Tư Điển Bách Khoa

A DI ĐÀ KINH BẤT TƯ NGHÌ THẦN LỰC TRUYỆN

阿彌陀經不思議神力傳

Tên sách, ghi lại những sự việc chứng tỏ tính chất hiệu nghiệm của việc trì A Di Đà kinh và A Di Đà chú (x.)

Nội dung chia làm hai phần. Phần thứ nhất nói về tính chất hiệu nghiệm của việc trì kinh A Di Đà, kể chuyện từ Tăng Duệ (352-436), Huệ Viễn (334-416) cho đến Đàm Loan (476-550), Đạo Xước (562-645), và kết thúc với truyện của Trần thiền sư xảy ra trong khoảng Trần Thiên gia (560-565). Phần thứ hai nói về nguồn gốc của A Di Đà chú cùng quá trình truyền dịch của nó ở Trung quốc, mà cách thức cũng như số lượng cần phải chấp trì để có hiệu nghiệm. Theo đó thì A Di Đà chú do Long Thọ nằm mộng mà cảm được, Cầu Na Bạt Đà La phiên ra tiếng Trung quốc vào khoảng những năm cuối cùng của Tống Nguyên gia (424-453). Rồi nó kể tiếp là Da Xá tam tạng truyền cho Tú pháp sư ở chùa Thiên bình với câu nói của Da Xá: "Bản kinh ở ngoại quốc chưa truyền đến ...". Cứ vào nội dung trên, thì truyện này viết khoảng từ năm 645 trở về sau, nghĩa là sau cái chết của Đạo Xước. Do thế, lời chua "phụ Tùy lục", nghĩa là xếp vào kinh lục đời Tùy, dưới đề sách, hẳn không chính xác lắm. Truyện ở đây chắc chắn không phải là một tác phẩm lớn có qui mô, mà chỉ là những ghi chú ở sau kinh A Di Đà, chép lại những sự tích chứng tỏ tính hiệu nghiệm của kinh này cùng tính phổ biến của tín ngưỡng Tịnh độ. Ngày nay, nó được in kèm vô sau Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bản đắc sinh tịnh độ đà la ni, Đại 12, Bảo tích bộ H, ĐTK

368.

A DI ĐÀ KINH CHÚ

阿彌陀經註

A Di Đà Kinh Chú

Hán: A Di Đà kinh chú 阿彌陀經註, Tu tây định khóa 修西定課, Kim giải 今解

Tên sách, một quyển, Tục 91, Trịnh Trừng Đức và Trịnh Trừng Nguyên soạn, giải thích một cách tổng quát kinh A Di Đà theo bản dịch La Thập trên lập trường "kim giải".

Nội dung chia làm hai phần. Phần đầu giải thích đề kinh, trong đó nói rõ lập trường chú giải của tác giả: "Có Bồ tát giới triều Đại Thanh là Trịnh Học Xuyên làm bản Giải này. Gọi là giải nay (Kim giải), ấy là lấy nghĩa "nay hiện tại đang thuyết pháp, nay phát nguyện, nay sinh" của kinh, mong rằng người ta trong một đời này giải quyết cho xong, không còn đầu thai vào cha mẹ, mà mầu nhiệm nhờ lấy hoa sen, vượt xa khỏi ba cõi". Phần hai giải thích chính văn của kinh, không sử dụng thủ pháp phân đoạn thông thường của các nhà chú giải trước, là chia làm tự, chánh phần và lưu thông, mà chỉ nêu văn kinh rồi giải thích, tức làm theo lối tiền tiêu hậu thích, một cách đơn giản dễ hiểu. Sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ những lời giải thích ấy là thuyết duy tâm tịnh độ (x.) xác định "tâm ta, tâm Phật như gương soi gương, một lòng niệm Phật là gương phía đông soi vào gương phía tây, khi lâm chung thấy Phật, ấy là gương phía tây soi vào gương phía đông. Chúng tuy có hỗ tương soi vào nhau, nhưng không có dấu vết của sự qua lại, chỉ có ánh sáng nối nhau mà thôi".

Ngoài kinh A Di Đà, vì chính thức mang tên Tu tây định khóa, nên A Di Đà kinh chú còn có phần chú thích các bài tán hương ở đầu và bài tán Phật cùng bài phát nguyện ở cuối. Thêm vào đó, có bài tựa của Hứa Việt Thân, và bài tự tựa của tác giả viết năm Hàm phong thứ mười một (1861).

Quan điểm và phương pháp của A Di Đà dinh chú là quan điểm "kim giải" và phương pháp tiền tiêu hậu thích, như đã nói. Đề lên quan điểm ấy, Trịnh Trừng Đức và Trịnh Trừng Nguyên nhằm nhấn mạnh mục đích, mà lời tự tựa của họ công nhiên nói rõ, ấy là "dựa vào sách này của ta mỗi ngày tu trì, chắc chắn có ánh sáng đến tiếp dẫn nhau". Như thế, nó nhằm đến một mục đích hết sức thực tiễn, tức cung cấp tư liệu tu tây cho những người niệm Phật. Vì vậy, nội dung cũng được qui định trong khuôn khổ đó. Sự thực, với tên chính thức Tu tây định khóa, nó là một định khóa cho những người "tu tây" và là quyển sách đầu tiên của Tôn Cảnh Đường tùng thư do hai tác giả họ Trịnh lập ra, thâu tóm bốn mươi tám bộ sách cơ bản của Tịnh độ giáo làm điển cứ cho những người "tu tây". Gọi tùng thư mình bằng tên Tôn cảnh đường, hai tác giả họ Trịnh rõ ràng muốn làm sống lại học phong và tôn phong Tịnh độ giáo của Vĩnh Minh Diên Thọ thể hiện trong Tôn cảnh lục với chủ trương niệm Phật tức là tham thiền. Quan điểm và phương pháp của họ, như vậy, chủ yếu nằm trong truyền thống Tịnh độ giáo Trung quốc, mà vào lúc ấy đang cố gượng mình dậy trong cơn bão táp cách mạng và văn hóa đang diễn ra mãnh liệt ở Trung quốc và thế giới. Việc cho ra đời Tôn cảnh đường tùng thư, dù nằm trong cao trào chung của sự xuất hiện các tùng thư thời bấy giờ, vẫn là một biểu thị rõ ràng của nỗ lực ấy.

Trong lời tự tựa của Trịnh Trừng Đức, có hiệu là Học Xuyên, và Trịnh Trừng Nguyên, có hiệu là Học Lãng, đều ghi nhận họ đã "bài định chú minh" cuốn sách. Nhưng khi giải thích đề A Di Đà Kinh Chú kinh, Trình Học Xuyên lại chỉ nói mình là tác giả. Lời tựa của Hứa Việt Thân cũng nói: "Bạn ta là Trịnh tử, nay hầu làm được, viết Tôn cảnh đường tùng thư bốn mươi tám thứ, lấy Tu tây định khóa làm quyển thứ nhất..." Ấy chỉ xác định có một Trịnh tử mà thôi. Hẳn là Trịnh Trừng Đức giữ nhiệm vụ chấp bút chủ yếu, trong khi Trịnh Trừng Nguyên là người bài định, tức một người gợi ý và xếp đặt những gì do người kia viết ra.

Cứ vào niên đại ghi trong lời tự tựa thì A Di Đà kinh chú viết xong vào năm Hàm phong thứ mười một (1861). Lời tựa của Hứa Việt Thân, tuy không ghi năm tháng, nhưng chắc không ra đời sau năm ấy bao nhiêu, nghi Hứa Việt Thân đã đứng ra khắc bản sách đây.

A DI ĐÀ KINH CÚ GIẢI

阿彌陀經句解

Hán: A Di Đà kinh cú giải 阿彌陀經句解, Cú giải Phật thuyết A Di Đà kinh 句解佛説阿 彌陀經, Cú giải 句解, Việt khê cú giải 越溪句解

Tên sách một quyển, Tục 33, Tính Trừng soạn, giải thích A Di Đà kinh trên cơ sở tư tưởng Thiên thai của Trí Viên và Tuân Thức.

Nội dung chia làm hai phần. Phần nhập đề trình bày những vấn đề tổng quát làm tiền đề cho việc giải thích bản kinh. Ở đây, Tính Trừng căn cứ vào thuyết năm vòng huyền nghĩa của Trí Khải trong A Di Đà kinh nghĩa ký, mà sau đó đã được Trí Viên chỉnh lý và bổ sung trong A Di Đà kinh sớ, tức thích danh, biện thể, minh tôn, luận dụng và phán giáo. Trong đoạn phán giáo có giải thích kèm phần nói sơ về La Thập.

