Tư Điển Bách Khoa

A CA LỴ SA DA

阿迦利沙耶

Phạn: âkarùaõa Tạng: Dgug pa, Draï ba Hán: (pâ) A ca lỵ sa da 阿迦利沙耶, A ca rị sa dã 阿迦唎沙野, A ca rị sái da 阿迦唎灑 耶 (d) Chiêu triệu 招召, Triệu thỉnh 召請, Nhiếp triệu 攝召, Câu lai 抅來

Một tạp ngữ, có nghĩa lôi cuốn, chủ yếu là khả năng lôi cuốn của đức Phật đối với mọi người.

Trong Mật giáo, nó được dùng để chỉ cho khả năng lôi cuốn mọi người về với Mật tông. Đại nhật kinh sớ 11 kể nó vào chân ngôn của ấn triệu thỉnh. Nó thường dịch bằng câu Triệu pháp, Nhiếp triệu pháp, Thỉnh triệu pháp, Chiêu triệu pháp. Nó là một trong năm nghi quĩ căn bản của Mật giáo. Mục đích của nó là để thu phục sự kính yêu của người khác. Người ta tin tưởng rằng khi thực hiện nghi quĩ ấy thì sẽ sinh ra trong loài người. Vì thế, nguồn gốc của lễ chiêu triệu đã phát xuất từ lễ kỉnh ái (vasãkarana). Từ đó nó cũng thường được gọi là lễ câu triệu kỉnh ái (àkarùana-vasãkarana).

Để thực hiện lễ này, Đại nhật kinh 6 nói chỉ cần áo, thức cúng, hoa, hương là phải màu đỏ. Người đứng cúng phải ngồi theo thế lạc toạ (sukhàsana) và dâng lên đức Phật một cành hoa màu đỏ có gai.

Xem thêm Như ý luân đà la ni kinh, Quán Tự Tại bồ tát như ý luân niệm tụng nghi quĩ và Quán Tự Tại Như Ý Luân bồ tát du già pháp yếu.

A CA MA ĐỀ

阿迦磨提

Phạn: Agramati Tạng: Blo mehog Hán: (pâ) A ca ma đề 阿迦磨提 (d) Vô thượng huệ 無上慧, Trùng ý 重意

Tên vị bồ tát thứ 9 trong số 10 bồ tát đến họp trong cung điện Diệu thắng (Vaijayanta)

của Thiên đế thích. Chư bồ tát cầu Phật bản nghiệp kinh phiên âm là A ca ma đề. Nhưng Phiên phạn ngữ 2 đề nghị đọc là Ha ca ma ma để (呵迦摩摩底) và dịch là Vô dục ý. Nếu vậy, nguyên tiếng Phạn sẽ là Akàmamati. Nhưng Hoa nghiêm kinh 7 (Bản 60 quyển) phẩm Bồ tát vân tập Diệu thắng điện thượng thuyết kệ và Hoa nghiêm kinh 16 (Bản 80 quyển) phẩm Tu di đỉnh thượng kệ tán đều ghi tên bồ tát này theo nghĩa là Vô Thượng Huệ, theo đó, đúng âm phải là A ca ma đề và tiếng Phạn sẽ là Agramati.

Hoa nghiêm kinh sớ 17 (Trừng Quán) liệt bồ tát này ở hạ phương. Ý nghĩa của Vô Thượng Huệ được nói bởi chính bồ tát này trong bài tụng thứ nhất trong loạt 10 bài kệ tán, diễn văn theo Hoa nghiêm kinh 8 (Bản 60 quyển) như sau: “Bậc đại sĩ vô thượng, xa lìa chúng sinh tướng, thượng tướng vốn không có, nên gọi là vô thượng”. Nói vắn tắt, như định nghĩa của Hoa nghiêm thám huyền ký 5, Vô Thượng Huệ, nghĩa là không có dấu hiệu hay ấn tượng về phía trên. Hoặc nói theo định nghĩa của Hoa nghiêm kinh sớ 17 (Trừng Quán) thì vì sinh ra từ giáo của Pháp Vương, sẽ nối ngôi Phật, do đó nói là Vô thượng.

Đoạn văn liệt kê sự xuất hiện của 10 vị bồ tát này trên đỉnh Tu di trong Chư bồ tát cầu Phật bản nghiệp kinh chỉ là một phiến đoạn rời từ phẩm khác được chép lại, không có các bài kệ tán.

Bồ tát bản nghiệp kinh liệt kê vào phẩm Thập địa, nhưng nội dung thật sự là Thập trụ thuộc Địa tiền bồ tát. Nó cũng thuộc vào hội thứ ba của toàn bộ Hoa nghiêm. Nhưng ở đây không có các bài kệ tán như Hoa nghiêm bản 60 quyển và 80 quyển đã dẫn. Vị bồ tát này ở đây được gọi là Trùng Ý.

A CA NA

阿迦那

Phạn: Aghàna ?

Hán: (pâ) A ca na 阿迦那 (d) Bất phá 不破 Phiên phạn ngữ 4 dẫn Thiên vương hoàng đế công đức kinh chép chữ A ca na là Bất phá.

Thiện vương hoàng đế công đức kinh cũng gọi Thiện vương hoàng đế kinh hay Thiện vương hoàng đế công đức tôn kinh thì từ lâu Xuất tam tạng ký tập 5 đã dẫn Tân tập An công nghi kinh lục, dứt khoát xếp nó vào loại “không phải kinh Phật" (phi Phật kinh giả 非佛經者).

Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục 28 cũng thế. Cho nên, ngày nay không thấy trong Đại tạng kinh. Do vậy, hiện không thể qui định rõ ý nghĩa a ca na.

Cứ vào cách dịch Bất phá thì tiếng Phạn có thể là aghata hay aghàna. Nhưng lối dịch của Phiên phạn ngữ thì không thể tin hoàn toàn được, như a ba do phiên âm chữ a÷vaka mà nó dịch là thủy.

A CA NI TRA

阿迦尼吒

Phạn: Akaniùñha, Aghaniùñha Pàli: Akaniññha.

Tạng: Hod min, Hog min ka nam gzugs mthah yas, Gzugs mthah Hán: (pâ) A ca nị tra 阿迦膩吒, A ca nhị tra 阿迦貳吒, A ca ni sắt tra 阿迦尼瑟吒, A ca ni sa tra 阿迦尼沙吒, A ca nể sắt hoạch 阿迦抳瑟搋, A ca nị sắt hoạch 阿迦膩瑟搋, A ca nể sắt cứ 阿迦抳瑟據, A ca ni sa thác 阿迦尼沙託, A ca ách sắt thế 阿迦扼瑟揥, A ca nị xoa 阿 迦膩杈 (d) Sắc cứu cánh thiên 色究竟天, Ngại cứu cánh 礙究竟, Chất ngại cứu cánh 質礙究竟, Nhất cứu cánh 一究竟, Nhất thiện 一善, Vô kiết ái 無結愛, Vô tiểu 無小

Tên cõi trời thứ 18 của Sắc giới, tức cõi trời tột cùng tột đỉnh của tứ thiền nên gọi là Hữu đảnh, tức chót đỉnh của vũ trụ (bhavàgra). Nó cũng là cõi trời tột đỉnh của năm cõi trời thuộc cõi trời Tịnh cư (Sudhàvàsa) của tứ thiền.

Tuệ uyển âm nghĩa T viết “Ca ca ni tra, gọi cho đủ là a ca ni sắt tra. A ca (agha) là sắc, ni sắt tra (niùñha) là cứu cánh, vì nó là cõi trời rốt cùng nhất của trời thuộc sắc giới. Lại nói A (a) là không, ca ni sắt tra (kaniùñha) là nhỏ nhất, tức nói rằng trong 18 cõi trời của sắc giới, cõi dưới nhất thì chỉ nhỏ mà không lớn, 16 cõi kia thì có nhỏ có lớn tùy theo ở trên dưới. Chỉ một trời ấy là lớn mà không nhỏ, nên có tên đó”. Huyền ứng âm nghĩa 6 viết: “Trong kinh hoặc gọi a ca ni sa tra, hoặc Ni sư tra hoặc Nhị tra, đều là sai lầm, đúng ra phải đọc A ca ách sắt hoạch. Dịch bản nói A già có nghĩa là chất ngại, ách sắt hoạch, có nghĩa là cứu cánh, nên gọi là cõi trời sắc cứu cánh".

Cần nói ngay chữ ách 扼 trong A ca ách sắt hoạch chắc phải do chữ nể 抳 vì tự dạng nó giống nhau. Người chép bản vì không biết nguyên ngữ của A ca nể sắt hoạch, nên đã chép lầm chữ nể thành ách. Do vậy, những phiên âm a ca ách ở trên, phải sửa là a ca nể mới đúng. Trong Pháp hoa huyền tán 2 ta cũng gặp phiên âm A ca ách sắt thế. Chữ ách 扼 đây cũng do chữ nể 抳 viết sai tương tự.

