Tư Điển Bách Khoa

Sách Dẫn

I/ Việt Ngữ

A ba lỵ, 76 A ba lũ gia, 74 A ba ma la, 77

A ba mạt rị ca, 80 A ba mạt lỵ già, 79 A ba na, 80 A ba phù, 85 A ba ra thệ đế, 60

A ba sai phù di, 81 A ba tam ma la, 77

A ba tha na, 37 A ba toát la giá, 48 A ba tư, 82 A bà, 82 A bà bạt đà đồng tử, 85 A bà bạt đà la, 85 A bà cúc đề, 36 A bà da, 85 A bà da, tổ luật Tích lan, 86 A bà da, Phật quá khứ, 88 A bà da, tên cướp, 86 A bà da, trưởng lão, 88 A bà da, vua cổ Tích lan, 87

A bà da, vua Kakiïga, 88 A bà da, vua Tích lan, 86

A bà diễn ca la, 95 A bà diễn đà đà, 89 A bà du, 94 A bà dựng ca la, 95 A bà đa bạt na, 97 A bà đạt đồ, 100 A bà đề, 112 A bà kiềm, 97 A bà kiềm nhị da, 98 A bà kiềm nhĩ da, 98 A bà kiến đồ, 99 A bà kỳ lê, 121 A bà la, 55, 102 A bà la đa nhận, 72 A bà lã, 102 A bà lê tra, 72 A bà lô cát đế thất Phật ra, 103 A bà lô cát đế xá bà la, 103 A bà lô kiết đế thước bàn ra, 103 A bà lô kiết đế thước bát ra, 103

A bà ma la, 77 A bà ma la nga, 80 A bà mạt ca, 80 A bà mạt rị, 80 A bà quật da, 36 A bà ra, 106 A bà ra khiên tha, 99 A bà sa ma la, 77 A bà thi la, 107 A bà vật đà (thế giới), 108 A bà vật đà (chữ viết), 108 A bả ba ma la, 77 A bả bà ma lã, 77 A bả la nhĩ đế, 60 A bác sai phù di, 82

A ban địa, 112 A ban xoa, 112 A bàn, 112 A bàn đà, 109, 112 A bàn đà la, 110 A bàn đầu, 112 A bàn đề, 112 A bàn la, 110 A bạn đa, 109 A bạn ma đát ra, 114 A bàng, 115 A bát để, 126

A bát để bát lạt để đề xá na, 117 A bát la, 55 A bát ra để hạ đa, 118 A bát la la, 55 A bát la thị đa, 60

A bát ma la, 77 A bát ra để, 119

A bát sa ma ra, 77 A bạt bà ma la, 77 A bạt da, 86 A bạt da kỳ ly, 121 A bạt đa la, 124 A bạt đề, 112, 127 A bạt độ lộ chá na, 127

A bạt la kiến đà, 99 A bạt la nhĩ đa, 60 A bạt ma la, 77

A bạt mâu, 108 A bạt rị mạt ca, 80 A bạt tra, 128 A bệ, 130 A bệ bạt trí, 134 A biều nghiệt đa, 136

A bội diên na na, 89 A ca, 137 A ca ách sắt thế, 145 A ca chỉ sử la, 138 A ca đàm, 147 A ca la, 138 A ca lỵ sa da, 142 A ca ma đề, 143 A ca na, 144 A ca nể sắt hoạch, 145 A ca nể sắt cứ, 145 A ca nhị tra, 145 A ca ni sa thác, 145 A ca ni sa tra, 145 A ca ni sắt tra, 145 A ca nị tra, 145

A ca nị xoa, 145

A ca rị sa dã, 143 A ca rị sái da, 143 A ca thị la, 138 A ca vân, 147 A ca xa, 147 A câu la, 174 A câu lô xa, 149 A câu lô xá mạn, 149 A chấn để dã, 150 A chẩn đã, 150 A chất đạt tản, 153 A chế đa, 186 A chế đơn xà da, 154

A chi, 155 A chi la ba đề, 156 A chi la ca diếp, 159 A chi la xí xá cam bà la, 191

A chí mô, 165 A chiên đà đọa, 161 A chiên đà đọa hoàn, 161 A chiên đà đọa la, 161 A chiên đọa hoàn, 163 A chiết la, 166 A chu đà, 168 A chu đà na, 170 A chu na, 170 A chúng bệ, 171

A chúng tì, 171 A cưu la, 172 A cưu la ca la, 173

A cưu lưu, 174 A da đát na, 175 A da để kha, 176 A da kiết lỵ bà, 179

A da yết rị bà, 179 A da la, 177 A da mục khê, 177 A da trí, 178 A dã đát na, 175 A dã sa, 185 A dạ kiền đa, 184 A dạ tắc kiền đa, 184 A dần la ba đế dạ, 157 A dật, 186 A dật đa, 186 A di, 188 A di đa, 186, 194 A di đa bát la bà, 189 A di đa dữu, 194 A di đa dữu tư, 194 A di đa kê xá kiểm bà lỵ, 191 A di đa xí xá khâm bà la, 191

A di đá xí xá khâm bà la, 191 A di đà, 194 A di đà bà, 194 A di đà bà da, 194 A di đà dụ lệ, 194 A di đà Phật tam danh, 201

A di đà Phật thập tam hiệu, 197 A di đan bà, 194 A di đầu, 186 A di la bà để, 157 A di la bạt đề, 157 A di la hòa để, 157 A di na hòa đề, 157

A di xúy kỳ tà kim ly, 191 A diệp ma, 34

A diệp ma già, 82 A duy tỉ, 48 A duy việt trí, 134 A đề, 21 A già, 173

A già đâu la, 138 A già la, 138 A hằng la, 106 A hòa đàn đề, 112 A hòa đề, 112 A hòa na, 81 A hô, 85 A hội hoàn tu, 48 A kỳ đa, 186 A kỳ đa chỉ xá khâm bà la, 191 A kỳ đa kỉnh xá cam bà ba, 191 A kỳ đà xí xá khâm bà la, 191 A kỳ đầu hệ xa khâm bà la, 191 A kỳ na chỉ xa cam bà la, 191 A la bà lâu, 55 A la ca, 137 A lan đà, 168 A lạp, 55 A lị la bạt đề, 157 A ma trú kinh, 119 A nậu bà đà, 21 A nhĩ đá, 194 A nhĩ đán, 194 A nhĩ đơn nhạ da, 154 A nhĩ ra phạt để, 157

A nhiếp, 130 A nhiếp đá, 130 A nhiếp kiến, 82 A nô kiệt đa, 148 A phạ lô chỉ đế thấp phạt la, 103 A phạ lô chỉ đế thấp phạ ra, 103

A phạt đa la, 125 A phạt đà la, 125 A phạt la thế la, 107 A phù, 85 A phù đà xí xá kim phi la, 191 A phược lô chỉ đa y thấp phiệt la, 103 A phược lô chỉ đế thấp phạt ra, 103 A phược lô chỉ đế y thấp phạt la, 103

A phường, 115 A suy, 155 A thấp ba, 82 A thấp ba cúc đa, 36 A thấp bà, 82, 130

A thấp bà thệ, 130 A thấp bà thị, 130 A thấp bạc ca, 130 A thấp ma già, 82 A thấp phiền, 130 A thấp phược ca, 82 A thấp phược phạt đa, 130

A thấp phược thị da, 130 A thâu, 130 A thâu ba du kỳ đa, 130 A thâu ba kỳ, 130

A thâu thật, 130 A thệ đảm, 186

A thệ đọa, 163 A thệ đơn xà da, 154 A thì đa, 186 A thị đa, 186 A thị đa kê xá cam bạt la, 191

A thị đa phạt để, 157 A thủ bà kỳ, 130 A thuận na, 170 A thuyết khả, 130 A thuyết thị, 130 A tì bạt trí, 134

A tiến đã, 150 A tiến để dã ma để nan đa, 153 A tự bố tâm, 30 A tự ngũ chuyển, 25 A tự quán, 28

A tự thất nghĩa, 30 A tự thật tướng quán, 30 A tự tứ dụng, 32 A ưu, 32 A vân đầu, 112 A xa bà xà, 130

A xa du thì, 130 A xà đô, 130 A xà na, 170 A xả bà kỳ, 130

Ai di đà, 186 Ái lâu hoàn, 103 An bệ, 130 An khư, 138 Át bệ, 130

Át bễ, 130 Át ca, 137, 173 Át thuận na, 170 Át phạn để, 112

Ấn (thí vô uý), 89 Bàn đà, 110 Bàn đà la, 110 Bản nguyện (của Pháp Tạng …), 208 Bản sinh, 42 Bản sự, 42 Bàng, 115 Bạt trí trí, 130 Bất sân môn, 161 Bất tư nghì huệ (bồ tát), 153 Biệt giới, 126 Bô lô kiết đế nhiếp phạt la, 103 Bồ tát A ba đà na, 37

Ca lân, 155 Căng kỳ, 56 Câu lô xa, 149 Câu triệu kỉnh ái, 143 Cù ba lê (rồng), 56

Chiên đà la (thợ gốm), 56 Di ly thuận na, 170 Diêm vương nhân, 115 Doanh bích (thành), 77 Dục a ba đà na, 37 Đa la thường già (người), 100 Đà ra, 149

