Tư Điển Bách Khoa

A DI ĐÀ BÍ THÍCH

阿彌陀秘釋

Tên sách, một quyển, Đại 79, Tục chư tôn bộ 10 ĐTK 2522, Giác Phạm soạn, giải thích danh hiệu Phật A Di Đà theo lập trường Mật giáo.

Nội dung chia làm ba phần. Phần đầu khẳng định Phật A Di Đà là bản thể trí diệu quán sát của tự tính pháp thân, và tự tính pháp thân này thường tại trong tất cả chúng sinh. Đây là thuyết Phật giới và chúng sinh giới là hai mà không phải là hai. Cho nên nói ngoài thân này mà có Phật thân, ngoài uế độ này mà có tịnh độ, sự thật là để khuyên nhủ kẻ phàm ngu cực ác mà thôi. Phần hai giải thích mười ba danh hiệu của Phật A Di Đà tức Vô Lượng Quang, Vô Biên Quang v.v... và đồng nhứt chúng với pháp thân Đại Nhật Như Lai. Và vì pháp thân đó hằng tại trong chúng sinh, nên nếu không biết thì gọi là chúng sinh, nếu giác ngộ được thì gọi là Phật trí. Phần ba, giải thích tự tướng và tự nghĩa của chữ A Di Đà viết theo lối tất đàn như A có nghĩa là Phật bộ, MI chỉ Liên hoa bộ, TA chỉ Kim cang bộ, hay A có nghĩa là không, MI có nghĩa là giả, TA có nghĩa là trung đạo v.v... Và đi đến kết luận: "Chán Ta bà mà thích Cực lạc, ghét uế thân mà ưa Phật thân, đó gọi là vô minh cũng gọi là vọng tưởng. Cho dẫu ở trong đời mạt pháp nhơ nhớp này, nếu thường quán bình đẳng pháp giới há không đi vào được Phật đạo sao". Giác Phạm là một tác giả lớn của văn học Phật giáo Nhật bản và vị tổ khai sơn phái Tân nghĩa của Chân ngôn tôn, sinh năm 1095 và mất năm 1143.

Về hành trạng và tư tưởng cũng như lập trường giáo lý của Giác Phạm, xem chi tiết mục

GIÁC PHẠM.

A DI ĐÀ CA LƯƠNG

阿彌陀迦良

Phạn: Amitakalyàõa / Amçtakalyàõa A Di Đà Ca Lương

Hán: (pâ) A Di Đà Ca Lương 阿彌陀迦良

Tên một vị vua bố thí thuốc trong Bồ tát bản hạnh kinh H.

A Di Đà Ca Lương đau, tự chế thuốc để chữa bệnh mình. Bấy giờ có vị Phật Bích Chi cũng bị bệnh như vua đến xin thuốc, bèn lấy cho và nguyện tất cả bệnh tật đều được tiêu trừ.

Dị bản của truyện này hiện chưa tìm thấy trong Phạn bản cũng như Tạng và Hán bản. Cho nên tên chữ Phạn có thể là Amitakalyàõa hay Amçtakalyàõa. Nếu Amitakalyàõa nó có nghĩa "người bạn của những kẻ bệnh tật", vì amita ở đây không có nghĩa là vô lượng, mà có nghĩa là kẻ bệnh hoạn, do động từ (/am. Tên Amitakalyàõa này do thế có thể thích hợp với vị vua có hành động bố thí ở trên. Mặt khác, nếu A Di Đà là phiên âm của amçta thì A Di Đà Ca Lương là Amçtakalyàõa, với nghĩa người bạn của cam lồ, của thuốc bất tử. Tên này cũng có thể thích hợp. Các chuyện Bản sinh trong văn học Pàli không thấy nói đến một vị vua nào như vậy.

A DI ĐÀ CHÚ

阿彌陀呪

Phạn: Aparimitaguõànu÷aüsànàmadhàranã, Tạng: Yon tan bsnags pa dpag tu med pa shes bya bahi gzuns Hán: (d) A Di Đà đại chú 阿彌陀大呪, A Di Đà đại thần chú 阿彌陀大神呪, A Di Đà đại đà la ni 阿彌陀大陀羅尼, A Di Đà Phật thuyết chú 阿彌陀佛說呪, Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bản đắc sinh tịnh độ thần chú 拔一切業障根本得生淨土神呪, A Di Đà Phật đại tâm chú 阿彌陀佛大心呪, Vô Lượng Thọ Như Lai căn bản tâm kinh 無量壽如來桹本心經, Bạt nhất thiết khinh trọng nghiệp chướng đắc sinh tịnh độ đà la ni 拔一切輕重業障得生淨土陀 羅尼, Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bản đắc sinh tịnh độ chú 拔一切業障根本得生淨土呪, Cam lồ đà la ni chú 廿露陀羅尼呪, Thập cam lồ chân ngôn, 十廿露真言, Vãng sinh tịnh độ chú 往生淨土呪, Vãng sinh tịnh độ thần chú 往生淨土神呪, Vãng sinh quyết định chân ngôn 往生決定真言, Vô lượng công đức đà la ni 無量功德陀羅尼, Vô lượng thọ Như Lai đà la ni 無量壽如來陀羅尼, Vô lượng thọ Như Lai căn bản đà la ni 無量壽如來根本陀羅尼, Vô Lượng thọ Như Lai căn bản chân ngôn 無量壽如來根本真言, A Di Đà Phật chú 阿彌陀佛呪, A Di Đà Như Lai đà la ni 阿彌陀如來陀羅尼, Vãng sinh chú 往生呪, Căn bản đà la ni 根本陀 羅尼, A Di Đà Phật căn bản bí mật thần chú 阿彌陀佛根本秘密神呪, Amçta đại đà la ni 大 陀羅尼, Bạt nhất thiết nghiệp căn bản vãng sinh tịnh độ chân ngôn拔一切業障根本往生淨土 真言 A Di Đà Chú

Chân ngôn Phật A Di Đà dùng chung cho cả Tịnh độ giáo lẫn Mật giáo.

Có hai truyền bản, một dài và một ngắn, tương đồng trên đại thể, với một ít sai biệt về số câu. Bản ngắn lưu truyền rộng rãi ở nước ta và Tây tạng, trong khi bản dài thì phổ thông ở Nhật bản hơn.

a) Truyền bản dài

Truyền bản này xuất xứ từ Vô Lượng Thọ Như Lai quán hạnh cúng dường nghi quĩ và được gọi Vô Lượng Thọ Như Lai căn bản đà la ni với phiên âm chữ Hán như sau: Nẵng mô ra đát nẵng đát ra dạ da. Nẵng mạc a rị dã di đá bà da đát tha nghiệt đá dạ ra ha đế tam miệu tam một đà da đát nễ dã tha. Án a mạt lạt đế, a mật lạt đố nạp bà phệ, a mật lật đa tam bà phệ, a mật lật đa nghiệt bệ, a mật lật đa tất đệ, a mật lật đa đế tê, a mật lật đa vĩ ngật lân đa nga di ninh, a mật lật đa nga nga nẵng cát đế ca lệ, a mật lật đa nộn nỗ phê sa pha lê tát pha ra tha sa đà ninh, tát pha kiết ma ngạt lễ xả khất sái dựng ca lê, sa phạ hạ

A sa phược sao 53 sao lại bản phiên âm vừa dẫn với một vài sai biệt không đáng kể. Điểm đặc biệt là nó đã kèm theo một bản nguyên văn tiếng Phạn chép bằng mẫu tự tất đàn có chua nghĩa như sau:

A Di Đà Chú

Phiên âm bản tất đàn trên với phần chua nghĩa để trong dấu ngoặc, ta có văn bản bài chú bằng tiếng Phạn. Đây là văn bản chưa hiệu đính: Namah (đảnh lễ) ratna (bảo) tra (tam) yàya namah (đảnh lễ) àryà (thánh giả) mitàbhàya (Vô Lượng Thọ) tathàgatayà (Như Lai) rhate (ứng cúng), samyak (đẳng) sambuddhayà (chính giác) tadyathà (sở vị) oü (tam thân nghĩa) amçte (cam lồ) amçtodbhave amçtasaübhave amçtagarbha (kho tàng) amçtasiddhe (thành tựu) amçtateje (oai đức) amçtavikrante (cực lạc) amçtavikrantagamine (tiến tính) amçtagaganakãttikare amçtadundubhàsvare sarvarthasàdhane sarva karmakle÷aksayamkare svàha.

Phần chua nghĩa của A sa phược sao rõ ràng là chưa đầy đủ. Bạch bảo khẩu sao 7 dưới mục A Di Đà đại chú đã cho sao lại một bản tất đàn khác có phần chua nghĩa, nhưng không phiên âm ra chữ Hán, với một số chi tiết khác với bản tất đàn của A sa phược sao vừa dẫn. Bản tất đàn viết:

A Di Đà Chú

Phiên âm: Namo (đảnh lễ) ratna (bảo) trayayà namaþ (đảnh lễ) àrya (thánh giả ) mità (vô lượng) bha (thọ) ya tathà (như) gatà (lai) yàrhate samya (chánh đẳng) saübud (giác) dhàya tadya (sở vị) thà oü (tam thân) amçte (cam lồ) amçtodbha (tòa) vai amçtasaü (tùng sinh) bhavai amçtagarbhe (khố tàng) amçtasite (thành) amçtateje (oai đức) amçtavihrãm (cực lạc) te amçtavihrãm (cực lạc) taga (tiên vãng) mine amçtaga (tiến vãng) ga (đẳng hư không) nahitikare amçtaduõóute (âm thanh) svare sarvà (nhất thiết nghĩa thành tựu) rthasadhàne sarva (tác giả) kà (nghiệp) rmakraü (thời giả) sa (sanh giả) kùayaükare svà (tức tai thành tựu) hà (nhất thiết nghiệp).