Như thế, A ca ni tra có hai nghĩa. Thứ nhất, nếu do aghaniùñha phiên âm ra, thì nó có nghĩa là chỗ tột cùng, điểm tột cùng của sắc, tức của những gì còn làm chướng ngại, vì agha đúng là có nghĩa làm chướng ngại, cản trở và niùñha là điểm tột cùng. Việc cắt nghĩa agha như là những gì chướng ngại và coi nó là đồng nghĩa với sắc tức vật chất, đã được chính ngay các Luận tạng xác nhận. A tỳ đạt ma câu xá luận 1 đã định nghĩa agha là thứ vật chất tập hợp lại (saücittaråpa). Cho nên, khi nói aghaniùñha thì cũng có nghĩa như råpaniùñha, tức cõi tột cùng của sắc giới. Đây là cách cắt nghĩa ta gặp trong A tỳ đạt ma câu xá luận 9. Xem mục A GIÀ.

Thứ hai, A ca ni tra còn có thể do A + kaniùñha ghép lại, trong đó kaniùñha có nghĩa là nhỏ, trẻ nhất trong tiếng Phạn nên akaniùñha có nghĩa là lớn, lớn nhất. Trong A tỳ đạt ma câu xá luận 9 còn cắt nghĩa thêm là Akaniùñha vì trên nó không có một chỗ nào, một cõi nào (sthàna) cao hơn.

Về những điều kiện để sinh lên cõi trời đó, Lập thế a tỳ đàm luận 7 nói: “Do việc siêng năng tu tập các nghiệp tương ưng với phẩm Tối thượng của tứ thiền, người ta đạt đến sự huân tu các giác phần. Do nghiệp đó mà sinh lên cõi trời Thiện hiện. Ở cõi trời Thiện hiện, người ta lại tu tập mười lần hơn nữa thì người ta sinh ở cõi trời A ca ni tra”. Nó cũng là nơi để các bậc thánh vào Niết bàn. A tỳ đạt ma câu xá luận 24 viết: “Các vị thánh lên Sắc cứu cánh để vào Niết bàn gồm có ba thứ, tức toàn siêu, bán siêu và biến một dĩ (sarvacyuta). Toàn siêu (pluta) là những vị đã tập tu tứ thiền ở dục giới, sau vì thoái bộ, mà chỉ lên tới tam thiền, vì có ưa thích đối với nhất thiền, nên khi chết, bèn sinh lên cõi trời Phạm chúng. Sau khi chết ở đó, bèn sinh lên cõi trời Sắc cứu cánh. Còn Bán siêu (ardhapluta) là những vị đi vào Sắc cứu cánh sau khi đã ở tại những cõi trời của Tịnh cư. Về những vị biến một dĩ, họ đi qua các cõi trời sau đó mới đi lên Sắc cứu cánh”.

Về thọ mạng của những chúng sinh ở Sắc cứu cánh, Đại lâu thán kinh nói sống 100 kiếp.

Trường a hàm kinh 20 nói sống 5000 kiếp. Lập thế a tỳ đàm luận 7 và Câu xá luận 11 nói sống tới 16000 đại kiếp, thân cao tới 6000 do tuần.

Tạng Pàli ít khi nói đến cõi trời Sắc cứu cánh này. Kinh Đại bản (D. ii. 52 Mahàpadàna) kể đức Phật đến thăm và nói chuyện với các chúng sinh ở cõi trời ấy. Kinh Đế Thích sở vấn (D.

ii. 286 Sakkapãnha) chép Sakka coi chúng sinh ở A ca nị tra là những thiên thần cao nhất và sung sướng, hy vọng mình sẽ sinh ở đó lần cuối, trước khi hoàn toàn giải thoát. Kinh Hành sinh (M. ii. 102 Samkhàrupatti) đề cập đến việc tái sinh tại A ca ni tra nhờ định tâm. Bản chú kinh Đế Thích sở vấn (DA. ii. 408) cắt nghĩa chữ Akaniùñha như là không nhỏ, tức không nhỏ về đức hạnh, và sung sướng cũng như không có chúng sinh nhỏ tại cõi trời ấy.

(sabbe'evasagunehi ca bhavasampattiyà ca jetthà n atth'ettha kaniññhàti akanitthà). Như vậy, đạo dẫn Akaniññha từ a+kaniññha. Thanh tịnh đạo luận (Visuddhimagga 634) thêm rằng đó là thế giới Phạm thiên (Brahmaloka) cho những A na hàm sinh ra và nhập niết bàn. Bản chú kinh Pháp cú (DhA. iii. 289) nói những A na hàm này sinh ra và mạng chung ở cõi trời Avihà, rồi sau mới sinh ra lại ở Akaniññha. Luận sự (Kvu. 207) chép thọ mạng tại trời ấy là 16000 kiếp.

Về nguồn gốc chữ Akanistha, Rg-veda đã dùng để mô tả thần gió Marut như một vị “không trẻ lắm cũng không già lắm" (Akaniùñhajajyeùña) nên Akaniùñha có một lịch sử diễn biến lâu đời liên hệ với thế giới thần linh của người Aryan. Bằng phương tiện nào, Akaniùñha gia nhập vào kho tàng Phật giáo, ta hiện chưa thể truy nguyên được.

Xem thêm Đại lâu thán kinh 1, Khởi thế kinh 1 và 7, Khởi thế nhân bản kinh 1 và 7, Phóng quang bát nhã kinh 2, Đại thừa lý thú ba la mật kinh 7, Đại tỳ bà sa luận 136, Tạp a tỳ đàm tâm luận 2, Câu xá luận 8, Chương sở tri luận T, Tứ a hàm mộ sao giải H, Pháp uyển châu lâm 3, Tuệ uyển âm nghĩa H, Tam giáo danh nghĩa 2, Mahàvastu ii. 302, Lalitavistara 374, ItA. 40, DA. iii. 739, ii. 480, VbhA. 521.

A CA VÂN

阿迦雲

Phạn: Agadam Tên của bồ tát Dược Vương (Bhaisajyaràjan), do chữ agada (xem mục A GIÀ DÀ) tên một thứ thuốc bách linh.

Phiên dịch danh nghĩa tập 1 dẫn Quán Dược Vương Dược Thượng bồ tát kinh nói, trong quá khứ, vào thời đại sau khi Phật Lưu Ly Quang Chiếu nhập diệt, có vị tỳ kheo tên Nhật Tạng, tuyên bố chánh pháp. Bấy giờ, có trưởng giả tên Tinh Tú Quang, sau khi nghe pháp, mang a lê lặc và các thứ tạp dược dâng cúng Nhật Tạng và đại chúng, do đó được gọi tên là Dược Vương. Về sau, thành Phật hiệu Tịnh Nhãn. A ca vân có thể do a ca đàm 阿迦曇 viết sai.

Xem thêm Phiên dịch danh nghĩa tập 1, Diệu pháp liên hoa kinh 6, Chánh pháp hoa 9, Thiệm phẩm pháp hoa kinh 6, Diệu phẩm pháp hoa kinh 10 H.

A CA XA

阿迦奢

Phạn: âkà÷a Pàli: âkàsa Tạng: Nam mkhaþ

Hán: (pâ) A ca xa 阿迦奢 (d) Hư không 虛空 Một tạp ngữ, có nghĩa là trống không hoặc hư không, hoặc không gian. Đại nhật kinh sớ 13 viết: “A ca xà là hư không”.

Hư không (âkà÷a) là một phạm trù quan trọng trong tư tưởng Phật giáo cũng như ngoài Phật giáo. Nó đã được đưa lên hàng một yếu tố nguyên thuỷ (Mahàbhåta, đại), chia làm hai thứ là hư không ngoài và hư không trong, như kinh La Hầu La thuyết của Trung bộ kinh (M. i. 424 Mahàrahulovàdasutta). Kinh Phúng tụng của Trường bộ kinh (D. iii. 247, Sangãti Suttanta) và kinh số 1 của Đại phẩm trong Tăng chi bộ kinh (A. i. 176) đã xếp nó vào một trong sáu giới để cùng với đất, nước, gió, lửa và ý thức tạo nên những yếu tố ban đầu của thế giới.

Trong Thắng pháp tập yếu luận (Abhidhamma- tthsangaha) cũng như trong Luận tạng Pàli, hư không không được quan niệm như một tên gọi (nàmapa¤¤atti) của một vật thực mà chỉ là thuần túy một tên nghĩa (atthapa¤¤atti), tức một tính từ chỉ phẩm tính của một vật nào đó. Nó vì vậy là một tên vĩnh cửu (niccapa¤¤atti).