Đại a ba đà na, 37 Đại tự, 121

Đại tự trụ bộ, 122 Đàn nị ỷ, 54

Đảo trụ (thế giới), 108 Đầu đa, 51 Đầu đà (hạnh), 124

Để lạc ca (loài người), 99 Già tội, 127 Ha da ngật rị phược, 179

Hà da yết lỵ bà, 179 Hà bát đế, 126 Hạ dã ngật rị phược, 179

Hân dũng (đại thần), 155 Hạp ba ma na, 59 Hư không tạng, 149 Kê xá kim pha lê, 191 Kha đật đa, 186 Khanh hãm, 51 Khẩu khổ hành, 127 Kiền đà hoàn (thế giới), 161 Kim sắc (thế giới), 161 Kinh phong, chứng bệnh, 77

Kỉnh ái (mật giáo), 143 Kỳ bát, 51 Lõa hình tử, 155 Lôi cuốn (mật giáo), 143

Ly bố uý Như Lai, 96 Ly khủng bố (thế giới), 97

Mạ ngã, 149 Mạt nô sa, 99 Mục thủ (Bồ tát), 161

Na la diên (trời), 105 Na niết na sư lỵ, 161 Nam sơn trụ bộ, 122 Nê lê trung quỉ, 115 Nêu, (cây, Việt Nam), 58 Nhật hoa, 137 Nhị hiệp, 151 Nhị thập ức a ba đà na, 37 Nhiên đăng, 204 Ni liên thiền (sông), 158

Niết na sư lị, 161 Nông sản tươi, (luật, ba đật đề, 7), 74 Ô mãn thổ, 51

Pháp hỉ (Bộ phái), 123 Pháp nguyệt (tam tạng), 153 Pháp tạng, 204 Phạt ra, 148

Phật khai giải phạm chí a bạt kinh, 19 Phệ chất đát lãm, 148 Phỏng la, 115 Phương quảng (bộ phái), 123 Phường lã, 115 Phú bàn na (ruộng), 73

Quán âm, 104 Quán thế âm, 104 Quang thế âm, 103

Ra sa nam (chơn ngôn chủng tử), 94

Sám ma, 117

Sắc (màu), 97 Ta lê đa sắc, 97 Tam mạn đa, 148 Tính tội, 127 Tạp thập nhị nhân duyên giải thoát chương cú (bài chú), 82 Tăng thượng công đức chủ (thái tử), 97

Tân đầu lô phả la đọa, 54 Tế na (đại thần), 155 Thắng hạnh (kiếp), 97 Thắng quang minh (kiếp), 97 Thắng vô uý (thế giới), 97 Thấp ba cúc đa (A thấp ba cúc đa), 36 Thi la noa phạt để, 157 Thi lạt noa phạt để, 157

Thí nhất thiết chúng sinh vô uý bồ tát, 89

A, 21 Akaniùñha, 145 Agadam, 147 Agramati, 143 Aghaniùñha, 145 Aghàna ?, 144 Aïkura, 174 Aïga, 138 Thí vô uý, 89 Thị la, 138 Thường giới, 126 Tịnh cư (cõi trời), 146 Toan đà lê (độc long), 55

Tối thắng hạnh (kiếp), 97 Tôn đà la (rồng), 57

Trắng (màu), 97 Trường a ba đà na, 38 Ư lạt thụ na, 170

Ức nhĩ a ba đà na, 37 Ương già la, 138 Ưu ba xà, 51 Ưu đa, 51

Ưu thiền ni (thành phố), 112 Uy đức (thái tử), 97 Vân cảnh (loài người), 99 Vô tránh niệm, 206

Vô úy (thế giới), 96

Vô úy sơn trụ bộ, 122

Xá bà kỳ, 130 Xà da, 154 Y thấp phạt la, 104

II. Phạn

Acelaka÷yapa, 159 Acalaj¤àna, 163 Acàla, 166 Acàrà, 166 Acintya, 150 Aciravatã, 157 Acelacaka÷yapa, 159 Acyuta, 168 Ajita, 186 Ajitake÷akambala, 191 Ajitake÷akambalã, 191 Ajitavatã, 157 Ajitasena, 153 Ajitànjaya, 154

Ataru, 106 Atyantaj¤atà, 161 Atyantaj¤àna, 161

Ankola, 172 Apadaracànà, 127 Apagupta, 36 âpattipratide÷ana, 117 Apara÷aila, 107 Aparàjità, 60 Aparàntaka, 72 Apalàla, 55 Apalokanakarma ?, 74 Aparagodàna, 118 Aparagodàniya, 118

Apasmàra, 77 Apàmarga, 80 Apekùàbhåmi, 82

Apramànàbha, 59 Apratimukha, 54 Apratihata, 118 Aprameya, 94 Ababa, 84 Abhadra ?, 128 Abhaya, 86 Abhayàkaragupta, 135 Abhyantara, 110 Abhayaükara, 95 Abhayaüdada, 89 Abhayaüdàna, 89 Abhayàkara, 135 Abhayàkaraguptapàda, 135 Abhyudgata, 136

Abhrakaõñha, 99 Abhrakhandha, 99 Abhrainda, 99 Amitaprabhà, 189 Amitabuddha, 194 Amitàbha, 194

Amitàyus, 194 Ayaskànta, 184 Ayomukhã, 177 Arka, 137 Arcismati, 165

Arjuna, 170 Avaga, 98 Avaña, 77

Avatàra, 124 Avañi, 77 Avada, 109 Avadàtavarna, 97 Avadàna, 37 Avanti, 112 Avabhadrakumarã, 85 Avamatra, 114 Avamårdha, 108 Avara, 102 Avara÷aila, 107 Avarogõadçóhi ?, 105 Avalokitaptàmçta ?, 105

Avalokitasvara, 103 Avalokite÷vara, 103

Avinivartanãya, 134 Avivartika, 134 Avaivartika, 134 Asmaka, 34 A÷paka, 34, 82 A÷maka, 34, 82 A÷vaka, 34, 130, 155 A÷vaki, 130 A÷vaka, 82 A÷vagupta, 36 A÷vajit, 130 Ahitundika, 176 Athava, 185 Apara, 185 Ayava, 185 â, 23 âkar÷ana, 143 âkà÷a, 147 âkulakara, 173 âkro÷a (mam), 149 âcumba, 171 A, 21 Akaniññha, 145 Akka, 137 Akkochi (mam), 149 Ankura, 174 Acinteyya, 150 Aciravatã, 157 Acelakassapa, 159

Accuta, 168 Ajita, 186 Ajitakesakambala, 191

Ajitakesakambalã, 191 Ajjuna, 170 Apamàra, 77 Aparasela, 107 Apalokanakamma, 74 Aparagoyàna, 118 Aparagoyàniya, 118 Apasmàra, 77 Apadàna, 37 Apramànàbha, 59

Aparantaka, 72 âpatti, 126 âpana, 81 âbhàsvara, 47 âyantana, 175 âyantri ?, 178 âyàna, 177 U, 32 Upaga, 98 Upaniksepaõa, 51

(Niràya) pàla, 115

Hayagrãva, 179 Hiranyavatã, 157 III. Pàli Aparànta, 72 Appameyya, 94 Apalàla, 55 Ababa, 84 Abbhantara, 110 Abhaya, 86 Abhayagiri, 121 Abhayavihara, 121

Abhayuttara, 121 Abhàyàcala, 121 Ambatthasutta, 119 Avanti, 112 Assaka, 34, 155

Assaji, 130 Ahituõóika, 176 Ahiguõñhika, 176 âkàsa, 147 âpatti, 126 âpana, 81 âbhassara, 47 âyatana, 175 Uttaravihàra, 121 Upanikkhapara, 51 Oda, 109 Odàtavaõõa, 97

A, 21 Ar kar, 137 A sma ka, 82 Kyi hud zer ba, 85 Kha dog dkar po, 97

Khab lon, 184 Gsal yas, 109 Gsegs pa babs pa, 124 Gshan gyis mi thub ma, 60

Gzugs mthah, 145 Tshad med hod, 59 Tshe dpag med, 194 Tshon khan, 81 Dgug pa, 143 Dpag tu med, 194 Dpag tu med pa, 94

Dpag yas, 194 Dran ba, 143 Nạ, 110 Nam mkhah, 147 Ni hog gi gos, 72 Nin hog gi gos, 72 Nub kyi ba glan spyon, 118 Nub kyi ri bo, 107

Phir mi ldog pa, 134 Phyar phyur, 98 Ltun ba, 126 Blo mehog, 143 Brjed byed, 77 Brtags yas, 106

Bsam gyis mi khyab pa, 150 Bsrun byed, 112

Bsrunspa, 115

Oma, 114 (Niraya) pàla, 115

IV . Tạng

Ma thogs pa, 119 Mi tham pa, 186 Mi hjigs pa, 86 Mi hjigs sbyin, 89

Mi hpham pa skrahi la ba cam, 191

Mgu gu, 174 Yal lag, 138 Rta sbas, 36 Rta thul, 130

Rtogs pa brjod pahi sde, 37 Skye me hed, 175 Sog ma med, 55 Skyon (s) ba, 115

Spyan ras gzigs dban phyug, 103 Spyi hi tshug, 108 Smos yas, 98 Ha ya gri ba, 179

Hog min ka nam gzugs mthah yas, 145 Hod gsal, 48 Hod dpag med, 189, 194 Hod min, 145 Hod hphrod ba can, 165 Hgro hgyogs pa, 34 Hjigs med ri, 121 Hjigs med hbyun gnas sbas pahi shabs, 135

