy chúng sinh.

Ngoài các nghi các trường hợp khác.

quĩ cúng thí ngạ quỉ này, không thấy Ly Bố Úy Như Lai xuất hiện trong

2/ Tên một thế giới hệ, được nhắc đến trong Gaõóavyåha (Gvy. 309), qua lời của Gopà (Cù ba), người con gái dòng họ Thích, cho Thiện Tài (Sudhana). (abhayaükarà nàma lokadhàtur abhåt). Thời đại bấy giờ được mệnh danh là Gatipravaro (gatipravaro kalpo'bhåt). Câu chuyện cổ được kể lại ở đây, xảy ra trong thế giới này, liên hệ đến một đoạn tiền thân của đức Thích Ca Mâu Ni, lúc bấy giờ là thái tử Tejodhipati (avaü sa bhagavàn ÷akyamunis tathàgatas tena klena tena samayena tejodhi- patirnàma ràjaputro bhåt)

(Gvy. 329). Trong các bản Hán dịch, về thế giới hệ này, Hoa nghiêm kinh 28 (Bản 40 quyển) dịch là thế giới Thắng vô úy với thời đại mệnh danh Tối thắng hạnh; Hoa nghiêm kinh 56 (Bản 60 quyển) dịch thế giới Ly khủng bố, thời đại Thắng quang minh; Hoa nghiêm kinh 75 (Bản 80 q uyển) dịch là thế giới Vô Úy, thời đại Thắng hạnh.

Về danh hiệu Tejodhipati-ràjaputra, Hoa nghiêm kinh (Bản 40 quyển) dịch Uy Đức thái tử; Hoa nghiêm kinh (Bản 60 quyển) dịch thái tử Tăng Thượng Công Đức Chủ; Hoa nghiêm kinh (Bản 80 quyển) chỉ nói là vị thái tử mà không nêu danh hiệu.

A BÀ ĐA BẠ

T NA

阿

婆多跋那

Phạn: Avadàtavarõ a Pàli: Odàtavaõõa Tạng: Kha dog dkar po Hán: (pâ) A bà đa bạt na 阿婆多跋那 (d) Bạch sắc 白色

Màu trắng. Phiên phạn ngữ 3, mục Ca hi na y pháp viết: "A bà đa (avadàta) phiên là bạch (trắng); bạt na (varna) phiên là sắc (màu)". Tiếng Phạn còn một từ khắc chỉ màu trắng: øvetavarna (Hán: Ta lê đa sắc; Phiên phạn ngữ 3). Avadàta là loại màu trắng tinh khiết. Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Mvy. 1525): adhyàtmam aråpasaüji¤ã bahirdhà råpàni pa÷yaty avadàtàny avadàtavarõàny avadàtani dar÷anàny avadàtanirbhàsàni tadyathà u÷anatà rakà sampannaü và vàrànaseyaü vastraü avadàtaü (...) (Bên trong không có sắc tưởng, bên ngoài quán các sắc trắng, màu trắng, hình dáng trắng, ánh sáng trắng, giống như sao thái bạch (kim tinh) hay như lụa thượng hạng của Ba la nại trắng tinh (Đối chiếu Tập dị môn túc luận 19: Nội vô sắc tưởng, quán ngoại chư sắc, nhược bạch, bạch hiển, bạch hiện, bạch quang, do như Ô sa tư tinh sắc, hoặc như Bà la ni tư cực tiên bạch y 內無色想觀外諸色。若白白顯白

現白光。猶如烏沙斯星色。或如婆羅痆斯極鮮白衣).

Phạn bản kinh A di đà (Sukh. 154, Vaidya) có: tàsu ca puùkariõãùu santi padmàni ... avadàtàny, avadàtavarõàny avadatanirbhàsàny avadàta- nidar÷àni, (Trong các ao sen có những hoa sen (...) trắng, màu trắng, ánh sáng trắng, hình dáng trắng) (So sánh bản dịch của La T hập: Trì trung liên hoa (...) bạch sắc bạch quang 池中蓮花 (...) 白色白光).

A BÀ K

IỀM

阿婆鈐

Phạn: Avaga Tạng: Phyar phyur Hán: (pâ) A bà kiềm 阿婆鈐 (d) Giải 解

Tên một đơn vị số của kinh Hoa nghiêm.

Phạn bản kinh Hoa nghiêm (Gvy. 102) xếp nó vào hàng thứ 12 kể từ koñi (107) tương đương với 1056x(2exp9) 1 và có tên Phạn là avaga. Phiên dịch danh nghĩa đại tập trong bản số 2 của H (Mvy. 7834) và bản số 1 (Mvy. 7708) đều ghi tên này là avara, và có Tạng dịch là oa nghiêm phyar phyur.

Về thứ tự và số lượng của A bà kiềm, các dịch bản Hán văn không thống nhất với nhau. Hoa nghiêm kinh 29 (bản 60 quyển) xếp nó vào hàng thứ 14 kể từ Câu lê (koñi) với tên dịch là Giải có số tương đương với 1080x(2exp10). Hoa nghiêm kinh 45 (Bản 80 quyển) cũng xếp nó vào hứ 14 kể từ Câu chi (koñi) nhưng tương với 1056x(2exp10)

t a nghi kinh 10 (Bản 40 quyển). Ho êm 56x(2exp13)

xếp nó vào hàng thứ 17 kể từ câu chi và tương đương với 10 .

Phạn bản và Hoa nghiêm kinh (Bản 80 quyển) gần thống nhất về số lượng của A bà kiềm.

Trong dịch bản 40 quyển, A bà kiềm dù có số mũ đầu của tích số lũy thừa giống với Phạn bản và bản 80 quyển, lại có số mũ thứ hai khác với hai bản này. Điều đó cho thấy Hoa nghiêm kinh (Bản 40 quyển) đã thêm vào những số mới. Riêng Hoa kinh nghiêm (bản 60 quyển) có số mũ hứ hai của tích số lũy thừa giống với Phạn bản và Hán bản 80 quyển song khác số m t ũ đầu; lý d o vì số tương đương của Câu lê trong bản này là 1010 trong khi hai bản khác là 107 .

NHĨ DA

A BÀ KIỀM

阿

婆儉彌耶

Phạn: Upaga Tạng: Smos ya÷

Hán: (pâ) A bà kiềm nhị da 阿婆儉弭耶 (d) Thọ 受, Chí 至

Tên một đơn vị số của kinh Hoa nghiêm.

Phạn bản kinh Hoa nghiêm (Gvy. 103) xếp nó vào hàng thứ 95 kể từ koñi (107), tức tương đương với 1056x(2exp91) và có tên Phạn là Upaga. Phiên dịch danh nghĩa đại tập trong bản ố 2 của kinh Hoa nghiêm s (Mvy. 7929) và bản số 1 (Mvy. 7801) đều ghi tên này là Upagama.

Nhưng Tạng dịch ở bản 1 là rmos yal, trong khi ở bản 2 là smos yas.

Về thứ tự và số lượng của A bà kiềm nhị da, các Hán bản không thống nhất với nhau. Tên này được tìm thấy trong Hoa nghiêm kinh 10 (Bản 40 quyển) và được xếp vào hàng thứ 122 kể từ Câu chi, tương đương với 1056x(2exp118). Hoa nghiêm kinh 29 (Bản 60 quyển) và Hoa nghiêm kinh 45 (Bản 80 quyển) đều lần lượt có tên dịch là Thọ, xếp vào hàng thứ 102 từ Câu lê, tươ ng đương với 1080x(2exp98) và Chí, tương đương với 1056x(2exp99) được xếp vào hàng thứ 103 kể từ Câu chi.

Sự khác biệt về tích số mũ giữa các bản kinh Hoa nghiêm do hai lý do sau:

Câu lê trong bản Hán 60 quyển tương đương với 1010 trong khi ba bản kia là 107, khiến ho số c mũ đầu của tích số lũy thừa trong bản Hán 60 quyển khác với ba bản còn lại.

Trong quá trình hình thành văn hệ Hoa nghiêm , đã có những số mới được thêm vào các b ản Hán 40 quyển, 60 quyển và 80 quyển, khiến cho số thứ tự giữa Phạn bản và các Hán bản, cũng như giữa 3 Hán bản không giống nhau.

Về tên A bà kiềm nhị da, Hoa nghiêm kinh ản Phạn văn có chữ apagamita b , thay vì chữ ubaga đã gặp.