Với bản phiên âm vừa thấy, Bạch bảo khẩu sao 7 chứng tỏ đã có nhiều sai lầm trong việc viết lại nguyên tác tất đàn và trong việc chua nghĩa những chữ Phạn tất đàn ấy. Thí dụ, àryàmitàbhà thì chép thành àryamitàbhà và chua nghĩa là thánh giả vô lượng thọ, trong khi thực sự phải chua là thánh giả vô lượng quang. A Di Đà Chú

Trước A sa phược sao của Thừa Trừng (1205-1282) còn có bản chép tất đàn với phần chua nghĩa của Giác Phạm (1095-1143) trong Ngũ luân cửu tự minh bí mật thích:

Phiên âm: Namo ratnatrayàya (qui mạng đảnh lễ tam thân tam bảo, độ ngã, qui y, qui kính đẳng nghĩa) namaþ àrya (vô hoặc đại thánh) mitabhaya (vô lượng thọ, vô lượng quang, vô lượng đệ tử, cam lộ thần dược nghĩa) tathàgatàya (thừa như lai, thừa như khứ) arhate samyaksambuddhàya (sát tặc hoặc bất sinh, ứng cúng, thành đẳng chánh giác đẳng nghĩa) tadyatha (tức thuyết chú viết) oü (tam thân nghĩa, thành chánh giác nghĩa, cúng dường nghĩa, qui mạng nghĩa giả) amçte (cam lồ, tương tục, thọ mạng, bất lão, bất tử đẳng nghĩa) amçtodbhave (bảo tòa tọa ngự, an lạc an tòa) amçtasambhave (tùng sinh, vãng sinh, lai nghinh, dẫn tiếp đẳng nghĩa) amçtagarbhe (khố tạng, hư không tạng, địa tạng, kim cang tạng) amçtasiddhe (thành tựu, tán khứ, thành quả, thành nhân), amçtateje (oai đức, oai quang, oai thế, oai mãnh), amçtavihrãmte (cực lạc, an dưỡng, an lạc, niết bàn) amçtavihrãmta (đản thọ chư lạc cố danh cực lạc) gamine (hư không, vãng sinh, ly khổ giới, chính niệm an trụ) amçtagaganakitikare (đẳng hư không, vô chướng vô ngại, vô đối ngại, tức đắc vãng sinh) amçtadundubhisvàre (hảo âm thanh thuyết diệu pháp, hảo âm nhạc, tự thọ pháp lạc) sarvàrthasadhano (nhất thiết thành tựu, mãn túc sung lạc tam muội) sarvakarmaklesaksayamkare (nhất thiết chú biến, trân xứ, sinh hộ sinh tình, dưỡng dục, xuất sinh, gia hội, chí thời đẳng nghĩa) svàha (ư hữu duyên tịnh tín hành giả thành tựu lai nghinh, nguyện ư cực ác tội nhân thành tựu dẫn tiếp). A Di Đà Chú

Với bản phiên âm vừa thấy, bản tất đàn Giác Phạm chứng tỏ có một độ chánh xác cao. Nó có thể là bản đáy, từ đó khai sinh hai bản A sa phược sao và Bạch bảo khẩu sao.

Ngoài bản phiên âm của Vô Lượng Thọ Như Lai quán hạnh cúng dường nghi quĩ cùng các bản sao của nó dẫn trên, truyền bản dài còn có nhiều dạng khác nữa. Dạng thứ nhất là bản phiên âm của Thật Xoa Nan Đà thực hiện vào khoảng năm 695-704 và biết dưới tên Cam lồ đà la ni chú. Bản này không có câu qui kính Tam bảo và thêm câu qui kính Thế Tôn (namo bhagavate)

Namo bá nga phạ đế a di đá bà dạ tát tha yết đà da a la ha đế tam miêu tam bột dà da, đát nễ dã tha. Án a di ri đế, a di rị đô bà phệ, a di rị đá sâm bà phệ, a di rị đá yết bệ, a di rị đá tỷ thê, a di rị đá đế nghệ, a di rị đá vĩ yết lãm đế, a di rị đá vĩ ca đá nga di nê, a di rị đá dà nga nẵng chỉ lật để ca lệ, a di rị đá nột nô phê tát phạ lệ, tát bà đát tha tát đà di tát bà chỉ lệ xả yết xoa diệm ca lệ, tát phạ ha. Dạng thứ hai là bản phiên âm của Sa La Ba thực hiện từ truyền bản Tây tạng và do Diệu Châm ghi lại trong Bảo vương tam muội niệm Phật trực chỉ H. Nó được biết dưới tên Bạt nhất thiết khinh trọng nghiệp chướng đắc sinh tịnh độ đà la ni hay Vô Lượng Thọ Như Lai căn bản chân ngôn, và đọc:

Nại ma lạt đát nạp đăc ra da dã. Nại ma a rị dã a di đã bạt dã tát đạt ca đát dã a ra hát đê tam mê tam bất đạt dã. Đát đích dã thát. Án a di rị đế, a di rị đã ôn ba vĩ, a di rị đã tam ba vĩ, a di rị đã cát ri tý, a di rị đã tich đê, a di rị đã đế tế, a di rị đã vi yết lan đế, a di rị đã vi yết lan đế ca di nhĩ, a di rị đã ca ca nại yết rị đế cát rị, a di rị đã đốn độ tỷ tô oa rị, tát rị oa a lặc thát tát đát nhĩ, tát rị oa ca rị ma cát rị xá cát rị dã cát rị, sa hắt.

Ngoài hai dạng truyền bản vừa nói và bản phiên âm của Vô lượng thọ như lai quán hạnh cúng dường nghi quĩ, Biệt tôn tạp ký 5 còn sao lại một bản tất đàn và một bản phiên âm của bản tất đàn đó, nhưng không ghi rõ xuất xứ từ đâu. Cần nói là Biệt tôn tạp ký 5 có sao lại bản phiên âm của Vô lượng thọ như lai quán hành cúng dường nghi quĩ. Bản tất đàn có tên là Căn bản đà la ni và viết:

A Di Đà Chú

Phiên âm: Namo ratnatrayàya. Namaþ àryàmitàbhaya tathàgatàya arhate samyak saübuddhàya. Tadyathà, Oü amçte amçtodbhave amçtasambhave amçtagarbhe amçtasiddhe amçtateje amçtavihrãüte amçtavihrãütegamine amçtagaganakitikare amçtadumdubhesvàre sarvarthàsadhane sarva karmaklesakùayaükare svàhà.

Bản phiên âm chữ Hán so với bản sao từ Vô lượng thọ như lai quán hành cúng dường nghi quĩ không có gì sai khác đáng kể, nên không ghi lại đây.

Bây giờ tập hợp tất cả những bản tất đàn và những bản phiên âm Hán, chúng ta có thể đề nghị một bản phiên âm la tinh có hiệu chính như sau:

Namo ratnatrayàya. Nama àryàmitàbhàya tathàgatà yàrhate samyaksaübuddhàya. Tadyathà. Oü amçte amçtodbhave amçtasambhave amçtagarbbe amçta siddhe amçtateje amçtavikrànte amçtavikràntagamine amçtagaganakãrtikare amçtaduõdubhisvare sarvàrtha sadhàne sarvakarmaklesaksayaükare svàhà.

Dịch nghĩa: Kính lễ Tam bảo. Kính lễ Thánh Vô Lượng Quang Như Lai Chánh đẳng Chánh giác. Chân ngôn như vậy: Om! Cam lộ, hiện lên cam lộ, phát sinh cam lộ, kho tàng cam lộ, thành tựu cam lộ, quang vinh cam lộ, dũng mãnh cam lộ, đạt đến dũng mãnh cam lộ, rải đầy A Di Đà Chú hư không cam lộ, tiếng trống cam lộ! Mọi mục đích thành tựu! Mọi nghiệp phiền não diệt sạch! Ngài khéo nói!

Trong số những truyền bản dài này, ở nước ta chỉ truyền bản của Sa La Ba thấy xuất hiện trong Chư kinh nhật tụng tập yếu bản in năm Thành thái 9 (1897) của Vĩnh Chấn. Ở đây, phiên bản này được gọi là Vô lượng thọ như lai căn bản tâm chân ngôn. Nó chỉ được phổ biến ở tại miền Bắc nước ta và không thấy xuất hiện trong các bản nhật tụng khác được ấn hành tại Trung bộ hay Nam bộ.

Chân ngôn thuộc truyền bản dài này vì có nói đến mười cam lộ, nên trong các bản in đơn hành, nó cũng được gọi là Thập cam lộ đà la ni. Việc phân tích ý nghĩa của nó, Giác Phạm đã thực hiện trong Ngũ luân cửu tự minh bí mật thích. Theo đó, toàn thể bản chân ngôn gồm 113 âm, và tất cả các âm này đều xuất phát từ 9 âm bí mật là hrãþ amçtateje hara håü. Trong chín âm này, hrãþ vốn là chủng tử bí mật của A Di Đà (x.) Ba âm tiếp theo là những âm của từ amçta, nghĩa là sự bất tử, cũng có nghĩa là thuốc bất tử hay cam lồ. Teje, mà bản tất đàn viết nhầm là tese, chỉ cho ánh sáng hay uy lực. Cam lộ và ánh sáng ở đây là hai khía cạnh Vô lượng quang và Vô lượng thọ của Phật A Di Đà. Hara là hai đơn âm của chữ hrãþ, trong đó ha được coi như chủng tử bí mật của tất cả những gì là nhân hay thuộc về nguyên nhân (hetu), như vậy mật nghĩa của nó là: "Nhân của tất cả các pháp vốn bất khả đắc." Còn ra là chủng tử bí mật của tất cả những gì là trần cấu (rajas), nên mật nghĩa của nó là: "trần cấu ô nhiễm của tất cả các pháp là bất khả đắc." Đây là ý nghĩa của tự tính thanh tịnh của Phật A Di Đà, mà Đại lạc bất không chân thật tam muội da kinh bát nhã ba la mật đa lý thú thích H nói tới. Cuối cùng là håü, chỉ cho ba thân của Phật. Đây là một tập hợp âm kép gồm ba âm đơn, trong đó ha là chủng tử bí mật của báo thân vì trong nó có hàm chứa nguyên âm a vốn là chủng tử bí mật của Pháp thân. æ là ứng thân, ü à hóa thân. Pháp thân gồm bốn thân, là tự tính thân, thọ dụng thân, biến hóa thân và đẳng lưu thân. Về hiệu lực của chân ngôn này, Vô lượng thọ như lai quán hành cúng dường nghi quĩ nói: "Vô lượng thọ như lai đà la ni ni này vừa tụng một biến tức thì diệt trừ được mười ác, bốn trọng và năm tội vô gián ở trong thân, hết thảy nghiệp chướng đều tiêu diệt sạch. Nếu tỳ kheo hay tỳ kheo ni phạm tội căn bản, thì sau khi tụng bảy biến liền được trở lại giới phẩm thanh tịnh. Tụng được một vạn biến sẽ không bao giờ xao lãng quên mất tâm bồ đề. Tâm bồ đề hiển hiện trong thân, sáng ngời vằng vặc như trăng trong. Khi lâm chung, sẽ thấy Phật Vô Lượng Thọ và vô lượng Bồ tát chúng quây quanh đến nghinh tiếp hành giả, an ủi thân tâm, tức sinh vào thế giới

Cực lạc, hàng thượng phẩm thượng sinh, chứng Bồ tát vị.

b) Truyền bản ngắn

Truyền bản ngắn dựa trên 6 phiên bản khác nhau.

A Di Đà Chú

1/ Phiên bản của Cưu Ma La Thập. Bản này mang tên Vô Lượng Thọ Phật thuyết vãng sinh tịnh độ thần chú, hay gọi ngắn hơn là Vãng sinh tịnh độ thần chú. Nó được đính vào sau bản dịch A Di Đà kinh của Cưu Ma La Thập trong các thủ bản Đôn hoàng. Sự đính kèm này còn lưu truyền trong các ấn bản kinh Di đà thường tụng hằng ngày cho tới ngày nay. Phiên bản này đọc:

Nam mô a di đà bà dạ đá tha già đá dạ, đá địa dạ tha, a di rị đô bà tỳ, a di rị đá tất đam bà tỳ, a di rị đá tỳ ca lan đế, da di nị già già na chỉ da ca lệ, sa bà ha.