Hjigs med hbyun gnas sbas pa, 135 Hjug pa ham gsegs pa, 124 Zan yag, 136 Zab bgran (hgran), 185 Thogs pa med pa, 119

H.T. THÍCH TRÍ THỦ

Chủ trương

LÊ MẠNH THÁT

Chủ biên

TỰ ĐIỂN BÁCH KHOA

PHẬT GIÁO VIỆT NAM

A

Tập II

Từ A Di Đà (Tịnh Độ Giáo)

đến A Di Đà Tự

Phật Lịch 2548 TL 2004

Lời Tựa

Từ điển BÁCH KHOA PHẬT GIÁO VIỆT NAM tập II bắt đầu từ chữ A DI ĐÀ TỊNH ĐỘ GIÁO đến chữ A DI ĐÀ TỰ, kèm với phần phụ lục từ A DI ĐÀ KINH CHÚ đến A DI ĐÀ KINH YẾU GIẢI TIỆN MÔNG SAO. Đúng ra, phần phụ lục này phải được phân phối vào giữa những trang viết về các bản chú sớ của kinh A DI ĐÀ. Nhưng vì muốn cho ra đời sớm tập II này nên đến khi những tư liệu sau đó tạo nên phần phụ lục đã không được phân phối theo trật tự ABC như ý muốn. Đây là một bất tiện mà chúng tôi thành thật mong sự tha thứ của độc giả.*

Nội dung tập II này tập trung chủ yếu những gì liên quan đến đức Phật A Di Đà. Tuy Ban biên tập đã nỗ lực tập trung tư liệu hiện có về Ngài, nhưng do phạm vi tập trung tư liệu còn giới hạn, đặc biệt vì thiếu một bộ đại tạng kinh tiếng Tây tạng, nên chúng tôi thấy chưa hoàn toàn thỏa mãn. Hy vọng trong tương lai chúng tôi sẽ bổ túc khi có cơ hội.

Tập II này, hôm nay ra đời được, trước hết do sự khuyến khích lớn lao của Hòa thượng Chủ tịch Thích Trí Thủ và sự ủng hộ đầy nhiệt tình của đông đảo các tự viện tăng ni Phật tử trong nước. Thay mặt Ban biên tập, chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn vô hạn đối với Hòa thượng. Chúng tôi xin gửi đến quý vị Tăng ni Phật tử tập II này như một biểu lộ lòng cảm ơn chân thành của chúng tôi.

Lê Mạnh Thát * Nhân lần in tại Hoa Kỳ kỳ này, chúng tôi đã sắp xếp lại các hạng mục theo thứ tự a, b, c.

Phật lịch 2548, Tl. 2004 BTTTQ

BẢNG VIẾT TẮT

Bình Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác kinh ĐTK Đại Đại A Di Đà kinh GS. Guhyasamajatantra BST MK Madhyamikàkàrikà BTS Phạn Đại A Di Đà kinh Phạn bản Tạng Đại A Di Đà kinh Tạng bản Thọ Vô lượng thọ kinh Trang Đại thừa vô lượng thọ trang nghiêm kinh TBPV Từ điển bách khoa Phật giáo Việt nam

A DI ĐÀ (TỊNH ĐỘ GIÁO)

阿彌陀 (淨土敎)

Tên một vị Phật dùng làm đối tượng để quán tưởng hay trì niệm.

I. ĐỐI TƯỢNG QUÁN TƯỞNG

Việc sử dụng đức Phật A Di Đà làm đối tượng quán tưởng xuất hiện chủ yếu trong Quán vô lượng thọ Phật kinh. Đây là một hệ thống quán tưởng hoàn chỉnh bao gồm 16 nấc, nên thuật ngữ Phật giáo Trung quốc cũng gọi là thập lục quán. Đầu hết là quán tưởng mặt trời, rồi quán tưởng nước, đất, cây báu, ao báu, lầu báu, tòa hoa, tượng Phật và bồ tát, chân thân Phật A Di Đà, bồ tát Quán Thế Âm, bồ tát Đại Thế Chí, tự mình vãng sinh, tạp quán, thượng bối quán, trung bối quán và hạ bối quán. 16 nấc của phương pháp quán tưởng này, các nhà sớ giải không hoàn toàn nhất trí với nhau về việc phân loại chúng. Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ của Cát Tạng chia 16 nấc trên thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất gồm 13 nấc đầu gọi là quán tưởng về thành quả, còn 3 nấc sau là quán tưởng về nguyên nhân. Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ B của Huệ Viễn dựa vào khái niệm y báo chánh báo, xếp 7 nấc đầu vào việc quán tưởng về y báo, và 9 nấc sau về chính báo. Quán vô lượng thọ Phật kinh nghĩa sớ H của Trí Khải lại phân ra làm ba nhóm. Nhóm thứ nhất gồm sáu quán đầu, tập trung về thành quả thế giới của đức Phật A Di Đà. Nhóm tiếp theo gồm bẩy quán kế đó, xoay quanh bản thân đức Phật ấy. Nhóm thứ ba gồm ba quán còn lại hoàn toàn quan hệ đến vấn đề vãng sinh.

Lối phân chia của ba nhà sở giải vừa nêu, sau này đã trở thành cơ sở cho những bàn luận của các nhà sớ giải tiếp theo với một vài xác minh mới không quan trọng lắm. Tuy không nhất trí với nhau nhưng họ cũng để lộ cho thấy phương pháp quán tưởng mười sáu nấc về đức Phật A Di Đà là một hệ thống hoàn chỉnh có quan hệ nhân quả với nhau một cách mật thiết, có một mục đích duy nhất chung. Mục đích duy nhất ấy là trực tiếp gặp được đức Phật A Di Đà. Gặp đây tức là thấy. Cơ sở lý luận cho hành động thấy nầy là quan niệm "tâm này làm Phật, tâm này là Phật" (thị tâm tác Phật, thị tâm thị Phật). Nói cách khác, thấy đức Phật A Di Đà tức là thấy chính bản thân mình. Cơ sở lý luận ấy sau này có một ảnh hưởng rất rộng lớn trong giới thiền học từ Huệ Năng trở đi. Nó đồng thời cũng được xử dụng để giải thích việc kết hợp tư tưởng và phương pháp tịnh độ với tư tưởng và phương pháp thiền. Sự thật, câu "tâm này làm Phật, tâm này là Phật"đã trở thành một công án nổi tiếng rất sớm trong lịch sử thiền tôn Trung Quốc và liên tục được vận dụng một cách thường xuyên. Sau này nó trở thành nội dung của thuyết "Tự tính Di Đà duy tâm tịnh độ" gắn chặt và thống nhất hai giáo hệ, mà từ đầu có một sự ngăn cách và phân biệt giáo lý khá cơ bản. Cũng chính trên cơ sở lý luận ấy Thế Thân đã đề xuất phương pháp quán tưởng 29 nấc trong Vô lượng thọ kinh ưu bà đề xá nguyện sinh kệ. Đây là một biên cải và chi tiết hóa một số nấc của phương pháp quán tưởng mười sáu nấc nói trên. Cùng với phương pháp quán tưởng mười sáu nấc, nó đã trở thành một hệ thống quán tưởng hoàn chỉnh, được xử dụng rộng rãi trong giới Tịnh độ giáo.

a) Hệ thống quán tưởng 16 nấc i. Quán tưởng mặt trời: Ngồi xoay mặt về hướng tây, trông thấy mặt trời đang lặn, dấy lên cái ý niệm về thế giới Cực lạc, giữ lòng chuyên nhất, quán tưởng mặt trời muốn lặn giống như cái trống treo lơ lửng giữa hư không, bất cứ nhắm mắt hay mở mắt đều trông thấy rõ ràng. (x.

Đồ tượng 1)

ĐỒ TƯỢNG 1: Quán tưởng mặt trời ii. Quán tưởng nước: Tập trung tâm ý nhìn vào nước trong lặng. Khi nhắm mắt vẫn thấy được nước thì quán tưởng nước ấy kết thành băng. Đã thấy băng rồi thì quán tưởng băng ấy thành lưu ly. Tiếp theo quán tưởng lưu ly ấy thành đất của thế giới Cực lạc trong suốt sáng ngời.

(x. Đồ tượng 2)

ĐỒ TƯỢNG 2: Quán tưởng nước iii. Quán tưởng đất: Khi đã quán tưởng được đất lưu ly trong đất sáng ngời, thì quán tưởng tiếp theo dưới đất lưu ly ấy có một tràng kim cang thất bảo chống đỡ. Tràng này có tám góc tám cạnh. Mỗi góc cạnh toàn do trăm thứ báu hợp thành. Mỗi một châu báu chiếu ra trăm ngàn tia sáng. Mỗi mỗi tia sáng có tám vạn bốn nghìn màu sắc, chiếu lên đất lưu ly, lung linh như muôn nghìn mặt trời. Lại quán trên đất lưu ly ấy có giây giăng toàn bằng vàng ròng, có bảy báu xen lẫn phân chia các khu vực rành rẽ trang nghiêm. Mỗi thứ báu có năm trăm sắc sáng tuôn ra, rực rỡ như hoa, lung linh như trăng sao, treo lồng lộng giữa hư không, kết thành đài quang minh, gồm muôn nghìn lầu các do trăm thứ báu hợp thành. Xung quanh đài có trăm nghìn tràng hoa và vô lượng nhạc khí bằng châu báu. Lại có tám thứ gió mát từ trong ánh sáng thổi ra, nhẹ rung các nhạc khí, khiến trổi lên những khúc nhạc khổ, không, vô thường, vô ngã. Khi đã quán tưởng được như thế, Phải quán tưởng mỗi chi tiết cho rất rõ ràng, nhắm mắt mở mắt đều có thể thấy, không để tan mất, trừ lúc ăn ngủ. Quán tưởng được như thế thì gọi là thấy được cõi Cực lạc phần thô. Nếu có được tam muội thì thấy được đất nước kia rõ ràng phân minh hơn nữa. (x. Đồ tượng 3).