Đại tỳ bà sa luận 75 có phân biệt giữa hư không và giới hư không. Nó thừa nhận hư không là không vật chất (aråpin), không thấy, không trở ngại (apratigha), không rỉ (anasrava), không tạo tác (asamskçta), trong khi giới hư không thì lại là vật chất, nhưng thứ vật chất không gây trở ngại cho những gì quanh mình (aghasàmantakaråpa). Lập trường của phái Nhất thiết hữu bộ cho rằng hư không là giới hư không, tức ánh sáng và bóng tối. Nó có thể là một thứ vật chất như A tỳ đạt ma câu xá luận 1 đã ghi lại. Câu xá luận ký 17 chép, tác giả Câu xá luận đã không tin tưởng lập trường vừa nêu của Nhất thiết hữu bộ, mà cho rằng, giới hư không chỉ là sự vắng mặt của những vật trở ngại (sapratighadravyàbhàvamàtra).

Hư không hay gọi tắt là không là một phạm trù quan trọng trong Phật giáo, xem mục

KHÔNG.

Phẩm Phổ thông chân ngôn tạng của Đại nhật kinh 2 có ghi chân ngôn tự tâm do bồ tát Hư Không Tạng thốt ra khi nhập vào tam muội thánh tịnh của cảnh giới, đọc thế này: “Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm a ca xa tam ma đa nô nghiệt đa vi chất đát ran phạ ra đạt ra sa ha”. Phạn văn đọc “Namo buddhànàm àkà÷asammantànugata vicitravastradhàrasvàha" và có nghĩa: Kính lễ những vị giác ngộ! Biết khắp hết hư không mang lấy chiếc áo sặc sỡ, người khéo nói thay! Đại nhật kinh sớ 10 giải thích: “Bấy giờ bồ tát Hư Không Tạng đi vào tam muội thanh tịnh cảnh giới tự tâm mình nói ra câu ấy, muốn nói khi ở vào tam muội đó thì có thể biết tự tâm mình bản tính thanh tịnh, rõ hết thảy cảnh giới thanh tịnh như vậy tức đó là chỗ chứa bí mật của đại hư không. Hư Không Tạng đó tức cũng là đại bi thai tạng có thể nuôi dưỡng thành công được lòng bồ đề”. Sau đó nó giải thích câu chân ngôn: “A ca xa (àkà÷a) nghĩa là hư không, tam mạn đa (sammanta) nghĩa là khắp, tức các pháp khắp hết hư không, a nô kiệt đa (anugata)

nghĩa là biết rõ, phệ chất đát lãm (vicitra) có nghĩa nhiều màu sắc sặc sỡ đẹp đẽ tuyệt vời, phạt ra (vastra) nghĩa là áo, đà ra (dhàra) nghĩa là mặc, mang, gìn giữ”. Đại nhật kinh sớ 13 cũng có giải thích tương tự.

Rồi lời sớ viết tiếp: “Chân ngôn ấy lấy chữ a làm thể, a (dài) vốn là thể của bất sinh. Nay chữ a này vốn là âm thứ hai, tức có nghĩa là hư không, vì nó vốn không sinh, nên giống với hư không. Ấy là tất cả các pháp vốn đều giống như hư không, chính mình được biết rõ. Chiếc áo màu sắc tức là các thứ pháp môn có muôn ngàn phẩm chất. Nếu người nào chứng được tam muội hư không đó thì có thể có muôn phẩm chất trang nghiêm mình, thân thể họ, như bầu trời trong sáng, làm nổi rõ hết thảy màu sắc”.

Xem thêm mục HƯ KHÔNG và HƯ KHÔNG TẠNG.

A CÂU LÔ XA

阿抅盧奢

Phạn: âkro÷a (mam)

Pàli: Akkochi (mam)

Hán: (pâ) A câu lô xa 阿抅盧奢, A câu lô xá mạn 阿俱盧舍縵 (d) Mạ ngã 罵我

Nghĩa đen: nó chửi tôi.

A tỳ đàm tỳ bà sa 9 viết: “A câu lô xa nước Tần nói là mạ (chửi). Câu lô xa, nước Tần nói là tiếng kêu”. Đại tỳ bà sa 14 viết: “A câu lô xá mạn, có nghĩa là chửi tôi. Nếu bỏ chữ a, nó chỉ có nghĩa là gọi tôi. Nếu bỏ chữ mạn, thì chỉ là tiếng chửi. Nếu bỏ cả hai chữ thì chỉ là tiếng kêu gọi”.

A câu lô xá mạn, tiếng Phạn đọc là âkro÷a mam: nó chửi tôi. Gốc động từ kru÷ kêu gọi hay kêu khóc; với tiếp đầu ngữ à, nó trở thành àkru÷: chửi mắng.

Đoạn văn Tỳ bà sa dẫn trên giải thích kết cấu văn cú của câu văn tương đương với Pháp cú 4 (Dhp. 4)

Akkocchi maṃ avadhi maṃ ajini maṃ ahāsi me

Ye taṃ upanayhanti veraṃ tesaṃ na sammati. (nó chửi tôi, nó đánh tôi (…) ai ấp ủ điều đó, người ấy không dứt được oán thù). Đoạn văn giải thích này của A tỳ đàm tỳ bà sa và Đại tỳ bà sa nhắm mục đích trả lời câu hỏi: khi bị người khác chửi mắng mình thì nên suy nghĩ như thế nào để đừng khởi lên sân hạn. Đại tỳ bà sa trả lời: khi bị người khác chửi mắng, bèn suy xét kỹ các tiếng trong đó. Nếu không có tiếng a (à) thì đây chỉ là nó kêu gọi mình. Nếu không có tiếng mạn (mam) thì đấy chỉ là chửi khống, chẳng liên quan gì đến mình. Nếu không có cả hai tiếng a và mam, thì nó chỉ kêu khống, thì đối với mình có thiệt hại gì mà nổi sân?

Pháp hoa văn cú ký 8/4 sau khi dẫn đoạn văn của A tỳ đàm tỳ bà sa ấy còn nói thêm về ngôn ngữ Trung hoa. Thí dụ, khi người ta nói: tảo khứ (hãy đi sớm đi), thì đây chửi mắng. Nhưng nếu nói: khứ tảo (đi sớm) lại có nghĩa là mời mọc ở lại. Hoặc, khi có người đến dự tiệc mà ta nói: lai tảo (đến sớm thế!) thì đấy là mắng người ta; nhưng nếu nói: tảo lai (hãy đến sớm) lại có nghĩa là ân cần mời mọc.

Những giải thích điển hình như thế cho thấy quan điểm về giá trị thực dụng của ngôn ngữ.

A CHẤN ĐỂ DÃ

阿振底也

Phạn: Acintya Pàli: Acinteyya Tạng: Bsam gyis mi khyab pa.

Hán (pâ) A chấn để dã 阿振底也, A chẩn đã (đọc: đ-dã) 阿軫帝也, A tiến đã (đọc: đ-dã)

阿進怛也(d) Bất khả tư 不可思, Bất khả tư nghị 不可思議, Bất tư nghị 不思議

1/ Chữ phiên âm acintya tiếng Phạn trong các chân ngôn với nghĩa Không thể nghĩ, không thể tưởng tượng.

A chấn để dã đã được tìm thấy trong Đại nhật kinh 4 với ấn và chú có tên là Như Lai biện thuyết. Bài chú được phiên âm như sau: “Nam ma tam man đa bột đà nẫm a chấn để dã na bộ đa lộ ba phạ tam ma đá bát ra bát đa vi thâu đà sa phạ ra sa ha". Phạn văn: “Namaþ samanta buddhànàm acintyàbhuta råpavak samantapràpta vi÷uddhasvara svàha" (Qui mạng phổ biến hết thảy Phật! Hỡi ngôn ngữ kỳ diệu, bất khả tư nghị! Âm thanh thanh tịnh phổ biến mọi nơi! Ngài khéo nói)

Trong Đại nhật kinh sớ 13, acintya được âm là a chẩn đã, trong đó đã 帝也 là do đế 帝 và dã 也 ghép thành, do đó, để cho chính xác, nên đọc đ-dã dù trong ngôn ngữ ta không có vần này.

Đây là một phát minh của các dịch giả Trung quốc để phiên âm những phụ âm kép của tiếng Phạn. Cách phiên âm thông thường là vẫn viết hai chữ rời, kèm theo lời chua nhỏ: nhị hiệp, nghĩa là đọc dính liền.

Về chi tiết và ý nghĩa, xem mục BẤT TƯ NGHÌ

2/ Tên một đơn vị số dùng trong các kinh điển Đại thừa.

Văn Thù căn bản nghi quĩ 19 phiên âm acintya là A tiến đã 阿進怛也 và xếp nó vào hàng thứ 49 kể từ câu chi và tương đương với 1056 đặt giữa hai số man dĩ ra ba và đại a tiến đã. Phạn bản Nghi quĩ căn bản của Văn Thù (Mmk. 267) hoàn toàn nhất trí với Hán bản. Hệ thống số của kinh Hoa nghiêm thì khác, tuy cũng có một vài liên hệ nhất định.