Kèm theo phiên bản này là lời chua nói rằng: "Ai tụng chú này, Phật A Di Đà thường trụ trên đỉnh đầu, sau khi mệnh chung, tự nhiên được vãng sinh. Bồ tát Long Thọ nguyện sinh về An dưỡng, nằm mộng thấy được chú này. Tam tạng Da Xá tụng chú đây. Tú pháp sư ở chùa Thiên bình học bài chú này từ chính miệng của Da Xá. Vị đó nói kinh bản từ nước ngoài chưa truyền đến. Phép thọ trì chú là ngày đêm sáu thời, mỗi thời tụng hai mươi mốt biến. Sớm mai súc miệng, xỉa răng và đốt hương đèn, quỳ trước hình tượng, chắp tay tụng 21 biến. Ngày ngày như vậy, tức thì diệt được các tội bốn trọng, năm nghịch, và mười ác, bài bác phương đẳng, và diệt trừ hết tất cả sự nhiễu hại của các thứ tà thần ma quỷ trong hiện tại; sau khi mệnh chung, được tự nhiên vãng sinh về nước Phật A Di Đà. Nếu thọ trì luôn cả ngày đêm thì công đức thật bất khả tư nghị".

Cứ vào lời chua đây thì cho đến thời Da Xá, tức khoảng những năm 517-589, truyền bản Phạn văn của bài chú này chưa được đưa vào Trung Quốc. Cho nên, không thể coi nó là một phiên bản của Cưu Ma La Thập. Gọi nó là phiên bản của Cưu Ma La Thập vì nó thường được gắn liền với bản dịch A Di Đà kinh của vị này.

2/ Phiên bản mệnh danh của Cầu Na Bạt Đà La. Phiên bản này mang tên Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bản đắc sinh tịnh độ thần chú. Nó đọc:

Na mô a di đa bà dạ đá tha già đá dạ, đá địa dạ tha, a di rị đô bà tỳ, a di rị đá tất đam bà tỳ, a di rị đá tỳ ca lan đế, a di rị đá tỳ ca lan đá già di nị già già na chỉ đa ca lệ, sa bà ha.

Phiên bản này chỉ khác phiên bản La Thập ở trên 8 chữ "a di rị đá tỳ ca lan đá". Nó được nói là xuất xứ từ Tiểu Vô lượng thọ kinh của Cầu Na Bạt Đà La. Cứ Xuất tam tạng ký tập 2 thì Cầu Na Bạt Đà La quả có dịch Vô lượng thọ kinh 1 quyển trong khoảng Nguyên gia đời Lưu Tống (424-453), nhưng cũng được ghi là đã khuyết. Thế có nghĩa, ngay từ thời Tăng Hựu hoàn thành Xuất tam tạng ký tập (515-516) bản dịch này đã không thấy lưu hành. Thêm vào đó, sau phần chép phiên bản, có ghi lời chua nói: "Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân nào hay tụng chú này thì Phật A Di Đà thường trụ trên đỉnh đầu, ngày đêm ủng hộ, không để cho kẻ thù có cơ hội, đời nay thường được an ổn, khi lâm chung tự nhiên được vãng sinh." Rồi tiếp đó có đoạn phụ lục mang tên A Di Đà kinh bất tư nghị thần lực truyện, không rõ tác giả, kể lai lịch truyền thừa của thần chú này đại để giống như đoạn phụ chú cho phiên bản của La Thập. Nghĩa là, nó do Tam tạng Da Xá truyền cho Tú pháp sư ở chùa Thiên bình. Như vậy, đây cũng là một ngoa A Di Đà Chú truyền về tác quyền của Cầu Na Bạt Đà La, vì Na Liên Đề Da Xá sinh hoạt sau Cầu Na Bạt Đà La cả thế kỷ.

3/ Phiên bản của Bồ Đề Lưu Chi. Phiên bản này được tìm thấy trong A di đà phật căn bản bí mật thần chú kinh, chép vào trước đoạn chấp trì danh hiệu, và hoàn toàn đọc giống như phiên bản mệnh danh của Cầu Na Bạt Đà La, Nhưng kinh này xét theo văn cú thì hoàn toàn nhất trí với bản dịch A di đà kinh của La Thập, trừ đoạn chêm bài châm ngôn và bài kệ A tự thập phương tam thế Phật. Thêm vào đó, các kinh lục và tiểu truyện về Bồ Đề Lưu Chi trong Tục cao tăng truyện không hề nhắc đến việc phiên dịch kinh này. Ngoài ra kinh này chỉ lưu hành ở Nhật bản chứ không thấy được lưu hành ở nơi khác. Cho nên có người nói nó là một ngụy kinh do người Nhật tạo ra. Vậy phiên bản của Bồ Đề Lưu Chi là một sự ngoa truyền.

Dù vậy, Bồ Đề Lưu Chi có phiên âm một bản mang tên A Di Đà Như Lai đà la ni trong Văn thù sư lị pháp bảo tạng đà la ni kinh. Nó có hai bản in khác nhau. Bản in Cao ly đọc:

Nẵng mô di đá bà dã đát tha nghiệt đá dã, đát nễ dã tha, a mật rị đô nạp bà phệ, a di đá tam bà phệ, a di đá vĩ ngật lan đế, sa phạ ha.

Bản in đời Minh đọc: Nam mô a di đa bà dã đát tha nghiệt đá dã, đát nễ dã tha, ai di đa nạp bà phệ, a di đa tam bà phệ, a di vi khất lan đế, sa ha.

Giác thiền sao 6 sao lại bản Cao ly và chép kèm theo nguyên văn tiếng Phạn bằng chữ tất đàn:

Phiên âm: Namo'mitàbhàya tathàgatàya. Tadyathà. Amrtodbhave amitasambnavai amitavihrànte svàhà.

Cứ vào bản phiên của Văn thù sư lị pháp bảo tạng đà la ni kinh thì cái gọi là bản phiên của Bồ Đề Lưu Chi trong A Di Đà phật căn bản bí mật thần chú kinh chứng tỏ không có một quan hệ rõ rệt nào. Như vậy tính chất ngụy tạo của bản kinh này càng rõ.

4/ Phiên bản của A Địa Cù Đa. Phiên bản này xuất xứ từ A di đà phật đại tư duy kinh thuyết tự phần đệ nhất trong Đà la ni tập kinh 2. Nét đặc trưng của bản phiên này là nó có các câu qui kỉnh của truyền bản dài: Na mô hắt ra đát na đá ra da dạ. Na mô a rị da a di đá bà da đá tha yết đá da a ra ha đế tam miệu tam bồ đà da. Đá điệt tha. A mật rị đế, a mật rị đá bà bễ, a mật rị đô tri bà bễ, a mật rị đá tỳ ca lan đá già di nê, già già na chỉ đá cát lị để yết lệ, tát bà tư ba ca sinh ca lê duệ, sa ha. A Di Đà Chú

5/ Phiên bản của Pháp Hiền. Phiên bản này xuất xứ từ Phật thuyết vô lượng công đức đà la ni kinh nên cũng gọi là Vô lượng công đức đà ni. Điểm đặc trưng của nó nằm ở chổ nó thuộc về hệ thống truyền bản ngắn của A Địa Cù Đa, với những câu qui kỉnh của truyền bản dài, Nó đọc:

Na mô ra đát na đát ra dạ dã. Na mạc a rị dã a di đa bà dã đát tha nga đá dã a ra hắt đế tam miệu ngật tam một đà dã. Đát nễ tha: A di đế, a di đô nột bà vị, a di đa tam bà vị, a di đa vĩ ngật lan đế, a di đa vĩ ngật lan đa nga di nễ, nga nga na kế rị đế yết rị, tát rị phạ ngật lê xá sát dạng yết rị duệ, sa phạ hạ.

6/ Phiên bản Tây tạng. Phiên bản này xuất xứ từ Hphags pa yon tan bsnags pa dpag tu med pa shes bya bahi gzuns. Đây là bản dịch Tây tạng tương đương với Phật thuyết vô lượng công đức đà la ni kinh. Bài chú được phiên âm như sau:

Namo ratnatrayàya namo bhagavate amitàbhàya tathàgatàya arhate samyak sambuddhàya tadyathà. Oü amçte amçtodbhave amçtasambhave amçtavikrànte amçtagàmini gaganakaritikare sarvaklesakùayaükare svàha.

Phiên bản này có phiên âm tên chữ Phạn của bài chú Aparimitapunànusamsànàmadhàranã. Chính tên Phạn văn này, chúng tôi đã dùng để gọi bài chú của cả hai truyền bản dài và ngắn ở đây.

7/ Phiên bản A Di Đà Phật thuyết chú. Nó xuất xứ từ một văn bản cùng tên trong Đại 12

ĐTK 369 và Tục 1: Na mô bồ đà dạ. Na mô đà ra ma dạ. Na mô tăng già dạ. Na ma a dĩ đa bà dạ đá tha già đa dạ a ra ha đế tam miệu tam bồ đà dạ. Đá điệt tha: A dĩ rị đê, a dĩ rị đô bà bệ, a dĩ rị đá tam bà bệ, a dĩ rị đá tỷ ca lan đê, già dĩ nễ già già na kê rị đê ca rê bà ra bà ba đá xoa diệm ca rê. Sa bà ha. Phiên bản này có đặc điểm là đã mở đầu với những câu qui kính Phật pháp tăng và A Di Đà Như Lai. Mà những phiên bản khác không thấy xuất hiện. Nó được Trí Thanh trích dẫn trong Tập chư kinh lễ sám nghi với một vài sai khác không quan trọng lắm. Phiên bản này chứng tỏ có sự thoát lạc văn bản, nên có những đoạn ngắt quãng giữa chừng.

Tập hợp bảy phiên bản trên ta thấy xuất hiện ba dạng của truyền bản ngắn. Dạng thứ nhất chỉ kể tới ba cam lồ, đó là phiên bản của Bồ Đề Lưu Chi trong Văn Thù Sư Lỵ pháp bảo tạng đà la ni kinh và của Cưu Ma La Thập trong A Di Đà kinh. Dạng thứ hai kể đến bốn cam lồ, đó là phiên bản Cầu Na Bạt Đà Na trong Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bản đắc sinh tịnh độ đà la ni, của A Địa Cù Đa trong Đà la ni tập kinh, và của Trí Thăng trong Tập chư kinh lễ sám nghi.

Dạng thứ ba kể tới năm cam lồ, đó là phiên bản của Pháp Hiền trong Vô lượng công đức đà la A Di Đà Chú ni kinh và của Tây tạng trong Hphags pa yon tan bsnags pa dpag tu med pa shes bya bahi gzuns. Đấy là xét về mặt cam lồ. Nếu xét về mặt các câu qui kỉnh mở đầu, thì các phiên bản của La Thập, Cầu Na Bạt Đà La và Bồ Đề Lưu Chi đều nhất trí với nhau để làm thành một nhóm. Nhóm thứ hai là phiên bản của A Địa Cù Đa, Pháp Hiền và Tây tạng mượn lấy những câu qui kỉnh của truyền bản dài. Riêng bản của Trí Thăng thì đứng hẳn ra thành một nhóm.