Phần hai, giải thích chính văn. Tính Trừng sử dụng thủ pháp phân đoạn thông thường là chia làm ba đoạn, tức tựa, chính tôn và lưu thông. Đoạn tựa phân tích theo thuyết sáu thành tựu. Đoạn chính tôn dựa vào Từ vân khoa chia đoạn từ "Bấy giờ Phật bảo" đến "đó là rất khó" thành ba tiểu đoạn. Tiểu đoạn một, từ đầu đoạn cho đến "vô lượng vô biên a tăng kỳ thuyết", mô tả chính báo và y báo trang nghiêm của thế giới Cực lạc. Tiểu đoạn hai, từ "Này Xá Lợi Phất, chúng sinh nghe được" đến "nguyện sinh cõi nước kia", trình bày phương pháp để sinh về thế giới ấy. Tiểu đoạn ba là phần còn lại, dẫn sự chứng thực của các đức Phật trong sáu phương, khuyên tin phương pháp đó. Đoạn lưu thông từ "Phật nói kinh xong" đến hết, giải thích vì sao đoạn ấy gọi là lưu thông.

Cuối bản cú giải vừa tóm tắt, Tính Trừng kèm theo A Di Đà Kinh chú (x.) do ông thiết định, vì "người đời trì tụng, câu chữ có nhiều chỗ sai". Ngoài ra, A Di Đà kinh cú giải còn mở đầu với bài tựa do Phương Đạo Thành viết năm Vạn lịch giáp thân (1584) ghi lại quá trình khắc in của bản in năm ấy, và kết thúc với bài hậu tự của chính Tính Trừng viết năm Chí chánh thứ A Di Đà Kinh Cú Giải nhất (1341), lúc ông bảy mươi bảy tuổi, kể lại lý do vì sao ông viết Cú giải. Theo ông, "Kinh đó là sách mật dễ gọn. Từ Đường đến Tống, sư Cơ chùa Từ Ân, sư Viên chùa Cô Sơn, sư Nhạc chùa Tịnh Giác, sư Chiếu chùa Linh Chi đều có sớ ký. Sư Tân chùa Cổ Nhai lại có Tập chú. Việc thích nghĩa kể đã đầy đủ, chỉ lo người đạo kẻ tục chưa rảnh mà xem cho rõ. Tự nghĩ mình già yếu, ngày chết không xa, mới đem những gì hay tốt, chia văn ra mà giải nghĩa từng câu để cùng mọi người kết duyên vãng sinh, chứ không phải để săn tiếng!"

Tính Trừng là một khuôn mặt lớn của lịch sử Phật giáo Trung quốc thời Nguyên, sinh năm 1266 và mất năm 1342, gốc người Chiết giang, họ Tôn. Ông xuất gia với Thạch Môn Thù luật sư chùa Phật quả, chuyên trì kinh Pháp hoa. Sau đến học Thiên thai giáo với Phật Giám Diềm pháp sư. Rồi khi Thạch Môn tịch, nhân tới tham phỏng Vân Mông Doãn Trạch, ông được truyền pháp tự, bèn vận động phục hồi Thiên thai giáo. Trong sự nghiệp này, ông một mặt quan hệ tốt với các thượng sư Lạt ma giáo như Đảm Ba và Hấp Tôn, thậm chí đi đến chỗ thọ Mật giới với chính Đảm Ba. Mặt khác, ông sưu tầm những kinh sách thất truyền của phái Thiên thai, mở rộng phạm vi thu thập tới cả Cao ly. Ông liên tiếp trụ trì những chùa Hưng nguyên, Diễm phước, Thượng thiên trúc, để cuối cùng trở về chùa Phật quả, khai giảng đàn Thiên thai giáo. Cuối đời, ông chuyên tâm niệm Phật, cầu nguyện vãng sinh. Chính trong khoảng thời gian này, nói rõ ra là một năm trước khi chết, ông đã viết A Di Đà kinh cú giải. Ngoài tập Cú giải này, ông còn soạn Kim cang kinh tập chú, Tiêu tai kinh chú và Nhân vương như ý luận chú kinh khoa.

Như thế, Tính Trừng tự bản thân là một nhà Thiên thai, nên khi viết A Di Đà kinh cú giải, tất phải đứng trên quan điểm Thiên thai để lý giải,và điều này có thể thấy ngay từ câu mở đầu:

"Rằng Thiên thai giải thích kinh thì lấy năm chương để giải thích". Thiên thai đây là chỉ cho Thiên Thai Trí Khải, tác giả A Di Đà kinh nghĩa ký (x.), và năm chương là năm vòng huyền nghĩa do Trí Khải khởi xướng. Trí Viên đặt tên và giải rộng trong A Di Đà kinh sớ. Không những trong phần nhập đề, mà trong phần giải thích kinh văn, trong những trường hợp có thể được, ông đã chêm vào lối lý giải của Thiên thai. Chẳng hạn, khi giải thích câu chót của kinh, tức đoạn lưu thông, kinh văn có chữ "tất cả thế gian", ông dựa vào thuyết mười giới và đề nghị nên hiểu đó có nghĩa là "mười giới" của Thiên thai giáo. Và đương nhiên không cần phải nói là ông đã cố vận dụng lối hiểu Tịnh độ giáo của các nhà chú giải Thiên thai khác về A Di Đà kinh.

Thí dụ, để giải thích đoạn chính tôn, ông ghi là "dựa vào Từ vân khoa". Từ Vân là một tên khác của Tuân Thức (964-1032), một nhà Thiên thai tịnh độ giáo lớn đã viết những tác phẩm sám pháp A Di Đà nổi tiếng như Tiểu Di Đà sám nghi, Đại Di Đà sám nghi, Vãng sinh tịnh độ sám nguyện nghi, A Di Đà kinh khuyến trì tự và Thi nhân niệm Phật phương pháp tinh hồi nguyện văn. Ngoài ra, ông còn dẫn tới Tứ Minh Tri Lễ (960-1028) và nhất là Kinh Khê Trạm Nhiên (711-782). Trạm Nhiên trong Thiên thai giáo là một khuôn mặt lớn, sánh gần bằng với Trí Khải, nhưng trong Tịnh độ giáo thì tỏ ra rất ít có quan hệ.

A Di Đà Kinh Cú Giải

Tuy vậy, không phải ông chỉ giới hạn trong những nhà chú giải cùng trường phái với mình. Ngược lại, ông còn viện dẫn các nhà chú giải thuộc những trường phái khác như Từ Ân Khuy Cơ (632-682), Tịnh Giác Nhân Nhạc (991-1064), Linh Chi Nguyên Chiếu (1048-1116), Trúc Am Khả Quan (1091-1182). Trong số ấy, Khuy Cơ và nhất là Nguyên Chiếu đã được dẫn một cách khá thường xuyên, chứng tỏ quan điểm giáo học của hai người này đã có một lôi cuốn đặc biệt với Tính Trừng. Và ấy là chưa kể ông dẫn Phật địa luận và Vãng sinh luận của Thế Thân, Thập trụ tỳ bà sa luận và Đại trí độ luận của Long Thọ, cùng các kinh như Hoa nghiêm, Bảo tích, Tăng nhất a hàm, Thụy tướng kinh và các bộ kinh tiêu chuẩn khác của Tịnh độ giáo.

Về phương pháp, ông vừa kết hợp thủ pháp thông thường của các nhà chú giải là áp dụng lối phân đoạn của Đạo An, rồi trước nêu kinh văn, sau giải thích, vừa kết hợp với cách trình bày chú giải A Di Đà kinh theo truyền thống Thiên thai, tức thường mở đầu chú giải với một phần giới thiệu những vấn đề tổng quát của bản kinh ấy. Cho nên, tuy được qui định qua nhan đề là một bản cú giải, nghĩa là bản giải thích qua từng câu, A Di Đà kinh cú giải vẫn có một tướng mạo giống hệt như A Di Đà kinh nghĩa ký của Trí Khải hay A Di Đà kinh sớ của Trí Viên.

Xem thêm mục A DI ĐÀ KINH NGHĨA KÝ và A DI ĐÀ KINH SỚ.