Kể từ câu chi, Hoa nghiêm kinh 10 (Bản 40 quyển) đặt bất khả tư vào hàng thứ 136 với số tương đương 1056x(2exp132) trong khi Hoa nghiêm kinh 45 (bản 80 quyển) lại xếp bất khả tư vào thứ 116 với số tương đương 1056x(2exp115) và Hoa nghiêm kinh 29 (bản 60 quyển) thì đưa bất khả tư nghi xuống hàng thứ 115, tương đương với 1080x(2exp111). Phạn bản kinh Hoa nghiêm (Gvy. 1 103) xếp acintya vào hàng thứ 110 kể từ koti (107) với số tương đương 1056x(2exp106) .

Riêng Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Mvy. 7814) ở bảng số 1 xếp acintya vào hàng thứ 116 giữa atulyaparivartaþ và acintyaparivarta, trong khi bản số 2 (Mvy. 7946) xếp nó vào hàng thứ 121 nhưng cũng ở giữa hai đơn vị số ấy. Việc không thống nhất về số lượng của hệ thống số của Căn bản nghi quĩ và hệ thống số của kinh Hoa nghiêm là do cách tính số đơn vị của mỗi hệ thống. Ở Văn Thù căn bản nghi quĩ, số của một đơn vị là bằng 10 lần số đơn vị đứng trước nó, trong khi ở các bản Hoa nghiêm, số một đơn vị lại bằng bình phương số đơn vị đứng liền trước nó. Do đó, số đơn vị gốc vẫn giữ nguyên, nghĩa là số 1056 xuất hiện nhất loạt trong các bản văn (trừ Hoa nghiêm kinh (Bản 60 quyển) vì một lý do riêng).

Sự khác nhau về thứ tự và số lượng của acintya giữa chính các bản kinh Hoa nghiêm là vì nhiều đơn vị số mới đã được thêm vào dần trong các bản 60, 80 và 40. So với Phạn bản, chúng tuần tự tăng thêm như sau: Phạn có 117 số, bản 60 có 121 số, bản 80 có 123, bản 40 có 144. Sự khác nhau này dẫn đến sự khác nhau về số mũ thứ hai của tích số lũy thừa mũ giữa các bản Hoa nghiêm, đó là cơ cở cho sự khác nhau về số lượng.

Riêng bản 60, một câu lê bằng 1010, trong khi Phạn bản và Hán bản 40 quyển và 80 quyển chỉ cho bằng 107. Sự khác nhau về cách tính này cho ta sự khác nhau về số mũ đầu của tích số lũy thừa mũ của acintya giữa bản 60 quyển và các bản khác.

151 Cần nói thêm trường hợp chữ đã trong A tiến đã, 1 phiên âm khác của Acintya được tìm thấy trong Văn Thù căn bản nghi quĩ 19. Đã 怛也 là do chữ đát 怛 và dã 也 ghép lại. Cho nên, tuy đọc là đã, đúng ra phải đọc là đ-dã, để phiên âm cho được vần tya tiếng Phạn. Đát dã phiên âm của tya, được viết thành một chữ với 1 ghi chú nhỏ, thiết thân, nghĩa là đọc dính liền lại.

A tiến để dã ma để nan đa. Phạn: acintya- matidatta dịch: Bất Tư Nghì Huệ, tên vị bồ tát ở phương nam trong viện Trừ các chướng của Thai tạng giới mạn đà la. Chư thuyết bất đồng ký 5 theo lối chữ tất đàn mà ta có thể phiên âm lại như sau: avivartyamatya. Trong từ này, tiếng ya cuối cùng được coi như thừa vì nó là đuôi của biến cách. Về avivartyamati phải được hiểu là Bất thối huệ hay Bất thối ý. Sách đã dẫn này viết tiếp: theo Thanh long nghi quĩ: A tiến đê dã ma để nan đa. Đây chính là phiên âm của acintyamatidatta. Trong Thạch sơn thất tập T, phần cuối, ghi tên tiếng Phạn của bồ tát này bằng chữ tất đàn mà ta có thể phiên âm là acintyamatidatta, đây có lẽ viết lầm acintya với asitya. Kèm theo là phiên Hán của chữ viết tất đàn này: a nhạ để dã ma để na đa, nó không được chính xác.

Các chi tiết khác, xem mục BẤT TƯ NGHÌ HUỆ BỒ TÁT.

無 能 勝 將 , Vô năng

A CHẤT ĐẠT TẢN

阿質達霰

Phạn: Ajitasena Hán: (pâ) A chất đạt tản 阿質達霰 (d) Vô năng thắng tướng thắng 無能勝

Tên một dịch giả Ấn độ sống vào thế kỷ thứ 8 s.dl.

Trịnh nguyên tân định thích giáo mục lục 14 chép: “A Chất Đạt Tản người bắc Ấn độ, dịch ở An Tây những kinh Đại oai lực ô xu sách ma minh vương 2 quyển, Đế Thích kim cang thuyết thần thông đại mãn đà la ni pháp thuật linh yếu môn 1 quyển và Uế tích kim cang pháp bách biến pháp 1 quyển. Khai nguyên năm thứ 20 (732) Tam tạng Pháp Nguyệt vào triều cống, gửi dâng theo các kinh ấy đến kinh đô, nhưng không kịp được ghi vào Khai Nguyên lục. Nay chuẩn lệnh vua, ghi vào Trịnh nguyên tân định thích giáo mục lục”.

Như thế, A Chất Đạt Tản hình như không đến Trung quốc mà chỉ làm việc tại một miền do Trung quốc chiếm đóng từ người Qui tư tức miền An tây. Đến khi gặp Pháp Nguyệt này chắc là một người gốc Qui tư hay Ấn độ, nên tên ông có thể là Dharmacandra.

Những bộ kinh A Chất Đạt Tản dịch đều thuộc Mật giáo. Về Uế tích kim cang thuyết thần thông đại mãn đà la ni pháp thuật linh yếu môn kinh và Uế tích kim cang cấm bách biến pháp môn kinh, những bản kinh lục sau chủ yếu Đại minh tam tạng pháp giáo mục lục thường liệt vào loại ngụy kinh, vì nội dung gồm những thứ bùa chú rất kỳ quái. Còn Đại oai lực ô xu sắt ma minh vương kinh, thì vào khoảng hơn 10 năm sau Bất Không đã dịch lại mang tên Đại oai nộ ô xô xí ma nghi quĩ kinh, chứng tỏ như vậy nó phải có nguồn gốc Ấn độ. Duyệt tạng tri tân 14 có tóm tắt những phẩm trên của A Chất Đạt Tản.

A CHẾ ĐƠN XÀ DA

阿制單闍耶

Phạn: Ajitànjaya Hán: (pâ) A thệ đơn xà da 阿誓單闍耶, A nhĩ đơn nhạ da 阿爾單惹耶 (d) Vô năng thắng

無能勝 và không bị thắng.

Chữ bắt đầu chân ngôn của bồ tát Di Lặc trong kinh Đại Nhật 1 có nghĩa: Không thắng

Đại nhật kinh sớ 10 giải thích: “A thệ đơn xà da, đây gọi là Vô năng thắng. Xà da là thắng, a là không”. Rồi nó chua thêm: “Nhưng chân ngôn này lấy chữ a làm thể, tức có nghĩa là Vôn không sinh. Sinh là tất cả các pháp lưu chuyển sinh, già, bệnh, chết. Còn kia thì thể nó thường tại vốn không sinh. Ấy là nghĩa chữ a. Vì biết tất cả các pháp tự tính là không sinh, nên tất cả chúng sinh là không có gì hơn được, không có gì bằng lên được”.

Như thế, A chế đơn xà da phải dịch là Không bị chiến thắng (ajita) và không có thể thắng (anjaya), vì tự tính của các pháp là thường tại bất sinh, nên nó cũng không bị chiến thắng, cũng không phải thắng.

Câu chân ngôn nói tới ở đây, Đại nhật kinh sớ 10 đọc: “A thệ đơn xà da tát phạ tát đoả a xa dạ nu kiệt đa”, mà có thể tái kiến lại như sau: Ajitànjaya sarvasattva a÷ayà nugàta và có thể dịch: “Hiểu được tâm tính của tất cả chúng sinh không thể thắng và không bị chiến thắng”.

Đại nhật kinh 2 phẩm Phổ thông chân ngôn tạng xác định chân ngôn trên của bồ tát Di Lặc khi còn trụ trong tam muội Phát sinh phổ biến đại từ, tuy đọc hơi khá hơn một tí: “Nam ma tam mạn đà bụt đà nẫm a nhĩ đơn nhã da tát bà tát đỏa xã dạ nỗ nghiệt đa sa ha", nhưng phiên âm lại chữ Phạn thì không khác gì. Điểm đáng nói là Nhất Hạnh có tham dự vào việc dịch kinh Đại Nhật, thì không hiểu sao khi viết sớ cho kinh ấy lại có lối phiên âm khác, như đã thấy.