ĐỒ TƯỢNG 3: Quán tưởng đất iv. Quán tưởng cây: Khi đã quán tưởng đất thành công, kế tiếp quán tưởng bảy lớp hàng cây, mỗi cây cao tám ngàn do tuần, hoa lá toàn bằng bảy báu. Mỗi một hoa lá, toả ra nhiều sắc khác nhau. Sắc lưu ly toả ánh sáng vàng, sắc pha lê tỏa ánh sáng đỏ, sắc mã não toả ánh sáng xa cừ, sắc xa cừ tỏa ánh sáng ngọc biếc v.v.... Trên mỗi hàng cây có lưới che bằng ngọc chân châu. Trên mỗi cây lại có bảy lớp lưới, mỗi một lớp lưới có năm trăm ức cung điện đẹp đẽ hoa lệ giống như cung điện cõi trời phạm vương. Trong cung điện có chư thiên đồng tử nhởn nhơ qua lại. Mỗi đồng tử đeo một chuỗi anh lạc gồm năm trăm ức hạt ngọc ma ni kết thành. Ánh sáng của ngọc ma ni tỏa xa đến một trăm do tuần, rực rỡ như trăm ức mặt trời mặt trăng hòa hiệp lại. Các cây báu ấy hàng hàng đối nhau, lá lá chen nhau. Giữa các kẽ lá lại nhô lên nhiều cụm hoa đẹp. Trên mỗi hoa tự nhiên có trái bảy báu. Mỗi một lá cây rụng phủ hai mươi lăm do tuần. Trên lá có ngàn sắc và trăm thứ đường gân tợ như chuỗi anh lạc của chư Thiên. Các hoa tỏa lộ sắc vàng cõi Diêm phù đàn rực rỡ như những vòng lửa, uyển chuyển giữa ngọn lá. Từ mỗi hoa mọc ra những trái qúi giống như chiếc bình của Đế Thích, chói sáng rực rỡ, hóa thành những tràng phan cùng vô lượng bảo cái. Trong mỗi bảo cái ảnh hiện tất cả Phật sự của ba ngàn thế giới và mười phương các cõi Phật. Sau khi thấy được cây rồi sẽ lần lượt theo thứ lớp mà quán tưởng thân, cành lá, hoa và quả, mỗi mỗi đều cho rõ ràng. (x. Đồ tượng 4) Lê Mạnh Thát 7 ĐỒ TƯỢNG 4: Quán tưởng cây v. Quán tưởng hồ báu: Tiếp đến quán tưởng tám hồ nước của thế giới Cực Lạc. Các hồ đều do bảy báu tạo nên. Những thứ báu này đều nhu nhuyễn mát mẻ do ngọc như ý phát sinh. Mỗi hồ chia ra làm mười bốn chi lưu, bờ bằng vàng ròng, đáy trải bằng cát kim cương tạp sắc. Trong hồ có sáu mươi ức hoa sen, mỗi hoa sen tròn rộng mười hai do tuần. Nước ma ni trong hồ chảy lên xuống theo cọng sen, luồn vào các cánh hoa phát ra tiếng nhiệm mầu, tuyên diễn những đạo lý khổ, không, vô thường, vô ngã và các pháp ba la mật, hoặc khen ngợi hoặc tán thán tướng tốt của chư Phật. Đồng thời từ ngọc như ý phóng ra những hào quang sắc vàng vô cùng mầu nhiệm. Trong hào quang bay ra từng đàn chim lộng lẫy muôn màu muôn vẻ cùng nhau hát những tiếng hòa nhã ca ngợi sự niệm Phật, niệm Pháp và niệm Tăng. (x. Đồ tượng 5) ĐỒ TƯỢNG 5: Quán tưởng hồ báu

ĐỒ TƯỢNG 6: Quán tưởng tổng quát vi. Quán tưởng tổng quát: Quán tưởng tổng quát tức là quán tưởng toàn thể nước Cực Lạc. Nước Cực Lạc chia thành nhiều khu vực. Mỗi khu vực có năm trăm ức lầu báu với vô số chư thiên hòa tấu ca nhạc bằng những nhạc khí treo lơ lững giữa hư không. Những nhạc khí này không ai trỗi mà tự nhiên phát ra những âm thanh tuyên diễn đạo lý niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng. Khi quán tưởng tổng quát các đối tượng trên bao gồm đất, cây, hồ, lầu được thành tựu rồi, thì gọi là thấy thế giới Cực Lạc về phần thô. (x. Đồ tượng 6) ĐỒ TƯỢNG 7: Quán tưởng tòa sen vii. Quán tưởng tòa sen: Để quán tưởng tòa sen, trước tiên phải dấy lên ý niệm trên đất thất bảo có hoa sen, rồi bắt đầu quán tưởng từng bộ phận, từ cánh hoa cho đến đài hoa. Cánh sen làm bằng trăm thứ báu, màu sắc rực rỡ, có tám vạn bốn ngàn đường gân chạy dọc, mỗi đường gân tỏa ra tám vạn bốn ngàn tia sáng. Mỗi hoa sen có tám vạn bốn nghìn cánh, và hoa nào nhỏ nhất cũng rộng đến hai trăm năm mươi do tuần. Trên mỗi cánh sen lại được trang sức bằng trăm ức ngọc ma ni. Mỗi viên ma ni lại phóng ra ngàn tia sáng giống như hình bảo cái che khắp mặt đất. Đài sen làm bằng ngọc thích ca tỳ lăng già và trang sức thêm bằng những ngọc kim cang, chân thúc ca, ma ni và lưới ngọc diệu chân. Trên đài sen tự nhiên có bốn trụ báu, mỗi trụ cao lớn như trăm nghìn muôn ức núi Tu di. Trên mỗi trụ báu có mành báu và năm trăm ức bảo châu vi diệu che phủ. Mỗi hạt bảo châu có tám vạn bốn ngàn tia sáng, mỗi tia sáng phát ra tám vạn bốn nghìn sắc vàng phủ khắp cõi báu. Mỗi nơi kim sắc ấy hiện mỗi tướng khác nhau. Các tướng đó hoặc làm bằng đài kim cang, hoặc làm bằng lưới chân châu hay mây tạp hoa biến hiện khắp mười phương để làm các Phật sự. (x. Đồ tượng 7)

viii. Quán tưởng hình tượng: Khi đã thấy đài sen rồi, tiếp theo là quán tưởng thân tướng của đức Phật ngồi trên đài sen ấy. Quán tưởng cho đến khi nào nhắm mắt mở mắt đều thấy một tượng Phật báu, thân sắc vàng ròng ngồi trên tòa sen kia thì tâm nhãn được khai thông, thấy được thế giới Cực lạc với đất báu, hồ báu, cây báu cùng tràng phan bảo cái giăng mắc đầy trời, lưới ngọc bủa khắp hư không. Khi thấy cảnh ấy rõ ràng như trái cây nằm trong lòng bàn tay, thì quán tưởng thêm hai đài sen khác ở hai bên tả hữu của đức Phật, bên tả là đức Quan Âm, bên hữu là đức Thế Chí, khi quán tưởng hai tượng ấy đã thành tựu thì liền thấy hào quang sắc vàng phóng ra từ tượng Phật và bồ tát, ĐỒ TƯỢNG 8: Quán tưởng hình tượng chiếu khắp hàng cây báu. Ở dưới mỗi gốc cây báu đều hiện ba đài sen. Trên đài sen đều có Phật và bồ tát ngồi, từ gốc này đến gốc khác, trùng trùng điệp điệp cùng khắp cả nước. Quán tưởng ấy thành tựu, hành giả sẽ nghe các dòng nước chảy, các luồng hào quang, các hàng cây báu cho đến chim nga chim nhạn, chim uyên ương đều nói pháp mầu, bất cứ nhập định hay xuất định vẫn thường nghe văng vẳng bên tai. Những gì mà hành giả nghe trong lúc nhập định, nếu khi xuất định mà còn nhớ lại và thấy hoàn toàn xứng hợp với kinh giáo, thì đó chứng tỏ hành giả đã thấy sơ qua cảnh giới Cực lạc. Nếu không xứng hợp, thì ấy là cảnh giới vọng tưởng. (X. Đồ tượng 8)