A DI ĐÀ KINH DĨ QUYẾT

阿彌陀經已決

Hán: A Di Đà kinh dĩ quyết 阿彌陀經已決, Di Đà dĩ quyết 彌陀已決, Tịnh độ dĩ quyết

淨土已決 Tên sách, một quyển, Tục 33, Đại Huệ soạn, giải thích A Di Đà kinh trên cơ sở lập trường của Thiền tông.

Nội dung chia làm hai phần. Phần thứ nhất giải thích đề kinh, phần thứ hai giải thích chính kinh văn. Ở đây chia làm ba đoạn, tức tựa, chính tôn và lưu thông. Đoạn tựa bắt đầu từ "Như vậy tôi nghe" đến "Đại chúng đầy đủ". Đoạn chính tôn từ "Bấy giờ Phật bảo" đến "Nên tin nhận lời ta và lời các đức Phật thuyết". Những gì còn lại là đoạn lưu thông. Sau khi giải thích chính văn, Đại Huệ còn chú thích đầu đề Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bản đắc sinh tịnh độ đà la ni và nói rõ lợi ích của việc trì tụng đà la ni ấy, cùng mô tả ít nhiều tâm tình của mình.

Ngoài nội dung vừa tóm tắt, A Di Đà kinh dĩ quyết còn mở đầu với một bài tựa nhan đề Tịnh độ dĩ quyết tự của Hoằng Chứng Bàn Đàm viết vào năm Sùng trinh nhâm ngọ (1642) và kết thúc với hai bài bạt nhan đề Bắc thiền lượng công nhị chú bạt vĩ, một do Từ Ba viết vào cùng năm nhâm ngọ, và một do Bạch Vạn Sơn viết năm Trinh hưởng thứ năm mậu thìn (1688).

A Di Đà Kinh Dĩ Quyết

Bài của Bạch Vạn Sơn ghi lại việc truyền nhập và in khắc của A Di Đà kinh dĩ quyết ở Nhật bản, trong khi bài của Hoằng Chứng Bàn Đàm và Từ Ba chép lại quá trình ra đời của nó.

Bài tựa của Hoằng Chứng nói: "Bắc thiên lão tôn túc cùng với tiên sư Tiền tam phong của ta rất là ăn ý, nắm rõ chỗ thâm sâu, trải nhiều năm ôn tập. Sau khi tiên sư ta qua đời, kẻ thù xướng hiếm hoi, bèn hết lòng dưỡng đạo yên thân nơi Vô Lượng Thọ, như rồng nép chẳng dùng. Song tới lúc sấm xuân nổ dậy, không thoát khỏi việc phải ra để vờn mây, cho nên bèn vung trời tự tánh, chú thích Tịnh độ dĩ quyết một quyển, tâm tủy của Liên tôn gõ ra gần hết. Từ xưa tới nay, các nhà viết sớ sao không dưới vài chục, nhưng khó nhà nào vượt lên được. Ấy chẳng những cùng một đường với lời tuyên dương khuyến khích của đức Phật ở Kỳ viên, mà cũng đồng phong cách không khác của việc riêng truyền ở Thiếu lâm. Vĩnh Minh nói: 'Có thiền có tịnh độ, như hổ có mang sừng', há là nói đây ư".

Qua ghi nhận của Hoằng Chứng Bàn Đàm như thế, Đại Huệ đã viết A Di Đà kinh dĩ quyết với tư cách một thiền sư trên cơ sở tư tưởng của Thiền tôn, đặc biệt trên cơ sở tư tưởng thiền tịnh nhất trí của Vĩnh Minh Diên Thọ. Quan điểm của Đại Huệ từ đó là quan điểm tự tính Di Đà, duy tâm tịnh độ mà chính ông đã bày tỏ ở phần cuối tác phẩm mình: "Huệ, đức mỏng phước manh, học cạn lời quê, không kham đem ý chỉ thâm sâu của Phật mà thêm bậy những lời thiêm thích. May mắn mà nói được duyên khởi vô sinh, hợp được chút ít với ý Phật, thì dùng để đền đáp ơn Phật, không phụ cái chí nguyện của lòng mình ban đầu là đời đời lưu truyền giống Phật không cho dứt đoạn. Cho nên, đức Phật Thế Tôn của ta đã chỉ thẳng cho chúng sinh thấy y báo và chánh báo, tịnh và uế ở phương đông và phương tây đều là chỗ hiện của tâm mà thôi".

Có thể nói, quan điểm "đông, tây, tịnh, uế... duy tâm sở nhiễm" này đã quán xuyến toàn bộ A Di

Đà kinh dĩ quyết. Hoằng Chứng còn cho biết thêm là "vì người sắp đem nó khắc in nhằm lưu hành giữ gìn rộng rãi, giao cho tôi viết ở đầu vài lời dùng làm tựa, tôi hổ thẹn không có chữ nghĩa thì lấy gì để ngợi ca. Nhưng vì tán thành và muốn giúp đỡ ý nguyện ấy, tôi không dám chối từ, nhân khi dời qua một ngọn núi khác, tôi thẳng viết đề ra đây". Như vậy, tuy ngày nay ta không biết đến niên đại và hành trạng của Đại Huệ, những lời vừa ghi của Hoằng Chứng xác nhận Đại Huệ hẳn còn sống, khi những lời ấy được viết ra, nghĩa là còn sống cho đến năm 1642.

Kết luận ấy, bài bạt của Từ Ba hoàn toàn chứng thực. Từ Ba viết: "Năm ngoái có Bát nhã tâm kinh tế quyết lưu hành ở đời. Chẳng bao lâu Di Đà dĩ quyết lại xuất hiện". Những dòng này, Từ Ba viết năm nhâm ngọ (1642). Do đó nếu Đại Huệ soạn Bát nhã tâm kinh tế quyết vào năm ngoái, tức năm 1641, thì việc hoàn thành A Di Đà kinh dĩ quyết tất phải vào năm 1642, hay trước đó không lâu. Cho nên, ông phải sống cho tới năm ấy. Trong bài bạt, Từ Ba tự nhận mình là đệ tử của Đại Huệ và gọi Huệ bằng tên Lượng Công. Ngoài A Di Đà dĩ quyết, Từ Ba nói Đại Huệ còn là tác giả Bát nhã tâm kinh tế quyết. Đó là những gì ta hiện biết về Đại Huệ. A Di Đà Kinh Dĩ Quyết

Bài vĩ của Bạch Vạn Sơn ghi lại quá trình in khắc A Di Đà kinh dĩ quyết ở Nhật bản, theo đó thì Nguyệt Châu Hồ thiền sư gặp sách ấy "vừa đọc vừa vui, muốn chia xẻ với mọi người, nên sai người in phiên khắc để lưu thông". Bản Nguyệt Châu sử dụng chắc phải là bản khắc mà Hoằng Chứng Bàn Đàm đã đề tựa trước đó bốn mươi sáu năm. Chính bản Nguyệt Châu ngày nay đã trở thành bản đáy cho bản in hiện nay đang lưu hành.

Phương pháp viết A Di Đà kinh dĩ quyết vẫn là phương pháp tiền tiêu hậu thích, cộng thêm với thủ pháp phân đoạn thông thường của Đạo An. Tuy nhiên, do cách lý giải tương đối mới mẻ, nên A Di Đà kinh dĩ quyết đã có một số ảnh hưởng nhất định, đặc biệt tại Nhật bản.

A DI ĐÀ KINH LƯỢC CHÚ

阿彌陀經略註

Hán: A Di Đà kinh lược chú 阿彌陀經略註, Phật thuyết A Di Đà kinh lược chú 佛說阿 彌陀經略註, Di đà lược chú 彌陀略註, Lược chú 略註

Tên sách, một quyển, Tục 91, Tục Pháp soạn, giải thích kinh A Di Đà theo bản La Thập trên cơ sở tư tưởng xứng lý của Châu Hoằng trong A Di Đà kinh sớ sao (x.) và đặc biệt của Trừng Quán trong Hoa nghiêm sớ khoa.

Nội dung chia làm mười vấn đề (thập môn), mà ta có thể chia thành hai phần chính. Phần thứ nhất bao gồm tám vấn đề đầu, bàn đến những tiền đề cơ bản của việc chú thích kinh, tức nói tới nguồn gốc xuất hiện của Phật giáo, từ đó mà nói tới nguồn gốc sâu xa của kinh, với vị trí của nó trong các tạng kinh, trong các hội thuyết pháp của đức Phật, trong quan niệm giáo phán, trong thực tiễn tu hành, trong bản chất giáo lý, trong chủ trương tôn phái, và cuối cùng trong liên hệ với các kinh điển Tịnh độ giáo khác, như Đại A Di Đà kinh, Thập lục quán kinh, Cổ âm vương kinh, và Hậu xuất A Di Đà kệ kinh. Đấy là những vấn đề tổng quát cần tìm hiểu để đánh giá đúng đắn tính chất quan trọng của bản kinh.