10 (Bản 40 quyển) đã dựa vào một nguyên

A

BÀ KIẾ

N ĐỒ

阿婆建荼

Phạn: Abhrakhandha, Abhrakaõñha, Abhraiõóa Hán: (pâ) A bà kiến đồ 阿婆建荼, A bà ra khiên tha 阿婆囉騫咃, A bạt la kiến đà 阿跋 羅建陀, A bà đạt đồ 阿婆逹荼 (d) Vân cảnh 雲頸, Vân phiến 雲片, Vô thống 無痛

Tên một bộ lạc thời thượng cổ ở Ấn độ.

Trước khi con người gọi nhau bằng người (manuùya), con người đã dùng tên các bộ lạc hay dòng họ để gọi nhau. Đại tỳ bà sa 72 viết: "Trước khi có tên gọi là mạt nô sa (manuùya) này, loài người gọi nhau là vân cảnh (abhrakàõóa), hoặc gọi là đa la hỉnh (tàlajaïgha), hoặc gọi là để lạc ca (tilaka) hoặc gọi là a sa đổ (àùàóha)". A tì đàm tì bà sa 7 viết: "Trước khi chưa có tên gọi này (tức ma nậu xa, manuùa), loài người gọi nhau là đa la thường già (tàlajaïgha) và cũng gọi là a bà kiến đồ (abhrakàõóa)".

Về ý nghĩa của từ này, Phiên Phạn ngữ 7 ghi mục a bà đạt đồ và đề nghị chỉnh âm lại là a bà kiến đồ, rồi tự dịch là vô thống. Theo cách dịch này thì nguyên tiếng Phạn của nó phải là apakanda. Nhưng Đại tỳ bà sa 72 dịch vân cảnh (nghĩa đen: cổ mây) thì nguyên tiếng Phạn phải là abhrakanñha. Chúng hứa ma ha đế kinh phiên âm a bạt la kiến đà, còn Khởi thế nhân bản hiên là a bà la khiên đà p với lời chua: vân phiến (đám mây), do thế, nguyên chữ Phạn phải là abhrakhaõóa. Các tài liệu Hán chỉ nêu lên tên gọi mà không thấy có giải thích vì lý do gì thời thượng cổ loài người lại gọi nhau như thế.

Khảo các phả hệ vương thống của giai đoạn xã hội tiền phong kiến chép trong Chúng hứa ma ha đế kinh 1 thì a bạt la kiến đà (abhrakaõñha) là vị đại thần dưới thời Tối Thượng Vương; và trong Khởi thế nhân bản kinh 10 thì a bà la khiên tha (abhrakaõñha) là tên gọi của loài người dưới thời Bà la kha lê da na (parakalyàõa).

Phả hệ của Đại sự (Mahàvastu i. 348), Đại sử (Mhv. ii. 1tt), Đảo sử (Dpv. iii. 1tt) và Thế ký kinh của Trường a hàm 22 đều không ghi tên các đại thần và tên gọi loài người.

Dưới đây phụ lục Bảng các phả hệ vương thống, kể từ Đại Bình Đẳng Vương (Phạn, Pàli: M ahàsammata), nhà cai trị do dân bay bước từ xã hội cộng sản nguyên thủy chuyển sang chế đ ộ cộng hòa nguyên thủy, cho đến Đỉnh Sanh Vương hay Ma đà đa (Phạn: Màndhàtar; Pàli:

M andhàtà), nhà vua mở đầu của chế độ phong kiến.

100 Chúng hứa ma ha đế (Ch M.) Tên đạ i thần Tên vua Tên vua

1. Tam ma đạt đa (Samm ata)

Hữu tình (Sattvà)

Ma ha tam ma đa

(Mahàsamata )

2. Ái tử (Roja)

Y hạ ca (Ihaka?) Hô lô giá

(Hçjja? Roja) 3. Thiện hữu (Kalyàõa)

Đế ra ca (Tilaka)

Kha lê da na (Kalyàõa)

4. Tối thượng (Parakàlyàõa)

A bạt la kiến đ à (Abhrakaõñha )

Bà la kha lê da na (Parakalyàõa)

5. Giới hạnh (Upoùadha)

Đa la nhá g ià (Tàlajaïgha ) Trai giới

(Upoùaóha)

Khởi thế nhân bản (KhN.)

Tên đ ại thần

Tát đa bà

(Sattva)

Hà di na k ha (Haimak a?)

Đế la xà (Tilaja)

A bà la khiên th a (Abhrakaõñha )

Đa la thừa già (Tàlajaïgha)

6. Ngã nhĩ (Màndhàtar)

Na nỗ nhã (Manuùya)

Ma đà đa (Màndhàtar)

Th K.

Mv. Dpv. 1. Bình Đẳng Vương Mahàsammata Mahàsam mata So sánh các phả hệ vương thống, ta thấy truyền thuyết của Đại sự (Mv.) và Thế ký kinh được coi như cổ nhất. Các truyền thuyết của ChM. và KhN. được khai triển từ văn học A tì đàm của Nhất thiết hữu bộ. Trong hai phả hệ này, ta thấy Tàlajaïgha đã từng xuất hiện trong Mahàbhàrata (xiii. 7223) như tên một bộ lạc, còn Để Lạc Ca (Tilaka), là tên một vương tử xứ Kampànà trong Ràjataramginã (viii. 577) và A Sa Để (âsadha) cũng thế. Điều này cho thấy phần lớn tên gọi các đại thần hay nhân dân trong đó là tên gọi các bộ lạc ở Tây bắc Ấn độ mà c hậm lắm cũng đến thế kỷ III t.dl. thì chỉ còn tồn tại trong trí nhớ của dân chúng. Ta có thể kết luận, Abhrakaõñha / Abhrakàõóa / Abhrakhaõóa là tên gọi của một bộ lạc ở Bắc Ấn độ thời thượng cổ, đến thế kỷ III t.d1. thì biến mất hẳn.

Vậy, trước khi con người gọi nhau bằng người (manuùya), con người đã dùng tên các bộ lạc hay dòng h ọ mình để gọi nhau.

A BÀ LA

阿婆

羅

Phạn: Avara.

Hán: A bà lã 阿婆邏, A bà la 阿婆羅 Tên một đơn vị số của kinh Hoa nghiêm.

A bà la này được Hoa nghiêm kinh 10 (bản 40 quyển) xếp vào hàng thứ 11 kể từ Câu chi (koñi=107) tương đương với 1 56x(2exp7)

0 . Hoa nghiêm kinh 45 (bản 80 quyển) cũng có cùng tên này nh ng xếp nó vào hàng thứ 9 kể từ Câu chi và tương đương với 1056x(2exp5). Trong Hoa ư nghiêm kinh 29 (bản 60 quyển). A bà la được phiên âm thành A bà lã và xếp vào hàng thứ 9, có số tương đương là 1080x(2exp5).

Thứ tự và số lượng của A bà la khác nhau giữa ba bản kinh kể trên do chúng không thống nhất về số tương đương với đơn vị đầu tiên (Câu chi hoặc Câu lê) và có một số đơn vị mới được đ 10 (bản 40 quyển). Hoa nghiêm kinh 10 và 45 cho tương ưa vào trong bản Hoa nghiêm kinh đương của một câu chi là 107 trong khi Hoa nghiêm kinh 29 cho tương đương của một câu lê là

1010.

Tra Phạn bản kinh Hoa nghiêm không tìm thấy đơn vị A bà la này. Tuy nhiên nếu đối chiếu hai đơn vị số đứng trước và sau nó trong cả ba bản Hán dịch kinh Hoa nghiêm với Phạn b xếp hàng thứ 8 và ản, ta thấy hai đơn vị này đều có tương đương ở Phạn bản lần lượt là mapara tapara xếp hàng thứ 9. Như vậy A bà la có thể được xác định là một đơn vị số nằm giữa 2 đơn vị mapara và tapara trong Phạn bản kinh Hoa nghiêm và có thể giả thiết nó là avara.