ĐỒ TƯỢNG 9: Quán tưởng thân tướng Phật A Di Đà ix. Quán tưởng thân tướng Phật A Di Đà: Thực hiện thành công quán tưởng hình tượng, bây giờ hành giả tập trung quán tưởng thân tướng của đức Phật A Di Đà. Thân Phật rực rỡ sắc vàng ròng, cao sáu chục vạn ức na do tha hằng hà sa do tuần. Sợi lông trắng ở giữa hai chân mày, uyển chuyển xoay về bên phải như năm núi Tu Di. Mắt Phật trong xanh, mênh mông như nước bốn biển. Các lỗ chân lông trên thân phóng ra những luồng hào quang lớn cũng như núi Tu Di. Trong mỗi luồng hào quang hiện ra trăm ức tam thiên đại thiên thế giới và trăm muôn ức na do tha hằng hà sa Hóa Phật. Mỗi vị Hóa Phật có vô số bồ tát làm thị giả. Đức Phật vô lượng Thọ có tám vạn bốn nghìn tướng tốt. Mỗi tướng có tám muôn bốn nghìn vẻ đẹp, và mỗi vẻ đẹp có tám muôn bốn nghìn tia sáng. Những tia sáng ấy soi khắp tất cả mười phương, đón nhận tất cả chúng sinh niệm Phật. Những tướng hảo và những tia sáng như thế của đức Phật A Di Đà cùng của các đức Hóa Phật không thể kể xiết. Hành giả chỉ nên nhớ tưởng khiến cho tâm nhãn được thấy. Thấy được như vậy, tức là thấy được tất cả các đức Phật trong mười phương. Vì thấy đượccác đức Phật trong mười phương nên gọi là Niệm Phật tam muội, Thực hành pháp quán này thì phải từ từng tướng tốt mà tuần tự quán tưởng. Trước tiên quán tưởng sợi lông trắng giữa đôi chân mày cho thật rõ ràng. Khi thấy được tướng sợi lông trắng ấy, tám muôn bốn nghìn tướng tốt khác sẽ hiện ra, và thấy được Phật A Di Đà. (x. Đồ tượng 9).

x. Quán tưởng thân tướng đức Quán Thế Âm: Khi đã thấy Phật Vô Lượng Thọ rồi thì quán tưởng Bồ tát Quan Thế Âm. Thân cao tám chục muôn ức na do tha do tuần, sắc vàng tía, đỉnh đầu có nhục kế, cổ có hào quang tròn, mỗi khía rộng đến trăm nghìn do tuần trong hào quang có năm trăm Hóa Phật, mỗi Hóa Phật có năm trăm hóa Bồ tát và vô lượng chư thiên làm thị giả. Toàn thân đều phóng hào quang, trong hào quang ấy hiện đủ hết thảy sắc tướng của năm đạo chúng sinh. Bồ tát đầu đội mũ bằng ngọc Tỳ lăng già ma ni. Nơi mũ có một vị Hóa Phật đứng, mình cao hai mươi lăm do tuần. Mặt Bồ tát sắc vàng, sợi lông trắng ở giữa hai chân mày có đủ sắc bảy báu tỏa ra tám vạn bốn nghìn thứ hào quang. Mỗi hào quang có vô số Hóa Phật. Mỗi hóa Phật có vô số Hóa Bồ tát làm thị giả tràn đầy cả mười phương thế giới. Cánh tay Bồ tát có màu sắc hoa sen hồng, có tám chục ức tia sáng nhiệm mầu. Bàn tay Bồ tát ánh ra năm trăm ức sắc tạp liên hoa. Nơi đầu mỗi ngón tay có tám mươi bốn ngàn lằn chỉ rõ ràng như nét in, mỗi lằn chỉ có tám mươi bốn ngàn sắc, mỗi sắc có tám mươi bốn ngàn hào quang uyển chuyển khắp mười phương. Bồ tát dùng bàn tay rực hào quang ấy tiếp dẫn chúng sinh về Cực lạc. Lòng bàn chân có tướng bánh xe ngàn nan hoa, hóa thành năm trăm ức đài quang minh, Khi đặt bàn chân xuống là có hoa kim cang ma ni tỏa nở để nâng chân. Hầu hết thân tướng của Bồ tát Quán Thế Âm đều đầy đủ vẻ đẹp như Phật. Duy chỉ nhục kế trên đầu và vô kiến đỉnh tướng là không so được với Phật. Muốn quán tưởng thân tướng của đức Quán Thế Âm thì nên tuần tự: trước hết, quán tưởng nhục kế ở trên đầu, kế đó quán tưởng cái mũ, rồi mới đến các tướng khác, mỗi mỗi cho thật phân minh (x. Đồ tượng 10)

ĐỒ TƯỢNG 10: Quán tưởng thân tướng đức Quán Thế Âm xi. Quán tưởng thân tướng đức Đại Thế Chí: Thân tướng cũng lớn như đức Quán Thế Âm. Lòng kính vòng hào quang mỗi phía rộng 125 do tuần, tỏa sáng thêm 125 do tuần nữa, soi khắp mười phương quốc độ ngời sắc vàng cháy, mà những chúng sinh có duyên đều được trông thấy. Chỉ thấy được một hào quang từ lỗ chân lông tỏa ra là thấy được hết thẩy hào quang tịnh diệu của mười phương chư Phật. Vì hào quang sáng chói rực rỡ như vậy nên Bồ tát còn có hiệu Vô Biên Quang. Bởi Bồ tát đem ánh sáng trí tuệ chiếu khắp thế giới khiến chúng sinh thoát ly được ba đường dữ nên tên hiệu chính là Đại Thế Chí.

ĐỒ TƯỢNG 11: Quán tưỏng thân tướng đức Đại Thế Chí

Mũ Bồ tát đội có 500 hoa báu, mỗi hoa báu có 500 đài báu. Trong mỗi đài báu hiện ra các cõi Tịnh độ của mười phương chư Phật. Nhục kế của Bồ tát như hoa sen hồng. Trên nhục kế có một bình báu đựng đầy ánh sáng quang minh hiện đủ các Phật sự. Các thân tướng còn lại thì giống như đức Quán Thế Âm. Mỗi khi cất bước, mười phương thế giới thảy đều rúng động. Ngay chỗ Bồ tát bước, hiện ra măn trăm ức hoa báu, các hoa báu đều trang nghiêm cao sáng như thế giới Cực lạc. Khi Bồ tát ngồi, các quốc độ bảy báu đều đồng loạt diêu động, từ quốc độ của Phật Kim Quang ở phương dưới đến quốc độ của Phật Kim Quang Minh Vương ở phương trên. Tại khoảng giữa thì vô lượng vô số phân thân của Phật Vô lượng Thọ và Bồ tát Quán Thê Âm, đức Đại Thế Chí vân tập về đầy khắp hư không, hết thảy đều ngự trên tòa sen và cùng diễn thuyết pháp mầu (x. Đồ tượng 11)

ĐỒ TƯỢNG 12: Quán tưởng thấy mình vãng sinh xii. Quán tưởng thấy mình vãng sinh (cũng gọi tự vãng quán hay phổ quán tưởng): Khi thực hiện thành công quán tưởng Phật và các vị Bồ tát, thì hành giả nên từ chân tâm dấy lên ý niệm mình sinh về thế giới Cực lạc, chân xếp lại ngồi trong hoa sen, kế quán tưởng hoa sen khép lại, rồi hoa sen nở ra. Khi hoa nở, có năm trăm sắc hào quang chiếu vào thân mình. Khi mở mắt liền thấy Phật và chúng Bồ tát đầy khắp hư không đương nói pháp mầu, cùng tiếng nước, tiếng chim, tiếng cây, tiếng rừng phát ra, đều diễn xuất chân lý xứng hợp với mười hai bộ kinh. Nếu khi xuất định rồi mà vẫn nhớ tưởng mãi các cảnh ấy tức gọi là thấy thế giới Cực lạc, thấy đức Phật Vô Lượng Thọ, thấy được vô số hóa thân của Ngài, cùng là hai đức Quán Thế Âm, Đại Thế Chí thường đến chổ ngồi của mình (x. Đồ tượng 12)

xiii. Quán tưởng xen Phật và Bồ tát (Tạp tưởng quán): Thân lượng của đức Phật Vô lượng Thọ thật là vô biên, thân lượng của hai đức Bồ tát Quán Thế Âm, Đại Thế Chí cũng thế. Tâm lực phàm phu không tài nào quán tưởng nổi, vì vậy mới thiết lập một loại quán tưởng mệnh danh là tạp quán tưởng. Phương pháp tạp quán tưởng này dạy ta chỉ nên quán tưởng tượng Phật cao một trượng sáu, ngồi trên hoa sen, trong hồ báu thân sắc vàng ròng. Hóa Phật ở trong vòng hào quang cùng các đức Quán Thế Âm, Đại Thế Chí đều lớn bằng thân chúng sinh với các tướng trên đầu, như đức Quán Thế Âm thì có đức Phật đứng trong mũ, đức Thế Chí thì có bình báu trên nhục kế. Còn hồ sen, cây báu v.v... thì giống như các loại hồ sen cây báu có thể tìm thấy ở mọi xử sở (x. Đồ tượng 13)