Phần thứ hai gồm hai vấn đề còn lại, tức giải thích nhan đề của kinh, và giải thích chánh văn. Giải thích nhan đề kinh, Tục Pháp một mặt dẫn Đại A Di Đà kinh về mười hai tên của Phật Vô Lượng Quang để nói rõ ý nghĩa của tên vị Phật ấy, mặt khác, lại dẫn Vạn Phật danh kinh với mười tên Phật bắt đầu bằng chữ A Di Đà, như A Di Đà, A Di Đà Tràng, A Di Đà Thanh, A Di Đà Xứng, A Di Đà Hống, A Di Đà Tích, A Di Đà Thắng, A Di Đà Sư Tử, A Di Đà Trụ Trì, A Di Đà Thắng Thượng, trong cùng một mục đích. Nhưng tất nhiên, mười vị có tên A Di Đà vừa nêu lên có thực sự liên hệ với đức Phật A Di Đà của phương tây không, hiện là một vấn đề. Và mười vị ấy có một liên hệ xa gần nào không với mười cam lồ trong A Di Đà chú (x.) lại là một vấn đề khác nữa. A Di Đà Kinh Lược Chú

Về giải thích chánh văn, Tục Pháp nói rõ mình sử dụng thủ pháp phân đoạn truyền thống của Thích Đạo An, tức chia chính văn của kinh làm ba đoạn, là tựa, chính tôn và lưu thông. Đoạn tựa được phân tích theo thuyết sáu thành tựu là tin, nghe, thời gian, chủ thể, nơi chốn và thính chúng, nên đã bắt đầu từ "Như vậy" cho đến "vô lượng chư thiên đại chúng đầy đủ". Đến đoạn chính tôn, Tục Pháp xác nhận mình mô phỏng theo Hoa nghiêm sớ khoa của Thanh Lương Trừng Quán, chia toàn văn đoạn này thành bốn tiểu đoạn. Tiểu đoạn một, tả rõ thế giới cư dân nước Cực lạc để gợi niềm tin. Ở đây, Tục Pháp vận dụng ráo riết quan điểm duy tâm nhất niệm của Hoa nghiêm, để giải thích những sự vật như đất vàng, hay chim lạ chẳng hạn, chỉ là những biểu hiện khác nhau của tâm qua các phẩm tính của nó. Tiểu đoạn 2, bắt đầu với "Chúng sinh nghe được thì nên phát nguyện...", trình bày phương pháp tu hành chỉ trong bảy ngày là có kết quả, tức phép trì danh niệm Phật, mà Tục Pháp ghi nhận có bốn lối là minh trì (niệm rõ tiếng), mặc trì (mặc niệm hay niệm thầm), kim cang trì (nửa rõ nửa thầm, chỉ máy môi), và trú Phật tâm (tập trung vào quán chiếu), rồi rút gọn lại thành sự trì bao gồm ba lối trước, và lý trì là lối niệm trú Phật tâm. Tiểu đoạn ba, bắt đầu với "Như ta nay ca ngợi đức Phật A Di Đà...", mô tả sự đồng tình hộ niệm của các đức Phật khác trong sáu phương đối với pháp môn vừa nêu và kêu gọi mọi người hãy thực hành pháp môn ấy để được sinh về thế giới Cực lạc. Tiểu đoạn bốn, khởi từ "Như ta nay ca ngợi công đức không thể nghĩ bàn của các đức Phật...", vạch rõ ba nỗi khó khăn của không những các đức Phật ở sáu phương, mà của đức Thích Tôn trong việc công bố pháp môn niệm Phật A Di Đà khó tin vừa nói. Đoạn lưu thông chỉ gồm vỏn vẹn câu chót hết của bản văn: "Phật nói kinh này xong, ..." Sau đoạn này, Tục Pháp còn giải thích tiếp Vãng sinh chú (x.), tuy những giải thích đây đã chứng tỏ ông không rành chữ Phạn cho lắm, nên đã phạm phải những sai lầm. Thí dụ, a di đà bà dạ (amitabhàya) Tục Pháp chỉ ghi nghĩa "vô lượng".

Ngoài nội dung vừa tả, A Di Đà kinh lược chú đã mở đầu với bài Di Đà lược chú tự của chính Tục Pháp viết năm Khang hy canh thìn (1700) và kết thúc với bài Hiệu khắc lược chú duyên khởi của Nghiêm Quang Bàn Đàm viết cách năm ấy không xa. Căn cứ vào những ghi chú của Nghiêm Quang thì vào mùa xuân năm canh thìn (1700) Tục Pháp khai hội giảng Hoa nghiêm Hạnh nguyện, Pháp hoa Phổ môn và Di Đà. Ông có tham dự vào những buổi giảng đó và cùng với những người khác thấy "lời ý tròn hay, tôn chỉ sâu thẳm", sợ không nhớ hết, nên đã yêu cầu Tục Pháp ghi lại. Khởi sự ngày bốn tháng hai đến ngày rằm tháng ba thì viết xong, Tục Pháp giao cho Nghiêm Quang hiệu duyệt, rồi đem khắc. Quá trình ra đời của A Di Đà kinh lược chú là như thế.

Tục Pháp gốc người Chiết giang, họ Thẩm tên Thành Pháp, tự Bá Bình, hiệu Quán Đỉnh, xuất gia với Minh Nguyên, sau được phó pháp làm pháp tự năm đời của Châu Hoằng. Ông sinh năm 1612 chết năm 1723, là một tác gia lớn của phái Hoa nghiêm Trung quốc. Ngoài A Di Đà kinh lược chú, ông đã viết Hiền thủ ngũ giáo nghi khoa chú 48 quyển, Hiền thủ ngũ giáo nghi 6 quyển, Hoa nghiêm biệt hành kinh viên đàm sớ sao ký 12 quyển, Lăng già ký 38 quyển, Lăng già huyền đàm 10 quyển, Lăng già thí thực kinh sớ 10 quyển, Lăng nghiêm kinh tự thích viên đàm sớ 25 quyển, Dược sư kinh sớ sao 6 quyển, Kim cang kinh trực giải 5 quyển, Quán vô lượng thọ kinh trực chỉ sớ 3 quyển, v.v... Chính trong bài tựa viết cho Quán vô lượng thọ kinh A Di Đà Kinh Lược Chú trực chỉ ký, Tục Pháp đã nói rõ quan điểm giáo lý của mình, khi sớ giải những kinh điển Tịnh độ giáo: "Nhân thế, một lòng theo Phật, ba lần suy nghĩ văn ấy, tuân theo tôn thừa của Hiền Thủ, giữ lấy quan điểm của đế tâm, viết thành ban lược sớ". Hiền Thủ đây là một biệt hiệu của Pháp Tạng, vị tổ thứ tư của phái Hoa nghiêm Trung quốc. Đế tâm là tâm như lưới ngọc ma ni của Đế Thích phản ảnh trùng trùng điệp điệp với nhau một cách trọn vẹn toàn thể sự vật. Cho nên, nói tuân theo tôn thừa của Hiền Thủ và giữ lấy quan điểm của đế tâm khi viết Quán vô lượng thọ kinh trực chỉ sớ, tức cũng nói đã sử dụng lập trường Hoa nghiêm để lý giải tư tưởng Tịnh độ giáo thể hiện trong kinh đó cũng như các kinh khác trong ấy có cả A Di Đà kinh. Quan điểm của A Di Đà kinh lược chú do thế rõ ràng cũng phải quan điểm Hoa nghiêm. Và tóm tắt nội dung trên đã chứng thực khẳng định ấy.