Giả thiết A bà la là avara này được hoàn toàn chứng thực bởi truyền thống Tây tạng. Phiên dịch danh nghĩa đại tập có hai bản hệ thống số rút ra từ kinh Hoa nghiêm. Hệ thống 1 (Mvy. 7697) có avara nằm giữa mavara và tavara. Hệ thống hai cũng thế. Avara cũng nằm giữa s và tavara. Vậy thì, nguyên bản Phạn văn kinh Hoa nghiêm hẳn phải có chữ avara. Lý do avara v ì sao Phạn bản hiện nay không có ta chưa giải thích được. Để dễ thấy, ta có thể lập nên biểu so s ánh sau:

Hoa nghiêm 40 Hoa nghiêm 60 oa nghiêm H Phạn 80

Mvy. 1 Mvy. 2 1 Câu chi 1 Câu lê 1 Câu chi 1 Koñi 1 Koñi 1 Koñi ữ 2 A d u đa 2 Bất biến 2 A dữu đa 2 Ayuta 2 Ayuta 2 Ayuta

3 Na do tha 3 Na do tha 3 Na do tha 3 Niyuta 3 Niyuta 3 Niyuta

.......... .......... .......... .......... .......... .......... 11 Bà phạ ra 8 Phục thứ 8 Ma bà la 8 Mapara 8 Mavaraü 8 Savaram

12 A bà la 9 A bà lã 9 A bà la 9 Avaraü 9 Avaram

13 Đa bà la 10 Đắc thắng 10 Đa bà la 9 Tapara 10 Taparah 10 Tavaraü

A BÀ

LÔ KIẾT ĐẾ THƯỚC BÁT RA

阿婆

盧羯帝爍鉢囉

Phạn: Avalokite÷vara, Avalokitasvara, Tạng: Spyan-ras gzigs dban-phyug.

Hán: (pâ) A bà lô kiết đế thước bát ra 阿婆盧羯帝爍鉢囉, A bà lô cát đế thất phật ra 阿 婆盧吉帝室佛囉, A bà lô kiết đế thước bàn ra 阿婆盧羯帝爍皤囉, A bà lô cát đế xá bà la 阿婆 盧吉帝舍婆羅, A phược lô chỉ đế thấp phạt ra 阿縳盧枳坁濕伐囉, A phược lô chỉ đế y thấp phạt la 阿縳盧枳坁伊濕伐羅, A phược lô chỉ đa y thấp phiệt la 阿縳盧枳多伊濕筏羅, A phạ lô chỉ đế thấp phạt la 阿嚩盧枳帝濕伐羅, A phạ lô chỉ đế thấp phạ ra 阿嚩盧枳帝濕嚩囉, Bô lô kiết đế nhiếp phạt la 逋盧羯底攝伐羅, Ái lâu hoàn 廅樓亘 (d) Quang Thế Âm 光世音, Quán Tự Tại 觀自在, Quán Thế Âm 觀世音, Quán Thế Tự Tại 觀世自在, Quán Thế Âm Tự Tại 觀世音自在, Quán Thế Tự Tại giả 觀世自在者, Khuy Âm 闚音, Hiện Âm Thanh 現音聲.

Thường gọi tắt Quan Âm hay Quán Âm.

Tên của vị bồ tát biểu tượng cho đại bi, được sùng bái thịnh hành trong các xứ thuộc Phật giáo Bắc phương. Về nguồn gốc và các đặc điểm hạnh nguyện của vị bồ tát này, xem chi tiết ở mục QUÁN THẾ ÂM BỒ TÁT.

Về gốc tiếng Phạn, trong các bản Phạn văn hiện còn đều phổ thông viết là Avalokite÷vara. Tây vực ký 3 viết: "A phược lô chỉ đế thập phạt la, Đường dịch là Quán Tự T . Do dính chữ liền âm nên tiếng Phạn nói thế. Nếu tách rời âm thì A phược lô chỉ đa ại (Avalokita) dịch là quán; Y thấp phạt la (ä÷vara) dịch là Tự tại. Cựu dịch là Quan Thế Âm hay

Quán Thế Âm đều sai". Theo báo cáo của Mironov (Sadd. 289 Dutt) tả bản cổ Quán Thế Âm bồ tát phổ môn phẩm phát kiến ở Tân cương ghi là Avalokitasvara. Từ này có thể dịch sát là Quán Âm, nghĩa là âm thanh (svara) được quán sát. Nhưng trong bản dịch Pháp hoa của Cưu Ma La Thập, danh hiệu này được dịch là Quán Thế Âm. Có thể đó là dịch ý từ đoạn văn sau đây trong phẩm Phổ môn, bản dịch của La Thập: "Nhược hữu vô lượng bách thiên vạn ức chúng sinh, thọ chư khổ não, văn thị Quán Thế Âm bồ tát, nhứt tâm xưng danh, Quán Thế Âm bồ tát, tức thời quán kỳ âm thanh giai đắc giải thoát / 若有無量百千萬億眾生受諸苦惱。聞是觀世音菩薩。一心稱 名。觀世音菩薩即時觀其音聲皆得解脫". (Nếu có vô lượng trăm nghìn các chúng sinh chịu đ ựng các thứ khổ não, khi nghe đến Quán Thế Âm bồ tát này, nhứt tâm xưng danh, Quán Thế Âm bồ tát tức thì quán âm thanh ấy mà thân đều được giải thoát). Đoạn này, trong Phạn bản kinh Pháp hoa (Saddhp. 250) hiện còn, đọc như sau:

Yàvanti sattvakoñãnayuta÷atasahasràni yàni duhkhàni pratyanuphavantã, tàni sa ced avalokite÷varasyabodhisattvasya mahàsattvasya nàmadheyamsçnuyuþ, te sarve tasmàd duþkhas- kandhàdparimucyeran (Nếu có hàng trăm nghìn câu chi na do tha chúng sinh chịu đựng các khổ não, nếu chúng sinh nghe được danh hiệu của bồ tát Avalokite÷vara, tất cả chúng sinh do đó được giải thoát khỏi khối lớn đau khổ).

So sánh hai bản Phạn và Hán trên, ta thấy trong Phạn bản không có ám chỉ nào về sự "Quán sát âm thanh của thế gian", rõ ràng như bản Hán của La Thập. Các giải thích Trung quốc, đại biểu như Pháp hoa văn cú 10 H, Pháp hoa nghĩa sớ 12 (Cát Tạng), Hoa nghiêm thám huyền ký 19, Pháp hoa huyền tán 10 (phần cuối) đều căn cứ trên quan điểm truyền thừa bởi La Thập.

Về nguồn gốc cách dịch là Quang Thế Âm của Trúc Pháp Hộ (Chánh pháp hoa 10) cho thấy nguyên tiếng Phạn của danh hiệu này ở đây được đọc là Abhàlokasvara hoặc abhàlokitasvara, hoặc abhàlokite÷vara, trong đó tiếng đồng ngữ ava (dưới thấp, chung quanh) được gọi là abhà (áng sáng).

Những dịch nghĩa khác như Khuy âm (Âm thanh được liếc nhìn đến) và Hiện âm thanh m thanh được thấy) đều cho thấy rõ nguyên tiếng Phạn là Avalokitasvara (â . Khi Thủ lăng ghiêm n giới thiệu công hạnh tu chứng của ngài do ở nhĩ căn viên thông chứng tỏ danh hiệu của ngài được đọc đúng là Avalokitasvara thay vì Avalokite÷vara. Hai danh từ này, từ nào xuất hiện trước và sau, sẽ được khảo sát chi tiết ở . mục QUÁN THẾ ÂM BỒ TÁT

A BA LÔ KỲ ĐÂU ĐẾ LỊ TRÍ

阿波盧耆兜帝梨置

Phạn: Avarogõadçóhi (?), Avalokitaptàmçta (?)

Tên một bài chú được đề cập trong Thất Phật bát Bồ tát sở thuyết đại đà la ni thần chú kinh 3, do Na la diên 8 tay nói, với phiên âm Hán như sau: Độ ha đâu, chi ba đâu, nhã vật đâu, ba la đế đâu, độ ha đâu, độ kha đâu, sa ha.

Trong Mật giáo, Na la diên xuất hiện ở phía tây, ngoại bộ Thích ca đàn, Thai tạng giới mạn đà la; và cũng là một trong 20 thiên thần ở ngoại bộ của Kiết ma hội, kim cang giới mạn đà la . Danh hiệu được đồng nhất với Viùùu, và mật hiệu là Hộ pháp kim cang. Trong các đồ hình của các mạn đà la này, không thấy Na la diên xuất hiện dưới hình thức 8 cánh tay. Na la diên 8 tay được tìm thấy trong Niết bàn kinh 24, Huệ lâm âm nghĩa 24. Về chi tiết của vị thiên thần này, xem mục NA LA DIÊN.

Về tên gọi tiếng Phạn của thần chú này hiện chưa thể xác định dứt khoát. Cứ lời chua của kinh, thì bài chú có nghĩa "hộ trợ Phật pháp tiêu chư gian ác", do đó tiếng Phạn có thể là A . Nhưng hiện nay chưa tìm thấy một tên thần chú nào có tên gọi đó. Trong varogõadçóhi Tạng bản, có một tác phẩm mang tên Dpal spyan ras gzigs bdud rtsi br¤es paþi zas kyi cno ga (TT 3590) mà ta có thể tái kiến thành tiếng Phạn Avalokitàptàmçtaprà÷anavidhi.

