Tư Điển Bách Khoa

ĐÀ KINH SỚ SAO VẤN BIỆN.

A DI ĐÀ KINH SỚ SAO HIỆT

阿彌陀經疏鈔擷

Hán: Phật thuyết A Di Đà kinh sớ sao hiệt 佛説阿彌陀經疏鈔擷, A Di Đà kinh sớ sao hiệt 阿彌陀經疏鈔擷, Di Đà sớ sao hiệt 彌陀疏鈔擷 Tên sách, một quyển, Tục 91, Từ Hòe Đình soạn, rút tỉa những tinh hoa của A Di Đà kinh sớ sao để chú thích lại A Di Đà kinh. Nội dung chia làm hai phần. Phần thứ nhất gồm bài tựa trình bày vì sao tin tưởng Tịnh độ, và bài lệ ngôn gồm bốn phàm lệ, nêu rõ những nguyên tắc phân đoạn cùng phương thức tiến A Di Đà Kinh Sớ Sao Hiệt hành chú giải. Phần hai áp dụng những nguyên tắc và phương thức ấy vào việc giải thích chính văn của bản kinh. Thứ nhất, phỏng theo lối phân đoạn kinh Kim Cang của thái tử Chiêu Minh, Từ Hòa Đình đã chia kinh A Di Đà thành mười hai phần, tức: (1) pháp hội chúng chứng, (2) Phật độ y chánh, (3) cây báu ao sen, (4) trời người cúng dường, (5) chim cây nói pháp, (6) Phật đức vô lượng, (7) phát nguyện vãng sinh, (8) tu trì chánh hạnh, (9) tán đồng khuyên tin, (10) nghe pháp tin nguyện, (11) hỗ tán cảm phát và (12) lưu thông phổ độ. Từ mười hai phần này, phàm lệ thứ hai, trừ phần đầu và phần cuối, tức đoạn tựa và đoạn lưu thông, rồi gộp mười phần còn lại thành bốn đoạn chính. Đoạn một, mô tả y báo và chánh báo, gồm phần hai, ba, bốn, năm và sáu, bắt đầu từ "Bấy giờ Phật bảo". Đoạn hai nói về sự vãng sinh, gồm phần bảy và tám, bắt đầu từ "Lại nữa, này Xá Lợi Phất, cõi nước Cực lạc". Đoạn ba ghi nhận việc chư Phật tán thán và hộ niệm, gồm phần chín và mười, bắt đầu từ "Xá Lợi Phất, như ta nay". Và cuối cùng, đoạn chư Phật tán thán nhau về việc khó, tức phần mười một, bắt đầu từ "Xá Lợi Phất, như ta nay xưng tán Phật" đến "thật là rất khó".

Với nội dung như thế, trong phần phàm lệ thứ tư, Từ Hòe Đình xác định phương thức chú giải như sau: "Di Đà sớ sao là sách chủ trương Tịnh độ, hộ trì chánh pháp của đại sư Liên Trì, trưng dẫn rộng rãi, chứng cứ rõ ràng, cộng hơn mười vạn lời, rất là bao quát. Nay rút tỉa tinh hoa của nó, chia chua vào dưới mỗi câu kinh văn, giúp cho việc đọc xem dễ dàng, gọi là Di Đà sớ sao hiệt". Vậy về quan điểm, Từ Hòe Đình đã tiếp thu lập trường Tịnh độ giáo của Châu Hoằng. Nhưng về phương pháp, ông có tham khảo thêm thủ pháp phân đoạn của thái tử Chiêu

Minh.

Sau A Di Đà kinh sớ sao hiệt có in kèm Di Đà kinh ứng nghiệm. Nội dung chia làm ba phần. Phần một chép chín truyện ứng nghiệm của việc tụng kinh A Di Đà. Phần hai chép mười truyện ứng nghiệm của việc niệm Phật. Phần ba chép việc Ngọc Phong đại sư yếu ngữ, lại chia làm ba mục nhỏ. Mục thứ nhất, ghi lại việc chích máu lưỡi để chép kinh của Cổ Côn. Mục hai, gồm hai bài tụng nêu lên lập trường xác định có cõi Tịnh độ của Phật A Di Đà, chứ không phải là " tự tâm bản tính". Mục ba, là bốn bài thơ cổ phong, ca ngợi việc xưng danh niệm Phật, kèm theo lời bình luận của Cổ Côn.

Nếu bài tựa của A Di Đà kinh sớ sao hiệt ghi việc Từ Hòe Đình viết nó vào năm Đồng trị thứ sáu (1867) lúc ông đã 69 tuổi, thì sự ra đời của A Di Đà kinh ứng nghiệm, sau đó chẳng bao lâu, bởi vì việc chích máu lưỡi chép kinh A Di Đà của Cổ Côn lại xảy ra vào năm Đồng trị quý dậu (1877). Đây là những tác phẩm xiển dương Tịnh độ giáo vào lúc "pháp môn Tịnh độ suy hại đến như vậy cũng có thể nói là cùng cực rồi", như lời nhận xét của Ngọc Phong. Từ Hòe Đình trở về với Tịnh đô "lúc tóc đã điểm sương, đường trước quạnh buồn, bóng chiều đã xế, rất sợ mang lông đội sừng, vãn cứu khôn ngõ", cho nên chỉ biết "Di Đà một quyển, thuyền từ được lên, hiệu Phật ngàn tiếng, đường giác vượt thông".

Xem thêm mục A DI ĐÀ KINH SỚ SAO.

A Di Đà Kinh Sớ Sao Sự Nghĩa

A DI ĐÀ KINH SỚ SAO SỰ NGHĨA

阿彌陀經疏鈔事義

Hán: A Di Đà kinh sớ sao sự nghĩa 阿彌陀經疏鈔事義, Di Đà sớ sao sự nghĩa 彌陀疏鈔 事義, Sớ sao sự nghĩa 疏鈔事義

Tên sách, một quyển, Tục 33, Châu Hoằng soạn, ghi chú và giải thích những điển tích hay trích văn trong A Di Đà Kinh Sớ Sao của mình.

Nội dung gồm cả thảy 185 hạng mục, chia ra 66 hạng mục cho quyển một, 53 cho quyển hai, 46 cho quyển ba, và 20 cho quyển bốn. 185 hạng mục này được gọi là 185 sự nghĩa, tức những việc cần cắt nghĩa để tiện cho người đọc. Đây là một quyển phụ chú làm công cụ cho việc tìm hiểu A Di Đà kinh sớ sao do chính tác giả soạn thảo, nên rất đáng tin cậy. Bản lưu hành ở đây là lấy từ Vân thê pháp vựng do Vương Vũ Xuân sưu tập. Trong hạng mục thứ mười nhan đề "Văn Thù thủ bát" của quyển thứ tư, người đứng in đã chua "Bản Đường (Tàu) và bản Hòa (Nhật) đều có ba hàng trống". Điều này chứng tỏ những giải thích về hạng mục đó của Châu Hoằng đã bị mất trong các bản in Tàu và Nhật bản.

Lại nước ta, bản in do Hòa thượng chùa Kim cang ở Tuy an là Ấn Tôn và đại sư Tâm Thiên chủ trương, không những thiếu hạng mục thứ mười ấy, mà ở quyển hai còn thiếu hạng mục "Quá ca chiên lân đà". Bản in này không ghi năm tháng được thực hiện. Nhưng cứ vào niên đại của Tâm Thiên, nó chắc chắn phải vào giữa thế kỷ thứ mười chín, khoảng từ năm 1830 trở đi.

Xem thêm mục A DI ĐÀ KINH SỚ SAO.

A DI ĐÀ KINH SỚ SAO VẤN BIỆN

阿彌陀經疏鈔問辨

Hán: A Di Đà kinh sớ sao vấn biện 阿彌陀經疏鈔問辨, Di Đà sớ sao vấn biện 彌陀疏鈔

問辨, Sớ sao vấn biện 疏鈔問辨 Tên sách, một quyển, Tục 33, Châu Hoằng soạn, trả lời và giải thích những vấn nạn về A

Di Đà kinh sớ sao của ông.