Sự thực, trong Di Đà lược chú, Tục Pháp còn nói rõ hơn. Sau khi khen A Di Đà kinh sớ sao của Châu Hoằng là "thể Phật thể kinh, thuận cơ thuận lý, lời lời hợp với bản tính, pháp pháp qui về tự tâm. Nên từ Lô sơn bảy tổ đến nay, một môn hoằng dương Tịnh độ, chưa có ai vượt được tác giả đây", Tục Pháp ghi ông " nếu gội (sách ấy) đã lâu, bèn chia đèn trả ơn, theo văn trích lục, để tên Lược chú, nhằm giúp nhiều đời rộng truyền, muôn phương rộng diễn, từ tiểu học để vươn tới đại học, đem hậu tiến để làm chứng cho tiền tiến". Thế đủ thấy A Di Đà kinh lược chú là một trích lục từ A Di Đà kinh sớ sao có chức năng như một sách nhập môn phổ biến rộng rãi tới những người mà bộ Sớ sao vì tính chất quảng bác và cao sâu của mình đã không với đến được. Kiểm điểm lại nội dung của A Di Đà kinh lược chú thì Tục Pháp quả đã "theo văn trích lục" bộ sách của Châu Hoằng với một vài canh cải nhào nặn nhỏ không đáng kể.

Thứ nhất, khi viết A Di Đà kinh sớ sao, Châu Hoằng đã đưa cái sườn tổng quát gồm mười vấn đề (thập môn). Tục Pháp đã sử dụng ngay cái sườn ấy với một thay đổi nhỏ, đó là vấn đề thứ tám về "dịch thích tụng trì" của Châu Hoằng đã được nhào nặn lại trong vấn đề thứ mười, và đưa vấn đề thời hội thế vào. Đây rõ ràng biểu lộ một ảnh hưởng của quan niệm giáo phán của trường phái Hoa nghiêm. Thứ hai, trong vấn đề thứ mười khi giải kinh văn, Tục Pháp vẫn giữ thủ pháp phân đoạn của Châu Hoằng, tuy có nói rõ việc mình mô phỏng trực tiếp Hoa nghiêm sớ khoa của Trừng Quán để chia đoạn chính tôn làm bốn tiểu đoạn nhỏ. Tất nhiên ở đây vẫn có bàn tay nhào nặn của Tục Pháp. Điển hình là tiểu đoạn hai đã gồm thâu những lối trì danh mà Châu Hoằng liệt thành một bộ phận của một trong mười vấn đề tổng quát. Thứ ba, Tục Pháp chắc chắn đã có tham khảo thêm những nguồn sớ giải khác, một mặt nhằm làm phong phú và chỉnh lý lại những ý kiến của Châu Hoằng, và một mặt nhằm đóng góp thêm những gì Châu Hoằng chưa đề cập tới. Thí dụ, việc chua nghĩa những chữ Phạn trong bài chú Vãng sinh ở cuối sách. A Di Đà kinh sớ sao không thấy có.

Thế thì, A Di Đà kinh lược chú tự bản thân là một rút gọn của A Di Đà kinh sớ sao với một vài canh cải không quan trọng lắm. Do vậy, không những về quan điểm, mà cả về phương pháp, nó vẫn chịu sự chi phối mạnh mẽ của bộ Sớ sao. Cho nên, viết Lược chú, Tục Pháp đã không sử dụng những thủ pháp phân đoạn nào mới mẻ, không đưa ra một bố cục nào khác A Di Đà Kinh Lược Chú thường. Đây có lẽ là một lý do khiến tác phẩm ấy không "rộng truyền, quảng diễn" như tác giả nó đã kỳ vọng.

A DI ĐÀ KINH LƯỢC GIẢI

阿彌陀經略解

Hán: Phật thuyết A Di Đà kinh lược giải 佛說阿彌陀經略解, Di đà lược giải 彌陀略解, Lược giải 略解

Tên sách, một quyển, Tục 33, Đại Hựu soạn, giải thích kinh A Di Đà theo bản La Thập trên cơ sở tư tưởng Thiên thai của Trí Viên trong A Di Đà kinh sớ.

Nội dung chia làm hai phần. Phần thứ nhất giải thích nhan đề kinh và người dịch. Ở đây Đại Hựu nói rõ: "Để giải thích đề kinh thì (dùng) năm vòng huyền nghĩa theo tiêu chuẫn của pháp sư Cô Sơn, lấy Tây độ quả nhân làm tên, Phương đẳng thực tướng làm thể, tín nguyện tịnh nghiệp làm tôn, bỏ khổ được vui làm dụng, sữa tươi Đại thừa làm giáo tướng". Phần thứ hai giải thích kinh văn. Đại Hựu đã kết hợp thủ pháp phân đoạn của Đạo An với phương pháp tiền tiêu hậu thích. Một mặt ông chia toàn bộ chính văn làm ba đoạn, tức tựa, chính tôn và lưu thông. Đoạn tựa từ "Như vậy" cho đến "đại chúng đầy đủ". Đoạn chính tôn từ "Bấy giờ Phật bảo Xá Lợi Phất" đến "được bất thối chuyển ở A nậu đa la tam miệu tam bồ đề", được chia làm ba tiểu đoạn. Tiểu đoạn một, từ "Bấy giờ" đến "được sinh nước kia", trình bày y báo và chính báo trang nghiêm của thế giới Cực lạc. Tiểu đoạn hai, từ "Nếu có thiện nam tử" đến "nguyện sinh cõi nước kia", mô tả phương pháp tu hành để vãng sinh về thế giới ấy. Tiểu đoạn ba, từ "Như ta nay ca ngợi" đến hết đoạn, dẫn các đức Phật ở sáu phương để làm chứng cho những gì đức Phật Thích Ca tuyên bố. Đoạn lưu thông từ "Cho nên, này Xá Lợi Phất, các người nên tin nhận" đến hết, ghi lại sự đinh ninh giao phó khuyến khích để cho phương pháp niệm Phật lưu thông. Mặt khác, vì áp dụng lối viết cái sườn vừa nêu lên trên lề của chính văn, Đại Hựu gây cho người đọc cái ảo tưởng về việc ông sử dụng phương pháp tiền tiêu hậu thích đơn giản mà thôi.

Ngoài nội dung vừa tóm tắt, A Di Đà kinh lược giải đã mở đầu với bài tựa không ghi năm tháng của Đại Hựu nhan đề Phật thuyết A Di Đà kinh lược giải tự và kết thúc cùng với bài tựa của Hoằng Đạo viết vào ngày tám tháng tư năm nhâm thân Hồng vũ thứ hai mươi lăm (1392). Cứ vào bài tựa của Đại Hựu, thì lý do để viết ra Lược giải là bởi "văn kinh giản ước, mà ý Phật huyền vi, người trì tụng tuy nhiều, mà nghiên cứu cho rõ ràng lại thật ít, vả lại những gì tiền hiền trước thuật thì than ôi! đời mạt tục này hiếm nghe". Cho nên, ông đã "trộm bắt chước phô diễn, gọn bày viện dẫn, nguyện cùng đồng chí, khắp kết tịnh duyên". Nhưng vì các đời trước đã có những nhà chú sớ viết dài như Từ Ân Khuy Cơ, Cô Sơn Trí Viên, Linh Chi Nguyên Chiếu, Tam Cù Luân và Cổ Nhai Tân, nên ông "nay muốn theo gọn, để tiện cho những người sơ cơ" và viết A Di Đà kinh lược giải.

A Di Đà Kinh Lược Giải

Lời tựa của Hoằng Đạo cũng nói tương tự và thêm một ít tin tức nữa: "Người đời đọc (kinh ấy) rất nhiều, nhưng kẻ giải thích lại ít. Pháp sư Khải Tôn những lúc rãnh việc dốc lòng tu tập Tịnh độ, đã tìm tòi tập hợp lời dạy các tổ xưa, giải thích từng câu bản văn ấy, đề là lược giải", với mục đích "y vào bản giải ấy để hình thành một cái nhìn thấu suốt lẽ duy tâm Tịnh độ, bản tính Di Đà". Một ít tin tức mới, mà Hoằng Đạo đem đến, là việc ghi niên đại ở cuối bài tựa, xác định như vậy tác giả bản giải ấy sống cách mình không xa và có tên Khải Tôn pháp sư. Sự thực, ngay vào những năm 1621 khi viết A Di Đà kinh lược giải viên trung sao, về cuộc đời của Đại Hựu, Truyền Đăng đã chép: "Sư tự Cừ Am, Đại Hựu là tên húy, trụ trì chùa Bắc thiền thiên thai giảng ở Tô châu, giỏi về giáo lý, còn đối với Tịnh độ thì càng sở đắc chỗ tinh túy, có Tịnh độ chỉ qui tập lưu hành ở đời. Về họ tên quê quán, còn đợi khảo cho rõ". Thế chứng tỏ những gì biết về Đại Hựu vào thời đó cũng đã rất mù mờ. Thậm chí Truyền Đăng đã ghi Đại Hựu viết Lược giải vào thời Vĩnh lạc (1403-1424). Nếu cứ vào niên đại bài tựa của Hoằng Đạo, thì dứt khoát nó phải ra đời trước năm 1392, hoặc vào năm đó là hạn chót, chứ không thể có chuyện viết vào thời Vĩnh lạc. Đủ thấy Truyền Đăng đã lầm lạc như thế nào. Và Truyền Đăng cũng không phải là một người mới lạ đối với tác phẩm của Đại Hựu. Trong Khắc viên trung sao bạt chép đằng cuối bộ sao mình, ông nói là ông đã nghiên cứu nó hơn ba mươi năm. Cho nên, bài tựa của Hoằng Đạo quả cống hiến không ít tin tức mới có giá trị lịch sử cao.