Vậy phải chăng A ba lô kỳ đâu đế lị trí là phiên âm của Avalokitàptàmçta?

Về phương pháp thọ trì, kinh chỉ dẫn tụng 5 lượt vào một mảnh vải xanh thắt làm 4 nút, đeo vào cổ. Thời gian tốt nhất để tụng chú: vào những ngày mồng 8, 14, 15, 23, 29, và 30 mỗi th áng, ở trước chánh điện hay trên lầu cao, ngồi hướng về phía đông khi mặt trời chưa mọc, đốt h ương, rải hoa cúng dường 10 phương Phật, kế đó là lễ Na la diên 8 tay, cầu nguyện và tụng thần chú này 14 lượt, rồi ngồi im khoảng bữa cơm. Na la diên sẽ xuất hiện để thỏa mãn các nguyện vọng.

A BÀ

阿婆

囉

RA

Phạn: Ataru Tạng: Brtags yas Hán: (pâ) A bà ra 阿婆囉, A hằng la 阿恒羅, (d) Bất khả đạc 不可度

Tên một đơn vị số trong kinh Hoa nghiêm.

Phạn bản kinh Hoa nghiêm (Gvy. 103) xếp nó vào hàng thứ 78 kể từ koti (107) tức tương đương với 1 056x(2exp74 ) , và có tên Phạn là Ataru. Ataru này là tên mà Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Mvy. 7906) liệt vào bảng số 2 của kinh Hoa nghiêm, trong khi bảng số 1 (Mvy. 7777) lại có tên Atara. Cả hai tên này có Tạng dịch là: Bsgral yas (Bskral yas). Chứng tỏ Ataru và Atara là một, dù Phạn bản ngày nay không có A ta ra.

Thứ tự và số lượng của A bà ra, các dịch bản không thống nhất với nhau. Hoa nghiêm k inh 29 (Bản 60 quyển) xếp nó vào hàng thứ 79 kể từ Câu lê (1010) tương đương với 1080x(2exp75) .

Hoa nghiêm kinh 45 (Bản 80 quyển) cũng xếp nó vào hàng 79 kể từ Câu chi (107), nhưng tương đương với 1056x(2exp75). Hoa nghiêm kinh 10 (Bản 40 quyển) lại xếp nó vào hàng thứ 100 kể từ Câu chi và tương đương với 1056x(2exp96). Sự khác nhau về thừa số sau trong tích số mũ của số tương đương giữa Phạn bản và ba H án bản nằm trong sự thêm vào những số mới trong các bảng số của cả ba Hán bản. Riêng Hán b quyển có thừa số đầu của tích số m ản 60 ũ khác với Phạn bản và hai Hán bản kia, do vì một C âu lê trong Hán bản 60 quyển tương đương với 1010 trong khi ba bản còn lại cho một koñi

(h oặc Câu chi) tương với 107 . Để dễ thấy, ta có thể lập biểu số sau:

106 V S ăn bản TT Tên số Số HN 40 100 A bà ra 1056x(2exp96)

HN 60 79 Bấ c 1080x(2exp75)

t khả đạ HN 80 79 A a 1056x(2exp75)

hằng l Phạn bản 78 Ataru 1056x(2exp74)

Mvy. 7777 79 Atara

Mvy. 7906 81 Ataru

A BÀ

阿婆

施羅

THI LA

Phạn: Apara÷aila, Avara÷aila

Pàli: Aparasela Tạng: Nub kyi ri bo H 阿婆施羅, A phạt la thế la 阿伐羅勢羅 (d) Tây Sơn 西山, Tây án: (pâ) A bà thi la

Thạch Sơn 西石山 Tên một ngọn núi đá ở phía tây thành Đà na yết trách ca (Dhanakataka), cứ điển của bộ phái Tây Sơn (Avara÷aila).

Đại Đường tây vực ký 10 viết: "Trên một ngọn đồi phía tây thành là Tăng già lam A phạt la thế la, được tiên vương nước này dựng làm cõi sát cho Phật. Ông đã khơi ngòi làm đường giao th ông, san sườn núi để dựng gác cao, với hàng lang dài, mái hiên rộng gối đầu lên ngọn, tiếp liền với đỉnh, làm nơi linh thần cảnh vệ, thánh hiền qua lại nghỉ ngơi. Trong khoảng nghìn năm sau Phật tịch diệt, hằng năm có nghìn phàm phu tăng cùng vào an c ư, sau ngày an cư họ thảy đ ều ch ứng a la hán, rồi bằng sức thần thông lướt hư không mà đi.

Nghìn năm về sau, phàm thánh ở lẫn lộn. Hơn một trăm năm trở lại đây, không còn tăng lữ nữa. Mà sơn thần thì thay đổi hình dạng, hoặc làm chó sói, hoặc làm khỉ vượn dọa những hành khách. Vì lý do đó, nó trở thành hoang vắng, không có tăng chúng".

Fergusson, Archaeological Survey of Southern India I đã đồng nhất ngôi già lam này với ngôi tháp Amaràvati. Ngôi tháp cách Bejwada 17 dặm Anh về phía tây, ngả về phía nam thị trấn Amaràvati. Nhưng mô tả của Tây vực ký không phù hợp với thực trạng của tháp, nên Fergusson cho rằng có thể Huyền Tráng chưa đích thân đến viếng. Quan điểm này bị bác bỏ, vì Đại Đường đại từ ân tự Tam Tạng pháp sư truyện của Huệ Lập cho biết Huyền Tráng đã từng đến viếng nơi này v ới các tăng sĩ bản xứ.

Khoảng từ thế k ỷ I đến thế kỷ VI s.tl., một trăm năm trước khi Huyền Tráng đến viếng, nơi này đã từ g là cứ đ n iểm của bộ phái Tây Sơn. Về chi tiết quan hệ đến bộ phái này, xem mục TÂY SƠN TR Ú BỘ . Xem thêm mục ĐÀ NA YẾT TRÁCH CA.

A BÀ VẬT ĐÀ

阿婆勿陀

Phạn: Avamårdha Tạng: Spyi hi tshug Hán: (pâ) A bà vật đà 阿婆勿陀, A bạt mâu 阿拔矛 (d) Đảo 倒, Phúc 覆, Đảo trụ 倒住,

Phúc trụ 覆住, Phiên phúc 翻覆 1/ Theo nghĩa đen Avamårdha có nghĩa “đầu chúc ngược xuống”. Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Mvy. 3069) kể nó là một trong các loại thế giới khác nhau. Phạn bản kinh Hoa nghiêm (Gvy. 97 Vaidya) cũng liệt nó ra cùng một loạt với nhiều loại pháp giới (lokadhàtu): ...... vyatyasyalokadhàtumukham avamårdhahàramukhaü indrajàlaprave÷amu- khaü. Trong đoạn dẫn từ Gaõóavyåha này avamårdhahàra có thể được viết nhầm từ biến dạng của avamårdhadhàtu. Trong các bản Hán dịch Hoa nghiêm kinh 65 (Bản 80 quyển) và Hoa nghiêm kinh 9 (Bản 40 quyển) đều gọi nó là Phúc thế giới; Hoa nghiêm kinh 48 (Bản 60 quyển) gọi nó là Phiên phúc thế giới, nghĩa đen là “Thế giới bị lật ngược”, hay “chúc đầu xuống”. Trong các nơi khác, Hoa nghiêm kinh 34 (Bản 80 quyển), Hoa nghiêm kinh 23 (Bản 60 quyển), Thập trụ kinh 1 (Bản dịch của Cưu Ma La Thập) đều gọi nó là Đảo trụ. Thập địa kinh luận 2, chú giải của Thiên Luân (Vasubandhu) về kinh Thập địa (Da÷abhåmika), giải thích loại thế giới này rằng: “Đảo trụ, nghĩa là loại thế giới trong đó người ta không dựng nhà cửa”, trái với chánh trụ chỉ cho loại thế giới trong đó người ta có dựng nhà cửa. 2/ AVAMæRDHA-LIPI, Tạng: spyi hi tshugs yi ge, một trong 64 loại chữ viết được kể đến trong Quảng diệu (Lalitavistara 25) mà thái tử Tất Đạt Đa đã học khi mới bắt đầu đi học.