Bây giờ không kể đến bản của Trí Thăng, chúng ta tổng hợp các phiên bản trên dựa chủ yếu vào phiên bản dài gồm năm cam lồ, để tái thiết lại nguyên bản tiếng Phạn của truyền bản ngắn như sau: Namo ratnatrayàya. Namo bhagavate amitàbhàya tathàgatàya arhate samyak sambuddhàya. Tadyathà: Oü amçte amçtodbhave amçtasambhave amçtasiddhabhave amçtavikrànte amçtavikràntagàmini gagana kãrtikare sarvakle÷akùayamkare svàha.

Dịch nghĩa: Kính lễ tam bảo. Kính lễ Thế Tôn Vô Lượng Thọ Như Lai Ứng Cúng Chính Đẳng Giác. Chân ngôn như vậy: Om! Cam lồ, hiện lên cam lồ, phát sinh cam lồ, phát sinh thành tựu cam lồ, dũng mãnh cam lồ, đạt đến dũng mãnh cam lồ, rải đầy hư không, mọi nghiệp phiền não diệt sạch. Ngài khéo nói.

Với bản Phạn văn hiệu chính này, tùy mỗi phiên bản, chúng ta lọc ra những từ thích hợp để tái thiết nguyên bản Phạn văn cho từng phiên bản một. Nói chung thì phiên bản Cầu Na Bạt Đà La là phổ biến hơn cả. Các nhà Tịnh độ giáo chủ yếu dùng phiên bản ấy. Như Long thư tăng quảng tịnh độ văn 4 và đặc biệt là Lạc bang văn loại 1.

Ở nước ta, truyền bản ngắn dưới dạng của phiên bản Cầu Na Bạt Đà La cũng rất phổ biến.

Bản in năm Đoan thái thứ nhất (1586) của Trúc lâm đệ nhị mật tưởng chư phẩm kinh có ghi tóm lược bài chú ấy trong mục phần hóa môn, nhưng không ghi mang tên gì. Đến Tịnh Độ yếu nghĩa của Chân Nguyên, thì tuy đây là một tác phẩm trích từ Long thư tăng quảng tịnh độ văn, nhưng bài chú thì lại trích ra từ Lạc bang văn loại 1 và gọi đó là Vãng sinh chân ngôn. Các bản Thiền môn nhật tụng do Thật Kiến Liễu Triệt (1702-1764) đứng in vào năm 1754 và Không môn nhật dung tổng tập yếu do Đại Tri "tập khắc" vào năm 1769 đều có Vãng sinh tịnh độ thần chú giữa mười bài chú trong khóa tụng buổi sáng và đọc theo phiên bản Cầu Na Bạt Đà La. Đây là hai bộ nhật tụng nổi tiếng nhất ở miền Trung và miền Nam. Bộ nhật tụng của Liễu Triệt, sau đó vị trú trì chùa Thiền tôn, Huế là đại sư Trung Hậu vào năm Gia Long 13 (1814) in lại, còn bộ của Đại Tri thì cũng được in lại tại thôn Mỹ chánh, tổng Thuận phong, huyện Kiến hòa, phủ Kiến an, tỉnh Định tường. Ngay cả Chư kinh nhật tụng tập yếu nói trên, tuy có truyền bản dài của Sa La Ba (1258-1314) vẫn có Vãng sinh tịnh độ thần chú. Điểm cần nói hơn nữa là cả ba bộ nhật tụng đều có Bạt nhất thế nghiệp chướng căn bản đắc sinh tịnh độ đà la ni ngay sau A Di Đà kinh. Chư kinh nhật tụng tập yếu còn ghi rõ thêm: "Thần chú này xuất xứ từ Tiểu vô lượng thọ kinh do tam tạng Cầu Na Bạt Đà La nước Thiên trúc dịch lại".

A Di Đà Chú

Về hiệu lực của bài chân ngôn theo truyền bản ngắn này, Vô lượng công đức đà la ni kinh và Hphags pa yon tan bsnags pa dpag tu med pa shes bya bahi gyuns đều nói chúng sinh nào sáng chiều trì tụng chú ấy hai mươi mốt biến thì tất cả các nghiệp chứa nhóm trong một nghìn kiếp sẽ được tiêu diệt. Nếu tụng một lạc xoa thì sẽ thấy được bồ tát Từ Thị, nếu tụng hai lạc xoa thì sẽ thấy được bồ tát Quán Tự Tại, nếu tụng ba lạc xoa thì sẽ thấy Phật Vô Lượng Thọ. Bản Tây tạng nói khác đi một tí ở chỗ, thay vì hai mươi mốt biến, nó nói chỉ cần một biến.

c) A Di Đà nhất tự chân ngôn và A Di Dà tiểu chú

Truyền bản ngắn và truyền bản dài trên thường được gọi là A Di Đà đại chú hay Căn bản đà la ni. Ngoài ra, còn có loại A Di Đà nhất tự chân ngôn và A Di Đà tiểu chú. Cả ba loại chân ngôn này hợp lại thường gọi là A Di Đà chú, tuy đôi khi từ A Di Đà chú chỉ cho A Di Đà đại chú. Về A Di Đà nhất tự chân ngôn thì đó là các chân ngôn chỉ gồm một chữ lấy từ các chủng tử của Phật A Di Đà như Saü, Ah, Aü, Hrãþ.

Về chữ Hrãþ, Đại lạc bất không chân thật tam muội da kinh bát nhã ba la mật đa lý thú thích H viết: "Chữ hột rị, gồm bốn chữ, hợp thành nhất tự chân ngôn (...) Nếu ai trì tụng nhất tự chân ngôn này thì có thể trừ hết các tai họa bệnh tật, sau khi chết, sinh về nước An lạc, được quả vị thượng phẩm thượng sinh". Hột rị tức phiên âm của chữ Hrãh. Chân ngôn một chữ tức chỉ chân ngôn Hrãþ này (x.) Về chữ Aþ, Bất không quyến sách thần biến chân ngôn kinh gọi là Phổ biến giải tâm nhất tự chân ngôn và đọc: Án ác sa phạ ha. Phạn: Oü aþ svàha. Chân ngôn này được nói là do bồ tát Quán Thế Âm công bố và gọi cho đủ là Bất không vương thần thông giải thoát tâm đà la ni.

Nếu ai trì tụng một lạc xoa thì bồ tát Quán Thế Âm sẽ hiện đến. Nếu tụng hai lạc xoa thì cũng vị bồ tát ấy hiện đến để dẫn về thế giới Cực lạc của đức Phật A Di Đà.

Đó là hai chủng tử thường được dùng để làm thành chân ngôn một chữ. Về chữ Saü và Aü tuy đôi khi cũng dùng làm chân ngôn, nhưng ít thấy xuất hiện dưới danh nghĩa chân ngôn một chữ.

Về A Di Đà tiểu chú, Vô lượng thọ như lai quán hạnh cúng dường nghị quĩ có hai bài và đều được gọi là Vô lượng thọ như lai tâm chân ngôn. Bài thứ nhất đọc" Án lộ kế thấp phạ ra ra nhạ khất rị. Phạn : Oü lokesvararàja hrãþ. Hiệu lực của chân ngôn này được nói là chỉ tụng một biến thì có thể sánh với một biến kinh A Di Đà. Về nghĩa thì nó liên hệ đến Phật Thế Tự Tại (x.). Bài thứ hai đọc: Án a mật lật đa đế thế hạ ra rồng. Phạn: Oü amçtateje hara håü. Chân ngôn này nếu tụng một vạn biến thì sẽ thấy Phật A Di Đà, và sau khi chết sẽ sinh về thế giới Cực lạc. Nó là căn bản của Cửu tự mạn đà la (x.). Về ý nghĩa, Ngũ luân cửu tự minh bí mật A Di Đà Chú thích đã kết liên với A Di Đà đại chú, mà đã được dẫn ra ở trên, trong khi bàn đến ý nghĩa của Vãng sinh chú theo truyền bản dài.

A DI ĐÀ CỔ ÂM THANH VƯƠNG ĐÀ LA NI KINH

阿彌陀鼓音聲王陀羅尼經

Phạn: Amçtadundubhisvararàjadhàraõãsåtra / Aparimitàyurj¤ànahçdayanàmadhàraõã.

Tạng: ÿphags pa tshe dạ ye ÷es dpag tu med paþi s¤iï po shes bya baþi gzuïs. Hán: A Di Đà cổ âm thanh vương đà ni kinh 阿彌陀鼓音聲王陀羅尼經, Cổ âm thanh vương kinh 鼓音聲王經, Cổ âm thanh kinh 鼓音聲經.

Tên kinh, một quyển, Đại 12, Bảo tích bộ H, ĐTK 370 (TT VII 363, XI 475), giới thiệu thân thế và quốc độ của Phật A Di Đà ở phương tây, và sự trì tụng A di đà cổ âm thanh vương đà la ni. Bản Hán hiện không ghi tên dịch giả. Lịch đại tam bảo ký 13 liệt nó vào loại "Đại thừa tu đa la thất dịch". Khai nguyên thích giáo lục 6 xếp nó cùng với mười ba bản kinh khác trong mục Tân tập thất dịch chư kinh, kèm theo lời ghi chú ở cuối nói rằng: "Xét theo văn cú, chúng không phải thuộc về thời đại xa cho nên biên vào phần cuối mục lục đời Lương, coi chúng thuộc về đời Lương, mà nguồn gốc đã mất." Như thế, đây là một bản dịch được phỏng định vào đời Lương (502-557). Bản Tây tạng do Puõyasambhava và Ba Tshab Ni Ma Grags.

Nội dung chia làm ba phần. Phần đầu kể chuyện đức Phật thích Ca ở tại Chiêm ba nói với các tỳ kheo về đức Phật A Di Đà, hiện đang sống tại thế giới An lạc, phương tây. Chúng sinh ở đó đều hóa sinh, có đủ thần thông. Thế giới ấy được chư Phật mười phương ca ngợi. Phần hai giới thiệu thân thế đức Phật A Di Đà. Đức Phật này có cõi nước mang tên Thanh thái (Gzi brjid can - Tejasvã), đô thành rộng mười ngàn do tuần, có cha là Chuyển luân thánh vương tên Nguyệt Thượng và mẹ là Thù Thắng Diệu Nhan, có con trai tên là Nguyệt Minh (Zla baþi hod - Candraprabha), đệ tử phụng sự tên Vô Cấu Xưng, đại đệ tử trí tuệ tên Hiền Quang, đại đệ tử thần túc tên Đạo Hóa, có Ma vương tên Vô Thắng, và một nhân vật phản bội như Đề Bà Đạt Đa tên Tịch Tĩnh. Tên cha và mẹ theo bản Tây tạng thì đọc là Hiền Thượng (Bzan poþi mchog – Bhadrottara) và Hiền Hộ (Bzan skyon ma - Bhadrapalã). Phần ba nói về hiệu lực trì niệm danh hiệu A Di Đà và đà la ni Cổ âm thanh vương.