Từ những xác định trên, quan điểm và phương pháp của Đại Hựu một phần nào đã hiện rõ. Trụ trì chùa Bắc thiền thiên thai giảng, lại sử dụng cái sườn ngũ trùng huyền nghĩa của Cô Sơn Trí Viên để mở đầu bản Lược giải của mình, rồi hơn hai trăm năm sau, một giáo tổ Thiên thai đã căn cứ vào bản giải ấy để viết bộ Viên trung sao, Đại Hựu tất nhiên tự xếp mình vào những người chủ trương quan điểm Thiên thai. A Di Đà kinh lược giải với tư cách một bản lược giải của A Di Đà kinh sớ của Trí Viên, quả đã bộc lộ một sự tình như vậy. Tuy nhiên, do đòi hỏi của mục đích mình đề ra và do khả năng canh cải chỉnh lý, Đại Hựu đã thêm bớt một số nét, nên đã tạo cho bản ấy một bộ mặt mới.

Thứ nhất, trong phần giải thích chính văn, Đại Hựu đã không hoàn toàn tiếp thu lối phân đoạn của Trí Viên. Đối với Trí Viên, đoạn lưu thông phải bắt đầu từ "Như ta nay ca ngợi" cho đến hết. Thế cũng có nghĩa đã đặt các đức Phật ở sáu phương vào phần khuyến khích lưu thông.

Trong khi đó, Đại Hựu đã ngắt phần các đức Phật này đưa lên đoạn chính tôn, dùng làm chứng cho những tuyên bố của đức Thích Ca. Đây là một điểm canh cải lớn, ghi nhận một bất đồng ý kiến khá sâu sắc giữa Trí Viên và Đại Hựu đối với vị trí của các đức Phật ở sáu phương vừa nói.

Cái sườn phân đoạn của pháp sư Cô Sơn như thế đã không được tuân thủ, tuy đó là một các sườn có nhiều nét độc đáo.

Thứ hai, trong những đoạn văn kinh có tính chất sung yếu, Đại Hựu tách ra khỏi quan điểm của Trí Viên và tìm đến những lập trường khác. Thí dụ, câu "Không thể đem chút ít thiện căn phước đức nhân duyên mà được sinh về nước kia", ông đã dẫn quan điểm của Linh Chi Nguyên Chiếu trong A Di Đà kinh nghĩa sớ, khẳng định tính duy nhất quyết định của việc trì A Di Đà Kinh Lược Giải danh niệm Phật đối với sự vãng sinh và tính phụ thuộc của tất cả các phước nghiệp khác như bố thí, trì giới, thiền định, lễ tụng v.v... Làm thế, ông đã xác định lập trường kiến giải của mình trên cơ sở tư tưởng trì danh độc đáo của Nguyên Chiếu, vượt khỏi những phát biểu của Trí Viên, mà trong những trường hợp này tỏ ra không đặc sắc lắm.

Thứ ba, trong khi viện dẫn những quan điểm của các tác gia khác nhau như vậy, Đại Hựu đã có một sự chọn lọc cố ý, chứ không phải làm một cách tản mạn lan man. Thủ pháp thứ nhất được áp dụng và áp dụng một cách thuần thục là đối với những đoạn, câu hay chữ của chính văn có thể giải thích bằng những trích văn từ các kinh khác thì lấy những trích văn ấy làm lời giải, mà không cần thêm, hay có thêm thì thêm rất ít, lời bình của người viết sớ. Ở đây, Đại Hựu đã bám sát Đại A Di Đà kinh và Quán vô lượng thọ Phật kinh, cùng bản dịch Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp thọ kinh của Huyền Tráng. Kinh Lăng nghiêm cũng được dẫn một lần. Thủ pháp thứ hai là trong những trường hợp không có kinh văn tương đương, Đại Hựu mới nại đến các nhà chú sớ tiền bối, mà nổi bật nhất tất nhiên là Cô Sơn Trí Viên. Ngoài Trí Viên, ông có dẫn đến Thế Thân một lần và Linh Chi Nguyên Chiếu bốn lần, nhằm nêu lên những kiến giải, mà theo ông có lẽ đúng đắn hơn là những kiến giải của Trí Viên. Cuối cùng, chỉ khi nào hai thứ thủ pháp vừa nêu trên không áp dụng được, Đại Hựu mới đưa ra những giải thích của mình, và những giải thích ấy thường thường cũng rất ngắn gọn, đúng với chủ trương lược giải của A Di Đà kinh lược giải.

Qua những thủ pháp trên, Đại Hựu đã xây dựng cho mình một phương pháp sớ giải khá đặc sắc. Chính nét đặc sắc này là một trong những yếu tố chánh yếu biến A Di Đà kinh lược giải thành một bản lược giải tiêu biểu, mà sau này Truyền Đăng đã dựa vào để viết bộ Viên trung sao. Xem thêm mục A DI ĐÀ KINH SỚ và A DI ĐÀ KINH LƯỢC GIẢI VIÊN TRUNG

SAO.

A DI ĐÀ KINH LƯỢC GIẢI VIÊN TRUNG SAO

阿彌陀經略解圓中鈔

Hán: A Di Đà kinh lược giải viên trung sao 阿彌陀經略解圓中鈔, Phật thuyết A Di Đà kinh lược giải viên trung sao 佛說阿彌陀經略解圓中鈔, Di Đà lược giải viên trung sao 彌陀

略解圓中鈔, Viên trung sao 圓中鈔 Tên sách, hai quyển (thượng hạ), Tục 91, Truyền Đăng soạn, giải thích A Di Đà kinh lược giải của Đại Hựu trên lập trường giáo phán của phái Thiên Thai.

A Di Đà Kinh Lược Giải Viên Trung Sao

Nội dung chia làm ba phần. Phần thứ nhất giải thích bài tựa của Đại Hựu. Bắt đầu với một đoạn ngắn nói về thân thế sự nghiệp của Đại Hựu, mà riêng về "họ tên, quê quán còn phải đợi khảo kỹ". Truyền Đăng phân tích bài tựa ấy một cách tương đối chi ly, chia làm nhiều phân đoạn khác nhau. Cụ thể có hai phân đoạn chính. Một là nói về lý do ra đời của kinh A Di Đà. Hai là nói về nguyên do việc viết ra bản Lược giải của Đại Hựu. Phần thứ hai giải thích năm vòng huyền nghĩa, mà Đại Hựu đã đề ra theo Cô Sơn Trí Viên. Ở đây, Truyền Đăng giải thích những lời sớ của Đại Hựu khá rõ và dài, qui định vị trí của tư tưởng Tịnh độ trong toàn bộ Phật giáo. Phần thứ ba giải thích về lời sớ chính bản kinh, trong đó chia làm hai phần đoạn. Phần đoạn thứ nhất giải thích về đề kinh và người dịch. Phần đoạn thứ hai là giải thích về chính văn. Sử dụng thủ pháp của Đạo An mà Trí Viên dùng một cách công nhiên và Đại Hựu mặc nhiên vận dụng, Truyền Đăng đã ghi rõ việc chia bản kinh làm ba đoạn là tựa, chính tôn và lưu thông. Đoạn tựa bắt đầu từ "Như vậy" đến "đại chúng đầy đủ". Đoạn chính tôn từ "Bấy giờ Phật bảo Xá Lợi Phất" đến "được bất thối chuyển ở A nậu đa la tam miệu tam bồ đề". Đoạn lưu thông từ "Cho nên này Xá Lợi Phất, các ngươi nên tin nhận ..." đến hết. Trong mỗi đoạn này, còn phân tích chi ly ra thành từng đoạn, từng tiết nhỏ nữa.