A Di Đà Kinh Sớ Sao Vấn Biện

Nội dung chia làm ba phần. Phần đầu gồm 28 câu hỏi do những người khác đề xuất, kèm theo với 28 câu trả lời của Châu Hoằng về những vấn đề: 1. Niệm Phật là tinh tấn ba la mật, 2. Quả vị trong mười trụ và mười địa, 3. Quan hệ giữa năm pháp của Lăng già và ba tự tính của Duy thức, 4. Khả năng so sánh giữa kinh A Di Đà với Đại A Di Đà kinh và Quán kinh, 5. Ý nghĩa của từ Phạn, 6. Vì sao lấy bốn tất đàn làm phương pháp, 7. Việc Phật nói như sắc dụ của thánh vương, 8. 91 kiếp là hai kiếp, 9. La Thập là dịch sư của một ngàn đức Phật, 10. Ý nghĩa của hiển và mật, 11. Vị trí của tạng kinh duyên giác, 12. Nghĩa chữ Xá vệ, 13. Nghĩa chữ 'hỗ thị' , 14. Tăng giữ giới thấy Phật, 15. Nghĩa chữ Ca Diếp, 16. Nguyên do vào đạo của Câu Si La, 17. La Hầu là con ai?, 18. Đại ý tiểu đoạn một của chính tôn, 19. Tên Tu ma đề và Cực lạc, 20. Thứ tự của bốn cõi Cực lạc, 21. Sự khổ vui và bốn cõi, 22. Nghĩa chữ thanh lương, 23. Thanh lương và sự thay đổi vật lý ở Tịnh độ, 24. Cực lạc và năm hành, 25. Nghĩa chữ 'Tự qui y Phật', 26. So sánh âm nhạc Cực lạc với các cõi trời, 27. Tính bất thối, 28. Quan hệ giữa quả Tu đà hoàn và Bổ xứ một đời.

Phần hai gồm 12 câu hỏi đúng ra "nên hỏi những câu hỏi trước không đề cập tới, nên tự mình đặt ra" của Châu Hoằng: 1. Quan hệ giữa A Di Đà kinh và Đại A Di Đà kinh, 2. Sao tả y và chánh báo, 3. Các hành là vô thường thì niệm Phật sao có tác dụng, 4. Vì sao niệm Phật phải phát nguyện, 5. Niệm Phật với ngộ đạo, 6. Trì danh và trì chú, 7. Tham thiền với niệm Phật, 8. Ngày đêm chim hót, 9. Tính viên giáo của kinh, 10. Tính đốn giáo của nó, 11. Tại gia niệm Phật có thuộc thượng bối không?, 12. Chim cộng mạng.

Phần ba là phần trả lời câu hỏi của Ngu Đức Viên về ba vấn đề là chim cộng mạng, bạch hạc và ác đạo. Châu Hoằng tả Ngu Đức Viên là một "cư sĩ, tài ba trác lạ, học thức uyên bác, trong nước Chấn đán, ít người sánh bì, nay ở cửa thiền, chính cả hai nhà Nho và Thích đều trông vào, lấy làm cờ đỏ, để theo đó mà chuyển đổi". Cho nên, trong hai phần trên, Châu Hoằng nói ông "biện luận là nhằm bẻ gãy và dẹp yên những cuồng ngu". Còn đối với Ngu Đức Viên thì ông "biện luận, ấy là biện luận đối với người hiền trí, bình tĩnh để mà thương xác, xin đừng lấy lệ hai phần trên mà xem. (Ta) rất biết cư sĩ thương ta, muốn việc khắc sách ấy thành sách trọn vẹn vậy".

Lý do để viết Di Đà sớ sao vấn biện, ngay từ đầu, Châu Hoằng đã ghi: "Khi Sớ sao đã tụng ra, có người không đồng ý, đưa lời đến cật vấn. Điều nào có thể theo thì vui mừng chấp nhận, điều nào không thể theo thì mỗi mỗi biện luận để sửa lại, trong đó điều nào không khẩn yếu thì để đấy mà không ghi ra. Việc nghiên cứu căn cơ, phân tích lý lẽ, không thể khống chế được. Ấy chẳng phải là thích cãi cọ, mà đáng gọi là một nỗi vui trong giáo pháp". Thế đủ rõ Di Đà sớ sao vấn biện một mặt trả lời những vấn nạn do Di Đà sớ sao gây ra, một mặt trình bày thêm những kiến giải của Châu Hoằng, mà trong Di Đà sớ sao ông chưa có dịp đề xuất.

Quan điểm để viết Di Đà sớ sao vấn biện tất không ra ngoài quan điểm của Di Đà sớ sao, nên tự thân nó không cung hiến một nét nào mới. Sự thật, nói chỉ có mục đích là làm rõ một số A Di Đà Kinh Sớ Sao Vấn Biện vấn đề mà Di Đà sớ sao gây ra thắc mắc hay chưa có dịp nói rõ mà thôi. Vì vậy, lập trường của A Di Đà sớ sao vấn biện là lập trường của A Di Đà sớ sao.

Bản lưu hành hiện nay của nó là bản lấy từ Vân thê pháp vựng của Vương Vũ Xuân.

Xem thêm mục A DI ĐÀ SỚ SAO và A DI ĐÀ SỚ SAO SỰ NGHĨA.

A DI ĐÀ KINH THÔNG TÁN SỚ

阿彌陀經通讚疏

Hán: A Di Đà kinh thông tán dớ 阿彌陀經通讚疏, Thông tán sớ 通讚疏, Thông tán 通讚

Tên sách, ba quyển thượng, trung, hạ, Đại 37 Kinh sớ bộ 5 ĐTK 1758, Khuy Cơ soạn, giải thích A Di Đà kinh theo bản dịch La Thập trên cơ sở tư tưởng Duy thức.

Nội dung chia làm sáu phần: Phần một, trình bày tổng quát về nguyên do nói kinh này, dẫn lời trong phẩm Phương tiện và phẩm Thọ lượng của kinh Pháp Hoa, xác định là nhằm cho những chúng sinh nhác nhớm và tán loạn, giúp họ phá được ba vòng vây là vô thường, bất tịnh và khổ. Phần hai, qui định tôn chỉ của kinh. Nếu theo lập trường phân chia kinh luận làm bốn tôn là lập tính, phá tính, phá tướng và hiển thật, thì kinh này thuộc về tôn chỉ hiển thật. Còn nếu chia làm tám tôn là ngã pháp không hữu, hữu pháp vô ngã, pháp vô khứ lai, hiện thông giả thật, tục vọng chân thật, chư pháp giả danh, thắng nghĩa giai không và ứng lý viên thật, thì kinh này thuộc về tôn ứng lý viên thật. Trong ba thừa thì kinh này thuộc Đại thừa, trong ba tạng thì kinh này thuộc về tạng Bồ tát, và trong mười hai phần giáo, thì kinh này thuộc loại không hỏi mà nói. Phần ba, trình bày về bản chất và tác dụng của kinh. Bản chất của kinh hay gọi là giáo thể là nhằm tóm thâu mọi hiện tượng về bản chất của chúng, tóm thâu mọi đối tượng từ tâm thức, tóm thâu mọi giả tướng từ thực chất, phân biệt bản chất và tác dụng, và tập trung những sự thật rõ ràng. Còn về tác dụng của kinh là nhằm tỏ rõ cái nhơ cái sạch, cõi uế, cõi tịnh. Phần bốn, xác định thời đại ra đời và quá trình phiên dịch của kinh. Kinh này trước sau có bốn cách dịch, tức bản La Thập, bản Cầu Na Bạt Đà La, bản Huyền Tráng và bản A Di Đà kinh kệ tụng. Về thời đại ra đời của kinh, tác giả ghi nhận năm thuyết giáo phán của Trung quốc và hai thuyết của Ấn độ, nhưng không xác định rõ kinh ấy cụ thể thuộc vào thời nào, chỉ trừ thuyết của Giới Hiền, xác định nó thuộc giáo phi không phi hữu của thời thứ ba. Phần năm, bàn về tính chất đốn tiệm của giáo lý Tịnh độ, xác định nó thuộc về đốn giáo. Năm phần vừa tóm tắt cấu tạo nên lời tựa của A Di Đà kinh thông tán sớ này. Phần sáu là phần chính giải thích kinh văn. Phần này chia làm hai phần nhỏ. Thứ nhất là giải thích nhan đề kinh. Thứ hai là giải thích bản văn. Trong phần nhỏ giải thích bản văn này, tác giả sử dụng lối phân đoạn tiêu chuẩn thông thường và chia bản văn ra làm ba đoạn là đoạn A Di Đà Kinh Thông Tán Sớ tự, đoạn chính tôn và đoạn lưu thông. Đoạn tự lại chia làm năm đoạn nhỏ giải thích từ "Như thị ngã văn" đến "chư thiên đại chúng câu", tạo nên quyển thượng của bản sớ. Đoạn chính tôn chiếm gần trọn quyển trung và quyển hạ, giải thích toàn bộ bản văn còn lại, trừ những câu kết thuộc về đoạn lưu thông. Trong đoạn chính tôn này lại chia ra sáu đoạn nhỏ, gồm: 1. nêu lên kết quả Tịnh độ, 2. nói rõ nguyên nhân cõi Tịnh độ ấy, 3. các đức Phật xác minh, 4. sự phát nguyện của người niệm Phật, 5. các đức Phật ca ngợi đức Thế Tôn đã thành đạo ở Ta bà và chỉ phương pháp niệm Phật, 6. đức Thế Tôn tự trình bày cái sự khó của mình trong việc chỉ ra phương pháp ấy. Trong mỗi đoạn nhỏ này còn phân chia ra nhiều mục tiết nữa để giải thích.