ĐỒ TƯỢNG 13: Quán tưởng xen Phật và Bồ tát xiv. Quán tưởng vãng sinh ba phẩm bậc trên (cũng gọi thượng bối quán hay thượng phẩm sinh quán): Do lúc sinh tiền phát ba tâm là tâm chí thành, tâm sâu thiết và tâm hồi hướng phát nguyện, hay có từ tâm không sát hại sinh vật, đầy đủ giới hạnh, đọc tụng kinh điển đại thừa, tưởng niệm sáu phép tu hành, lúc lâm chung, đức Phật A Di Đà và đức Quán Thế Âm, đức Đại Thế Chí cùng các đấng Hóa Phật và Thánh chúng, tay nâng đài kim cang đến trước người hành giả, Phật và Bồ tát đều phóng hào quang chiếu sáng khắp thân hình hành giả, đưa tay tiếp dẫn tán thán công đức và khuyến khích tinh tấn. Hành giả hoan hỷ bước lên đài kim cang, tùy hành theo Phật và Thánh chúng. Trong khoảnh khắc vãng sinh Cực Lạc. Sau khi sinh về cõi ấy, thấy được rừng cây hồ báu, khắp nơi Phật và Bồ tát sắc tướng trang nghiêm hiện ra, diễn thuyết pháp mầu. Nghe xong, liền ngộ vô sinh pháp nhẫn. Trong chốc lát, dạo khắp mười phương, chứng đặng vô lượng pháp môn tổng trì rồi trở về quốc độ mình tùy nguyện hóa độ chúng sinh. Đó là phẩm thượng thượng. Nếu là phẩm thượng trung thì lúc sinh tiền, hành giả tuy chưa thọ trì đọc tụng kinh điển Đại thừa, chưa hiểu rõ thâm nghĩa, nhưng đối với chân lý đệ nhất nghĩa đế, lòng không kinh động, đã thâm tín nhân quả, không hủy báng Đại thừa. Đem công đức ấy hồi hướng cầu sinh Cực Lạc. Đến lúc lâm chung, đức Phật A Di Đà và toàn thể thánh chúng, tay nâng đài vàng đến trước hành giả, tỏ lời tán thán công đức, khuyên tu học lý đệ nhất nghĩa của Đại thừa. Hành giả ngồi lên đài vàng chắp tay tán thán Phật, trong khoảnh khắc liền sinh Tịnh độ. Ở trên đài vàng như hoa sen lớn. Cách một đêm hoa nở để lộ ra một thân tướng sắc vàng. Hành giả nghe các âm thanh thuần nói pháp đệ nhất nghĩa rất sâu xa, trải qua bảy ngày không thối chuyển bồ đề tâm. Liền sau đó bay khắp mười phương, lễ bái chư Phật, tu các pháp tam muội. Qua một kiếp, chứng được vô sinh pháp nhẫn và được thọ ký thành Phật.

Còn phẩm thượng hạ thì lúc sinh tiền hành giả cũng tin nhân quả, không hủy báng Đại thừa, có phát đạo tâm vô thượng, đem công đức ấy hồi hướng cầu sinh Tịnh độ, lúc lâm chung, thấy đức Phật A Di Đà, đức Quán Thế Âm, đức Đại Thế Chí cùng năm trăm hóa Phật đến rước. Hành giả thấy mình ngồi trên đài hoa sen vàng, ngồi xong, hoa búp lại, theo Phật và Bồ tát vãng sinh trong ao sen thất bảo. Ngồi trong hoa sen được một ngày một đêm thì sen nở. Sau bảy ngày mới thấy tướng tốt của Phật nhưng chưa rõ lắm. Sau hai mươi mốt ngày mắt mới thấy tỏ tường đồng thời tai cũng nghe tiếng thuyết pháp. Rồi cũng chu du khắp mười phương để nghe chư Phật nói các pháp nhiệm mầu. Trải qua ba tiểu kiếp, chứng được bách pháp minh môn, an trú ở địa vị Hoan Hỉ (tức sơ địa bồ tát).

xv. Quán tưởng vãng sinh ba phẩm bậc giữa (cũng gọi trung bối quán hay trung phẩm sinh quán): Lúc sinh tiền, hành giả giữ năm giới, tu giới bát quan trai, không tạo nghiệp ngũ nghịch, không phạm các lỗi lầm, đem các công đức ấy nguyện vãng sinh Cực Lạc. Khi gần lâm chung, thấy đức Phật A Di Đà cùng thánh chúng phóng hào quang sắc vàng đến trước mặt hành giả. Tai nghe Phật thuyết bốn chân lý: vô thường, khổ, không, vô ngã và tán thán hạnh xuất gia.

Hành giả rất hoan hỉ, ngồi trên hoa sen chấp tay lễ Phật, trong chốc lát liền vãng sinh. Hoa sen liền nở và liền nghe thuyết pháp tán thán bốn chân đế: khổ, tập diệt, đạo. Chứng quả A la hán, có đủ tam minh lục thông và tám món giải thoát đầy đủ. Đó là phẩm trung thượng.

Còn phẩm trung trung thì lúc sinh tiền, hành giả hoặc đã từng tu giới bát quan trai, hoặc đã từng thọ giới sa di, hoặc đã từng thọ giới cụ túc, mỗi công hạnh trong một ngày một đêm với đầy đủ oai nghi, đem công đức ấy hồi hướng, cầu nguyện vãng sinh Cực lạc. Lúc gần lâm chung, thấy đức Phật A Di Đà phóng hào quang sắc vàng, tay nâng đài sen bảy báu, cùng với thánh chúng đến trước mặt hành giả, tán thán rằng: “Thiện nam tử! Vì nhà ngươi tùy thuận theo lời Phật dạy nên ta đến rước ngươi". Hành giả ngồi lên hoa sen. Hoa sen búp lại rồi sinh về Cực lạc. Ở trong hồ bảy báu bảy ngày, hoa sen mới nở, bèn mở mắt chắp tay tán thán đức Phật, nghe pháp hoan hỉ, rồi chứng được quả Tu đà hoàn, qua nửa kiếp liền chứng quả A la hán.

Về phẩm trung hạ thì lúc sinh tiền hiếu dưỡng cha mẹ, làm các việc nhân từ ở đời, khi sắp lâm chung, được gặp thiện trí thức giảng cho nghe niềm an vui của cõi Phật A Di Đà và bốn mươi tám lời nguyện lớn của Tỳ kheo Pháp Tạng, nghe xong thì mệnh chung, trong chốc lát, liền vãng sinh Cực lạc. Trải qua bảy ngày, gặp đức Quán Thế Âm và đức Đại Thế Chí, nghe pháp hoan hỉ, chứng quả Tu đà hoàn, qua một tiểu kiếp, chứng quả A la hán.

xvi. Quán tưởng vãng sinh ba phẩm bậc dưới (cũng gọi là hạ bối quán hay hạ phẩm sinh quán): Phẩm hạ thượng thì, lúc sinh tiền, tuy không phỉ báng kinh điển đại thừa, nhưng gây rất nhiều tội lỗi, làm nhiều điều ác không biết hổ thẹn. Lúc gần lâm chung, may mắn được gặp thiện trí thức nói cho nghe tên và đề mục mười hai bộ kinh đại thừa. Nhờ nghe tên mười hai bộ kinh, trừ diệt được ác nghiệp nặng nề. Theo lời chỉ bảo của vị thiện tri thức kia, chắp tay niệm danh hiệu Phật. Nhờ xưng danh ấy, trừ diệt được nhiều kiếp tội lỗi trong đường sinh tử (luân hồi). Bấy giờ Hóa Phật và Hóa Bồ tát Quán Thế Âm và Đại Thế Chí đến trước người sắp (gần) chết, tán thán rằng: "Thiện nam tử! Nhà ngươi nhờ có xưng danh hiệu chư Phật tội lỗi được tiêu trừ, nên ta đến rước ngươi!" Thấy nghe xong, sinh lòng hoan hỷ tức thời mệnh chung, liền ngồi hoa sen theo Phật sinh về hồ bảy báu. Trải qua bốn mươi chín ngày, hoa sen mới nở. Lúc hoa đương nở, đức Quán Thế Âm và đức Đại Thế Chí phóng hào quang sáng, đứng ở trước mặt, nói cho nghe giáo lý thậm thâm của mười hai bộ kinh. Nghe rồi tin hiểu phát lòng vô thượng, trải qua mười tiểu kiếp, thông hiểu đầy đủ các pháp và thể chứng địa thứ nhất của Bồ tát.

Về người thuộc phẩm hạ trung thì, lúc sinh tiền, nghiệp chướng nặng nề, hủy phạm năm giới, tám giới hay cụ túc giới, ăn cắp vật dụng của thường trú, của hiện tiền tăng, thuyết pháp không thanh tịnh, không biết hổ thẹn. Tạo các tội như thế đáng lẽ phải đọa địa ngục. Nhưng lúc gần lâm chung tướng địa ngục hiện bày trước mắt, thì may mắn gặp được thiện tri thức nói cho nghe oai đức quang minh, thần lực quảng đại của đức Phật A Di Đà và tán thán công năng của các hương: giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến. Nghe xong, liền tiêu trừ được tội nặng trong nhiều kiếp sinh tử. Lửa dữ địa ngục liền chuyển hóa thành gió mát. Liền đó có mưa hoa rải rắc, trên hoa có Phật và Bồ tát hóa hiện ra để tiếp dẫn. Trong chốc lát, được vãng sinh vào hồ sen bảy báu. Trải qua sáu kiếp sen nở, đức Quán Thế Âm, đức Đại Thế Chí dùng pháp âm an ủi và nói cho nghe nghĩa lý sâu xa của kinh điển đại thừa. Nghe xong liền phát tâm vô thượng bồ đề.