Đại nhật kinh sớ diễn áo sao 34 viết: “A nhĩ đơn nhã da dịch vô năng thắng (Không có thể thắng), là chuyển thanh của a bà la nhĩ đa vậy”. Như thế Diễn áo sao muốn đồng nhất a nhĩ đơn nhã đa (ajitànjàya) với a ba nhĩ đa (aparàjita), dựa vào ý nghĩa của chúng.

A CHI

阿脂

Hán: A chi 阿脂, A suy 阿嗤 (d) Tế hoạt 細滑

Tên vị vua vốn là tiền thân của Phật được kể trong Sanh kinh 3 truyện Thẩm lõa hình Phạn: A÷vaka Pàli: Assaka phạm chí.

Chuyện này được Phật kể lúc Ngài ngụ ở Xá vệ, vườn Cấp Cô Dộc, với nguyên do như sau: Một quốc vương (?) và một nữ bà la môn có với nhau một người con trai đặt tên là Lõa Hình Tử và bốn người con gái: Thao Thiết, Hương tham, Kim thành và Thành Tuyết. Lõa Hình Tử thông minh bác học, khiến bốn chị em đến Phật nghe pháp để tìm hiểu, rồi về thuật lại cho ông ta nghe. Những cô gái này sau khi nghe Phật nói pháp, đều chứng A la hán. Họ trở về, tán thán Phật trước Lõa Hình Tử. Nhưng ông này không tin, cho rằng rắn độc còn có thể gần, chứ như sa môn Cù Đàm thì không thể tốt đẹp được. Sau khi nghe được sự kiện này, đức Phật kể câu chuyện tiền thân để giải thích.

Thuở xưa, vua Ca Lân thù nghịch với vua A Chi láng giềng, bèn sai bốn người con gái xinh đẹp của mình sang ở với A Chi để làm nội gián. Nhưng họ bị chinh phục bởi sắc đẹp và đức độ của bà Thái hậu (có lẽ Hoàng hậu đúng hơn). Khi trở về, họ khuyên Ca Lân bãi binh, nhưng Ca Lân không nghe. Bấy giờ trong lãnh thổ của Ca Lân có một vị Tiên. Ông này tiên đoán Ca Lân sẽ đắc thắng. Lời tiên tri này đến tai A Chi. Vị đại thần của A Chi khuyên vua không nên sợ hãi theo lời tiên tri. Bậc nam tử phải vì nhân dân mà chiến đấu; huống chi trong nước dân tình hoà thuận. A Chi nghe lời, khai chiến với Ca Lân. Cuối cùng A Chi thắng.

Kết thúc câu chuyện, Phật cho biết, Ca lân là tiền thân của Thẩm Lõa Hình Tử, vua A Chi là chính ngài, còn vị đại thần là tiền thân của Xá Lợi Phất.

Văn cú của bản văn rất lủng củng, thiếu mạch lạc giữa các đối thoại, và đôi khi còn lầm lẫn. Đoạn đầu, giới thiệu vị đại thần tên là Tế Na, sau đó lại giới thiệu là Hân Dũng. Lời tiên đoán của vị tiên ở trường hàng thì nói A Chi thắng, nhưng ở kệ tụng thì nói Ca Lân sẽ thắng.

Đoạn kể trên đã kiểu chính lại rất nhiều.

Truyện tiền thân này tương đương với truyện bản sinh Cullakàlinga (J. iii. 1), trừ một chi tiết không nhất trí. Về các nhân vật trong truyện, Hán và Pàli coi như nhất trí. Hán âm là A chi vương, Pàli nói là Assaka (Phạn: A÷vaka). Phiên Phạn ngữ 4, do không xác định được nguyên tiếng Phạn của nó, đã suy luận nó có nghĩa là sự trơn láng (tế hoạt). Hẳn tác giả đã suy từ à-spar÷a (có nghĩa là xúc, cũng thường dịch là tế hoạt), sau khi cẩn thận sửa cách đọc A chi thành A suy. Tuy nhiên, A chi hay A suy vẫn đúng cách phát âm phần đầu của từ A÷vaka, có nghĩa là kỵ sĩ. Bản Pàli cho biết Assaka (A÷vaka, tức A chi) ở Potali, mà bản Hán thì nói: quốc hiệu là Hư không.

Ca Lân trong bản Hán là Kàliïga trong bản Pàli. Vị đại thần, bản Hán khi thì gọi là Tế Na, khi thì gọi là Hân Dũng. Nhưng cả hai được thấy là đồng nhất với Nandisena của Pàli.

Về nguồn gốc câu chuyện, bản Pàli kể khác bản Hán. Bản Pàli như sau:

Một người Ni kiền tử (Niganñþaputta, Hán: Lõa hình tử) có tài biện luận giỏi, kết hợp với một nữ Ni kiền tử cũng biện luận giỏi, sinh một người con trai đặt tên Saccaka (Hán: Thẩm Lõa Hình Tử) và 4 người con gái Saccà (Phạn: Satya; Hán: Thao Thiết), Lolà (Hán: Hương Tham), Avavàdakà (Hán: Kim Thành) và Pañàcàrà (Hán: Thành Tuyết). Sau khi bố mẹ chết, bốn cô gái cầm một nhánh cây hồng đào lang thang khắp nơi tìm địch thủ biện luận. Họ đến Sàvathã biện luận với ngài Xá Lợi Phất, rồi bị khuất phục và xuất gia làm ni.

Về truyện tiền thân, bản Pàli kể:

Kàliïga, vua nước Dantapura, có sức mạnh vô địch, không ai dám đấu. Nhà vua muốn thách đấu bằng cách gởi bốn cô gái của mình trên một cổ xe, đi khắp cõi Ấn độ. Nước nào bắt họ, sẽ phải khai chiến với Kàliïga. Không ai dám đụng đến bốn nàng. Khi họ đến Potali, sát ngay biên giới của Kàliïga nên Assaka càng không dám khiêu khích. Nhưng quan đại thần Nandika cảm thấy nhục khi cả nước Ấn độ không có ai dám chiến đấu nên khích lệ A Chi khai chiến. Hai bên dàn quân trên biên giới. Vị tiên sống trên biên giới của hai nước, được Sakka (Thiên đế thích) mách cho biết, tiên đoán Kàliïga sẽ thắng. Nadika tìm hiểu được thần hộ mạng của Kalinga là con bò trắng và của Assaka là con bò đen, bèn bày mưu giết chết nó, do đó

Kàliïga cuối cùng thua. Kết thúc, bản sanh được nhận diện: Vị tiên là Bồ tát tức tiền thân Phật. Bốn cô con gái là bốn người con gái của Kàliïga. Nandisena là Xá Lợi Phất.

A CHI LA BÀ ĐỀ

阿脂羅婆提

Phạn: Aciravatã, Ajitavatã, Hiraõyavatã Pàli: Aciravatã Hán: (pâ) A dần la ba đế dạ 阿寅羅波帝夜, A di la hòa đế 阿夷羅和帝, A di la bà để 阿 夷羅婆底, A di la bạt đề 阿夷羅跋提, A di na hòa đề 阿夷那和提, A nhĩ ra phạt để 阿爾囉伐 底, A thị đa phạt để 阿恃多伐底, A lị la bạt đề 阿利羅跋提, Thi la noa phạt để 屍羅挐伐底, Thi lạt noa phạt để 屍刺挐伐底 (d) Vô thắng 無勝, Hữu kim 有金, Trì lưu 遲流

Tên một trong năm sông lớn ở Ấn độ thường được nhắc đến trong kinh điển Phật giáo, nằm cạnh rừng Song thọ nơi đức Phật đi qua trước khi vào Niết Bàn, nay là sông Rapti ở Oudh.

Tương ưng bộ kinh (S. ii. 135 xv. 401), Tăng chi bộ kinh (A. 101 và 22), Luật tạng (Vin. ii. 237 và 239), Trung a hàm 2, Tạp a hàm 30, A tỳ đàm bát kiền độ 1, A tỳ đạt ma phát trí luận 1, Đại trí độ luận 28 và Những câu hỏi của Di Lan Đà (Mil.70) đã kể A chi la bà đề giữa bốn sông lớn của Ấn độ là Hằng, Yamunà, Sarabhå và Mahã. Truyền thống kinh điển phương đông và bắc chú trọng bốn sông sau mà thôi, nhưng truyền thống phương tây và nam thì kể thêm A chi la bà đề. Lấy thí dụ Tát bát đa tô lý dũ nại dã kinh, tức tương đương với Tăng nhất a hàm 34 và Đại trí độ luận chỉ kể có bốn sông, tức Hằng, Sindhu, Sità và Vakùu, trong khi những bản tương đương của nó trong Trung a hàm 26 và Tăng chi bộ kinh (A. iv.101) lại kể năm sông là Hằng, Yamunà, Sarbhå, Aciravatã và Mahã.