Đà la ni này đọc theo phiên bản Hán như sau: Đa địch tha: ba li, a ba li, sa ma bà la, ni địa xa, nê xà đa nể, nê mậu đế, nê mậu xí, xà la bà la sa đà nể, tú khư ba đề nê địa xa, a di đa do bà li, a di đa xà già bà nê kha lệ, a di đa xà ba la sa đà nễ, niết phù đề, a ca xá nê phù đê, a ca xá A Di Đà Cổ Âm Thanh Vương Đà La Ni Kinh nê đề xa, a ca xá nê xà đế, a ca xá cửu xá li, a ca xá đạt xà nê, a ca xá đê tha nê, lưu ba ni đề xa, rô bã thản nê thế, giá đỏa rị đạt ma ba la sa nà để giá đỏa rị a li xà sa để xà ba la sa đà nể, giá đóa rị mạt già bà na ba la sa đà nể, bà la tì lê da ba la sa đà nể, đạt ma thân tha mể, cửu xá ni, cửu xá la nê đề xa cửu xá la ba la đê tha nể, phật đà cửu xá li tì phật đà ba la ba tư, đạt ma ca la nể, nê chuyên đề, nê phù đề, tì ma ni, tì la xa, la xà, la tư, la sa kỳ, la sa già la bà li, la sa già la a dịa tha nể, cửu xá li, ba la đề cửu xá li, tì cửu xá li, tha đề,tu đà đa chí đề tu bá la xá đa chí đề, tu ba la đề si đề, tu lị, tu mục xí đạt mế, đạt đạt mế li bà, giá bà li, a nậu xá bà li, phật đà ca xá nê cưù nể, phật đà ca xá cưù nể, sa bà ha.

Phiên bản này, cũng như toàn bộ A di đà cổ âm thanh vương đà la ni kinh, được tập hợp lại trong Đà la ni tạp tập 4, nhưng không có khác biệt gì đáng kể do đó không cần phải nêu ra ở đây. Để tiện việc so sánh với phiên bản Tây tạng, chúng tôi đề nghị tái thiết Phạn văn của phiên bản trên đây như sau: Tàdyathà: bale abale samabale nirde÷a niyatane nimukte nimukhe jvalapraradhàne sukhavate nirde÷a amitàyusbale amitàyur garbhanirhare amitayurpra nirbuddhe àkà÷anir buddha àkà÷anirde÷a àkà÷anirjàte àkà÷akusale àkà÷adarsane àkà÷atisthane råpanirde÷a ropa÷ànite catvàridharmaprasàda ne catvàri aryàsatyaprasàdane catvàrimàrgabhanaprasà- dane balavãryaprasàdane dharmàsàntane ku÷ale ku÷alenirde÷a ku÷alapratiùñhà ne buddhaku÷ale vibuddhaprabhasaddharmakarane nirjàte hir- buddhe vimale viraje raja ràse rasàgre rasàgrabale rasàgra adhisthàne ku÷ale pratiku÷ale viku÷ale dànta sudàntacitte supra÷àntacitte supratiùñhite sure sumukhe dharme taddaharme reva jvale anu÷a (ya)

bale buddhàkà÷anirgune buddhàkà÷agune svàhà

Nếu đọc theo phiên bản Tây tạng thì như sau:

øabale abale samajale nirde÷e nirjàte nirugate nirmukhe jvalapari÷odhane sukhavate nirde÷e amito àyugarbhanirhàra amite àyusàdhane nirbuddhe àkà÷anirde÷e àkàsanirjàte àkà÷anirku÷ale àkà÷anirde÷ane ... catvàridharmaprasàdane catvàri àryasatya prasàdane catvàrimàrgabhanaprasàdane bala- vãùña prasàdane ... ku÷ale ku÷alanirde÷e ku÷alapratiùñhàne buddhaku÷ale vi÷uddhaprabhe saddharmaprasàdane nirjàte nirbuddhe vimale viraje ... rasàgre rasàgrabale rasàgre adhiùñhite kule pratikule vikule dànta sudàntacitte suprasàntacitte supratisthite ... anusayabale buddha àkà÷agunabuddhe àkà÷anirguõe amrta- dundubhiþsvare svàhà.

So phiên bản Tây tạng này với phiên bản tái thiết từ chữ Hán, có một số điểm sai khác do vấn đề truyền bản, mà hiện nay ta chưa thể giải quyết được vì thiếu nguyên bản Phạn văn. A Di Đà Cổ Âm Thanh Vương Đà La Ni Kinh

Căn cứ theo nghi quĩ về Vô Lượng Thọ Quyết Định Quang Minh Vương Minh Như Lai do Jetàri giới thiệu trong ÿphags pa tshe dạ ye ÷es dpag tu med paþi sgrub thabs (Apamitàturj¤àna-sàdhana) thì bài chú trên còn được sử dụng.

Hiệu lực của đà la ni này được mô tả là giúp người trì tụng có thể thấy Phật A Di Đà ngồi kiết già trên đóa hoa báu vĩ đại có hai vị Bồ tát là Quan Âm và Thế Chí đứng hai bên cùng với vô số Bồ tát vây quanh. Ngoài ra, nó còn giúp người ấy tránh khỏi những tai nạn về nước, lửa, vũ khí, độc dược, các thứ ma quỷ hung ác.

Điểm đặc trưng của kinh này là giới thiệu những quan hệ thân thích của Phật A Di Đà hoàn toàn theo mẫu hình quan hệ thân thích của Phật Thích Ca lịch sử, trong đó có cả những nhân vật điển hình cho tội ác là Tịch Tĩnh và Ma vương Vô Thắng. Như vậy thế giới Cực lạc được mô tả ở đây không phù hợp với bản nguyện của Phật A Di Đà mà Đại a di đà kinh đã giới thiệu, bởi vì có Ma vương, có Tịch Tĩnh, thì thế giới ấy vẫn còn có sự quyến rủ của tội ác và tử thần. Nó không còn là thế giới ở đấy người ta không hề nghe đến ba ác đạo theo bản nguyện thứ nhất của Phật A Di Đà. Vì lẽ này, bản kinh đây có lẽ phải xuất hiện trước khi hình thành nền văn học bản nguyện liên hệ đến Phật A Di Đà và thế giới Cực lạc. Do đó nó có thể là một trong những bản kinh xuất hiện sớm nhất của tín ngưỡng Phật A Di Đà.

Để xác định tính chất sớm sủa này của bản kinh, cần xét thêm nhan đề A di đà cổ âm thanh. Đây là một phiên âm và dịch nghĩa của từ amçtadundubhisvara. Nó cũng là một tên khác của Đa giới kinh trong Trung a hàm kinh 47, tương đương với kinh Đa giới của Trung bộ kinh (M.iii. 67 Bahudhàtuka-sutta). Nội dung kinh này tập trung vào việc phân tích các chủng loại sai biệt của pháp, nên nó đã trở thành cơ sở của Luật tạng pháp Nhất thiết hữu. Chính A tỳ đạt ma pháp uẩn túc luận 10 đã dẫn đầy đủ và gọi tên là Cam Lộ Cổ. Như vậy với tên A Di Đà cổ âm thanh, kinh này có thể xuất hiện trong thời kỳ thịnh hành của văn học A tỳ đàm, khi tín ngưỡng A Di Đà chưa chiếm được ưu thế trong toàn bộ Phật giáo, nên cần phải vay mượn một danh hiệu có sẵn của các trường phái đang thịnh hành. Sau này, khi đã trở thành một tín ngưỡng phổ biến, và tiến đến một hệ tư tưởng độc lập, thì tên gọi ấy không thấy xuất hiện nữa, trừ vết tích tồn tại trong các chân ngôn, chủ yếu là chân ngôn Thập cam lộ (x.)

Trong liên hệ này, nguồn gốc danh hiệu A Di Đà thực sự đã xuất phát từ chữ amçta mà các bản Hán thường dịch là cam lộ, được hiểu là thuốc bất tử. Chính từ cách hiểu này mà khái niệm Vô Lượng Thọ phát sinh trong truyền thống Ấn độ, vì nói bất tử tức là nói sống mãi mãi hay vô lượng thọ. Như vậy, phạm trù vô lượng thọ xuất hiện ngay trong bản thân nội bộ Phật giáo, cụ thể là nền văn học kinh điển bộ phái và nền văn học A tỳ đàm. Từ cam lộ cổ, tiếng Pàli gọi là amatadundubhi. (M. III. 67).

Do những nét đặc thù trên, A Di Đà cổ âm thanh vương kinh là bản kinh quan trọng cho công tác nghiên cứu quá trình hình thành tín ngưỡng A Di Đà.

A Di Đà Đàn Na

A DI ĐÀ ĐÀN NA

阿彌陀檀那

Phạn: Amçtodana, Pali: Amitodana, Tạng: Bdud rtsi zas. Hán: (pâ) A Di Đô Đàn Na 阿彌都檀那, A Di Đà Đàn Na 阿彌陀檀那 (d) Cam Lộ Phạn 廿 露飯, Cam Lộ Tịnh 廿露淨

Tên người chú ruột của đức Phật Thích Ca.

Đại sử (Mhv. ii. 20) nói A Di Đà Đàn Na là một trong năm người con trai của Sãhahanu. Bốn người kia là Suddhodana, Dhotodana, Sakkodana và Sukkodana. Sãhahanu còn có hai người con gái nữa là Amità và Pamità. Đảo sử (Dpv. iii) và nền văn học sớ giải của Pàli như bản sớ Kinh tập (SnA. i. 357) đều nhất trí. Đại sự (Mv. i. 352), Phật bản hành tập kinh 4, Chúng hứa ma ha đề kinh 2, Khởi thế kinh 10, Ngũ phần luật 15, Thuyết nhất thiết hữu nộ tỳ nại da phá tăng sự 2, Đại trí độ luận 3, Chương sở tri luận T, đều nói A Di Đà Đàn Na là một trong bốn người con của Sư Tử Giáp (Simhahanu), trong khi Đại phương tiện Phật báo ân kinh 3 nói Sư Tử Giáp chỉ có ba người con và Thập nhị du kinh nói chỉ có hai người, trong số đó đều có Tịnh Phạn và A

Di Đà Đàn Na.

Về tên của thân phụ của A Di Đà Đàn Na, tất cả tư liệu đều nhất trí là Sư Tử Giáp (Phạn: Simhahanu, Pàli: Sãhahanu). Riêng Ngũ phần luật 15 thì có tên là Ni Hư La. Về thân mẫu, Đại sử (Mhv. ii. 20) và Bản sớ Kinh tập (SnA. i. 357) gọi là Kaccànà, con gái của vua

Davadahasakka.