Ngoài nội dung vừa tóm tắt, A di Đà kinh lược giải viên trung sao còn mở với bài tựa Di Đà lược giải viên trung sao tự viết năm Thiên khải thứ nhất (1621) và kết thúc với bài Khắc viên trung sao bạt viết năm Thiên khải thứ năm (1625), cả hai đều do Truyền Đăng soạn. Trong bài tựa, ông trình bày lý do vì sao đã chọn Di đà lược giải của Đại Hựu để giải thích và vì sao đã đặt tên là Viên trung sao. Về vấn đề thứ nhất, qua một vài câu trong bài tựa của Đại Hựu, ông nói Đại Hựu đã "tóm thâu trọn vẹn toàn kinh", nhưng "lời sao vắn tắt quá". Cho nên ông phải làm bộ 'sao' của ông. Còn việc vì sao đặt tên bộ sao ấy là Viên trung sao, ấy là với "ý lấy y báo và chánh báo Cực lạc là diệu hữu, một lòng trì danh làm chân không. Chân không vi diệu mà không có thể chứng được nơi diệu hữu của Cực lạc, diệu hữu vi diệu mà không có thể làm rõ được nơi chân không của lòng ấy, đó gọi là cái giả không thể nghĩ bàn, nó chẳng phải là cái giả lệch lạc. Chân không chẳng không, chẳng phải chỉ là không. Ghép hai cái ấy lại mà tu hành thì cái trung tròn đầy được viên mãn, ấy chẳng phải chỉ là cái đạo trung được thành. Cho nên, lấy cái đó làm tên của bộ sao". Trình bày vì sao những giải thích của mình về bản lược giải của Đại Hựu lại mang tên Viên trung sao như thế, Truyền Đăng đã bày tỏ quan điểm phán giáo một cách khá khúc chiết. Ông vận dụng thuyết tam đế hay ba đế của phái Thiên thai, tức không, giả và trung, để tiến hành lý giải tư tưởng Tịnh độ giáo của kinh A Di Đà và bản lược giải của Đại

Hựu.

Trong Khắc viên trung sao bạt, Truyền Đăng nói ông đã nghiên cứu A Di Đà kinh lược giải đã trên ba mươi năm, lúc mới bắt đầu mở giảng trường ở U khê. Thế mà mỗi lúc vẫn thấy sách ấy như có điều gì "mới". Cho nên, "bản Giải tuy gọi là Lược, song trong nó phần lớn có liên quan đến chỗ quan yếu của giáo môn, tôi bèn vì những người mới học, sao ra bộ Viên trung.

Những ai đã chứng duy tâm tịnh độ, tự tính Di Đà, tất coi sách này là thứ chó rơm. Nhưng nếu người mất hướng hỏi đường về Cực lạc, thì nó giúp đỡ không phải là ít". Vì thế, khi người đệ tử của ông là Viên Phục ở chùa Diên khánh núi Tứ minh đứng ra khắc bản công bố, ông đã viết A Di Đà Kinh Lược Giải Viên Trung Sao bài bạt vừa dẫn vào năm 1625, nói rõ mức đánh giá của ông đối với bản giải của Đại Hựu, và ca ngợi việc khắc bản sách ấy của người học trò mình.

Quan điểm của A Di Đà kinh lược giải viên trung sao là thế. Còn về phương pháp nó sử dụng phương pháp tiêu chuẫn của những người viết 'sao', tức một lối tiền tiêu hậu thích, nghĩa là trước dẫn một lời sớ có chua chữ sớ ở trên đầu, rồi tiếp theo là lời giải về lời sớ ấy với chữ sao cũng chua ở trên đầu. Đây thể hiện thủ pháp sớ sao, mà Châu Hoằng bày tỏ trong A Di Đà kinh sớ sao 2: "Sớ là để giải thích kinh, sao là để giải thích sớ, .... Sao, xưa nói là rút gọn, hay chép ghi. Rút gọn là nhắm chỗ thiết yếu của những gì bản sớ điều trần. Chép ghi thì làm rõ (những gì bản sớ) ghi chú .... Kinh khó rõ thì dùng sớ để mà thông, sớ khó rõ thì có sao để hiểu ra". Tất nhiên, khi viết Viên trung sao, Truyền Đăng dù không một lần nào nhắc đến tên Châu Hoằng, hẳn ít nhiều biết tới A Di Đà kinh sớ sao. Việc cho ra đời nó hẳn chắc nhằm mục đích trả lời về quan điểm hơn là phương pháp, nghĩa là nhắm trình bày quan điểm Thiên thai về Tịnh độ giáo, song song với quan điểm Hoa nghiêm của Châu Hoằng. Hơn hai mươi năm sau, khi viết A Di Đà kinh yếu giải, Trí Húc (1599-1654) trình bày lý do vì sao phải viết, đã nói: "Chú sớ xưa nay, không đời nào thiếu người. Nhưng thế đại xa xuôi đến nỗi mờ mịt, còn lại không bao nhiêu. Hòa thượng Vân Thê viết Sớ sao rộng lớn tinh vi, sư bá U Khê soạn Viên trung sao, cao sâu hồng bác, bởi giống mặt trời mặt trăng giữa trời, có mắt đều thấy". Thế đủ thấy Viên trung sao đã được đánh giá cao đến mức nào. Và điều này cũng không có gì lạ.

Truyền Đăng là một nhà Thiên thai giáo lớn của Trung quốc. Sinh năm 1553 và mất năm 1627, ông là một đồng đại trẻ của Châu Hoằng. Gốc người Chiết giang, họ Diệp, ông xuất gia với Tiền Hiền Ánh Am, rồi sau theo học tư tưởng Thiên thai với Bá Tùng. Năm 1582, nhân hỏi đại định Lăng nghiêm, Bá Tùng trừng mắt nhìn quanh, ông liền ngộ đạo. Năm 1587, ông đến núi Thiên thai, lập chùa Cao minh ở U khê, rồi mở trường giảng. Tác phẩm ông viết tương đối khá nhiều như Lăng nghiêm kinh huyền nghĩa 4 quyển (1597), Thiên thai sơn phương ngoại chí 30 quyển (1601), Lăng nghiêm kinh viên thông sớ 10 quyển (1619), Lăng nghiêm kinh thông sớ tiền mâu 2 quyển, Pháp hoa huyền nghĩa chấp lược 1 quyển, Thiên thai truyền Phật tâm ấn ký chú 2 quyển (1627), Duy ma kinh vô ngã sớ 12 quyển (1625), Tính thiện ác luận 6 quyển (1621), Ngô trung thạch Phật tướng hảo sám nghi 1 quyển. Riêng về Tịnh độ giáo, ngoài A Di Đà kinh lược giải viên trung sao, ông còn viết Quán vô lượng thọ Phật kinh đồ tụng và Tịnh độ sinh vô sinh luận.

Xem thêm mục A DI ĐÀ KINH SỚ và A DI ĐÀ KINH LƯỢC GIẢI.

A DI ĐÀ KINH LƯỢC KÝ

阿彌陀經略記

A Di Đà Kinh Lược Ký

Tên sách, một quyển, Đại 57, Tục kinh sớ bộ 2 ĐTK 2210, Nguyên Tín soạn, giải thích A Di Đà kinh theo bản dịch của La Thập, dựa trên A Di Đà kinh nghĩa ký của Trí Khải làm chuẩn.

Nội dung chia làm ba phần. Thứ nhất phần, nói về đại ý của kinh, ghi nhận bản địa và ứng tích của Phật A Di Đà biến khắp cả mười phương, lợi ích cho hết thảy chúng sinh, chỉ bày bản hoài khai thị ngộ nhập qua phương pháp niệm Phật từ bảy ngày cho đến mười niệm là có thể thấy Phật A Di Đà, vãng sinh về Tịnh độ và chứng được A Bệ Bạt Trí. Thế là hủy bỏ ba thừa mà qui về một Phật thừa. Phần thứ hai, giải thích đề mục của kinh, nói Phật thuyết A Di Đà kinh là gồm đủ cả những bộ phận người nói (năng) và đối tượng được nói (sở) cũng như bộ phận chung cho các kinh (thông) và bộ phận riêng của kinh này (biệt). Phần ba, giải thích văn kinh. Ở đây, Nguyên Tín nói ông dựa vào A Di Đà kinh nghĩa ký để phân đoạn kinh này, tức đoạn tựa, đoạn chính tôn và đoạn lưu thông. Mỗi đoạn còn chia ra nhiều phân đoạn nhỏ để phân tích, dẫn dụng các kinh luận để giải thích từ ngữ và văn cú. Ở đây soạn giả không đưa ra một lề lối hay sáng kiến mới, trái lại còn nằm trong vòng ảnh hưởng của tư tưởng Thiên thai giáo.