Về sông này, Đại đường tây vức ký 6 nói: "Tây bắc thành Câu thi na yết la cách ba bốn dặm thì tới sông A thị đa phạt để - tiếng Đường gọi Vô thắng, đó là tên đời gọi. Cựu dịch là sông A lị la bạt đề tức sai vậy. Cựu dịch là Thi lại noa phạt để, tức là sông Hữu kim. Qua bờ phía tây không xa thì đến rừng Sa la, cây nó giống cây sồi nhưng da màu xanh, bạt lá rất óng chuốt, bốn cây rất cao là nơi đức Như Lai nhập diệt". A thị đa phạt để, vì có nghĩa Vô thắng nên tiếng Phạn là Ajitavatã. Huyền Tráng nói đó là tên rất thông dụng lúc bấy giờ của con sông. Còn A lị la phạt để, tuy Huyền Tráng bảo là sai, chỉ sai một phần nào thôi, vì nó là phiên âm của chữ Aciravatã, mà ta sẽ bàn tiếp. Về tên Thi lạt noa phạt để, vì có nghĩa là có vàng (Hữu

Kim) nên tiếng Phạn là Hiranyavatã.

Huệ lâm âm nghĩa 25 viết: "A lị la bạt đề gọi cho đúng là A nhĩ đa phạt để, tên con sông nước Tây Vực". Huyền ứng âm nghĩa 2 nói: "A lị la bạt đề, kinh Nê hoàn gọi là sông Ni liên, đều sai. Đúng ra phải gọi sông Thi lạt noa phạt đề. Thi lạt noa, đây dịch là vàng, phạt đề đây dịch là có, nên gọi là sông có vàng (Hữu Kim)". A nhĩ đa phạt đề là một phiên âm khác của Ajitavatã, nên đồng nhất với con sông Huyền Tráng nói tới. Chỉ có vấn đề là kinh Niết bàn của Pháp Hiển lại gọi là sông Hi liên. Hi liên rõ ràng là một cách phiên âm của chữ Hiraõyavatã, tức là Thi lạt noa phạt đề mà Huyền Ứng cho là đúng.

Tất nhiên, Hi liên không phải là Ni liên, như một số người lầm tưởng và Huyền ứng âm nghĩa 3 đã ghi lại: "Sông Ni liền thiền, nên gọi là Ni liên thiền na, hoặc gọi là Hi liên thiền, đây dịch ni là không, liên thiền na là thích vui sướng, nên tên không thích vui sướng". Ni liên thiền như vậy là phiên âm Naira¤janà tiếng Phạn, và tất không thể nào lẫn lộn với Hiraõyavatã, tức Hi liên, dù người ta có gọi Ni liên thiền là Hi liên thiền chăng nữa. Không những thế, Hiraõyjavatã và Naira¤janà là hai con sông ở hai địa điểm khác nhau, một bên ở tại Câu si na ra, còn một bên ở tại Bồ đề đạo tràng.

Phiên Phạn ngữ 9 viết: "A di lạt bạt đề, nên gọi A di la bà đề, dịch A di la là chảy mau, bà đề là có". Dịch A di la với nghĩa chảy mau, hay chảy gấp, tức là phiên âm chữ Acira tiếng Phạn. Vậy, sông Ajitavatã còn có tên là Aciravatã. Tên Aciravatã này thường xuất hiện nhiều nhất trong Tam tạng Pàli. Chính trên bờ sông này trong một vườn xoài của làng Manasàkata, đức Phật đã giảng kinh Tam minh trong Trường bộ kinh (D. i. 235 Tevijjasutta), nói lên sự điên rồ của việc cầu cứu thần linh bằng hình ảnh một người muốn qua sông Aciravatã mà chỉ đứng trên bờ rồi gọi bờ kia lại để bước qua.

Nhiều kinh khác cũng đã nói đến nó. Tăng chi bộ kinh (A. iv. 101) tả nó vào mùa hè thì nước cạn đi và để lại một cồn cát. Trường bộ kinh (D. i. 235) nói nó chảy qua nước Câu sa la rồi đến Xá vệ thì có vườn cây Ưu đàm mọc trên bờ. Tương ưng bộ kinh (S. v. 39) ghi nó phát nguyên từ Hy mã lạp sơn rồi chảy hướng về đông (Pàcãnaninnà). Đôi khi nước trở thành lai láng và gây những cơn lụt tai hại (D. i. 224, M. iii. 117, J. iv. 167). Tăng chi bộ kinh (A. iii. 402) nói chính trên ngôi làng Daõóakappa, nằm gần sông ấy ở Câu sa la, mà A Nan Đà đã nghỉ lại và xuống tắm với nhiều tỳ kheo khác.

Luật tạng cũng kể nhiều việc liên quan đến sông Aciravatã. Đây là một con sông trong năm con sông lớn (pa¤camahanàdã) của Ấn độ (Vin. ii. 239). Chính lục quần tỳ kheo ni đã tắm trên dòng sông đó, dù sau khi đức Thế Tôn đã quở trách và cấm chế (Vin. i. 293 và iv. 259).

Nó cũng là nơi các tỳ kheo xuống tắm và đùa giỡn (Vin. iv. 161 và iv. 111). Nơi đó, ngũ quần tỳ kheo thường có thói quen bắt bò lội qua sông (Vin. i. 191).

Trong các tư liệu Phạn văn, Tập trăm truyện (Avadàna÷ataka i. 63 và ii. 69) kể tới tên Ajiravatã. Chính tên này đã làm cơ sở cho những phiên âm A lị la bà đề, hay A di la bà đề. Nam hải ký qui nội pháp truyện đã đạo xuất ajiravati từ aji có nghĩa là con rồng, vì nước sông này to lớn trải dài giống như một con rồng. Tuy nhiên, Ajiravati phải do ajira ghép với vati, và ajira có nghĩa là nhanh chóng, mau. Đây chính là nghĩa mà Phiên Phạn ngữ 9 đã ghi lại: "A di la bạt đề, nên nói a di la bà đề, dịch a di la là chảy mau, bà đề là có". Vậy ajitavati còn có tên ajiravati. Ajiravari là một tên khá xưa . Trong Ngữ pháp tám chương của Paõiõi (Pan. vi. 3 và 1) đã xuất hiện tên này. Nó nói thành phố Xá vệ ở trên bờ sông ấy. Có lẽ từ tên ajiravati của Phạn văn tiêu chuẩn này đã bị địa phương hóa để thành aciravati của Tam tạng Pàli. Rồi từ đó đến thời Huyền Tráng, người ta đọc trại ajiravati thành ajitavati với nghĩa là con sông không thể thắng được.

A CHI LA CA DIẾP

阿支羅迦枼

Phạn: Acelaka÷yapa Pàli: Acelakassapa Hán: (pâ) A chi la ca diếp 阿支羅迦枼

Tên một vị ngoại đạo, nói tới trong A chi la ca diếp kinh. Vị này là một ngoại đạo không mặc áo quần (acela), như Thiện kiến luật tỳ bà sa 5 đã dịch acela bằng khỏa hình ngoại đạo. Việc không mặc áo quần hay lõa thể đã trở thành một dấu hiệu để phân biệt, nên Thập tụng luật 16 đã gọi đó là dòng họ A Chi La (A chi la tánh). Không những thế, những người không áo quần này dần dần hình thành một hệ thống tư tưởng để biện minh cho lối sống của họ, nên truyện Bản sinh Neru (J. iii. 246) đã có từ Acelakavada để chỉ trường phái Lõa thể. Kinh Tiếng rống sư tử Kassapa của Trường bộ kinh (D. i. 161 Kassapasihànàdasutta) ghi lại cuộc đối thoại giữa đức Phật và A Chi La Ca Diếp, cho thấy một phần nào lập trường của phái lõa thể ấy, như "sống lõa thể, sống tự do, liếm tay cho sạch ... không ăn cá thịt ...". Vấn đề trường phái lõa thể này có chỉ chung một loạt những phái tu khổ hạnh từ hiện sinh (ajivika) cho đến Ni Kiền Tử (nigaõñha) qua trung gian những nhóm tu theo chó của Acela Seniya, nhóm tu theo bò của Acela Korakkhatitya, v. v... hay không, hiện chưa giải quyết được một cách chính xác. Vì lãnh tụ của phái hiện sinh như Nanda Vaccha, Kisa Sankicca và Makkhali Gosàla đôi khi cũng gọi là Acela, nên chúng tôi nghĩ Acela là tên một trường phái chung để tập hợp hết những phái vừa mới kể.