Phật bản hành kinh 5 ghi rằng khi lớn lên, A Di Đà Đàn Na đà cưới hai người con gái của vua Thiện Giác, chúa của thành Thiên tý. Thập nhị du kinh, Khởi thế kinh 10, Thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại da phá tăng sự 2, Chương sở tri luận T chép A Di Đà Đàn Na có hai người con là A Nan và Đề Bà Đạt Đa. Chúng hứa ma ha đế kinh 2 cũng nhất trí, nhưng còn thêm ông có một người con gái nữa tên Tế Phạ La. Đại trí độ luận 3, Ngũ phần luật 15 và Bản sớ Pháp cú (DhA iv.124) cũng nói A Di Đà Đàn Na có hai con trai là Ma Ha Nam (Pàli: Mahànàma) và A Nê Lô Đậu (Pàli: Anurudha). Riêng Ngũ phần luật 15 thì gọi hai người con ấy là Bà Bà và Bạt Đề.

Bà Bà này có lẽ là Vappa của Tăng chi bộ kinh (A.ii. k96) mà bản sớ giải của kinh này (AA. ii.

559) đã đồng nhất là chú (cålapità) của đức Phật. Còn Bạt Đề tức là Bhattika. Đại sự (Mv. i.

352) nói ông có ba người con trai là Anuruddha, Mahànàma, Bhattika. Ngoài ra, Đại sử (Mhv. viii. 18) ghi A Di Đà Đàn Na có một người con khác tên Sakkabandhu, người đã thoát khỏi vụ tàn sát giòng họ Thích bởi Vióåóabha, vua Kosala và thành lập một thành phố mới bên bờ sông Hằng. A Di Đà Đàn Na

Trên đây chỉ nói về những quan hệ gia tộc của A Di Đà Đàn Na. Về hành trạng của ông thì không thấy có tư liệu nào nói đến. Xem thêm các mục A NAN ĐÀ, A NẬU LÂU ĐÀ, ĐỀ BÀ ĐẠT ĐA, SƯ TỬ GIÁP.

A DI ĐÀ ĐƯỜNG

阿彌陀堂

Cũng gọi là Di Đà Đường, nơi thờ riêng độc nhất Phật A Di Đà.

Lối thờ Phật A Di Đà riêng biệt này có thể đã có thực hành ở Ấn độ nhưng hiện nay không có di tích và cứ liệu để chứng minh. Ở Trung quốc, cứ tiểu sử Huệ Viễn trong Cao tăng truyện 6 thì lối thờ phượng này đã được bắt đầu với Huệ Viễn ở Lô sơn tại Bát nhã đài tinh xá. Sau đó, những vị kế thừa Tịnh độ tôn như Thiện Đạo, Thừa Viễn, Pháp Chiếu, v.v...đã thành lập đạo tràng Ban chu, riêng thờ đức Phật A Di Đà để hành trì Niệm Phật tam muội. Nhưng những đạo tràng này cũng không gọi là A Di Đà đường.

Ở nước ta, tuy có những chùa chuyên tu Tịnh độ, và đôi khi chỉ thờ độc nhất đức Phật A Di Đà, được gọi là Tây thiên Di Đà tự, hay Thập tháp Di Đà Tự, nhưng không nơi nào có riêng một A Di Đà đường.

Đặc biệt ở Nhật bản, A Di Đà đường rất phổ biến ngay từ lúc Phật giáo mới truyền vào.

Đầu tiên, vào thời Nại lương, khoảng thế kỷ thứ tám, nó đã được thiết lập ở chùa Pháp Luân (Horinji) tại Kyoto, và chùa Pháp Hoa (Hokkeji) ở Nara. Sau thời Bình an (794), với sự phát triển của phép thường hành tam muội, nhiều A Di Đà đường đã được dựng lên ở Kyôto và vùng phụ cận. Từ thời Khiêm thương về sau, song song với sự phát triển của Tịnh độ giáo, A Di Đà đường được thiết lập càng lúc càng nhiều. A Di Đà đường bấy giờ được gọi là bản đường

(hondô) hay ngự đường (midô).

Trong các di tích hiện còn, Vãng sinh cực lạc viện (Ôjôgokurakuin) ở Ohara (Kyoto) này gọi là Tam thiên viện (Sanzenin) là một đại biểu cho lối kiến trúc và thờ phụng của A Di Đà đường. Trong nội điện của viện này, có tượng A Di Đà tam tôn, vách sau tượng có vẽ mạn đà la Kim cang giới và Thai tạng giới, và trên trần có vẽ hai mươi lăm vị Bồ tát tiếp dẫn. Ngoài ra, có ngôi A Di Đà đường nổi tiếng do Nhật Dã Tư Nghiệp (Hino Sukenari) dựng vào năm Vĩnh thừa thứ sáu (1051) tại chùa Pháp Giới (Hokkaiji) ở Hino. Trong nội điện thiết tượng Phật A Di Đà ngồi cao một trượng sáu, ở bốn cột chung quanh vẽ các hình Phật, Bồ tát, trên vách nhỏ chung quanh vẽ hình trời người v. v... Thêm nữa, trong các A Di Đà đường nếu an vị Cửu phẩm A Di Đà thì gọi là Cửu thế A Di Đà đường, hay Cửu thế đường. Ngôi điện thờ hiện còn tại chùa Tịnh Lưu Ly (Jôruriji) ở Yamashiro nay là Tôkyô dựng vào năm Vĩnh thừa thứ hai (1047) là một A Di Đà Đường điển hình cho loại Cửu thế đường này. Chùa Tịnh Chân (Jôshinji) ở Okuyawa, Tôkyô, có ba ngôi điện thờ từ thượng phẩm đến hạ phẩm rất nổi tiếng được gọi là Cửu phẩm Phật.

Ngoài ra, còn có các ngôi A Di Đà đường khác như Phượng Hoàng đường (Hôwôdo) ở Uji, chùa Quan Âm (Kwannonji) và chùa Đai Thông (Daitsùji) ở Oâmi, chùa Tịnh Độ (Jôdôji) ở Harima, chùa Bát Diệp (Hachijôji) ở Iwashiro, Bạch thủy A Di Đà đường (Shiramizu Amidadô) ở Iwaki, chùa Kim Liên (Kinrenji) ở Mikawa, v. v ... Riêng Kim Sắc Đường ở chùa Trung Tôn (Chusônji) ở Rikuchu nổi tiếng về những kiến trúc hoa hòe của nó.

Xem thêm: Tục Nhật bản kỷ (23), Phù tang lược ký 27-30, Sơn môn đường xá ký, Ngô Thê Kính 8, 18, Bách luyện sao 4-7, Trung tôn tự kinh tạng văn thư, Cao sơn tự duyên khởi, Đa vũ phong lược ký H, Thần hộ tự lược ký, Quảng long tự lai do khởi, Quất tự A Di Đà đường cúng dường, Pháp luân tự duyên khởi, Tự môn truyện ký bổ lục L3, Thế hỉ tự trung hưng duyên khởi, Cao dã sơn áo viện hưng phế ký, Nam đô Đường chiêu đề tự mục lục.

A DI ĐÀ KINH

阿彌陀經

Phạn: Sukhàvatãvyåhasåtra Tạng: ÿphags pa bde ba can gyi bkod pa shes bya pa theg pa chen poþi mdo Hán: A Di Đà kinh 阿彌陀經, Tiểu A Di Đà kinh小阿彌陀經, Vô lượng thọ kinh 無量壽經, Tiểu vô lượng thọ kinh 小無量壽經, Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp thọ kinh 稱讚淨土佛攝, Chư Phật sở hộ niệm kinh 諸佛所護念經, Tiểu kinh 小經, Tứ chỉ kinh 四旨經, Vô lượng thọ Phật kinh 無量壽佛經 Tên kinh, một quyển, Đại 12, Bảo Tích Bộ H ĐTK 366 và 367 (TT VII 357), mô tả phẩm chất bản thân Phật A Di Đà và thế giới Cực Lạc và sự tán thán của các đức Phật ở các thế giới khác. Đây là một trong ba bộ kinh tiêu chuẩn của Tịnh độ giáo.

Phạn bản A di đà kinh hiện nay đã được tìm thấy. Quá trình phát hiện bắt đầu với việc Nanjio Bunyiu và Kasawara Kenjiu trao cho Max Müller một bản tiếng Phạn của kinh này chép bằng mẫu tự Tất đàn. Đây có thể là bản Tất đàn mang về Nhật bản vào thế kỷ thứ chín do Viên Nhân và Tôn Duệ, và lần đầu tiên được Thường Minh khắc bản in ra vào năm An vĩnh thứ hai (1773) mang tên Phạn Hán A di đà kinh. Bản này sau đó Từ Vân in lại với Phạn bản Phổ hiền hạnh nguyện tán và Bát nhã tâm kinh vào năm Thiên minh thứ ba (1783), gọi là Phạn hiệp tam bản. Năm Khoan chính thứ bảy (1795), một đệ tử của Từ Vân là Pháp Hộ lại ấn hành nó cùng với những chú giải của mình và đặt tên Phạn văn A di đà kinh nghĩa thích gồm bốn quyển và Phạn văn A di đà kinh chư dịch hỗ chứng một quyển. Trong lời tựa về A di đà kinh nghĩa thích, A Di Đà Kinh

Pháp Hộ còn nói thêm rằng khi Từ Vân Ẫm Quang đứng in Phạn hiệp tam bản, ông đã sử dụng ba truyền bản khác nữa, một ở Hòa châu, viết vào năm Kiến cửu thứ sáu (1195), một ở Thành châu, thường gọi là Thạch sơn trân tạng, viết vào khoảng Văn qui (1501-1503), và một ở Tín châu, viết vào năm Thừa cữu thứ ba (1221).

Trong ba bản in trên, Max Müller đã sử dụng bản Thường minh làm bản đáy để xuất bản vào năm 1880 trên Tạp chí Hội hoàng gia á châu. Sau đó, Ama Tokuju nhờ phát hiện được bản Tín châu mà Pháp Hộ nói tới, đã công bố Tất đàn A di đà kinh vào năm 1908. Bản in này lấy bản Phạn văn A di đà kinh nghĩa thích của Pháp Hộ làm bản đáy, tham khảo thêm bản Tín châu, bản Thường Minh, bản Từ Vân và bản của Max Müller. Bản Tín châu nói ở đây không phải chính bản chép năm Thừa cửu thứ ba (1221), mà là một bản sao lại của bản ấy vào năm Khoan bảo thứ nhất (1741) của chính Từ Vân. Bản của Ama, tham khảo tuy rộng rãi hơn, nhưng đã không lưu hành phổ biến như bản của Müller. Những bản Phạn văn in bằng mẫu tự Devanàgarã về sau hầu như hoàn toàn dựa vào bản của Müller, chủ yếu là bản của Wogihara Unrai trong Phạn Tạng Hòa Anh hợp bích (Tokyo 1931) và bản Vaidya trong Mahàyànasåtrasamgraha I (Dhar- bhanga, 1961). Bản Wogihara gần đây được in lại trong Tịnh độ tôn toàn thư 23 (Tokyo, 1972). Ngoài ra, còn có bản in của Kimura Hideo trong The Smaller Sukhàvatãvyåha (Ryùkoku University, 1948).