Cuối quyển hạ có ghi thêm lời đề của tăng thống Thiều Hiển viết vào năm Đại an thứ năm (1089) và của pháp sư Nguyên Giác viết vào năm Gia lịch thứ nhất (1326). Lời đề của Thiều Hiển nói A Di Đà kinh thông tán sớ là do Hựu Thế Tăng thống Nghĩa Thiên tìm được ở Trung quốc trong khoảng những năm Nguyên phong Nguyên hựu đời Tống (1078-1094), rồi đưa về Triều tiên. Thiều Hiển đứng ra khắc vào năm Mậu thìn (1088). Năm sau thì khắc xong. Lời đề của Nguyên Giác ghi lại lai lịch truyền thừa của bản sớ ấy ở Nhật bản. Theo đó thì nó được truyền vào năm Vĩnh trường thứ hai (1097), được chép lại vào những năm Khương hòa thứ tư (1102) và Gia lịch năm thứ nhất (1326). Như thế, bản truyền vào Nhật bản là từ bản của Nghĩa Thiên thỉnh từ Trung quốc. Sau này nó đã được khắc bản trong thời Đức xuyên (1603- 1868) và trở thành bản đáy cho bản in trong Đại tạng ngày nay.

Với một lai lịch như thế cộng thêm những chi tiết xuất hiện trong nội dung của bản sớ, người ta đã nghi ngờ tác quyền của bản sớ này không phải của Khuy Cơ. Đây là trường hợp giống với A Di Đà kinh sớ (x.) của Khuy Cơ bàn trên. Nghĩa là (1) việc giải thích những tên chữ Phạn trong bản Thông tán sớ đã không chứng tỏ người viết thông thạo Phạn văn như Khuy Cơ, và (2) quan hệ học lý và trí thức giữa Huyền Tráng và Khuy Cơ đã không thể hiện ở trong bản sớ.

Tuy thế, quan điểm lý giải A Di Đà kinh ở đây là quan điểm duy thức giống như trường hợp A Di Đà kinh sớ của Khuy Cơ, dẫu không tuyên bố một cách rõ ràng. Do đó, những người nghiên cứu trước như Điển Thọ đã cho rằng "hai sớ dù có xuất nhập với nhau, đã phản ảnh được nghĩa của kinh giống như một nhà có hai ngọn đèn chiếu rọi mọi vật càng thêm sáng", như A Di Đà kinh sớ bạt viết năm Quang chính thứ tư (1792) của ông ghi nhận.

Về phương pháp, dù A Di Đà kinh thông tán sớ được xác định là viết theo lối tán, tức có ý chứa đựng sự phân biệt, tốt xấu, hay dở, nhưng nói chung nó vẫn sử dụng lối giải thích tiêu chuẩn của các bản sớ là trước nêu một câu văn trong kinh rồi làm lời tán để giải thích. Đây là lối tiền tiêu hậu thích.

Xem Tịnh độ y bằng kinh luận chương sớ mục lục, Liên môn loại tụ kinh tịch lục T A Di Đà Kinh Trích Yếu Dị Giải

A DI ĐÀ KINH TRÍCH YẾU DỊ GIẢI

阿彌陀經摘要易解

Hán: Phật thuyết A Di Đà kinh trích yếu dị giải 佛説阿彌陀經摘要易解, A Di Đà kinh trích yếu dị giải 阿彌陀經摘要易解, Di Đà trích yếu dị giải 彌陀摘要易解, Dị giải 易解

Tên sách, một quyển, Tục 91, Chân Tung Bàn Đàm soạn, giải thích ngắn gọn A Di Đà kinh cho những người mới vào tu tập Tịnh độ giáo.

Nội dung chia làm hai phần. Phần thứ nhất giải thích nhan đề kinh. Phần thứ hai giải thích kinh văn, phân thành ba đoạn là tựa, chính tôn và lưu thông. Đoạn tựa từ "Như vậy tôi nghe" đến "đại chúng đều đủ", sử dụng thuyết sáu thành tựu để trình bày. Đoạn chính tôn từ "Bấy giờ Phật bảo" đến "thật là rất khó", mô tả nội dung chính của kinh, gồm y báo và chánh báo của thế giới Cực lạc, phương pháp để vãng sinh về thế giới ấy, và các đức Phật trong sáu phương đều cùng tán thán phương pháp đó với đức Phật Thích Ca. Đoạn lưu thông là những câu còn lại. Sau phần giải thích chính kinh văn, Chân Tung còn giải thích sơ thêm ý nghĩa của Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bản đắc sinh Tịnh độ đà la ni.

Cuối cùng, có bài chí không ghi người viết và năm tháng, nói rằng "Bản Dị giải này vốn là nhân của người mới học tu tập Tịnh độ, để được quả Bồ đề. Do thế, nhân nó là từ ngắn gọn. Cho nên, văn nó có rút gọn chỗ dễ hiểu, mà giải chỗ khó biết, nghĩa nó lấy ra từ tôn chỉ lớn, mà rút gọn những lời giải thích dài. Phạn ngữ thì chỉ phiên âm tên, pháp số thì chỉ nêu cái tổng quát. Ấy muốn khiến người học rõ được đại khái. Nó không giống như những bản chính chú, mà đòi hỏi đầy đủ mọi thể, nhưng cũng có biện giải những gì nên biện giải, làm rõ những gì nên làm rõ, như trong kinh nói đến phương pháp trì danh là thiện căn phước đức, đến hiệu quả của vãng sinh là bất thối bồ đề v.v... Lý nó cần phải đả thông ... Lý nó nếu đã rõ rồi, thì việc trì danh mới không nhập vào đường ma .... Cho nên, bản Dị giải này đây không phải là không khiến người sơ học sinh lòng tin, một giúp rập cho việc trì danh vậy".

Mục đích viết A Di Đà kinh trích yếu dị giải như thế được qui định khá rõ ràng, ấy là nhằm giúp đỡ những người sơ học tu tập Tịnh độ, đặc biệt là thực hành phương pháp trì danh niệm Phật. Với mục đích đó, quan điểm nó rõ ràng là một quan điểm Tịnh độ giáo thuần túy. Về phương pháp, nó không có những cống hiến gì đặc sắc, vẫn sử dụng thủ pháp thông thường của các nhà chú giải trước mà ông nhắc đến như Thiên Thai Trí Khải, Từ Ân Khuy Cơ, Linh Chi

Nguyên Chiếu, Vân Thê Châu Hoằng.

Về bản thân Chân Tung và niên đại viết ra A Di Đà kinh trích yếu dị giải, hiện nay chưa có tài liệu cụ thể nào ghi rõ. Chỉ thấy trong đoạn chú thích hai chữ 'như thị', hai câu dẫn từ A Di Đà kinh sớ sao của Châu Hoằng, mà ông gọi là "Cổ đức nói". Thế chứng tỏ Chân Tung sống cách Châu Hoằng khá xa trong thời gian, để một người trở thành "cổ đức" đối với người kia.

A Di Đà Kinh Trích Yếu Dị Giải

Thêm vào đó, bản in lưu hành ngày nay có chua Chân Tung thuộc đời Thanh. Do thế, ông hẳn đã sống từ thế kỷ thứ mười tám trở về sau.

A DI ĐÀ KINH TRỰC GIẢI CHÍNH HẠNH

阿彌陀經直解正行

Hán: Phật thuyết A Di Đà kinh trực giải chính hạnh 佛説阿彌陀經直解正行, A Di Đà kinh trực giải chính hạnh 阿彌陀經直解正行, Di Đà trực giải chính hạnh 彌陀直解正行, Trực giải chính hạnh 直解正行

A Di Đà kinh sớ sao.