Acela Kassapa cũng thuộc trường phái lõa thể ấy và lập trường đã mô tả một phần nào trong kinh Tiếng rống sư tử Kassapa nói trên. Khi đến đức Phật, ông chủ yếu hỏi về vấn đề khổ do đâu sinh ra và cách thức để vượt qua khỏi khổ. Trong kinh A Chi La Ca Diếp, đức Phật trình bày lý duyên khởi để cho thấy nguồn gốc sự khổ đau. Rồi trong kinh Tiếng rống sư tử Kassapa, ngài bác bỏ lối tu khổ hạnh lõa thể và đề nghị phương pháp tu giới định tuệ để thoát ly và đập tan nguồn gốc khổ đau ấy. Ngoài ra, kinh Bạt câu la của Trung bộ kinh (M. iii. 124 Bakkulasutta) và kinh A Chi La của Tương ưng duyên trong Tương ưng bộ kinh (S. iv. 300 Acelasutta) còn kể quan hệ của Acela Kassapa với những người bạn mình như Bakkula, một vị tỳ kheo, và Citta, một vị cư sĩ. Kinh trước kể chuyện Acela Kassapa đã xin xuất gia sau khi nghe Bakkula giáo hóa. Kinh sau kể Acela Kassapa sau ba mươi năm khổ hạnh, gặp Citta, được Citta nói chuyện, rồi xin đi xuất gia. Citta đã đem đến một vị tỳ kheo để Acela Kassapa thỏa nguyện.

Xem thêm Tạp a hàm 15, Phiên Phạn ngữ 5 và 7, EB. 1. t. 174, Hirani Shinkan, Identifying of Brick Sanskrit Inscriptions of Nidànasamyukta from Ancien Indian Stupas, IBK. 23 (164).

Hán tạng, xếp vào Kinh tập bộ. Tạng Pàli có đến hai kinh cũng mang tên A Chi La Ca Diếp. Đó là Acelasutta, một thuộc Tương ưng duyên (nidànasamyutta), một thuộc Tương ưng tâm (cittasamyutta) của Tương ưng bộ kinh (S. ii. 18 và iv. 300).

Nội dung những kinh này ghi lại cuộc gặp gỡ giữa đức Phật và A Chi La Ca Diếp tại thành Vương xá bàn về vấn đề đau khổ do đâu xuất hiện. Đức Phật giải thích bằng lý duyên khởi. A Chi La Ca Diếp giác ngộ và xin thọ giới. Đức Phật bảo phải đợi bốn tháng, vì A Chi La nguyên là một ngoại đạo, bèn do thế xin đợi bốn năm. Riêng Acelasutta của Tương ưng tâm có nói hơi khác một tí là A Chi La Ca Diếp khi gặp người bạn cũ Citta, thấy mình chưa thọ giới. Citta bèn đem tới một tỳ kheo và được thọ giới.

Bản dịch chữ Hán hiện không ghi do ai thực hiện. Chúng kinh mục lục 8 lần đầu tiên ghi Phật vị A Chi La Ca Diếp tự tha tác khổ kinh vào loại thất dịch, tức không biết ai dịch. Nhưng Đại Đường nội điển lục 1 coi như một dịch phẩm của An Thế Cao. Khai nguyên thích giáo lục 1 và 7 nhất trí với Đại Đường nội điển lục và còn thêm mẫu tin ấy xuất phát từ Trường Phòng lục. Trường Phòng lục tức Lịch đại tam bảo ký của Phí Trường Phòng. Kiểm soát Lịch đại tam bảo ký 4 thì quả có ghi An Thế Cao là dịch giả của A Chi La Ca Diếp tự tha tác khổ kinh. Song những gì do Phí Trường Phòng ghi lại thường không đạt đến độ chính xác cao. Thêm vào đó, Xuất tam tạng ký tập lại hoàn toàn im lặng về bản dịch ấy. Do thế, Phật vị A Chi La Ca Diếp tự tha tác khổ kinh có thể là một tác phẩm thất dịch cho đến cuối thế kỷ thứ VI, khi Lịch đại tam bảo ký ra đời. Dẫu sao đi nữa, A Chi La Ca Diếp tự tha tác khổ kinh đã lưu hành trước hạ bán thế kỷ thứ VI.

Ngày nay, tuy nó được xếp vào Kinh tập bộ, Lịch đại tam bảo ký lại chua: "Xuất phát từ Tăng nhất a hàm". Lời chua ấy đến lượt nó phải xuất phát từ các bản mục lục ở Hà tây và Giang nam, như Phí Trường Phòng đã ghi: "Hữu đề chú giả, đa thị Hà tây, Giang nam 有題注者。多 是河西江南". Việc xác định thuộc Tăng nhất a hàm này là hoàn toàn hợp lý, dù trong bộ Tăng nhất a hàm hiện có ngày nay không bao gồm một kinh nào mang tên ấy hay có nội dung tương tự, bởi vì nó tương đương với Acelasutta của Tương ưng duyên thuộc Tương ưng bộ của Tạng Pàli. Nói rõ ra, nó tự nguyên ủy phải là một bộ kinh của A hàm. Kết luận ấy hoàn toàn chính xác, vì Tạp a hàm kinh 13 hiện có kinh 302 là hầu như nhất trí với Phật vị A Chi La Ca Diếp tự tha tác khổ kinh, dù là Tăng nhất a hàm hiện không có kinh nào tương đương như vậy. Tuy một số kinh thuộc phần Tương ưng duyên của Tạp a hàm, ngày nay đoạn phiến Phạn văn đã tìm ra. Nhưng Phật vị A Chi La Ca Diếp tự tha tác khổ kinh vẫn chưa tìm thấy.

Về tên, Phật vị A Chi La Ca Diếp tự tha tác khổ kinh, bản in Đại chính hiện tại đã đổi chữ tha thành chữ hóa. Chữ hóa 化 chắc chắn là một khắc sai của chữ tha 他 vì tự dạng chúng tương đối dễ lộn. Sự sai này đã thấy xuất hiện trước khi Khai nguyên thích giáo lục 7 hoàn thành, vì trong bản mục lục ấy có cả hai lối đọc tha và hóa trong lời chua.

A CHIÊN ĐÀ ĐỌA HOÀN

阿栴陀墮還

Phạn: Atyanta-j¤àna, Atyantaj¤atà Hán: (pâ) A chiên đà đọa 阿栴陀墮, A chiên đà đọa hoàn 阿栴陀墮還, A chiên đà đọa la

阿栴陀墮羅 (d) Cứu cánh trí 究竟智 Danh hiệu của vị Phật ở đông nam cách thế giới Ta bà 10 vi trần Phật sát, tại thế giới Kim sắc (Kà¤canavarna) có Bồ tát thượng thủ là Mục Thủ (Netra÷rã). Trong Hoa nghiêm kinh 12 và 13 (Bản 80 quyển) phẩm Như lai danh hiệu và phẩm Quang minh giác nhất trí với nhau về cách dịch. Hoa nghiêm kinh 4 và 5 (Bản 60 quyển) phẩm Như lai danh hiệu và Như lai quang minh giác cũng thế. Riêng Đâu sa kinh phần trường hàng âm là A chiên đà đọa cho phép đọc thành tiếng Phạn là Atyanta-j¤àta, trong khi phần kệ tụng âm là A chiên đà đọa hoàn, giả thiết cách đọc là Atyanta-j¤ana. Về danh hiệu Bồ tát, Đâu sa kinh phần trường hàng âm là Na niết na sư lị, dư tiếng na ở đầu từ; phần kệ tụng âm là Niết na sư lị, tức tiếng Phạn Netra÷rã mà các bản Hoa nghiêm kia dịch là Mục Thủ. Về tên gọi thế giới, Đâu sa kinh phần trường hàng âm là Kiền đà hoàn, đọc thành tiếng Phạn là Ka¤canavarõa; phần kệ tụng không ghi danh hiệu này.

Phiên Phạn ngữ 1 đề nghị A chiên đà đọa nên đọc đúng là A chiên đà đọa la và dịch là Bất sân môn. Đấy là suy diễn từ chữ akrodhadvàra (cửa không sân), không phù hợp với ý nghĩa của các bản văn dẫn trên, do đó không thể chấp nhận được.

Dưới đây là đồ biểu phụ lục đối chiếu các danh hiệu thuộc bốn phương: đông bắc, đông nam, tây nam và tây bắc. Tài liệu: Hoa nghiêm kinh 3 và 4 (Bản 60 quyển vt. Hn60, phẩm Quang minh giác có sai khác thì ghi trong ngoặc), Hoa nghiêm kinh 12 và 13 (Bản 80 quyển vt.

Hn80), Đâu sa kinh, phần Trường hàng (vt. Đt) và phần kệ tụng (vt. Đk). Xem thêm mục A CHIÊN ĐỌA HOÀN.

HN 60 HN 80 Đông bắc

Phật

B.t..

T.g.

Minh Trí (Minh Tinh Trí)

Usanàj¤àna Đức Thủ Guna-÷rã Thanh liên hoa sắc Utpala-varõa

Minh Tướng Trí U÷asnàj¤àna Công Đức Thủ Guõa-÷rã

Ưu bát la hoa sắc Đông nam Phật

B.t.

T.g.