Đại phương quảng đại trang nghiêm 4 gọi nó là loại chữ viết A bạt mâu, Phật bản hành tập kinh 11 gọi nó là chữ viết A bà vật đà. Về 64 loại chữ viết được liệt kê trong Phổ diệu kinh 3, nó được nghi ngờ tương đương với loại chữ viết được gọi là Bán (nghĩa là, một nửa?).

Avamårdhalipi, trước hết, nếu hiểu theo nghĩa đen, có thể chỉ cho loại chữ viết với lối “chúc đầu xuống" như dạng chữ viết Devanagarã hay tương tợ được phát triển sau này. Tuy nhiên, vì avamårdha xuất hiện trong các bộ loại thuộc kinh điển Hoa nghiêm như là một loại hình thế giới mà Thiên Thân (Vasubandhu) đã giải thích là “không có nhà cửa”, do đó, chính xác hơn, avamårdhalipi cần được hiểu là chỉ cho loại chữ viết của thế giới đó. Nếu xét theo đ được trích dẫn, nó đề cập đến loại hình thế giới theo tính ại ý của các đoạn kinh Hoa nghiêm c ách tượng trưng. Mặc dù chưa có bằng chứng rõ rệt để xác định vị trí địa dư của nó, nhưng loại hình thế giới này có thể được tìm thấy nơi các bộ lạc bán khai hay du mục. Nếu giả thiết này được kiểm chứng, Avamårdhalipi sẽ được xác nhận là loại chữ viết của bộ lạc du mục nào đó ở tây bắc Ấ n Độ hay thuộc vùng Trung á.

A BÀ

N ĐÀ

阿槃

陀

Phạn: Avada Pàli: Oda Tạng: Gsal yas

Hán (pâ) A bạn đa 阿畔多, A bàn đà 阿槃陀

Tên một đơn vị số của kinh Hoa nghiêm.

Phạn bản kinh Hoa nghiêm (Gvy. 103) xếp vào số thứ tự 90 kể từ koñi (107), tức tương đương với 1056x(2exp85), và có tên Phạn là Avada. Avada này là tên mà Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Mvy. 7925) liệt vào bảng số 2 của kinh Hoa nghiêm, trong khi bảng số 1 (Mvy. 7796) lại có tên Avànta. Cả hai tên này Tạng dịch đều là: Gsal yas hay Bsal yas, chứng tỏ Avada và

Avànta là một dù Phạn bản ngày nay không có Avànta.

Về thứ tự và số lượng của A bàn đà các Hán bản không thống nhất với nhau. Hoa nghiêm kinh 29 (Bản 60 quyển) xếp vào hàng thứ 98 kể từ Câu lê (Koñi) tương đương với số 1080x(2exp94), Hoa nghiêm kinh 45 (Bản 80 quyển) cũng xếp nó vào hàng 98 kể từ Câu chi (Koti) nhưng tương đương với số 1056x(2exp94). Hoa nghiêm kinh 10 (Bản 40 quyển) xếp nó vào hàng thứ 117 kể từ Câu chi (Koñi) tương đương với số 1056x(2exp113) .

Ta thấy bản Phạn và dịch bản Hán 80 quyển cùng 40 quyển đều có số mũ đầu giống nhau (56), nhưng số mũ sau khác nhau. Sự khác nhau này là do trong quá trình thành lập kinh Hoa nghiêm, một số các đơn vị số đã được đưa thêm vào trong bản 40 quyển và 80 quyển. Riêng H (Bản 60 quyển) có số mũ đầu (80) khác với Phạn bản và hai dịch bản còn lại, oa nghiêm kinh lý do vì theo bản 60 quyển, một câu lê (Koñi) tương đương với số 1010, trong khi cả ba bản kia đều nhất trí cho một k g đư với 1 oñi tươn ơng 07 . Phi ên dịch kinh nghĩa tập bàn đà và chua là Hoa nghiêm đại s ố. 3 còn gọi A bạn đa là

Văn b ản STT S Tên số ố 2exp11 HN 40 117 A bạn đa 1056x( 3)

80x( HN 60 98 A bàn đà 10 2exp94)

HN 80 98 A bạn đa 1056x(2exp94)

P hạn bản 90 Avada 1056x(2exp85)

Mvy. 7796 Avànta Avada

98 Mvy. 7925 100 A BÀN ĐÀ LA

阿槃

陀羅

Phạn:

Abhyantara

Pàli: Abbhantara Tạng: Nạ thắng 無勝 Hán (pâ) A bàn đà la 阿槃陀羅, A bàn la 阿槃羅, Bàn đà la 槃陀羅, Bàn đà 槃陀 (d) Vô

Tên một đơn vị đo lường của Ấn độ xưa đặc biệt xuất hiện trong Luật tạng Pàli; tương đương với khoảng 14 m ngày nay.

Thiện kiến luật tỳ bà sa 17 khi kể 15 khu vực nhận của thí, đã liệt ra khu vực a bàn đà la (a bàn đa la giới) và nói khu vực a bàn đà la là khu vực chùa chiền (a lan nhã giới). Mà khu vực c hùa chiền lại được qui định thế này: “Khu vực chùa chiền, nhỏ nhất thì cũng phải 7 bàn đà la, một bàn đà la là 28 tay”. Nguyên bản Pàli Samantapasavika Vinayatthakatha (VinA. 654) cũng nói: “Ở đây một a bàn đà la (abbhantara) là 28 tay (hattha)”. Giải minh thắng bản (Abhp. 197) lại cho một a bàn đà la là 28 báu (ratna). Vậy, một báu cũng là một tay.

Luật tạng (Vin. iii. 121 và iv. 221) định nghĩa: “một tay là từ khuỷu tay đến tận chót móng tay" (hattho nàma kapparaü upàdàyaü yàva agganatthà). Nhưng chót móng tay là c hót móng tay của ngón nào? Trước đây, Rhys Davids dựa vào định nghĩa của báu gồm hai cự ly (vidatthi) và vadatthi là “tên cho khoảng cách thông thường cho đến chót ngón thứ tư hay ngón út”, để nói rằng: "chót móng tay" là chót móng tay của ngón út. Do thế, độ dài của tay lên tới khoảng 5 tấc tây. Nếu một a bàn đà la bằng 28 tay, nó như vậy có độ dài khoảng 14 m ngày nay. Kết luận này hoàn toàn phù hợp với quan điểm của các truyền t hống Luật tạng Trung uốc và Tây tạng. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao q T 1 nói: “Một tay là một xích sá u tấ c" (chẩu các xích bát 肘各尺八). Phiên dịch danh nghĩa tập 3 viết: “Một tay là một xích tám tấc, về con người, còn về Phật thì ba xích sáu tấc”. Một xích là tương đương với 33cm ngày nay, nên một tay khoảng 5 tấc tây. Truyền thống Tây tạng cũng định nghĩa “một tay (khru) là từ khuỷu tay đến chót ngón tay giữa" (TED 172), như Luật tạng Pàli đã có.

Tuy nhiên, Phiên dịch danh nghĩa tập 3, khi định nghĩa: “Bàn đà, đây nói là 28 tay”, đã th êm: “số lớn trong kinh Hoa nghiêm tăng đến 125, xem phẩm A tăng kỳ”. Câu thêm này có nghĩa bàn đà, ngoài tên gọi tắt của a bàn đà la, còn là tên gọi tắt của a bạn đa hay a bàn đà (avànta / avada), một đơn vị số rất lớn. Xem A BÀN ĐÀ. Do thế, dù cùng một tên gọi, bàn đà nói đến trong Hoa nghiêm kinh 45 (Bản 80 quyển), 29 (Bản (60 quyển) và 10 (Bản 40 quyển)

dứt khoát không phải là bàn đà nói đến trong Luật tạng.

Phiên Phạn ngữ 8 ghi chữ a bàn la giới và nói đến từ Thiện kiến luật tỳ bà sa 17, A bàn la giới đây do thế phải là a bàn đà la giới, có lẽ vì đọc lộn hay nguyên bản in sai, nên Phiên phạn ngữ đã suy a bàn la giới không phải là từ chữ a bàn đà la, tức adhyantara tiếng Phạn, mà từ a bà la tức avara (không gì hơn, không gì tốt hơn), nên đã dịch là vô thắng.

Đơn vị a bàn đà la này nguyên dùng để qui định khoảng cách có thể có giữa nơi để y phục của một vị tỷ kheo và chỗ vị tỷ kheo ấy ngủ trong điều xả đọa 2 trong Luật tạng (Vin. iii.