Tên sách, một quyển, Tục 33, Liễu Căn soạn, giải thích A Di Đà kinh trên cơ sở tư tưởng

Nội dung chia làm hai phần. Phần thứ nhất, giải thích nhan đề của kinh và tiểu sử của dịch giả La Thập. Phần thứ hai, giải thích chính văn của kinh, lại chia làm ba đoạn, tức tựa dẫn, chính tôn và lưu thông. Đoạn tựa dẫn bắt đầu từ "Như vậy tôi nghe" đến "đại chúng đầy đủ", và được gọi là chứng tín tự dẫn, phân tích phần nhập đề của kinh bằng thuyết sáu thành tựu. Đoạn chính tôn giải thích chính nội dung của kinh, chia ra làm nhiều đoạn nhỏ, mà tựu trung có thể phân thành ba mục là (1) mục nói về chánh báo và y báo của thế giới Cực lạc, (2) mục nói đến những yếu tố đễ vãng sinh về thế giới ấy và (3) mục ghi nhận lời ca ngợi của không những đức Phật Thích Ca, mà còn của các đức Phật trong sáu phương thế giới. Đoạn cuối bắt đầu từ "Phật nói kinh này xong" đến hết, được gọi là đoạn lưu thông, vì "giáo phán tất phải lưu thông". Ngoài nội dung vừa tóm tắt, Liễu Căn còn giải thích nhan đề chú Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bản đắc sinh Tịnh độ đà la ni và nói về ý nghĩa của việc trì chú này cùng việc niệm Phật vãng sinh. Cuối cùng là bài chí của Liễu Căn ghi lại nguyên do viết ra A Di Đà kinh lược giải chính hạnh.

Bài chí ấy viết: "Xét Phật thuyết A Di Đà kinh, xưa có bản chú, tôi từng tìm mua hơn 20 năm qua mà không có được. Bản lưu hành ở đời chỉ thấy Sớ sao của đại sư Liên Trì. Thánh kinh cao diệu, sớ giải lại tinh thâm. Người mới học đọc chúng, thật khó lĩnh hội. Liễu Căn tôi không quản ngu muội, tay viết ra những lời dễ hiểu về Tịnh độ, trích thêm những câu từ Tịnh độ văn của Long Thư cư sĩ, gồm chép những di huấn của tiên sư, tập thành một bô, đặt tên là Trực giải chánh hạnh. Thỉnh thoảng có xen vào lời nào ức đoán thì cũng ví như trèo cao đi xa, tất trước phải từ gần thấp mà nói, để người xem dễ thông hiểu. Nếu muốn tìm sâu diệu chỉ của kinh thì đã có Sớ sao. Liễu Căn đâu dám tán thêm một lời".

Mục đích của việc viết ra A Di Đà kinh trực giải chánh hạnh như thế là nhắm đáp ứng yêu cầu học tập của những người mới bước vào ngưỡng cửa nghiên cứu giáo lý Tịnh độ, một yêu cầu mà A Di Đà kinh sớ sao của Châu Hoằng chưa thỏa mãn do tính chất tinh thâm của nó.

A Di Đà Kinh Trực Giải Chính Hạnh

Vì vậy, ngoài tác phẩm của Châu Hoằng, Liễu Căn đã thái trích thêm những văn cú từ Long thư tịnh độ văn của Vương Nhật Hưu và những di huấn của các tiên sư, nhắm nói rõ giáo lý ấy của A Di Đà kinh bằng những lời lẽ dễ hiểu và ngắn gọn. Hẳn vì qui định nhiệm vụ của bản chú giải mình như vậy, Liễu Căn đôi khi đã đi đến chỗ giải thích một cách tùy tiện, thậm chí sai lầm. Chẳng hạn, tên của dịch giả Cưu Ma La Thập, thường được gọi tắt là La Thập, đã được Liễu Căn giải thích là "kẻ có thể thông đạt văn tự của hai nước, nên gọi La Thập (Hán: năng đạt lưỡng địa văn tự chi thập, sở xưng La Thập). Hoặc những sai lầm của Châu Hoằng vẫn được lập lại, như giải thích tên Càn Đà Ha Đề là Bất Hưu Tức.

Tuy thế, để bù đắp cho những thiếu sót vừa kể, Liễu Căn đã vận dụng tiểu truyện của những người đã niệm Phật thành công, tức được vãng sinh, để chỉ dẫn những người mới học con đường Tịnh độ tất yếu có thể hoàn thành ước vọng thoát khổ được vui. Cho nên, trong từng đoạn chú giải, ông thường trưng dẫn một vài truyện liên hệ với đại ý của đoạn ấy. Đây phải kể là một thủ pháp đặc sắc của A Di Đà kinh trực giải chánh hạnh. Những truyện đó có thể là xưa do sách vỡ chép lại, có thể là nay, mà Liễu Căn nghe được vào thời mình. Chính chúng đã làm cho những lời giải của ông thêm khí sắc lôi cuốn và truyền cho người đọc một niềm tin vững chãi vào hiệu lực của A Di Đà kinh và phương pháp niệm Phật.

Bài chí trên viết vào năm Càn long giáp thìn (1784), như vậy chứng tỏ Liễu Căn sống vào hậu bán thế kỷ mười tám, khi phong trào tín ngưỡng Tịnh độ giáo phát triển mạnh mẽ với những khuôn mặt nổi bật như Bành Tế Thanh (1740-1796). Cho nên, ông không những giải thích A Di Đà kinh trên lập trường Tịnh độ giáo, mà còn cổ xúy vận động cho sự phát triển của phong trào ấy qua việc nêu cao và tuyên dương những tấm gương niệm Phật thành công, hầu mời gọi những người còn đứng ngoài phong trào.

Xem thêm mục A DI ĐÀ KINH SỚ SAO.

A DI ĐÀ KINH ƯỚC LUẬN

阿彌陀經約論

Hán: A Di Đà kinh ước luận 阿彌陀經約論, Di Đà ước luận 彌陀約論 Tên sách, một quyển, Tục 33, Bành Tế Thanh soạn, giải thích A Di Đà kinh một cách ngắn gọn trên cơ sở tư tưởng Tịnh độ giáo. Nội dung chia làm bốn phần. Phần một nói rõ yếu lĩnh của kinh, theo đó thì "kinh này lấy nhất tâm làm tôn chỉ, lấy trì danh làm thực hành, lấy tín nguyện làm dẫn đạo, lấy bất thối chuyển làm lộ trình, lấy sự giác ngộ đúng đắn không gì hơn làm cứu cánh". Phần hai trình bày những lợi ích của sự vãng sinh về thế giới Cực lạc, trong đó có việc tránh được bốn nỗi khổ, thụ A Di Đà Kinh Trực Giải Chính Hạnh hưởng được sáu niềm khoái lạc và năm điều tốt đẹp. Phần ba trả lời những vấn nạn về tư tưởng Tịnh độ của kinh, mà tóm tắt thì gồm bốn câu hỏi. Câu hỏi thứ nhất về "trong tâm thanh tịnh vốn không có một vật gì, thì những công đức như vậy những trang nghiêm như vậy, há chẳng khác gì dụi mắt cho nổi đom đóm, vẽ đất thành bánh?". Câu hỏi thứ hai về việc "khổ sướng đều quên, sạch dơ chẳng hai thì mới khế hợp chân như, thế làm sao nổi lên chuyện bỏ khổ dơ mà chụp lấy sướng sạch?". Câu hỏi thứ ba về chuyện khi "lâm chung, Phật A Di Đà hiện ở trước mặt, ấy là do phân thân ứng khắp, hay do thức hiện ra? Nếu bảo do Duy thức, thì nó là huyễn không phải chân. Nếu bảo do phân thân thì rời tâm không có Phật". Câu hỏi thứ tư dẫn đến câu hỏi của Huệ Năng nói: "Người phương đông niệm Phật cầu sinh phương Tây, thì người phương Tây niệm Phật cầu sinh về nước nào?" Phần bốn là bài kệ hồi hướng, kêu gọi mọi người tin tưởng pháp môn niệm Phật mà A Di Đà kinh đã tuyên dương.

Bành Tế Thanh, hiệu là Thiệu Thăng, sinh năm 1740 và mất năm 1796, trước chuyên về Nho, sau theo Phật, chuyên tu về Tịnh độ. Ngoài A Di Đà kinh ước luận, ông còn viết Quán vô lượng thọ Phật kinh ước luận và đặc biệt Nhất thừa quyết nghi luận phê bình các quan điểm sai trái của các nhà Tống nho.