Cứu Cánh Trí

Atya¤ta-j¤àna Mục Thủ Netra-÷rã Kim sắc

Kà¤cana-varõa

Cứu Cánh Trí

Atya¤ta-j¤àna Mục Thủ Netra-÷rã Kim sắc

Kà¤cana-varõa 162 Đt A thâu na đọa quốc đà

U÷asnàj¤àna Quần Na Sư Lị Guõa-÷rã Ưu ba hoàn A chiên đà đọa đà Atya¤ta-j¤àna Na niết na sư lị Netra-÷rã Kiên đà hoàn

Kà¤cana-varõa Đk

A lâu na đọa hoàn U÷asnàj¤àna Quần Na Sư Lị Guõa-÷rã A chiên đà đọa hoàn Atya¤ta-j¤àna Niết na sư lị Netra-÷rã HN 60 HN 80 Phật

Tây nam B.t..

T.g.

Thượng Trí (Vô Thượng Trí)

Uttara-j¤àna Tiến Thủ (Tinh Tiến Thủ)

Vãrya-÷rã Bảo sắc Ratna-varõa

Tối Thắng Trí Uttara-j¤àna

Tinh Tiến Thủ

Vãrya-÷rã

Bảo sắc

Ratna-varõa Phật Tây bắc

B.t.

T.g.

Tự Tại Trí ä÷vara-j¤àna Pháp Thủ Dharma-÷rã Kim cang sắc Vajra-varna

Tự Tại Trí ä÷vara-j¤àna Pháp Thủ Dharma-÷rã Kim cang sắc

Vajra-varõa

Đt Uất trầm đọa đại Uttaraü-j¤àna Duy ám sư lị

Vãryaü-÷rã La lâu hoàn Ratna-varõa A đa la đọa ä÷vara-j¤àna Đàm ma sư lị Dharma-÷rã

Hoạt dật hoàn Vajra-varõa

Đk

Uất trầm đoạ hoàn Uttaraü-j¤àna Duy ám sư lị Vãryaü-÷r

Y lật đa la đọa hoàn ä÷vara-j¤àna Đàm ma sư lị Dharma-÷rã

A CHIÊN ĐỌA HOÀN

阿栴墮還

Phạn: Acalaj¤àna

Hán: (pâ) A chiên đọa hoàn 阿栴墮還, A thệ đọa 阿誓墮 (d) Bất động trí 不動智 Danh hiệu vị Phật ở phương đông, cách thế giới Ta bà 10 vi trần Phật sát, tại thế giới Kim sắc (Niranyavarõa), có Bồ tát thượng thủ là Văn Thù Sư Lị (Ma¤ju÷rã). Hoa nghiêm kinh 4 và 5 (Bản 60 quyển) phẩm Như Lai danh hiệu và phẩm Như Lai quang minh giác, và Bát thập hoa nghiêm 12, 13 (phẩm Như Lai danh hiệu và Quang minh giác) đều nói giống nhau. Riêng Đâu sa kinh, phần trường hàng đọc âm là A thệ đọa (acalaj¤à) nhưng ở phần kệ tụng thì đọc là A chiên đọa hoàn. Thệ hay chiên đều có thể phiên âm cho cala. So sánh hai bản Hoa nghiêm kia, phần trường hàng của Đâu sa kinh tương đương với phẩm Như lai danh hiệu, còn phần kệ tụng, chỉ liệt kê danh hiệu Phật và bồ tát, là đoạn mở đầu của phẩm Như Lai quang minh giác. Đâu sa kinh như thế chỉ là những phiến đoạn rời rạc của hai phẩm Hoa nghiêm, vì vậy khó đòi hỏi sự đọc chính xác giữa hai lần xuất hiện của cùng một nhân vật. Về thế giới của vị Phật này. Đâu sa kinh âm là Hất liên hoàn, cho phép ta liên kết với cách định nghĩa của Lục thập và Bát thập hoa nghiêm để xác định nguyên tiếng Phạn của nó là Hiranyavarõa.

Dưới đây là đồ biểu phụ lục đối chiếu các danh hiệu các đức Phật thuộc bốn phương: đông, tây, nam, bắc, giữa các bản Hoa nghiêm kinh 3 và 4 (Bản 60 quyển) chủ yếu ở phẩm Như Lai danh hiệu, phẩm Như Lai quang minh giác có sai khác thì ghi trong ngoặc; Hoa nghiêm kinh 12 và 13 (Bản 80 quyển), chủ yếu ở phẩm Danh hiệu, về phẩm Quang minh giác ghi trong ngoặc, và Đâu sa kinh, phần trường hàng (Đt), phần kệ tụng (Đk).

Xem thêm mục A CHIÊN ĐÀ ĐỌA HOÀN

HN 60 HN 80 Phật Phương đông B.t.. T.g.

Bất Động Trí Acalaj¤àna

Văn Thù Sư Lị Ma¤jusrã Kim sắc

Hyranyavarõa Bất Động Trí Acalaj¤àna

Văn Thù Sư Lị Ma¤jusrã

Kim sắc Hyranyavarõa Phật Phương nam B.t.

T.g.

Trí Hỏa (Trí Tuệ Hỏa)

Agnãj¤àna Giác Thủ

Buddha÷rã Lạc sắc Rucivarõa Vô Ngại Trí Agnãj¤àna Giác Thủ

Buddha÷rã Diệu sắc Rucivarõa Đt A Thệ Đọa Acalajnàna

Văn Thù Sư Lị

Ma¤jusrã Hất liên hoàn Hyranyavarõa A Ni La Đọa Agnilaj¤àna ?

Phật Đà Sư Lị

Buddha÷rã Lâu kỳ hoàn

Rucivarõa Đk

A Chiên Đọa Hoàn Acalaj¤àna Văn Thù Sư Lị Ma¤jusrã A Ni La Đọa Hoàn Agnilaj¤àna Phật Đà Sư Lị Buddha÷rã 164 HN 60 HN 80 Phật

Tây phương

B.t..

T.g.

Tập Trí (Tịnh Trí)

âcitàj¤àna Tài Thủ Dhana÷rã Hoa sắc Padmavarõa Diệt Ám Trí (Giải Thoát Trí)

A÷itaj¤àna Tài Thủ Dhana÷rã

Liên hoa sắc Padmavarõa

Bắc phương Phật B.t.

T.g.

Hành Trí (Cụ Oai Nghi Trí)

âcaraj¤àna Bảo Thủ

Ratna÷rã Chiêm bặc hoa sắc

Campaka-varõa Oai Nghi Trí âcaraj¤àna

Bảo Thủ Ratna÷rã Chiêm bặc hoa sắc Campaka-varõa

Đt A Tư Đà Đọa A÷itaj¤à

La Lân Sư Lị

Ratna÷rã Xa đâu hoàn

Padmavarõa A Xà Đọa âcaraj¤àna Đà na sư lị Dhana÷rã

Chiêm bội hoàn

Campaka-varõa Đk La Lân Sư Lị

Ratna÷rã

A Xà Đà Đọa Hoàn âcaritaj¤àna Đà Na Sư Lị Dhana÷rã

A CHÍ MÔ

阿至模

Phạn: Arciùmati Tạng: Hod þphrod ba can

Hán: (pâ) A chí mô 阿至模 (d) Huy diệu 暉曜, Diệm 熖, Diệm huệ 熖慧 Địa thứ tư trong 10 địa của Bồ tát. Các bản Hán đều dịch nghĩa, không có bản nào phiên âm. Phiên âm trên đây được tìm thấy trong Xuất tam tạng ký tập 9, với một bản danh sách mười địa phiên âm tiếng Phạn, với nhan đề Tiêm bị kinh thập trụ Hồ danh tinh thơ tự (tên tiếng Hồ về

10 trụ của Tiêm bị kinh kèm theo tựa) và có lời ghi là chưa rõ tác giả. Các bản dịch Hán (xem đồ biểu phụ lục ở cuối) cho thấy arciùmati được hiểu theo hai cách. Cách thứ nhất, từ ngữ đơn, gốc danh từ arciù: ngọn lửa, với đuôi matã lập thành hình dung từ giống cái là acriùmatã: sáng chói. Từ đó, ta có các dịch ngữ: vi diệu, diệm. Lối hiểu thứ hai, nó là một danh từ kép gồm arciù: ngọn lửa, và matã thường được dịch là huệ hay ý, mà nghĩa đen của nó là sự xu hướng, ý định, ước vọng. Từ đó, ta có dịch: diệm huệ trong nhiều bản dịch. Xem biểu đối chiếu sau:

Dbh Xtk 1

108796

Bramudità Vimalà Prabhàkarã2

Arciùmatã Sudurjayà Abhimukhã Dåraügama Acalà5 Sàdhumatã Dharmameghà Ba mâu đề dà Duy ma la Ba pha ca la A chí mô3 Đầu xà da A tì mục khư

Đầu la ca ma

A giá la

Sa đầu ma đề Đàm ma di ca

ThDl ThT 1

2 3 4 5 6 7 8 9 10 Hoan hỷ Ly cấu Minh Diệm Nan thắng Hiện tiền

Viễn hành Bất động Thiện huệ Pháp vân Hỷ Tịnh Minh Diệm

Nan thắng

Hiện tiền Thâm viễn Bất động Thiện huệ Pháp vân