Ngoài nội dung trên, A Di Đà kinh lược ký còn có bài tựa do chính Nguyên Tín viết vào ngày mồng chín tháng mười hai năm giáp dần Trường hòa thứ ba (1014). Trong bài tựa này, Nguyên Tín xác định vai trò trọng yếu của kinh và ghi lại lý do của việc soạn ra bản lược ký. Theo đó thì A Di Đà kinh là thuyền vượt biển sinh tử, là xe đưa đến ao thuần lương, văn ngắn gọn mà nghĩa bao hàm rộng rãi", nên khi Thân Vệ Đằng tướng quân gác kiếm cửa quan, một lòng tu niệm pháp môn Di Đà, đọc đến A Di Đà kinh nghĩa ký của Trí Khải, thấy văn gọn khó hiểu, bèn yêu cầu Nguyên Tín giải thích rõ hơn. Đó là trường hợp soạn ra A Di Đà kinh lược ký.

A Di Đà kinh lược ký như thế được viết vào năm 1014, ba năm trước khi Nguyên Tín mất. Đến năm Thừa ứng thứ ba (1654) nó được in thành sách. Đây là bản đáy cho việc in lại nó trong Đại Nhật bản Phật giáo toàn thư 31 ở trong bản in ĐTK hiện nay.

Trong Chánh tín niệm Phật kệ, Thân Loan đã coi Nguyên Tín như vị tổ đầu tiên của Tịnh độ tôn Nhật bản. Nguyên Tín như thế giữ một vị trí vô cùng quan trong trong lịch sử Đạo giáo cũng như Phật giáo. Sinh năm 942 và mất năm 1017, Nguyên Tín tự bản thân là một nhà Thiên thai giáo. Nhưng với chủ trương niệm Phật và chỉ cần niệm Phật mà thôi là đủ giúp con người trừ được tội chướng và vãng sinh về thế giới Cực lạc. Ông đã được Pháp Nhiên, vị tổ chính thức của Tịnh độ tôn Nhật bản, và Thân Loan, vị tổ của Tịnh độ chân tôn, thừa nhận là đã khai sáng ra Tịnh độ giáo của đất nước mình. Ngoài A Di Đà kinh lược ký, Nguyên Tín đã viết Vãng sinh yếu tập, một tác phẩm có ảnh hưởng quyết định đối với Pháp Nhiên và Thân Loan, A Di Đà kinh đại ý, A Di Đà quán tâm tập, A Di Đà Phật bạch hào quán, Niệm Phật lược ký và năm mươi hai tác phẩm khác nữa đã in lại trong Đại Nhật bản Phật giáo toàn thư 31-33.

Không những thế, ông còn nỗi tiếng là một nhà họa sĩ, nhà điêu khắc. Những bản vẽ A Di Đà nhị thập ngũ bồ tát lai nghinh đồ, thờ ở chùa Tây giáo (Saikyòji) và Tân tri ân viện A Di Đà Kinh Lược Ký

(Shinchionin) tại Oâmi hay tượng Phật A Di Đà thờ ở chùa Vạn thọ (Mamjuji) ở Kyoto là những thí dụ.

Xem thêm mục NGUYÊN TÍN.

A DI ĐÀ KINH NGHĨA KÝ

阿彌陀經義記

Hán: Thiên Thai Nghĩa Ký 天台義記

Tên sách, một quyển, Đại 37, Kinh sớ bộ 5 ĐTK 1755, Trí Khải soạn, giải thích A di đà kinh theo bản dịch của La Thập.

Nội dung chia làm ba phần. Phần thứ nhất nhập đề, giải thích lý do vì sao viết ra tác phẩm. Phần thứ hai, giải thích tên kinh, dùng năm đề mục, tức thích danh, biện thể, mục đích, tác dụng và giáo tướng. Phần ba giải thích kinh văn, phân làm ba đoạn, tức tự, chính tôn và lưu thông. Đoạn tự là đoạn nhập đề của kinh, giới thiệu thời gian, địa điểm và thành phần tham dự. Ở đây Trí Khải giải thích từng chữ, từng từ, từng tên người một. Đoạn chính tôn chia làm hai đoạn nhỏ. Đoạn thứ nhất giải thích về bản thân và thế giới của Phật A Di Đà. Trong đoạn này, Trí Khải đã đề cập đến tính hữu lượng của Vô Lượng Thọ, mà sau này ảnh hưởng đến quan điểm của Ca Tài trong Tịnh độ luận T. Thêm vào đó, ông đã dẫn Đại phẩm để giải thích nguồn gốc của quang minh vô lượng và thọ mạng vô lượng: "Muốn được quang minh vô lượng, thọ mạng vô lượng thì phải học Bát nhã". Đoạn nhỏ thứ hai, khuyên vãng sinh về thế giới Cực lạc, chia ra từng giai đoạn gọi là chứng khuyến và kết khuyến, tức trước thì nêu lên vấn đề cần phải khuyên, sau chỉ bày phương pháp để thực hiện. Đoạn cuối cùng là lưu thông, tức kết luận bản văn.

Phương pháp sử dụng để viết A Di Đà kinh nghĩa ký này là phương pháp đặt vấn đề. Chẳng hạn, khi bàn về đồ chúng của Phật A Di Dà, ông nêu lên nghi vấn: trước đó có nói rằng cõi kia có vô lượng vô số Thanh văn, nhưng sau lại nói chúng sinh sinh về nước kia đều là A bệ bạt trí? Rồi giải thích rằng ở cõi ấy Nhị thừa cũng đều là hạng Bất thối. Hay trong khi giải thích về việc khuyên thực hành vãng sinh, ông nêu lên vấn đề: trước đó nói không thể lấy một chút thiện căn nhân duyên phúc đức mà được sinh về nước kia, nhưng sau lại nói chỉ cần từ một ngày cho đến bảy ngày nhất tâm bất loạn thì được vãng sinh? Rồi giải thích rằng vấn đề là không phải thời gian lâu mau nhiều ít, mà ở chỗ dụng tâm: tâm không điên đảo thì được vãng sinh. Về quan điểm thì tuy Trí Khải tự bản thân là một người chuyên về kinh Pháp hoa mà sau này đã trở thành vị tổ đầu tiên của phái Thiên thai, nhưng trong khi giải thích A Di Đà kinh, lại đứng trên lập trường của tư tưởng Bát nhã, cho rằng việc học Bát nhã mới đạt được vô lượng quang và vô lượng thọ, mà không đặt trọng tâm vào vấn đề niệm Phật A Di Đà. Tư tưởng Tịnh A Di Đà Kinh Nghĩa Ký độ giáo như thế chưa thực sự đã manh nha ở con người Trí Khải, dẫu trong thực tế ông đã thực hành phương pháp tu Tịnh độ và đã từng viết Tịnh độ thập nghi luận. Tịnh độ thập nghi luận, cũng gọi là A Di Đà kinh quyết thập nghi hay Thập nghi luận, biểu hiện nỗ lực lý giải tư tưởng Tịnh độ, nhưng chưa thực sự xác lập được tư tưởng ấy. Sự xác lập đòi hỏi phải khẳng định chỉ niệm Phật và niệm Phật mà thôi là đủ để vãng sinh.

Trí Khải sinh năm 538 và mất năm 587, có thể nói là người đầu tiên đã hệ thống hóa tư tưởng Tịnh độ và nâng nó lên hàng một hệ ý thức, tuy trong thực tế đã không hoàn toàn thành công do giới hạn học phái và thời đại. Bản A di đà kinh nghĩa sớ do thế mang một dấu ấn khá độc đáo, không những trên phương diện lịch sử, mà cả trên phương diện tư tưởng. Về lịch sử, nó là tác phẩm chú giải kinh Di Đà xưa nhất hiện còn. Về tư tưởng, những vấn đề nó nêu lên, sau này đã trở thành đề tài bàn cãi của nhiều nhà Tịnh độ giáo nổi tiếng khác. Cho nên, tuy không xuất phát từ lập trường Tịnh độ giáo thuần túy, A Di Đà kinh nghĩa ký qua thời gian đã trở thành một trong những tác phẩm trọng yếu cho những người tu theo phương pháp niệm Phật của Tịnh độ giáo.

Xem thêm mục TRÍ KHẢI.