A DI ĐÀ KINH YẾU GIẢI

阿彌陀經要解

Hán: Di Đà yếu giải 彌陀要解, Yếu giải 要解

Tên sách, một quyển, Đại 37 kinh sớ bộ 5 ĐTK 1762, Trí Húc soạn, giải thích A Di Đà kinh theo bản La Thập dựa trên cơ sở phối hợp các tư tưởng của phái Tịnh độ, Hoa nghiêm và

Thiền.

Nội dung chia làm hai phần. Phần đầu trình bày một số vấn đề tổng quát liên hệ đến A Di Đà kinh, gồm năm vấn đề: 1. Giải thích nhan đề Phật thuyết A Di Đà kinh; 2. Xác định bản chất giáo lý của kinh và trình bày thật tướng; 3. Nói rõ mục đích của kinh là bày tỏ phương hướng tu hành gồm ba yếu tố là lòng tin, quyết tâm và sự thực hành trì danh; 4. Trình bày tác dụng vãng sinh tịnh độ và được quả bất thối của kinh; 5. Xác định giáo tướng tức bộ loại của kinh, là thuộc loại không hỏi mà nói, gồm trong kinh tạng Bồ tát.

Phần hai đi vào việc giải thích bản văn. Trí Húc sử dụng thủ pháp thông thường của nhà chú giải là chia ba đoạn: Tự, chính tôn và lưu thông. Khác với một số sớ, đoạn tự ở đây bắt đầu từ đoạn mở đề cho đến "hiện đang nói pháp", chia ra thông tự và biệt tự. Thông tự tức là đoạn tự của các bản sớ khác, còn biệt tự tức là câu "Xá Lợi Phất... hiện đang nói pháp". Ở đây, Trí Húc đã chấp nhận lối phân chia của Tuệ Tịnh trong A Di Đà kinh nghĩa thuật (x.). Về đoạn chính tôn và lưu thông, Trí Húc sử dụng lối phân đoạn của Trí Viên trong A Di Đà kinh sớ (x.), A Di Đà Kinh Yếu Giải chia từ "Xá Lợi Phất vì sao nước kia được gọi là Cực lạc" đến "nên phát nguyện về nước kia" là thuộc về đoạn chính tôn, phần còn lại là thuộc về đoạn lưu thông. Trong đoạn chính tôn lại chia làm hai đoạn nhỏ. Đoạn nhỏ một, trình bày diệu quả của bản thân và thế giới Cực lạc để gợi lòng tin ưa; đoạn nhỏ hai, khuyến phát nguyện trì danh để tạo nhân vãng sinh về nước Cực lạc. Trong mỗi đoạn nhỏ này còn phân tích ra nhiều mục nữa. Đoạn lưu thông phân làm năm đoạn nhỏ: 1. Dẫn sự ca ngợi của sáu phương các đức Phật để khuyến tin, 2. Nêu tên các đức Phật để giải thích, 3. Nêu lên sự phát nguyện ở trong ba đời, 4. Dẫn việc các đức Phật ca ngợi sự khó để thúc đẩy lòng tin, 5. Đại chúng vui vẻ tin nhận.

Về quan điểm và phương pháp thì ở đây Trí Húc cố gắng dung hiệp ba dòng tư tưởng lớn của Phật giáo thời ông là Hoa nghiêm, Thiền và Tịnh độ. Ngay trong phần trình bày năm vấn đề tổng quát, ông đã gọi bằng tên "ngũ trùng huyền nghĩa". Sự thật thì đây là một vay mượn từ A Di Đà kinh nghĩa sớ của Trí Khải. Rồi lối phân chia thông tự biệt tự nó chịu ảnh hưởng của Tuệ Tịnh. Về việc phân đoạn chính tôn và lưu thông thì lại sử dụng thủ pháp của Trí Viên. Tuy thế, trong lời tựa và lời bạt ở đầu và cuối quyển sách của mình, Trí Húc đã nhắc đến A Di Đà kinh sớ sao của Diệu Tôn1 và đặc biệt là A Di Đà kinh lược giải viên trung sao của U Khê Truyền Đăng (1554-1627) và A Di Đà kinh sớ sao của Vân Thê Châu Hoằng, mà ông ca ngợi là "như mặt trời mặt trăng ở trên trời, ai có mắt thì thấy. Nhưng vì văn lắm nghĩa nhiều, bến bờ không ai lường được, đến nỗi những người mới học biết ít thì ý nguyện và lòng tin khó bề nói lên". Cho nên, Trí Húc đã viết A Di Đà kinh yếu giải, "không dám cùng hai ông ấy sánh khác, cũng không dám cùng hai ông ấy gượng giống". Thế là Trí Húc xác định rõ quan điểm và phương pháp của mình. Ông dựa vào Châu Hoằng cũng như Truyền Đăng, một bên là Tịnh và Hoa nghiêm, một bên là Thiền, để viết nên bộ Yếu giải ấy.

Trong lời bạt ở cuối sách, Trí Húc cho biết ông viết A Di Đà kinh yếu giải vào ngày hai mươi bảy tháng chín năm đinh hợi (1647) và đến ngày mồng năm tháng mười thì xong, lúc bấy giờ ông bốn mươi chín tuổi. Ông kể lại là khi mới xuất gia, ông tự phụ mình là một môn đồ của thiền tôn nên rất coi thường phương pháp niệm Phật. Đến khi đau bệnh muốn chết, nhân đọc hai bộ sao của Diệu Tôn 2 và Viên Trung cùng bộ sớ sao của Châu Hoằng, mới biết năng lực kỳ diệu của pháp môn ấy. Nhân có người bạn là Khử Bệnh đại sĩ tu theo pháp môn đó đã lâu, yêu cầu viết một bản giải thích tóm tắt. Đó là lý do ra đời của bộ A Di Đà kinh yếu giải của Trí Húc.

Sau lời bạt của Trí Húc có lời hậu tựa khi đem ra khắc bản Yếu giải của Chính Tri, không ghi năm tháng. Nhưng đây có lẽ là lần khắc thứ nhất, bởi vì trong lần khắc vào năm Diên bảo thứ sáu (1678) của Nhật bản thì đã có lời hậu tựa ấy. Sau đó, năm Càn long thứ 18 (1754) được in lại một lần nữa. Đây là hai bản khắc, tức bản Diên bảo và bản Càn long, được sử dụng để in lại bản văn trong Đại tạng kinh.

Ở Việt nam, trong bản in Tam tạng mục lục do Pháp Chuyên Diệu Nghiêm chép ra vào năm Cảnh hưng Ất mùi (1775) và sau này môn đồ là Toàn Lý và đệ tử của Toàn Lý là Viên A Di Đà Kinh Yếu Giải

Giác in lại vào năm Minh mạng thứ hai mươi mốt (1840) có ghi Di Đà yếu giải thuộc hòm 40 của Tục tạng kinh. Trong Các tự kinh bản Ngọc sơn thiện thư lược sao mục lục có ghi bản gỗ của Di Đà yếu giải tàng trữ tại chùa Vĩnh nghiêm tỉnh Hải dương. Như thế, A Di Đà kinh yếu giải tương đối phổ biến rộng rãi.

Trí Húc là một trong bốn tác gia lớn của Phật giáo thời Minh mạt. Cùng với Vân Thê Châu Hoằng, Tử Bá Tinh Khả (1543-1603) và Hám Sơn Đức Thanh (1546-1623), ông đã chấn chỉnh và cải cách nền Phật giáo lúc ấy. Sinh năm 1599 và mất năm 1654, ông trước tác rất nhiều gồm ba lãnh vực kinh, luật, luận và cả đến Nho giáo nữa. Ông cố gắng tổng hợp tinh hoa của các tôn phái khác nhau và phàn nàn tình cảnh chia rẽ giữa các tôn phái ấy. Nỗ lực này thể hiện rõ ràng trong chính A Di Đà kinh yếu giải.

Xem mục TRÍ HÚC

A DI ĐÀ KINH YẾU GIẢI TIỆN MÔNG SAO

阿彌陀經要解便蒙鈔

Hán: Phật thuyết A Di Đà kinh yếu giải tiện mông sao 佛説阿彌陀經要解便蒙鈔, Di Đà yếu giải tiện mông sao 彌陀要解便蒙鈔, Tiện mông sao 便蒙鈔, Tiện mông 便蒙

Tên sách, ba quyển (thượng, trung, hạ), Tục 91, Đạt Mặc soạn, giải thích A Di Đà kinh yếu giải của Trí Húc.