Còn người thuộc phẩm hạ hạ thì, lúc sinh tiền, làm các nghiệp bất thiện, gây đủ mọi tội lỗi như phạm năm tội nghịch, mười tội ác. Đã gây các nghiệp ác ấy đáng lẽ phải đọa địa ngục trải qua nhiều kiếp để chịu mọi khổ não. Nhưng lúc gần lâm chung, may gặp thiện tri thức an ủi, nói cho nghe pháp mầu và bảo niệm danh hiệu Phật. Người kia bị khổ não bức bách không thể niệm được. Thiện hữu thương xót khuyến khích và nhất tâm hộ niệm. Tiếng niệm Phật liên tục bất tuyệt, khiến kẻ kia có thể họa theo. Nếu họa niệm đủ mười lần "Nam mô A Di Đà Phật”, tức thời nhờ niệm lực ấy mà tội lỗi trong nhiều kiếp được tiêu tan. Lúc mệnh chung liền thấy hoa sen vàng như vầng mặt nhật hiện ra trước mắt. Trong khoảnh khắc liến vãng sinh thế giới Cực lạc. Nằm trong hoa sen đủ mười hai đại kiếp, sen mới nở. Lúc ấy Bồ tát Quán Thế Âm và Đại Thế Chí nói cho nghe thật tướng của các pháp và dạy cho phép diệt trừ tội chướng. Nghe xong, sinh tâm hoan hỷ, phát tâm vô thượng bồ đề.

Trên đây là phép quán tưởng 16 nấc theo sự trình bày của Quán Vô Lượng Thọ Phật kinh. Hệ thống quán tưởng 16 nấc này, sau đó Thế Thân trong Vô lượng thọ kinh ưu ba đề xá nguyện sinh kệ cải biến và đề xuất một hệ thống mới chi tiết hơn gồm 29 nấc.

b) Hệ thống quán tưởng 29 nấc.

Hệ thống quán tưởng 29 nấc này dựa trên sự phân biệt thế giới Cực lạc thành ra hai thế giới là thế giới sự vật và thế giới hữu tình. Thế giới hữu tình bao gồm đức Phật A Di Đà và các vị Bồ tát, có 12 đặc điểm cần phải quán tưởng, trong đó 8 đặc điểm thuộc về đức Phật và 4 thuộc về các vị Bồ tát. Thế giới sự vật có đến 17 đặc điểm. Tổng cộng có 29 đặc điểm cho toàn thế giới Cực lạc. Chúng là cơ sở cho 29 nấc của phương pháp quán tưởng do Thế thân đề xuất. 17 đặc điểm của thế giới sự vật là:

i. Tính ưu việt của thế giới Cực lạc, xác định nó vượt khỏi các thế giới khác ở trong ba cõi sáu đường.

ii. Tính rộng lớn giống như hư không có thể dung chứa tất cả chúng sinh trong mười phương vãng sinh về cõi ấy.

iii. Nguồn gốc cấu tạo tốt lành, tức do công đức tu hành Bát chính đạo của hàng nhị thừa và công hạnh đại từ bi của các bậc Bồ tát.

iv. Hình sắc tuyệt vời rực rỡ ánh sáng mặt trời mặt trăng trong suốt như gương.

v. Sự vật quí báu, bởi do các ngọc ngà trân bảo tạo nên đầy đủ mọi vẻ đẹp.

vi. Mầu sắc lộng lẫy rạng ngời do ánh sáng trong sạch soi chiếu.

vii. Cỏ mịn màng như gấm trải gây cảm giác êm dịu thoải mái lạ lùng.

viii. Đất nước và bầu trời Cực lạc đầy dẫy các cung điện và lầu các, thấy khắp mười phương, với các hàng cây màu sắc tân kỳ, những lan can quí báu vây quanh trên trời có các lưới ngọc bao phủ, có những nhạc khí phát ra âm thanh, dưới suối hồ có muôn ngàn thứ hoa báu lung linh trên mặt nước.

ix. Mưa ở Cực lạc là những trận mưa hoa, mưa y phục, mưa đồ trang sức và các thứ hương thơm quí báu. x. Mặt trời ở Cực lạc là mặt trời trí tuệ của đức Phật phá tan bóng tối của si mê.

xi. Âm thanh Cực lạc là những âm thanh trong sáng thanh diệu vang xa đến tận mười phương.

xii. Vị pháp vương trụ trì nước Cực lạc là đức Phật A Di Đà.

xiii. Nhân dân là những quyến thuộc thanh tịnh của đức Phật A Di Đà và đều do hoa sen hóa sinh.

xiv. Thế giới Cực lạc lấy tam muội làm thức ăn, lấy Phật pháp làm hương vị.

xv. Thân tâm vĩnh viễn xa lìa các khổ não từ vật chất đến tinh thần, thường có được những sự vui sướng liên tục.

xvi. Không có những chúng sinh khiếm khuyết sáu căn, phái nữ hoặc nhị thừa vì Cực lạc là những cảnh giới của những bậc đại thừa có căn lành. nổi.

xvii. Mọi nguyện ước của chúng sinh đều được thỏa mãn.

Trên đây là 17 đặc điểm của thế giới hoàn cảnh. Còn thế giới Phật và Bồ tát thì có thêm 12 đặc điểm nữa. Sau đây là về Phật:

xviii. Chỗ ngồi của đức Phật A Di Đà là một đài sen mầu nhiệm thanh tịnh xix. Thân tướng có hào quang tỏa sángxinh đẹp hơn tất cả chúng sinh xx. Miệng Ngài phát ra những âm thanh vi diệu vang khắp cả mười phương.

xxi. Tâm Ngài bình đẳng như hư không, không phân biệt.

xxii. Hết thảy chúng trời người vãng sinh đều đạt tới quả bất thối.

xxiii. Trong số ấy có các bậc Bồ tát làm thượng thủ, có công đức lớn không ai vượt qua xxiv. Tất cả đều cung kính chiêm ngưỡng đức Phật A Di Đà.

xxv. Tất cả quán sát sức bản nguyện của đức Phật khiến mau được đầy đủ các công đức.

Và về các vị Bồ tát có bốn đặc điểm sau:

xxvi. Các vị Bồ tát thường du hành khắp nơi để giáo hóa, mà vẫn an trụ tại cảnh giới Cực lạc xxvii. Các vị Bồ tát có trí tuệ sáng suốt, trong một niệm có thể soi khắp các cõi Phật để làm lợi ích cho chúng sinh xxviii. Các vị thường làm những cơn mưa hoa trời, áo trời, hương trời và nhạc trời để cúng dường và tán thán chư Phật không phân biệt.

xxix. Các vị thường dùng con mắt trí tuệ xem xét thế giới nào không có Phật pháp thì nguyện sinh về thế giới ấy để chỉ bày.

Phương pháp quán tưởng 29 nấc nầy như thế là một chi tiết hóa một số đối tượng xuất hiện trong pháp quán 16 nấc, trong khi không đề cập đến một số đối tượng khác. Nó tượng trưng cho một bước phát triển của phương pháp quán tưởng trong Tịnh độ giáo. Tuy thế, càng về sau, phương pháp quán tưởng mất dần sức thu hút, để cuối cùng nhường bước cho phương pháp trì danh. Thiện Đạo dù có viết Quán niệm A Di Đà Phật tướng hải tam muội công ̣đức pháp môn, như thế chứng tỏ có một sự lưu tâm đặc biệt tới phương pháp quán tưởng, chung cục vẫn đưa ra chủ trương "vô quán xưng danh", nghĩa là chỉ cần trì danh niệm Phật mà không cần đến phương pháp quán tưởng trong quá trình thực hành niệm Phật theo quan điểm Tịnh độ giáo.

II. ĐỐI TƯỢNG TRÌ DANH:

Thông thường phương pháp niệm Phật được chia làm 3 loại. Loại thứ nhất gọi là Thật tướng niệm Phật, nghĩa là nhớ nghĩ ngay đến bộ mặt thực sự của con người và sự vật. Đây là lối niệm Phật mà Niệm Phật luận của Trần Thái Tôn trong Khóa hư lục gọi là tức tâm là Phật. Loại thứ hai gọi là quán tưởng niệm Phật, tức là những phương pháp quán tưởng được sử dụng để niệm Phật như đã trình bày. Mục đích của loại này là làm thế nào để mỗi niệm mỗi niệm được trong sạch để rút cục niệm lành chiếm ưu thế đánh lui được những niệm xấu. Hai loại vừa kể, Niệm Phật luận nói là để dành cho các bậc thượng trí và trung trí. Chúng về phương diện lý luận tuy rất dễ mô tả, nhưng về mặt thực hành lại rất khó khăn. Do thế chỉ còn lại lối thứ ba là lối niệm Phật bằng cách đọc danh hiệu đức Phật A Di Đà, thường được gọi là xưng danh niệm Phật. Đây là lối mà Thiện Đạo chủ trương một cách mạnh mẽ trong Quán niệm A Di Đà Phật tướng hải tam muội công đức pháp môn và coi là phương pháp duy nhất thích hợp đối với những người thực hành Tịnh độ giáo. Niệm Phật luận cũng đồng một quan điểm, đã ví xưng danh niệm Phật với tầng thứ nhất của một tòa lầu ba tầng, mà hai tầng trên là thật tướng niệm Phật và quán tưởng niệm Phật. Trì danh hay xưng danh niệm Phật, lần đầu tiên được đề lên như một phương pháp tổng quát trong Văn Thù Sư Lợi sở thuyết ma ha bát nhã ba la mật kinh. Theo đó thì những ai "muốn nhập vào tam muội nhất hạnh, nên đến ở một chỗ trống vắng bỏ hết những loạn ý không duyên vào tướng mạo, hệ tâm ở vào một đức Phật, mà chuyên đọc danh tự của đức Phật ấy; tùy theo phương hướng xứ sở của đức Phật ấy mà ngồi thẳng xoay mặt về phương hướng xứ sở đó". Ban châu tam muội kinh nói rõ thêm là chỉ cần niệm danh hiệu đức Phật A Di Đà thì được vãng sinh về nước của đức Phật ấy.