201 và 202) và khu vực thực hiện lễ bố tát (Vin. i. 111). Vì những sự việc trên thường xảy ra ở chùa chiền, nên khu vực qui định bằng a bàn đà la, hay a bàn đà la giới, tự nguyên ủy là khu vực chùa chiền, tức a lan nhã giới trong các truyền thống Luật tạng khác. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao T 1 trong phần Tăng tập thông cục viết: “Riêng về khu vực lan nhã, các b ộ luật không nhất định, phần lớn nói khu vực tăng già chiếm trọn hết một câu lô xá (kro÷a).

(Luật nhị thập nhị) minh liễu luận sớ nói: Trong khoảng cách một tiếng trống nghe được. Trong Tạp bảo tạng thì dịch là năm dặm. Tương truyền người ta dùng đó làm tiêu chuẩn. Nếu có người vặn hỏi, thì như Thiện kiến (luật tỳ bà sa 17) nói: khu vực a lan nhã, nhỏ nhất thì bán kính 7 bàn đà, một bàn đà là 28 tay”.

Giải thích đoạn văn vừa dẫn, Tứ phần luật hành sự sao tư trì ký T 1 H viết: “Sớ nói: Các b ộ luật đều chép một câu lô xá, nhưng họ nói không nhất định với nhau. Lớn thì đến 2000 cung, mỗi cung dài 5 tay. Theo (Ma ha) tăng kỳ (luật) thì kể 10 dặm, nhỏ thì năm trăm cung, mỗi cung từ bốn tay – theo Thập tụng (luật) thì kể 600 bộ là 2 dặm. Lời chú dẫn (Luật nhị thập nhị minh) liễu (luận) sớ dịch giống với bộ luật đây, nhưng trống có lớn nhỏ, tiếng có xa gần, nên cũng không thể làm chuẩn…”.

Khu vực chùa chiền qui định nhằm thực hiện bố tát hay rời y, không được các bộ Luật thoả thuận với nhau. Mỗi địa phương, mỗi trường phái có một quan điểm riêng. Truyền thống L uật tạng Pàli đã đồng nhất khu vực chùa chiền với khu vực qui định bằng a bàn đà la hay a b àn đà la giới.

Xem thêm Sức tôn ký 8 M, Rhys Davids Ancient coins and measures (London, 1903) t.

15.

A BÀ

N ĐỀ

阿槃

提

Phạn: Avanti Pàli: Avanti T ạng: Bsruï byed Hán: (pâ) A ba đàn đề 阿波檀提, A bàn 阿槃, A ban địa 阿般地, A bàn đề 阿槃提, A bàn đà 阿槃陀, A bàn đầu 阿槃頭, A bàn đề 阿盤提, A bà đề 阿婆提, A hòa đề 阿和提, A hòa đàn đề 阿和壇提, A bạt đề 阿拔提, Át phạn để 頞飯底, A ban xoa 阿般义, A vân đầu 阿雲頭

(d) Vô nghĩa 無義, Vô thân hữu 無親友, Vô 無 Tên một trong 16 cộng hòa của nước Ấn độ thời đức Phật, nay ở phía tây nước Ấn độ gồm những vùng Màlwà và Nimar nằm phía bắc núi Tần xà (Vindhya), thủ đô là Ưu thiền ni (Ujjayinã), tức thành phố Ujjain tại Gwalior trên con sông Siprà, một phụ lưu của sông

Chambal.

Mahàbhàrata (vi. 350) và Ngữ pháp tám chương của Pàõiõi (Pan. V. 4. 104) đã chép đến tên Avanti. Trường a hàm 5, Trung a hàm 55 và Đại tỳ bà sa luận 124 kể nó là một trong 16 cộng hoà lớn của Ấn độ thời đức Phật. Tăng chi bộ kinh (A. i. 213 và iv. 252, 256, 260) cũng nhất trí về mẫu tin vừa nêu. Trường bộ kinh (D. ii. 235) chép nó có tới hai thành phố, đó là U jjenã và Màhissati. Riêng Màhissati, Trường a hàm 5 gọi là Đại thiên thành. Đại phần của Luật tạng (Vin. i. 276) nói vua của A bàn đề lúc ấy là Caõóa Pajjota, kẻ đồng thời với đức Phật và các vua Tần Bà Sa La và A Xà Thế, đã đánh chiếm Kosambã và Assaka, nhưng không thành công, bèn gả con gái mình là Vàsuladatta cho Udena là vua Kosambã và ký một hiệp ước liên minh với Assaka. Cũng chính tại A bàn đề, Đại Ca Chiên Diên đã độ cho Ức Nhĩ thành đệ tử của Phật tại núi Câu lâu hoan hỉ, xin Phật cho phép tổ chức lễ trao đại giới với đoàn giới sư chỉ gồm 5 người, đồng thời xin Phật cho phép dùng dép da hai lớp tại những vùng gai góc đá sỏi. Sự việc này, Đại phần của Luật tạng (Vin. i. 196) nói xảy ra ở Avanti. Nhưng Ngũ phần luật 21 và Tứ phần luật 39 ghi ở A thấp bà a vân đầu hay A thấp bà a bàn đề, cả hai đều là phiên âm của a÷pakàvanti. Thập tụng luật 25 nói xảy ra ở A thấp ma già a bàn đề tức a÷makàvanti. Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại da bì cách sự T chép xảy ra ở A thấp bà lan đức già, tức a÷parantaka. Theo bản chú Trưởng lão tăng kệ (Thag A. ii. 154, 207tt) thì Caõóa Pajjota đã trở thành đệ tử Phật qua sự giáo hoá của Kaccàna. Đại phần của Luật tạng (Vin. i. 194), Tương ưng bộ kinh (S. iii 9, 12; iv. 115) và Tăng chi bộ kinh (A.V. 46) chép Kaccàna đã ở tại thành phố Kuraraghara tại vùng Papàtapabbata của A bàn đề rất lâu.

Dù vào thời đức Phật, A bàn đề không có nhiều tu sĩ Phật giáo đến nỗi Đại Ca Chiên Diên đã phải xin thay đổi số lượng đoàn giới sư từ 10 xuống còn 5. Nhưng theo Luật tạng (Vin. ii. 299) thì trong cuộc kết tập Tỳ xá ly, vùng Avanti đã gửi 88 vị A la hán đến dự hội. Phật giáo ở đây đã xây dựng thành một trường phái mà tác phẩm Nettippakarana và cuốn văn phạm tiếng Pàli đầu tiên thường cho là do chính Kaccàna và trường phái ấy viết ra.

Về thành phố Ưu thiền ni, vào thế kỷ thứ 7, Đại đường tây vực ký 11 đã tả: “Nước Ô xà diên na chu vi hơn 6000 dặm, thủ đô của nó chu vi hơn 30 dặm, đất đai và phong tục giống như n ước Tô lạt đà (Suratha), dân cư đông đúc, nhà cửa giàu có, chùa chiền khoảng vài mươi sở, hần l p ớn đã bị đổ nát chỉ còn năm ba ngôi. Tăng đồ hơn 300 người học gồm cả đại thừa tiểu thừa. Đền thờ Trời khoảng vài mươi cái, các ngoại đạo ở xen vào. Vua nước đó thuộc giống Bà la môn, rộng xem sách tà, không tin chính pháp. Cách thành không xa, có tháp do vua A Dục dựng diễn tả cảnh đ ịa ngục”.

Đại sử (Mv. xiii. 8-15) ghi A Dục khi còn cai quản A bàn đề đã lấy Vedisadevã của thành phố Ưu thiên ni và sinh hạ ra hai nhà truyền giáo lớn của Phật giáo, tức Mahinda và Saïghamittà. Phật sử (Bv. xxviii. 10) chép: tấm thảm và chiếc chiếu đức Phật dùng là thờ tại vùng A bàn đề ấy.

Cái tên Avanti, mặc dù mặc dù về phương diện chính trị thì đã bị tóm thâu vào trong đế quốc của A Dục từ thế kỷ thứ III t.dl., vẫn còn dùng cho tới tối thiểu thế kỷ thứ II s.dl. Bia văn của Rudradàman tìm được ở Junagaóh còn thấy kể tên Avanti. Sau đó dần dà Ưu thiền ni đã thay thế để cuối cùng đến thế kỷ thứ VII, Huyền Tráng đã ghi lại bằng tên Ô xà diễn na.