Về Hán dịch, bản của Cưu Ma La Thập mang tên A Di Đà kinh một quyển thực hiện vào năm Hoằng thỉ thứ bốn (402) đời Diêu Tần. Bản của Cầu Na Bạt Đà La mang tên Vô lượng thọ kinh một quyển, mà Xuất tam tạng ký tập 2 ghi là đã mất, ngay từ thời bản kinh lục này hoàn thành. Bản thứ ba là của Huyền Tráng biết dưới tên là Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp thọ kinh một quyển vào năm Vĩnh nghi thứ nhất (650) đời Đường. Trong ba bản dịch này, bản dịch của Cầu Na Bạt Đà La đã mất từ lâu. Còn lại là bản của La Thập và Huyền Tráng. Hai bản này khác nhau chủ yếu ở phần các đức Phật tán thán và xác minh việc tuyên thuyết thế giới Cực lạc của Thích Ca Mâu Ni. Bản La Thập chỉ nói tới sáu phương, và điều này phù hợp với những Phạn bản hiện còn, trong khi bản Huyền Tráng thì nói tới mười phương. Riêng bản La Thập tự thân nó cũng có vấn đề . Long thư tăng quảng tịnh độ văn 1 dưới mục A Di Đà kinh thoát văn đã viết:

"A Di Đà kinh khắc trên đá ở Tương dương là do Trần Nhân Lăng đời Tùy viết, nét chữ thanh đẹp nên nhiều người hâm mộ. Đoạn từ câu 'nhất tâm bất loạn' trở xuống có thêm: Chuyên trì danh hiệu, dĩ xưng danh, cố chư tội tiêu diệt, tức thị đa thiện căn phước đức nhân duyên.

Truyền bản ngày nay đã thoát mất 21 chữ này". Bản kinh khắc trên đá này đến thời Nguyên Chiếu (1048-1116) đang còn. Cho nên trong A Di Đà kinh nghĩa sớ, Nguyên Chiếu đã tỏ ý nghi ngờ bản dịch đang lưu hành của La Thập là không đầy đủ. Giới Độ trong A Di Đà kinh nghĩa sớ văn trì ký cũng biểu lộ ý kiến tương tự. A Di Đà kinh sớ sao của Châu Hoằng (1535-1615) cho 21 chữ trên là những lời chua được nhét thêm vào trong bản kinh, mà người khác không nhận ra nên đã khắc lộn vào. Giả thiết này của Châu Hoằng cũng tương đối hợp lý, vì nếu tra lại các bản Phạn, Tây tạng và bản dịch của Huyền Tráng thì không có câu nào tương tự với 21 chữ thoát lạc trên. A Di Đà Kinh

Giữa hai bản dịch, bản La Thập chiếm một vị trí ưu thế trong lịch sử. Các bản sớ giải hầu như chỉ dùng bản La Thập làm chuẩn, trong khi sử dụng bản Huyền Tráng làm tư liệu tham khảo. Trừ những bản A Di Đà kinh nghĩa ký của Trí Khải (538-597) và A Di Đà kinh nghĩa thuật của Huệ Tịnh (578-645) ra đời trước khi có bản dịch của Huyền Tráng, những bản sớ giải sau vẫn tiếp tục sử dụng bản dịch của La Thập. Ngay cả A Di Đà kinh sớ và A Di Đà kinh thông tán sớ thường được giả thuyết là của Khuy Cơ vẫn không dùng bản Huyền Tráng làm chuẩn, trái lại sử dụng bản La Thập. Những bản sớ giải về sau bao gồm A Di Đà kinh sớ của Nguyên Hiểu (617-?), A Di Đà kinh sớ của Trí Viên (976-1022), A Di Đà kinh nghĩa sớ của Nguyên Chiếu, A Di Đà kinh nghĩa sớ văn trì ký của Giới Độ, A Di Đà kinh cú giải của Tính Trừng, A Di Đà kinh lược giải của Đại Hựu, A Di Đà kinh lược giải viên trung sao của Truyền Đăng, A Di Đà kinh sớ sao của Châu Hoằng, A Di Đà kinh sớ sao sự nghĩa và A Di Đà kinh sớ sao vấn biện cũng của Châu Hoằng, A Di Đà kinh sớ sao diễn nghĩa của Cổ Đức, A Di Đà kinh yếu giải của Trí Húc (1599-1655), A Di Đà kinh dĩ quyết của Đai Huệ, A Di Đà kinh lược chú của Tục Pháp (1612-1723), A Di Đà kinh thiệt tướng của Tịnh Đỉnh (1615-1684), A Di Đà kinh ước luận của Bành Tế Thanh (1740-1796), A Di Đà kinh trực giải chính hạnh của Liễu Căn viết năm 1784, A Di Đà kinh trích yếu dị giải của Chân Tung, A Di Đà kinh yếu giải tiện mông sao của Đạt Mặc và Đạt Lâm viết khoảng năm 1849, A Di Đà kinh chú của Trịnh Trừng Đức và Trịnh Trừng Nguyên viết năm 1861, A Di Đà kinh sớ sao hiệt của Từ Hòe Đình viết năm 1867. Đó chỉ mới kể những tác phẩm sớ giải hiện còn ở Trung quốc. Số mất đi có thể lên tới hàng chục, trong đó quan trọng nhất là A Di Đà kinh nghĩa sớ của Tăng Triệu (374-414 (?)), A Di Đà kinh sao của Trí Thủ, A Di Đà kinh quyết thập nghi của Trạm Nhiên (711-782), A Di Đà kinh tân sớ và A Di Đà kinh tân sớ chỉ qui của Nhân Nhạc (?-1064).

Ấy mới chỉ kể đến Trung quốc. Ở Triều tiên, Nhật bản và nước ta bản dịch của La Thập vẫn được sử dụng như bản chuẩn cho công tác sớ giải, mà số lượng tác phẩm riêng đối với Nhật bản đã lên tới gần trăm. A Di Đà kinh sớ của Nguyên Hựu hiện còn là một tác phẩm tiêu biểu của Triều tiên. Ngoài ra, còn có những tác phẩm mất như A Di Đà kinh sớ của Huyền Nhất, A Di Đà kinh cổ tích ký của Thái Huyền v.v... Và đặc biệt có bản A Di Đà kinh sớ của Viên Trắc được tương truyền là dựa theo bản của Cầu Na Bạt Đà La. Ở Nhật bản, nếu chỉ kể những tác phẩm nổi tiếng thì có A Di Đà kinh lược ký và A Di Đà kinh đại ý của Nguyên Tín (942-1017), A Di Đà kinh thích của Nguyên Không (1132-1211), A Di Đà kinh khai đề của Không Hải (774-835), A Di Đà kinh sám pháp của Viên Nhân (794-864), A Di Đà kinh thập yếu ký của Ngưng Nhiên (1240-1321) v.v... Đó chỉ kể một số tác gia nổi tiếng. Ở nước ta thì có Di Đà kinh thích giải của Minh Châu Hương Hải (1628-1715). Đây là bản dịch quốc âm đầu tiên của kinh A Di Đà, kèm theo những lời chua tóm tắt cũng bằng tiếng quốc âm rút ra từ A Di Đà kinh sớ sao.

Về bản dịch Tây tạng, nó do Dànasãla và Ye øes Sde cùng dịch. Theo một số truyền bản khác, thay vì Dànasãla, ta có Praj¤à và øurendra cùng dịch với Ye øes Sde.

A Di Đà Kinh

Nội dung kể chuyện đức Phật ở tại tinh xá Kỳ viên nước Xá vệ, giảng cho Xá Lợi Phất và những người khác những phẩm chất trang nghiêm của bản thân và thế giới của đức Phật A Di Đà, đồng thời chỉ cho đường vãng sinh về thế giới ấy bằng cách chấp trì danh hiệu của đức Phật đó. Ngoài ra, có các đức Phật trong sáu phương, nếu theo bản Phạn, Tạng và La Thập, hay mười phương, nếu theo bản Huyền Tráng, tán thán và xác minh cho những gì đức Thích Ca công bố là chân thật và hộ niệm cho những chúng sinh nào thực hành niệm Phật.

Về đề kinh, bản dịch của La Thập nguyên có tên Vô lượng thọ kinh, như Xuất tam tạng ký tập 2 đã ghi. Còn tên A Di Đà kinh thì được cước chú dưới tên kia. Bản dịch của Cầu Na Bạt Đà La, Xuất tam tạng ký tập 2 cũng ghi có tên Vô lượng thọ kinh. Chúng kinh mục lục 1 đã nhất trí với Xuất tam tạng ký tập 2. Đại Đường nội điển lục 3 cũng ghi tên bản dịch La Thập như hai bộ lục vừa nói, nhưng có thêm lời chua so sánh bản La Thập với bản Chi Khiêm, Tăng Khải v.v..., chứng tỏ bản Vô lượng thọ kinh của La Thập là bản dài. Vậy có lẽ Đại Đường nội điển lục đã lầm. Còn về bản Cầu Na Bạt Đà La, Đại Đường nội điển lục 4 ghi tên A Di Đà kinh. Ở quyển tám, trong khi liệt kê những kinh được đưa vào Đại tạng thì thấy có tên Tiểu vô lượng thọ kinh. Vậy Tiểu vô lượng thọ kinh đây không là dịch bản của Cầu Na Bạt Đà La, mà chỉ cho Vô lượng thọ kinh của La Thập. Lịch đại tam bảo ký 8 về phần của La Thập có ghi Vô lượng thọ kinh một quyển với lời chua "một tên khác là A Di Đà kinh dịch lần thứ năm vào ngày mồng 8 tháng 2 năm Hoằng thỉ thứ tư (402) là đồng bản với bản dịch hai quyển của Chi Khiêm, Khương Tăng Khải, Bạch Diên và Pháp Hộ, tuy văn dài gọn có khác chút ít". Như thế, sự sai lầm của Đại Đường nội điển lục đã bắt nguồn từ chỗ ấy. Ở quyển mười, về phần Cầu Na Bạt Đà La thấy có chép Vô lượng thọ kinh một quyển với lời chua tương tự, nói rằng nó giống với bản dịch của Chi Khiêm, Khương Tăng Khải v. v... Đại Chu san định chúng kinh mục lục 3, về phần La Thập có ghi Vô lượng thọ kinh một quyển, trong khi về phần có Cầu Na Bạt Đà La thì ghi tới hai mục, một là Tiểu vô lượng thọ kinh một quyển 5 tờ và A Di Đà kinh một quyển 5 tờ.