Nội dung chia làm ba phần. Phần thứ nhất giải thích nhan đề bản giải và bài tựa của Trí Húc. Phần hai được gọi là 'giải kinh', phân thành hai đoạn lớn. Đoạn lớn một giải thích năm vòng huyền nghĩa do Trí Húc tiếp thu thủ pháp sớ giải của các nhà Thiên thai và trình bày theo cách hiểu riêng của mình, tức thích danh, biện thể, minh tôn, lực dụng và giáo tướng. Đoạn lớn hai, giải thích lại những yếu giải của Trí Húc về chính kinh A Di Đà, trong đó thủ pháp phân đoạn thành tựa, chính tôn và lưu thông của Đạo An đã được vận dụng. Phần ba giải thích bài bạt của Trí Húc, một của Chính Tri Khử Bệnh, và một của Tánh Đán viết năm 1780 cho lần in lại năm Càn long canh tuất (1790).

Ngoài nội dung vừa kể, Tiện mông sao còn mở đầu với hai bài tựa, một bài của Tịnh Nghiệp Liên Thôn thị viết năm Đạo quang thứ ba mươi (1850) và một của chính Đạt Mặc, và kết thúc với hai bài bạt, một của môn nhân Ngộ Cụ và một của Liên Nhụy thị viết năm Quang tự thứ hai mươi ba (1897). Bài tựa của Tịnh Nghiệp Liên Thôn thị nói: "Nay đề tên Tiện mông sao là vì sao? Ấy do giảng sư Lượng công của tịnh nghiệp trường Tư phước, vì sâu xót hàng vị tiến, trí non, tuệ cạn, nghe hiểu ít oi, khó thấu hết được tâm yếu của Ngẫu Ích lão nhân, chỉ sợ ngu mông chìm đắm, luống theo các dị kiến chấp lý bỏ sự ...... Sau những buổi giảng xong, bèn A Di Đà Kinh Yếu Giải Tiện Mông Sao theo bút viết thành sách". Như vậy, Tiện mông sao có được tên ấy là vì nhằm cho những người ngu mông tiện hiểu tâm yếu của Trí Húc.

Bài tự tựa của chính Đạt Mặc giải thích ngược lại: "Tôi bẩm tính ngu xuẫn, tuy đã giảng bản giải đó hơn mười nơi, nhọc tâm khổ tứ, cứ giảng cứ quên. Cho nên vào năm kỷ hợi (1839) kiết hạ ở chùa Bảo thông, Vũ xương, cùng với vài ba người bạn tu Tịnh độ, tôi giảng diễn bản giải ấy, vừa giảng vừa ghi, sau đó chép dần lại thành sách, ấy chẳng dám gọi là hoằng pháp lợi sinh, mà thật chỉ là ngu xuẫn tự tiện, nên gọi là Tiện mông sao". Hiểu được ý khiêm nhường của thầy mình, bài bạt của Ngộ Cụ viết: "Thầy tôi thương đạo tình sâu, nhân lúc rảnh việc giảng diễn, theo bút viết ra, khiến cho bi tâm triệt để của Thích Ca Ngẫu Ích rõ ràng ở trước mắt, bèn tự khiêm nhường mà gọi là Tiện mông sao".

Như thế, dù hiểu Tiện mông sao theo nghĩa nào đi chăng nữa, điều rõ ràng là nó đã viết ra nhằm giải thích lại một cách rành mạch dễ hiểu tư tưởng Tịnh độ giáo của Trí Húc trong A Di Đà kinh yếu giải. Và việc này, Đạt Mặc đã làm qua một thời gian dài, Cứ vào bài tựa của chính ông, thì ông đã khởi thảo Tiện mông sao vào mùa an cư năm 1839. Nhưng theo bài tựa của Liên Thôn thị, thì đến năm 1850 mới hoàn tất một cách chắc chắn, để đến xin đề tựa. Sau khi viết xong, nó hẳn được đem khắc bản công bố, bởi vì lần in năm 1897 do Liên Nhụy chủ trương được gọi là lần in lại (trùng khắc). Bản Liên Nhụy thị đã trở thành bản lưu hành ngày nay trong

Tục tạng kinh. Quan điểm của Tiện mông sao dựa trên cơ sở tư tưởng của A Di Đà kinh yếu giải, mà Đạt Mặc đã đánh giá như: "Một sách Di Đà yếu giải rất có công hiệu đối với pháp môn Tịnh độ.

Lời lời bày thật, chữ chữ châu thành. Làm rõ lý thì suốt tướng suốt tánh, đôi mắt sáng tròn. Bàn sự thì dốc tâm dốc óc, ruột gan nát hết ..... Đã có bản kinh mầu nhiệm như vậy, thì tất yếu phải có bản giải mầu nhiệm như kia, thật là bến cầu lớn trong biển khổ". Còn về phương pháp, Đạt Mặc đã vận dụng lối sao tiêu chuẫn, tức vì bản giải có chỗ chưa rõ, nên cần đến bản sao để giải thích cho rõ hơn. Trong suốt Tiện mông sao, những đoạn nào của bản giải Trí Húc thì: thuộc bài tựa được chua chữ tựa, thuộc bản giải được chua chữ giải, thuộc những bài bạt được chua giải bạt hay bạt ở trên đầu. Sau những đoạn được chua như thế mới đến đoạn giải thích của Đạt Mặc và được chua chữ sao cũng ở trên đầu.

Đạt Mặc có hiệu là Mộng Liên, là một nhà Tịnh độ giáo nổi tiếng thế kỷ thứ mười chín. Tác phẩm đã do Ấn Quang tập hợp lại trong Hồng loa sơn Mộng Liên pháp sư di cảo.

Xem thêm mục A DI ĐÀ KINH YẾU GIẢI.

A DI ĐÀ PHẬT GIÁC CHƯ ĐẠI CHÚNG QUÁN THÂN KINH

阿彌陀佛覺諸大眾觀身經

A Di Đà Phật Giác Chư Đại Chúng Quán Thân Kinh

Hán: Phật thuyết Sơn Hải Huệ bồ tát kinh 佛説山海慧菩薩經, A Di Đà vị chư đại chúng thuyết quán thân chính niệm giải thoát tam muội kinh 阿彌陀為諸大眾説觀身正念解脫三昧 經, Độ chư hữu lưu sinh tử bát nạn kinh 度諸有流生死八難經, Tối hậu thuyết pháp độ hữu duyên chúng sinh kinh 最後説法度有緣眾生經

Tên kinh, một quyển, Đại 85, Cổ dật bộ toàn ĐTK 2891, trình bày vấn đề quán thân chánh niệm để được vãng sinh về thế giới đức Phật A Di Đà. Kinh lục gọi đây là một ngụy kinh.

Nội dung chia làm 2 phẩm. Phẩm đầu có tên là A Di Đà Phật giảng chư đại chúng quán thân kinh giải thoát phẩm, gồm một đoạn tự trình bày đức Phật thuyết pháp ở nước Nghiệp bang cùng với tám vạn đại tỳ kheo, các vị Bồ tát như Quán Thế Âm, Đại Thế Chí, Dược Vương, Dược Thượng, Phổ Hiền, v.v..., và trời người thần sông thần núi v. v... Bấy giờ đức Phật ngồi dưới cây Bồ đề, phóng hào quang gây nên chấn động. A Nan đứng dậy hỏi. Vấn đề chính được hỏi là quán thân và giải thoát. Đây là nội dung của phẩm giải thoát này. Về quán thân, đức Phật trả lời là phải chính định thân tâm, không quán đông tây nam bắc tứ duy thượng hạ hư không, ngoại duyên, nội duyên, thân sắc, sắc thân, tha hạnh, tha thân, tự quán thân mình mà không quán cái xấu của kẻ khác, tự quán hạnh của mình, mà không quán sắc tượng, chỉ quán vô duyên, chỉ có biết thở cùng với pháp giữ thân, phép thân xúc và nhiệt đỉnh. Đó là phép quán thân chân thật, mà ngoài nó ra không có một phép nào đưa đến giải thoát. Sau đó đức Phật trình bày về công đức tọa thiền và tụng kinh, nhận định hai kết quả là được tam muội và chánh niệm giải thoát.