Thời đức Phật, A bàn đề là một trong bốn đại quốc của mười sáu cộng hòa nói trên, còn Ưu thiền ni là một thành phố lớn làm trung tâm giao dịch hướng ra các cảng Bharukaccha (nay là Broach) và øårpàraka (nay là Sopàra) lớn ở phía tây. Cho nên trên đường truyền giáo A bàn đề cũng như Ưu thiền ni đã đóng một vai trò không kém quan trọng. Trong tạng Pàli, ta hiện gặp tên Avantiputta. Trong kinh Madhurà của Trung bộ kinh (MN. 4. 4 Madhurasuttaü), Avanti- putta được bảo là vua của Madhurà, nên khi nghe Kaccàna ở tại rừng Gundà của Madhurà, bèn cho thắng nhiều cỗ xe đẹp để đi yết kiến Kaccàna và hỏi về sự ưu liệt của giai c ấp Bà la môn. Kaccàna đã trả lời một cách thông suốt, đập tan quan điểm giai cấp. Avantiputta trở thành đệ tử. Theo bản chú kinh này (MNA. iii. 319) giải thích cho biết vua Madhurà có tên Avantiputta vì mẹ ông ta là con gái của xứ Avanti. Điều này không phải là không có thể khi ta nhớ rằng Kaccàna đã giáo hoá cho vua Avanti là Caõóa Pajjota thành đệ tử của Phật. Có thể mẹ của Avantiputta là chị em gì của vị vua vừa nói.

Về thành phố Mahàssatã, Trường bộ kinh (D. ii. 235) nói nó là thủ đô một thời của Avanti. Trường a hàm 5 kể Đại thiên thành, tức Mahàssatã là thủ đô của A bàn. Điều này giả thiết Ưu thiền ni là thủ đô miền bắc A bàn đề, còn Đại thiên (Mahàssatã) là thủ đô miền nam, tức Avanti Dakkhiïàpatha. Giả thiết đây hoàn toàn phù hợp với việc Mahàbhàrata (ii. 31. 10) c oi Avanti và Màhi÷mati là hai vương quốc khác nhau.

Xem thêm Sanh kinh 1, Ca Chiên Diên vô thường kinh, Ngũ phần luật 21, Ma ha tăng kỳ luật 15, Phiên phạn ngữ 8. Ngoài ra, các tài liệu Kỳ na giáo cũng có kể đến xứ Avanti này, nhưng không quan tr .

ọng cho lắm nên ta không kể ở đây. Xem chẳng hạn Harivaü÷a

A BẠ

N MA ĐÁT RA

阿畔摩恒囉

Phạn: Avamatra.

Pàli: Oma

Hán (pâ) A bạn ma đát ra 阿畔摩恒囉

Tên một đơn vị số trong kinh Hoa nghiêm . Hoa nghiêm kinh 10 (Bản 40 quyển) xếp A bạn ma đát ra này vào hàng thứ 72 kể từ Câu chi, sau Bột ma đát ra và trước Già ma đát ra, và tương đương với 1056x(2exp68). Phạn bản kinh Hoa nghiêm (Gvy.), Hoa nghiêm kinh 29 (Bản 60 quyển) và Hoa nghiêm kinh 45 (Bản 80 quyển), không có số này, nhưng cả ba bản đều có số tương đương với số đứng trước và sau nó.

Phạn bản có Bhramantra được xếp vào hàng thứ 53 tương đương với Bột ma đát ra và Gamantra, được xếp vào hàng thứ 54 kể từ koñi, tương đương với Già ma đát ra. Như vậy A bạn ma đát ra có thể là số ở giữa hai số này và có thể có tên là Avamatra tương đương với Oma tiếng Pàli và Avama ở Vệ đà. Cũng thế, Hoa nghiêm kinh 29 (Bản 60 quyển) có A bạn ma đát ra nằm ở giữa Động (số th ứ 54 kể từ câu lê) và Đáo (số thứ 55). Trong Hoa nghiêm kinh 45 (Bản 80 quyển), nó rơi vào g iữa bột la hằng la và già la hằng la.

Để dễ thấy, xem bảng sau:

HN 40 H 0 N 6 HN 80 Gvy Mv . y. 1 Mv y. 2 1 Câu chi 1 Câu lê 1 Câu chi

1 Koñi 1 1 Koñi 71 Bột ra ma đát 54 Đ ộng 54 B hằng la ột la 53 Bhramantra

54 Bhra màtra 54 Bharamantra 72 A bạn ma đát ra 73 Già ma đát na 55 Đáo 55

Già la hằng la

54 Gamantra 55 Gamàtra 55 Gamantra

A BÀ

NG

阿傍

Phạn: (Niràya) pàla Pàli: (Niraya) pàla Tạng: Skyon (s) ba, Bsruïspa Hán: (pâ) Bàng 傍, A phường 阿防, Phỏng la 訪羅, Phường lã 防邏 (d) Nê lê trung quỉ

泥梨中鬼, Diêm vương nhân 閻王人 Tên gọi ngục tốt dưới địa ngục.

Ngũ hổ chương cú kinh nói: "Ngục tốt tên A bàng đầu trâu, tay người, chân có móng trâu, sức mạnh san núi, luôn luôn cầm một cái chỉa bằng sắt cứng". Thiết thành nê lê kinh viết: Ngục tốt của nê lê tên gọi là Bàng. Bàng dẫn người chết đến chỗ Diêm ma. Bàng nê lê (địa ngục) nói:

"Người này lúc sống ở thế gian không hiếu với cha mẹ". Hiền ngu kinh 13 chép: “Tội giết hại sẽ đưa người ta vào địa ngục, chịu các khổ não mấy ngàn vạn năm, thường bị ngục tốt A bàng săn bắn. Ngục tốt ấy có đầu nai, đầu dê, đầu thỏ, đầu c ác cầm thú”. Vậy, A bàng không phải chỉ riêng có đầu trâu, chân trâu, mà còn có đầu của các loại thú khác như nai, dê, thỏ v.v…

Đại lâu thán kinh 2 nói đến Nê lê bàng tức A bàng ở tại địa ngục. Người phạm tội đã phải th an thở: “Ta chỉ khổ về sự đói khát, Nê lê bàng cứ đem kềm kẹp cho ta hả miệng”.

Thiết thành nê lê kinh có tương đương của nó ở trong tạng Pàli, tức kinh Thiên sứ của Trung bộ kinh (M. iii. 179 Devadåtasuttaü) và của Tăng chi bộ kinh (A. i. 138). Cứ vào đây, c âu dẫn trên đọc như sau:

"Taüenaü bhikkhuve, nirayapàlà nàmàbàhàsu gahetvà yamassa ra¤¤o dessenti ayaü, deva puriso ametteyo asàma¤¤o abrah- ma¤¤o na kula jeññhapaccayã imassa devo daõóaü paõet åti" (Này các tỳ kheo, các người giữ địa ngục sau khi bắt kẻ ấy với nhiều cánh tay, đã dẫn đến trước Diêm vương và thưa: Tâu Thiên hoàng, đây là người không có từ tâm, không xứng là sa môn, không xứng là bà la môn, không kính trọng các bậc trưởng thượng trong dòng họ, Thiên hoàng hãy phạt nó).

Như thế, nê lê bàng hay a bàng phải là một phiên âm của Nirayapàlà. Chữ bàng do thế là một phiên âm của chữ pàlà. Đồng nhất này, Câu xá luận tụng sớ luận bản 21 chứng thực với phiên âm phường lã. Thập phương kinh, tuy là một văn bản nguỵ tạo của Nhật bản cũng có phiên âm phỏng la: "Phỏng la bắt tội nhân…". Trước đây, những người nghiên cứu và các tự điển Phật giáo đều biết rằng A bàng hay Bàng là một phiên âm của từ tiếng Phạn nhưng đã không truy nguyên được. Bây giờ, qua suy diễn trên, căn cứ vào kinh Thiên sứ và Thiết thành nê lê kinh, có thể coi chữ bàng là do chữ pàlà tiếng Phạn và Pàli. Còn a bàng là do bàng chữ Phạn phiên âm cộng với xưng từ a, mà ta hay thường gặp trong các tên tục người Trung quốc, khi còn nhỏ, kiểu tên A Man của Tào Tháo chẳng hạn.

Trong văn học dân tộc ta, a bàng cũng tỏ ra khá thông dụng. Có hai câu thơ khá lưu hành:

A bàng vâng lệnh dẫn vào

Diêm la điện phủ lao xao những hồn nhưng hiện chưa truy nguyên được xuất xứ của chúng.

Xem thêm D. iii. 12, Trung a hàm kinh 12 (Thiên sứ kinh), Nê lê kinh, Diêm la vương ngũ thiên tử giả kinh, Tăng nhất a hàm kinh 25 (kinh 4), Tội nghiệp báo ứng giáo hóa địa ngục kinh, Kinh luật dị tướng 49, Thập vương kinh, Mochizuki Shinko, Bukkyò daijiten 1, BB 1 t. 1

35.