Nó còn nói thêm là tất cả những mẫu tin ấy đều rút ra từ Trường Phòng lục, tức từ Lịch đại tam bảo ký. Cứ vào những gì ta biết về Trường Phòng lục thì hình như Đại Chu san định chúng kinh mục lục đã không chính xác lắm khi đưa ra những mẫu trên. Tuy vậy, đối với La Thập nó hoàn toàn đúng đắn, chỉ riêng với Cầu Na Bạt Đà La việc nó ghi có hai dịch phẩm là không đúng sự thật. Và điều này cũng dễ hiểu thôi, bởi vì dịch phẩm của Cầu Na Bạt Đà La đã mất từ lâu nên nó không phân biệt được. Sự kiện đáng ngạc nhiên hơn nữa là ở quyển mười ba, trong phần ghi những kinh điển được nhập tạng lại có chép Tiểu vô lượng thọ kinh một quyển 4 tờ và A Di Đà kinh một quyển 5 tờ. Như thế, nó giả thiết bản dịch của Cầu Na Bạt Đà La còn tồn tại và thời nó ra đời. Đây là điều không thể có được. Khai nguyên thích giáo lục 5 đã nhận ra sự sai lầm ấy và truy nó về Lịch đại tam bảo ký, trong khi liệt kê những dịch phẩm của Cầu Na Bạt Đà La. Dưới mục Tiểu vô lượng thọ kinh một quyển, nó chua: "Hoặc không có chữ tiểu. Đây là lần dịch thứ hai cùng với bản A Di Đà kinh của La Thập và Xưng tán tịnh độ kinh của đời Đường là giống nhau, dịch vào khoảng Hiếu kiến (454-456), một tên khác là A Di Đà kinh. Xem Đạo Huệ lục và Tăng Hựu lục. Cao tăng truyện nói dịch ở Kinh châu. Trường Phòng lục ghi A Di Đà kinh riêng ra, ấy là sai". Về bản của La Thập, nó ghi tên A Di Đà kinh ở quyển bốn và nói cũng có tên Vô lượng thọ kinh. Như vậy đối với bản La Thập, Khai nguyên thích giáo lục là bản kinh A Di Đà Kinh lục đầu tiên chính thức nâng tên A Di Đà kinh lên hàng đề mục. Và từ đấy trở đi nó trở thành tên độc nhất thường gọi của bản dịch ấy.

Nói tắt, cứ vào những tư liệu hiện biết tên tiếng Phạn của A Di Đà kinh là Sukhàvatãvyåha. Tên này được bảo tồn trong bản dịch Tây tạng và được dịch sang tiếng Tây tạng như ÿphags pa bde can gvi bkod na shes bya ba theg pa chen poþi mdo, trong khi không thấy xuất hiện trong các dịch bản Hán văn. Tên xuất hiện thường xuyên nhất qua sự ghi chú của các kinh lục ở trên là Vô lượng thọ kinh, tức Amitàyuþsåtra tiếng Phạn. Tên tiếng Phạn đây có lẽ là nguồn gốc của nhan đề A Di Đà kinh thường biết, mà từ thời Khai nguyên thích giáo lục trở đi được chấp nhận chính thức là tên kinh. Còn tên Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp thọ kinh của bản dịch Huyền Tráng và tên Chư Phật sở hộ niệm kinh trong một số kinh lục xuất phát từ đoạn văn các đức Phật ở trong sáu phương hay mười phương kêu gọi các chúng sinh hãy tin vào lời tuyên bố của đức Phật Thích Ca về thế giới Cực lạc và gọi là Xưng tán bất khả tư nghì chư Phật sở hộ niệm kinh (acintyaguõaparikãrtanaü sarvabuddhapari- grahaü nàma dharmaparyàyaü).

Về niên đại thành lập, hiện có ba thuyết khác nhau. Thuyết Nochizuki giả thiết nó dựa vào Hành phẩm của Ban châu tam muội kinh. Ban châu tam muội kinh là một trong những văn bản được dịch sớm nhất ở Trung quốc do Chi Lâu Ca Sấm thực hiện khoảng năm 179 sau dl., trong đó về phần Hành phẩm có đoạn viết: "Nếu ai một lòng niệm Phật A Di Đà một ngày một đêm cho đến bảy ngày bảy đêm, qua bảy ngày rồi, thì sẽ thấy đức Phật ấy". Đoạn này là tương đương với đoạn: "Nếu có thiện nam tử thiện nữ nhân nào khi nghe danh hiệu đức Thế Tôn Vô Lượng Thọ Như Lai, và sau khi nghe, mà chấp trì hoặc một đêm, hoặc hai đêm, hoặc ba đêm, hoặc bốn đêm, hoặc năm đêm, hoặc sáu đêm, hoặc bảy đêm, và chấp trì mà tâm không tán loạn, thì thiện nam tử thiện nữ nhân đó khi sắp lâm chung sẽ có Như Lai Vô Lượng Thọ đứng trước mặt người sắp lâm chung ấy cùng với các vị Thanh văn chúng và các vị Bồ tát chúng vây quanh".

(Yaþ ka÷cie chàriputra kulaputro và kuladuhità và tasya bhagavato'mitàyuùas tathàgatasya nàmadheyaü ÷roùyati ÷rutvà ca manasikariùyati ekaràtraü và dviràtraü và triràtraü và catåràtraü và pa¤caràtraü và ùaóràtraü và saptaràtraü và vikùiptacitto manasikariùyati yadà sa kulaputro và kuladuhità và kàlaü kariùyati tasya kàlam kurvataþ so 'mitàyus tathàgataþ sràvakasaüghaparivçto bodhisattvagaõpuraskçtaþ puràtaþ stthàsyati / Nhược hữu thiện nam tử thiện nữ nhân, văn thuyết A Di Đà Phật, chấp trì danh hiệu, nhược nhất nhật, nhược nhị nhật, nhược tam nhật, nhược tứ nhật, nhược ngũ nhật, nhược lục nhật, nhược thất nhật, nhất tâm bất loạn, kỳ nhân lâm mạng chung thời, A Di Đà Phật dữ chư thánh chúng hiện tại kỳ tiền).

A Di Đà Kinh

Đó là chứng cớ thứ nhất. Chứng cớ thứ hai là việc Ban châu tam muội kinh nói tới sự xuất hiện trước mặt của mười phương chư Phật. Kinh A Di Đà cũng nêu lên hành động chứng thành của các đức Phật ở trong sáu phương. Ngoài ra, Mochizuki còn giả thiết A Di Đà kinh thành lập trước Đại A Di Đà kinh, vì kinh trước không có dấu hiệu gì chứng tỏ đã vay mượn từ kinh sau.

Thuyết này, Shiio Benkyo một phần nào chia xẻ, tuy không hoàn toàn nhất trí. Một mặt, Shiio giả thiết những bộ kinh nói về Phật A Di Đà đã xuất hiện sau kinh Ban châu tam muội, kinh Đạo hành bát nhã và kinh A Súc Bệ. Tuần tự xuất hiện của các kinh này là như sau: A Súc Bệ - - - Bát nhã - - - Ban châu - - - Di Đà. Đây là điểm Shiio chia xẻ với Mochizuki. Mặt khác, Shiio lại đề nghị một quan điểm ngược lại, nói rằng tuần tự xuất hiện của các bộ kinh nói về Phật A Di Đà đối với kinh Ban châu tam muội là như sau: Đại A Di Đà kinh - - - A Di Đà kinh - - - Ban châu tam muội kinh. Quan điểm trái ngược đây nói lên tất cả những khó khăn của vấn đề niên đại xuất hiện của các kinh điển Phật giáo.

Tuy thế, Nakamura đã tiến đến kết luận cho rằng A Di Đà kinh xuất hiện vào khoảng những năm 140 sau dl. bằng cách dựa vào hai bằng cớ. Một là các kinh điển Tịnh độ đề cập tới việc sùng bái Phật tượng, và sự xuất hiện Phật tượng mạnh mẽ nhất là thế kỷ thứ nhất sau dl. trở đi. Thứ hai là các kinh ấy không đề cập tới việc sùng bái Phật tháp, và việc sùng bái này xuất hiện mạnh mẽ nhất từ triều đại Vàsudeva, tức từ những năm 145-176 trở đi.

Trên đây là ba thuyết về niên đại của A Di Đà kinh. Về thuyết của Nakamura vấn đề sùng bái Phật tháp và Phật tượng, tuy được xác định một cách cụ thể trên cơ sở những di vật khảo cổ học, vẫn không thể giải quyết một cách đơn thuần trong liên hệ về sự ra đời của các bản kinh có đề cập tới những vấn đề ấy. Nói rõ ra, những kinh không nói tới việc sùng bái Phật tượng không nhất thiết điềm chỉ chúng xuất hiện vào một thời kỳ không có hoặc không còn phong trào sùng bái Phật tượng. Hơn thế nữa, không phải toàn bộ kinh điển Tịnh độ không đề cập đến việc sùng bái Phật tháp. Hirakawa Akira đã có một nghiên cứu về vấn đề này. Đối với thuyết của Shiio, ta không cần phải bình luận nhiều, vì nó chứa đựng những quan điểm trái ngược nhau, báo cho biết Shiio chưa xác định được cách thức giải thích vấn đề một cách dứt khoát. Còn lại như vậy là thuyết của Mochizuki. Mano Ryùkai đã nhận xét là đối với bằng cớ thứ hai, không có vấn đề liên quan tất yếu giữa sáu phương của A Di Đà kinh và mười phương của Ban châu tam muội kinh, còn với bằng cớ thứ nhất thì việc niệm Phật trong bảy ngày đêm nói tới trong hai bản kinh ấy đã chứng tỏ chúng xuất hiện chậm, khi so với các bản kinh khác. Cuối cùng, Mano đã đi đến kết luận là A Di Đà kinh đã xuất hiện trước cả Ban châu tam muội kinh. Thêm vào đó, ông giả thuyết A Di Đà kinh đã hình thành trong những nét đại cương vào khoảng thế kỷ thứ nhất trước dl. Vấn đề niên đại thành lập A Di Đà kinh như thế tỏ ra vô cùng phức tạp. Nếu xét nó trong quan hệ với toàn bộ các kinh điển khác, chủ yếu là Đại A Di Đà kinh, Ban châu tam muội kinh, A Súc Bệ Phật quốc kinh, Đạo hành bát nhã kinh và Pháp hoa kinh thì A Di Đà kinh tối thiểu cũng phải thành lập vào khoảng thế kỷ thứ nhất trước hoặc sau dương lịch. Và điều này hoàn A Di Đà Kinh toàn phù hợp với những di vật khảo cổ học hiện được tìm thấy trong lãnh vực Phật tượng và Phật tháp. Đó là nói về vấn đề niên đại thành lập, tức niên đại hình thành một văn bản tương đối ít nhiều hoàn chỉnh.Còn về nguồn gốc, thì đó là một vấn đề khác rộng lớn hơn liên quan đến hầu hết những kinh điển Đại thừa. Chỉ cần nói ở đây là A Di Đà kinh vẫn có chung một nguồn gốc như tất cả các kinh điển Phật giáo khác.

Xem thêm Mochizuki Shinko, Bukkyò kyòten seiritsu shiron (Tokyo, 1946); Shiio Benkyò, Bukkyò kyòten kaisetsu (Tokyo, 1933); Nakamura Hajime và nnk., Jòdo Sanbukyò H (Tokyo, 1963); Mano Ryùkai, Shò Amidakyò no seiritsu, IBK XIV (1966) 625-634; Hirakawa Akira, Amidabutsu no kyòten to buttò, IBK XIV (1966) 787-800.