Về giải thoát, đức Phật trả lời là do tu 10 thiện căn mà được chánh niệm giải thoát. Giải thoát ở đây được định nghĩa là vãng sinh về nước Phật A Di Đa. 10 thiện căn ấy cũng gọi là 10 vãng sinh: 1. Chính niệm quán thân, thường có lòng hoan hỉ, dùng các thức ăn mặc cúng dường chư Phật và chúng tăng, 2. Chính niệm đem thuốc hay bố thí cho một tỳ kheo bị bịnh và cho tất cả chúng sinh, 3. Chính niệm không hại một sinh mạng, từ bi đối với tất cả, 4. Chính niệm theo thầy thọ giới, tinh tuệ tu phạm hạnh, lòng thường vui vẻ, 5. Chính niệm hiếu thuận cha mẹ, kính trọng sư trưởng, không ôm lòng kiêu nghịch chống trái, 6. Chính niệm đến tăng phường, cung kính chùa pháp, hỏi đạo hiểu rõ sự thật, 7. Chính niệm một ngày một đêm giữ tám trai giới mà không phạm, 8. Chính niệm trong tháng chay ngày chay, rời bỏ nhà mình đến ở thầy tốt, 9.

Chính niệm giữ tịnh giới, siêng tu lạc thiền định, hộ pháp không ác khẩu, 10. Chính niệm không khởi tâm phỉ báng đạo vô thượng, tinh tiến giữ tịnh giới, dạy dỗ người vô trí, lưu bố kinh pháp này để giáo hóa giác ngộ mọi người. Sau đó có đoạn Đức Phật nói về căn bản của giới, tức tam qui. Đức Phật cũng nói về tác dụng của việc thọ trì đọc tụng và chánh niệm của kinh này là làm cho mọi người giải thoát, trừ những kẻ nhất xiền đề. Lý do là sao nhất xiền đề không được giải thoát, ấy là vì nó là một thây ma không còn sống được nữa.

A Di Đà Phật Giác Chư Đại Chúng Quán Thân Kinh

Phẩm thứ 2 còn mang tên Bồ tát kiến phật quốc vãng sinh phẩm. Người hỏi phẩm này là Bồ tát Sơn Hải Tuệ, vấn đề hỏi là tu tập công đức nào thì được tối thắng hơn hết. Đức Phật trả lời đó là công đức nguyện nghe hai chữ thường trú của Đại phương đẳng niết bàn, sẽ được giãi thoát chân chính, tức được vãng sinh nước Phật A Di Đà. Tiếp đó là đức Phật diễn tả cách thức để thấy được cảnh giới của bản thân đức Phật A Di Đà bằng cách chính niệm quán sát. Sơn Hải Tuệ làm theo cách ấy và thấy được cảnh giới trang nghiêm toàn bằng bảy báu và đức Phật A Di Đà hiện đang thuyết pháp dưới cây Bồ đề. Rồi có một vị bồ tát tên Ma Ha Ca Diếp hỏi vì sao Sơn Hải Tuệ thấy được như thế mà các chúng sinh khác không thấy. Đức Phật trả lời là giống như mặt trời mặt trăng chiếu soi khắp nơi, nhưng người mù không thấy được, thì việc thấy Phật A Di Đà của Sơn Hải Tuệ cũng thế. Cuối cùng, Sơn Hải Tuệ hỏi về tên kinh và cách phụng trì. Đức Phật trả lời là kinh này có 3 tên, tức A Di Đà vị chư đại chúng thuyết quán thân chính niệm giải thoát tam muội kinh, Độ chư hữu lưu sinh tử bát nan kinh và Tối hậu thuyết pháp độ hữu duyên chúng sinh kinh. Thọ trì kinh này thì đem được nhiều lợi ích và nếu bài báng kinh này phải chịu nhiều tai ương. Cuối cùng để kết thúc đức Phật lại phóng hào quang, mọi thính giả đều vui vẻ y theo tu hành.

Đây là một bản kinh tìm được tại Thiên Phật động ở Đôn hoàng. Hai thủ bản đã phát hiện được, hiện tàng trử tại bảo tàng viện nước Anh ở Luân đôn. Thủ bản thứ nhất mang số hiệu S. 2538 hiện còn tốt, có đầu đề là A Di Đà Phật giác cư đại chúng quán thân kinh. Thủ bản thứ hai bị mất đầu mất đuôi nên không có nhan đề mang số hiệu S. 3506, nhưng nội dung giống như bản trước. Thủ bản S. 2538 vì kết thúc với nhan đề Phật thuyết Sơn Hải Tuệ bồ tát kinh, nên khi được đưa vào bản in Đại chính của Đại tạng kinh đã mang tên Phật thuyết Sơn Hải Tuệ bồ tát.

Bản kinh này ngay từ thơì Minh Thuyên viết Đại Chu san định san định chúng kinh mục lục vào năm Thiên san vạn tuế thứ nhất (695) đã bị liệt vào loại ngụy kinh. Đến khi Trí Thăng cho ra đời Khai nguyên thích giáo lục 18, ông cũng chấp nhận lối xếp loại của Minh Thuyên, với lời chua: "(80) kinh này từ xưa các ngụy lục đều chưa từng thấy ghi. Chỉ riêng Chu lục là có chép. Tuy nó nói rằng xưa nay tương truyền đều bảo là giả ngụy, nhưng không ghi rõ riêng ra là xuất phát từ bộ lục nào. Nay dựa vào Chu lục mà chép như trên". Lý do để cho Minh Thuyên xếp bản kinh ở đây vào loại ngụy kinh được trình bày trong Đại chu san định chúng kinh mục lục như sau: "Xưa nay tương truyền đều nói là giả ngụy. Đọc nó lời văn hổn tạp, nghĩa lý lỏng lẻo, tuy trộm mượn tiếng Phật nói, nhưng rốt cục cũng nói lòi ra dáng hình của việc con người, làm mê hoặc say đắm chúng sinh, há không do đó sao".

Khai nguyên thích giáo lục 18, sau khi liệt kê A Di Đà Phật giác chư đại chúng quán thân kinh còn kê tiếp một quyển khác mang tên Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh 1 quyển với lời chua: "Người soạn lục nói rằng: hai bản kinh trên đây chính bản thân tôi thấy bản văn nó, chỉ việc bản trước dài, bản sau rút gọn, ngoài ra thì không có gì khác hết". Đại chu san định chúng kinh mục lục 15 cũng có ghi Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh 1 quyển vào loại ngụy kinh, nhưng đã không nhận xét về sự quan hệ của nó với A Di Đà Phật giác chư đại chúng quán thân kinh. Như thế, ít ra là từ thời Trí Thăng trở đi, người ta đã biết một dị bản khác của A A Di Đà Phật Giác Chư Đại Chúng Quán Thân Kinh

Di Đà Phật giác chư đại chúng quán thân kinh, ấy là Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh. Ngày nay, Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh 1 quyển hiện còn trong Tục 87. Cứ vào văn bản đây nó còn có tên Đổ A Di Đà Phật sắc thân chính niệm giải thoát tam muội kinh và Độ chư hữu lưu sinh tử bát nạn hữu duyên chúng sinh kinh. Về nội dung, nó trình bày đức Phật ở tại núi Kỳ xà quật thành Vương xá, có A Nan hỏi về phương pháp để được vãng sinh nước Cực lạc ở phương tây, đức Phật trả lời bằng phương pháp mười vãng sinh, hoàn toàn nhất trí với những gì đã chép trong A Di Đà Phật giác chư đại chúng quán thân kinh. Sau đó đức Phật trả lời câu hỏi của Sơn Hải Tuệ về vấn đề chính quán, chính niệm và chính giải thoát, cùng việc thọ trì kinh ấy và những hậu quả tai hại do sự phỉ báng gây nên.

Tóm tắt như thế thì đúng như Trí Thăng đã nhận xét, nội dung của Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh là hoàn toàn nhất trí với A Di Đà Phật giác chư đại chúng quán thân kinh. Chỉ một bên diễn rộng ra với những đoạn văn xen vào giữa, và một bên tóm lược lại những đoạn văn chính. Tuy nhiên, Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh đã được các nhà Tịnh độ giáo dẫn một cách rộng rãi. Trong An lạc tập H của Đạo Xước (562-645) đã thấy dẫn dưới tên Thập vãng sinh kinh. Rồi Thiện Đạo (613-682) trong Quán niệm A Di Đà Phật tướng hải tam muội công đức pháp môn và Vãng sinh lễ tán kệ cũng có trích một đoạn dưới tên rút gọn vừa nêu. Ở Nhật bản Nguyên Tín (942-1017) viết Vãng sinh yếu tập H, cũng dẫn với tên đầy đủ thường thấy. Điểm cần chú ý là dù Đạo Xước và Thiện Đạo hai vị tổ sư nổi danh và có thẩm quyền của Tịnh độ giáo trích dẫn, nhưng từ khi Minh Thuyên viết Đại Chu San Định Chúng Kinh Mục Lục, xác định Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh là một ngụy kinh, thì những nhà Tịnh độ giáo ở Trung quốc về sau đã không bao giờ còn dẫn đến nó nữa. Ở Nhật bản, sự kiện ngụy kinh ấy hình như không được quan tâm lắm. Cho nên, đến thời Nguyên Tín người ta vẫn còn trưng dẫn như một quyền uy.