A BÁT ĐỂ BÁT LẠT ĐỂ ĐỀ XÁ NA

阿鉢底鉢喇底提舍那

Phạn: âpattipratide÷an a Hán: (d) Sám hối 懺悔, Thuyết phi 說非

Một thuật ngữ có nghĩa hướng đến người khác mà bày tỏ tội lỗi của mình. Chữ này, giai đoạn cổ và cựu dịch thường dịch là sám hối. Trường phái tân dịch sau đó nhận ra chữ sám hối không chính xác, đề nghị dịch là thuyết phi, tức có nghĩa nói ra những gì mình vi phạm đối với các điều luật mình thệ gìn giữ.

Nam hải ký qui nội pháp truyện 2 viết: "A bát để (àpatti) là lỗi lầm. Bát lạt để đề xá na (pratide÷ana ) là trình bày cho người khác. Xưa dịch là sám hối, thì không liên quan gì đến “thuyết tội”. Vì sao? Vì sám là do chữ sám ma (kùama) của Tây vức nghĩa là chịu đựng (nhẫn), và hối là chữ của Đông hạ, lấy sự truy hối làm mục tiêu. Như thế, hối và nhẫn không tương can. Nếu căn cứ vào chữ Phạn, thì khi muốn dứt các tội, phải gọi là chí tâm thuyết tội".

Sức tôn ký 8 viết: “A bát để bát lạt để đề xá na, xưa gọi là sám hối”

Vậy, A bát để bát lạt để đề xá na đúng ra phải gọi là trình bày những lỗi lầm của mình cho những người khác để mong được tha thứ. Nghĩa Tịnh trong khi phê bình sự lẫn lộn ở Trung quốc giữa sám hối và thuyết tội, chắc đã ảnh hưởng bởi quan điểm của Luật tạng, đặc biệt Luật tạng của Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ, mà ông đã tham dự vào việc du nhập và phiên dịch ở Trung quốc. Thông thường, những tội vi phạm được chia thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất gồm năm loại, mà thuật ngữ Phật giáo Trung quốc thường gọi là Ngũ thiên (pa¤ca-àpatti-skandha, pa¤ca-àpatti-kkhandha), và nhóm thứ hai gồm có bảy loại (sapta-àpàtti-skandha, satta-àpatti-kkhandha) mà thuật ngữ Trung quốc gọi là Thất tụ. Trong sự vi phạm nhóm đầu, loại th ứ tư đòi hỏi người phạm tội chỉ cần trình bày lỗi lầm của mình cho một người khác thì có thể trừ diệ t được lỗi lầm ấy. Đó tức là loại hướng bỉ thuyết tội (àpattipratide÷anika), mà Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại da, một dịch phẩm của Nghĩa Tịnh đã nói tới. Do thế, ta không gạc nhiên khi ông đề nghị, thay chữ sám hối n bằng chữ thuyết tội. Trong Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại da 15, Nghĩa T ịnh còn cẩn thận chua thêm: “Sám hối vốn là do chữ A bát để đề xá na. A bát để là tội , đề xá na là thuyết, nên gọi là thuyết tội”. Xem mục SÁM HỐI.

A BÁ

T LỴ CÙ ĐÀ NI

阿鉢

唎瞿陀尼

aragodànãya Phạn: Ap , aparagodàna Pàli: Aparagoyàniya, aparagoyàna Tạng: Nub kyi ba glan spyon Hán: (pâ) A bát rị (ra) 阿鉢唎 (囉), Cù đà ni dạ 瞿陀尼夜, Cù đà ni da 瞿陀尼耶, Cù da ni 瞿耶尼, Cù già ni 瞿伽尼, Á ngoã ra cô đáp ni da 噁瓦囉孤答尼耶 (d) Tây ngưu 西牛,

Ngưu thí 牛施 Tên một trong bốn châu phía Tây núi Tu di. Đại Đường tây vực ký 1 viết: “Tây, châu Cù đà ni, cựu dịch là Cù da ni hay Cù già ni, sai”. Ở đây, Tây vực ký chỉ thừa nhận cách đọc của tiếng Phạn tức Godàniya chứ không chấp nhận cách đọc khác ngoài tiếng Phạn, như Pàli: G niya, là một thí dụ.

oyà Huệ uyển âm nghĩa 1 viết: “Cù da ni, nói đủ là a bát lị cù đà ni. A bát ly (apari: apara) nghĩa là phư ơng tây… Cù (go), nghĩa là bò. Đà ni (dàni) là hoá phẩm, nghĩa là dùng bò để mua đồ vật hẳng hạn”., như người Trung hoa dùng tiền c Trong văn học dân tộc, Hồng mông h ành chép l :

ại truyện Cây nêu và gọi nó là Na ni cù Đông thì đến tự Lan đài Nam thì đến cõi ở ngoài Bộ châu Tây thì đến Na ni cù

Bắc đến châu Việt thất khu thành liền Về chi tiết, xem mục CÙ ĐA NI , Chân Nguyên thiền sư toàn tập II, t. 281.

là tác phẩm đầu tiên kể tới tên châu này, khi

A BÁ

T RA ĐỂ HẠ ĐA

阿鉢

囉底賀多

Phạn: Apratihata Tạng: Ma thogs pa, Thogs pa med pa Hán: (pâ) A bát la để hạ đa 阿鉢囉底賀多 (d) Vô ngại 無礙, Vô đối vô tỉ lực 無對無比

力 Hình dung từ chỉ tính chất không bị trở ngại. Bài chân ngôn Phật đỉnh xí thạnh quang (cũng thường gọi là Thần chú tiêu tai cát tường) được đề cập trong Văn Thù căn bản nghi quĩ 13 (Ma¤ju÷rimålakalpa) mở đầu nói: Nẵng mạc tam mãn đa một đa nẫm a bát ra để hạ đa xá sa nẵng nẫm (…) Phạn: namah samanta buddhànàm apratihata sàstanànàm… (Qui mạng hết thảy chư Phật, các đấng đạo sư vô ngại). Bài chân ngôn mệnh danh “Đại lực đại hộ minh phi" đề cập trong Đại nhật kinh 2 kết thúc bằng câu: apratihate svàhà, với phiên âm: a bát ra để hạ đế tá ha. Đại nhật kinh sớ 4 giải thích: “Câu cuối nói a bát ra để hạ đế, nó có nghĩa là sức mạnh vô đối và vô tỉ, kết thúc đoạn văn trên. Do ý nghĩa này mà nó được gọi là Đại lực đại hộ minh phi”.

Lối giải thích từ nghĩa của các nhà mật giáo thường không theo sát nghĩa đen của từ ngữ mà theo trường hợp nó được sử dụng. Thí dụ, trong trường hợp từ aprati (a bát ra để) trong bài chân ngôn gia trì vào nước hương để sái tịnh được Đại nhật kinh sớ 4 giải thích như sau: "A, chỉ cho bản nguyện bồ đề tâm, hàm nghĩa rằng hết thảy các pháp từ khởi thỉ vốn bất sinh. Ba (phụ âm P) chỉ cho đệ nhất nghĩa đế (vì nó là âm đầu của từ paramàrtha: đệ nhất nghĩa đế). Ra (phụ âm R) hàm nghĩa là bụi bặm (vì là âm đầu của từ raja: bụi bặm). Ra, kết hợp của âm R và A àm nghĩa rằng bụi bặm vốn là bất sinh, Pa h tiếp theo, kết hợp hai âm P và A với nghĩa: bụi bặm bản lai bất sinh, là đệ nhất nghĩa đế, và như vậy nó cũng chính là tịnh bồ đề tâm. Để (TE) nguyên là Đa (TA) do đi với tam muội thanh nên được đổi thành để. Để chỉ cho tâm và cũng hàm nghĩa là như vậy …" Sự giải thích như vậy nhắm vào mục đích sái tịnh, nghĩa là rửa sạch c ác bụi dơ cho đàn tràng được thanh tịnh. Căn cứ trên mật nghĩa của từng âm và sự kết hợp của c húng chứ không theo ý nghĩa thông dụng của từ ngữ.

T thường được ron g nhiều trường hợp khác, ngoài lối sử dụng của mật giáo, apratihata dịch là vô ngại , như vô ngại tâm: apratihatacitta, vô ngại quang: apratihataprabha. Về nội dung c .

hi tiết các ý nghĩa của nó, xem các mục quan hệ đến từ VÔ NGẠI