Sự thật, Nguyên Tín không những trưng dẫn như một quyền uy mà còn sử dụng chi tiết về sự hiện diện của hai mươi lăm vị Bồ tát tại buổi giảng trong Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh này, để vẽ nên thành những họa phẩm tạo nên một truyền thống nghệ thuật vẽ và điêu khắc thường được biết dưới tên A Di Đà nhị thập ngũ Bồ tát lai nghinh đồ. Loại đồ bản này cũng gọi là Nghinh tiếp mạn đà la hay Thánh chúng lai nghinh đồ. Đây là một bức vẽ thân tướng đức Phật A Di Đà và hai mươi lăm vị Bồ tát đến nghênh đón và tiếp dẫn những người thực hành niệm Phật khi lâm chung. Hậu thập di vãng sinh truyện Tr kể truyện Bình Duy Mậu, có viết: "Mậu từ lúc tráng niên thường đến yết kiến tăng đô Nguyên Tín viện Huệ tâm, ước mong sự giúp đở vãng sinh. Tăng đô hứa nhận. Nhưng qua thời gian gián đoạn. Mãi đến tuổi già, thường hay đau ốm. Kịp khi sắp nguy cấp, bèn thưa với tăng đô rằng: 'Lời ước năm xưa rằng sẽ khuyến tiến lúc lâm chung, nay chính là lúc vậy. Tất nhiên mong đợi sự quang lâm'. Bấy giờ tăng đô tặng cho một bức Cực lạc nghênh tiếp mạn đà la ... Đại khái sự lưu bố của nghênh tiếp mạn đà la dưới triều đại ta bắt đầu từ đó". Huệ tâm tăng đô hành thật nói rõ hơn: "Chính mình (Nguyên Tín) thân vẽ tượng ấy trên phiến cửa, sau mới cho khắc rồi in ra để biếu cho những người quen biết. Từ đó thiên hạ tranh nhau truyền đi". Đường mạn đà la sớ 5 của Dậu Dự xác nhận điều đó. Từ ấy hình vẽ Phật A Di Đà và hai mươi lăm vị Bồ tát đến nghênh A Di Đà Phật Giác Chư Đại Chúng Quán Thân Kinh tiếp xuất hiện ở nhiều chùa như viện Hưng phước (Kòfukuin) ở Yamato, chùa Quang minh (Kòmyòji) ở Kamakura v.v... Bức Thánh chúng lai nghênh đồ hiện tàng trữ tại chùa Tuần (Junji) ở Koyasan tương truyền là tác phẩm của Nguyên Tín. Nhị thập ngũ Bồ tát hòa tán xưa nay nói là của Nguyên Tín còn giải thích hai mươi lăm vị Bồ tát ấy cầm những vật gì và có ý nghĩa gì để đi đón tiếp. Nguồn gốc của nền nghệ thuật này có thể xuất phát với Thiện Đạo ở Trung quốc. Chùa Thiền lâm (Zenrinji) hiện còn cất giữ mười hai bản vẽ trên cánh cửa của Trù Tự. Mà Trù Tự là một tên gọi khác của Thiện Đạo, và chùa ấy ở Kyoto. Ảnh hưởng Tịnh độ giáo của Thiện Đạo đối với Nguyên Tín là sâu đậm và to tát. Trong Quán niệm A Di Đà Phật tướng hải tam muội công đức pháp môn, Thiện Đạo đã đề cập đến việc hai mươi lăm vị Bồ tát trong Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh là những bậc thánh ủng hộ người niệm Phật trong đời sống. Từ cách lý giải này hẳn Thiện Đạo đã vẽ hình tượng của Phật A Di Đà và hai mươi lăm vị Bồ tát ấy, rồi Nguyên Tín tiếp thu và truyền bá ở Nhật bản.

A Di Đà Phật giác chư đại chúng quán thân kinh như thế có một ảnh hưởng rất lớn.

Nhưng từ khi Đại chu san định chúng kinh mục lục xác định là một ngụy kinh, ở Trung quốc nó mất dần quyền uy, để cuối cùng không còn được thu nhận vào trong Đại tạng kinh của các đời Tống, Nguyên. Ngoài lý do "văn ngôn trủng tạp, nghĩa lý kiêu phù" mà Minh Thuyên đã đề lên để qui định ngụy tính của nó, ngày nay nếu phân tích nội dung, thì ta thấy thuyết mười vãng sinh là một mô phỏng thuyết 21 sinh nhân về nước Phật A Súc Bệ của Đại bát niết bàn kinh 21 phẩm Quang minh biến chiếu cao quí đức vương Bồ tát và sự mô phỏng này không phải là ngẫu nhiên. Chính phẩm Quang minh biến chiếu cao quí đức vương Bồ tát đây đã nói lên việc nghe kinh Đại bát niết bàn thì dứt được lòng nghi danh từ, và xác định Niết bàn là thường trụ, Như Lai là thường trụ, niệm Phật là thường trụ. Mà phẩm Bồ tát kiến Phật quốc vãng sinh của A Di Đà Phật giác chư đại chúng quán thân kinh lại nói: "Nghe hai chữ thường trụ của Đại phương đẳng niết bàn thì công đức vô lượng vô biên không thể nghĩ bàn" Hơn nữa, hai phẩm của hai kinh trên lại cùng bàn vấn đề nhất xiển đề, tuy lập trường đối chọi nhau. Do thế, về đại thể, A Di Đà Phật giác chư đại chúng quán thân kinh đã có một quan hệ chặt chẽ, nếu không là thoát thai từ Đại bát niết bàn kinh. Về những chi tiết khác, nó đã tiếp thu từ các nguồn gốc khác nhau.

Cụ thể mà nói, con số 25 vị Bồ tát hiện diện trong phần tựa của nó chẳng hạn có thể truy về con số 25 thiện thần ủng hộ trong Tứ thiên vương kinh và Quán đảnh kinh. Do những mô phỏng và quan hệ vừa thấy, cộng với những gì mà ngày trước Minh Thuyên gọi là "văn ngôn trủng tạp, nghĩa lý kiêu phù", tính chất ngụy tạo của bản văn từ đó đã trở thành là nơi xác lập. Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh thì được truyền thừa qua các bản in đơn hành bên ngoài Đại tạng kinh, còn A Di Đà Phật giác chư đại chúng quán thân kinh thì mới phát hiện lại được trong các thủ bản ở Đôn hoàng.

Về tên gọi, ở đây chúng tôi chấp nhận A Di Đà Phật giác chư đại chúng quán thân kinh vì đây là nhan đề đã được đưa vào trong kinh lục, chứng tỏ như vậy tính phổ biến của nó từ xưa. Còn tên Phật thuyết Sơn Hải Tuệ bồ tát kinh xuất hiện ở cuối bản kinh và được những người đứng in bản in Đại chính của Đại tạng kinh lấy làm tên chính thức, tuy thế đã không được sử dụng rộng rãi, nên chúng tôi không lấy làm tên chính ở đây.

A Di Đà Phật Giác Chư Đại Chúng Quán Thân Kinh

Về tác gia hay dịch giả thì hiện nay cả A Di Đà Phật giác chư đại chúng quán thân kinh và Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh đều không có ghi. Dù vậy, vấn đề quan hệ giữa hai bản kinh này, có người giả thiết bản trước đã được thoát thai từ bản sau với những mở rộng văn cú mới. Giả thiết này không phải không có cơ sở, vì những trưng dẫn trước thời Minh Thuyên chủ yếu là của Đạo Xước và Thiện Đạo, đều mang tên là Thập vãng sinh kinh. Tên này hẳn phải chỉ Thập vãng sinh A Di Đà Phật quốc kinh.

Xem thêm Trinh nguyên thích giáo mục lục 28, Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật tập, L. Gilos, Descriptive catalogue of the Chinese manuscripts from Tunhuang in the British museum (London, 1957), Mochizuki Shinkò, Jòdokyo no kigen oyobi hattatsu (Tokyo, 1930). Về A Di Đà nhị thập ngũ bồ tát lai nghênh đồ, xem thêm Giác thiền sao 6-7, Bản triều văn túy 12, Ngô thê kính 5, Sơn thành danh thắng chí 12.