Phương pháp niệm Phật bằng trì danh này lại chia làm hai lối. Một lối đòi hỏi sự tập trung sức chú ý, cũng gọi là định tâm niệm Phật. Nói khác đi điều kiện để niệm danh hiệu đức Phật A Di Đà là phải có sự tập trung của tâm ý, đi gần tới chỗ đồng nhất trì danh với thiền định hay quán tưởng. Cho nên lối này cũng có tên tức tâm niệm Phật hay ước tâm niệm Phật hay lý trì niệm Phật. Đối lập lại với điều kiện tập trung tâm ý thì có lối cho phép niệm Phật với tâm hồn tán loạn, thường gọi là tán tâm niệm Phật hay tán tâm xưng danh hay vô quán xưng danh.

Lối tán tâm niệm Phật này chủ yếu xuất hiện trong các chủ trương của một số các nhà Tịnh độ giáo. Vạn thiện đồng qui tập 1 nhắc đến quan điểm tán tâm niệm Phật của Đại Phẩm, trong khi Vãng sinh yếu tập H.M giải thích "tán tâm niệm Phật là niệm Phật khi làm những việc lăng nhăng như đi đứng nằm ngồi". Sự thực cơ sở lý luận của lối niệm Phật này xuất phát từ chính ngay Quán Vô Lượng Thọ Phật kinh, khi đề cập tới những người hạ phẩm hạ sinh do quá khứ tội lỗi không thể niệm Phật lúc lâm chung mà chỉ xưng danh hiệu đức Phật Vô Lượng Thọ.

Điều này cũng thấy xuất hiện trong Diệu pháp liên hoa kinh 1: "Nếu ai đi vào nơi tháp miếu, chỉ một lần xưng 'Nam mô Phật', chỉ một lần xưng đó thôi ngay cả với một lòng tán loạn, họ nhất định đạt được giác ngộ tối thượng hết thảy" (Phạn: Namo'stu buddhàya krtaikavàraü yehã tadà dhàtudharesu tesu / viksiptacittair api ekavàraü te sarvi pràptà imaü agrabodhim // Hán: Nhược nhân tán loạn tâm, nhập ư tháp miếu trung, nhất xưng nam mô Phật, giai dĩ thành Phật đạo). Như thế trên nguyên tắc lối tán tâm niệm Phật không chỉ xuất hiện trong các kinh điển Tịnh độ giáo mà còn vượt ra tới các kinh điển khác. Và từ những cơ sở kinh điển ấy, về sau đã xuất hiện những trường phái niệm Phật, cụ thể là phái Tịnh Độ Chân Tôn của Thân Loan ở Nhật Bản chủ trương chỉ cần xưng danh niệm Phật là đủ để người niệm Phật được vãng sinh. Phương pháp trì danh, vì có hai chủ trương định tâm và tán tâm vừa nói, nên có nhiều cách thức thực hiện. Cách thức thứ nhất là niệm Phật cao tiếng. Tuân Thức trong Niệm Phật phương pháp dựa vào một câu trong Nhật tạng kinh nói rằng: "Niệm nhỏ thì thấy Phật nhỏ, niệm lớn thì thấy Phật lớn", đã dẫn Luận giải thích niệm nhỏ là niệm Phật bằng âm thanh nhỏ, còn niệm lớn là niệm Phật bằng âm thanh lớn. Vì niệm lớn thì thấy được Phật lớn, nên Tuân Thức chủ trương phải lớn tiếng niệm Phật, thường gọi là "lệ thanh niệm Phật" hay "cao thanh niệm Phật". Thêm vào đó niệm Phật lớn tiếng có công năng đối trị được bệnh hôn trầm giải đãi, trừ khử các tạp niệm lăng nhăng, và gây niệm tốt cho những ai nghe được, mà phương thức niệm Phật nhỏ tiếng không đáp ứng. Tuy đến Tuân Thức mới trở thành một phương thức có lý luận, nó trước đó cũng đã được nhiều người áp dụng, như trường hợp Vĩnh Minh Diên Thọ. Trí Giác thiền sư tự hành lục và Vĩnh Minh đạo tích ghi việc Diên Thọ niệm Phật ở chóp núi Nam Bình, mà những người qua lại ở dưới chân núi đều nghe rõ mồn một.

Đối lại phương thức niệm lớn tiếng là phương thức niệm nhỏ tiếng, nhỏ đến nỗi người ngồi cạnh cũng không nghe thì gọi là mặc niệm. Với những người tu Tịnh độ giáo, phương thức niệm nhỏ tiếng này không được đánh giá cao lắm, vì nó không có những ưu điểm mà phương thức niệm lớn tiếng sở hữu, đặc biệt nó không chống được căn bệnh hôn trầm mà những hành giả thường gặp phải. Tuy thế, do mặc niệm hay niệm nhỏ tiếng, nó không tiêu hao khí lực của người thực hành nhiều và có lợi điểm là có thể hành trì bất cứ lúc nào, ngay cả những lúc đang làm việc với những người khác hay đang ở những nơi đòi hỏi sự im lặng.

Do hai phương thức trên tuy có một số lợi điểm, vẫn sở hữu những tồn tại cần thay đổi cho nên ra đời phương thức niệm Kim cang, cũng gọi là phản văn niệm Phật. Đây là lối niệm thư thả, tiếng không lớn cũng không nhỏ quá, vừa niệm vừa lắng tai nghe lại tiếng niệm của mình từng chữ một. Chính vì vừa niệm vừa lắng tai nghe, nên nó mới có tên phản văn niệm Phật. Việc vừa niệm vừa lắng tai nghe này nhằm đối trị lại tính tán loạn của tâm ý, tiến đến việc tập trung đối tượng niệm là Phật A Di Đà. Vì có nhà phê bình lối niệm thư thả của phương thức niệm Kim cang là không khẩn thiết, như Niệm Phật Phương Pháp đã nêu ra, nên để bổ sung, có nhà đã đề ra phương pháp niệm truy đảnh. Niệm truy đảnh cũng giống như lối niệm Kim cang, chỉ khác là giữa câu trước và câu sau, giữa tiếng niệm trước và tiếng niệm sau, đừng để xen hở, đó là nhằm tỏ lòng khẩn trương, tâm và khẩu cùng một lúc hướng về đức Phật A Di Đà, đánh lui được những tạp niệm muốn tìm cách xen vào. Như thế, phương thức niệm truy đảnh là một bổ sung của phương thức niệm Kim cang, và nếu mở rộng nó ra, ta có phương thức niệm giác chiếu.

Niệm giác chiếu là vừa niệm danh hiệu Phật, vừa hướng tâm tư mình soi xét chính bản thân mình, cho đến bao giờ đẩy lui hết mọi đối tượng trước mắt, chỉ còn một cảm giác linh động là thân ta và thân Phật, tâm ta và tâm Phật, cả hai cùng ngưng tụ thành một khối sáng tròn chói lọi. Ngoài ra, các đối tượng khác hết thảy đều mất tung tích, thậm chí đến bản thân của hành giả cũng không biết lạc mất chỗ nào. Vì vừa niệm danh hiệu Phật vừa hướng tâm tư về soi xét tự thân mình, nên niệm giác chiếu cũng còn gọi là quán tâm niệm Phật, mà Giác Vân đã đề cập tới trong Quán tâm niệm Phật, và như thế chứng tỏ chịu ảnh hưởng sâu đậm của thế giới quan Pháp hoa.

Theo thế giới quan này, chữ A Di Đà là một biểu trưng đầy đủ sự thật về không, giả và trung, do thế biểu trưng đầy đủ ba thân là pháp thân, báo thân và ứng thân. A là biểu trưng cho sự thật về không, tức là báo thân. Di biểu trưng cho sự thật về giả, tức ứng thân. Đà biểu trưng cho sự thật về trung, tức là pháp thân. Đây là thuyết A Di Đà tam đế, hay nói dài dòng hơn, A Di Đà tam tự pháp báo ứng tam thân không giả trung tam đế, mà A Di Đà bộ tam tập đã mô tả. Theo lối quán tâm niệm Phật này thì vừa niệm Phật vừa hướng tâm tư mình soi xét bản thân mình qua tiếng niệm ấy. Theo Quán tâm niệm Phật thì việc niệm Phật và việc hướng tâm tư soi xét bản thân mình có thể xảy ra cùng một lúc hay cũng có thể lên tiếng niệm Phật trước rồi sau mới hướng tâm soi xét, hay cũng có thể ngược lại. Trong bất cứ trường hợp nào thì nguyên tắc nhất tâm tam quán cũng không bao giờ tách rời quan điểm nhất niệm niệm Phật, nghĩa là, trong một tiếng niệm Phật đã bao gồm ba sự soi xét về sự thật không, giả và trung. Chính vì thế mà niệm giác chiếu không đồng nhất với lối phản văn niệm Phật, trái lại đồng nhất với lối quán tâm niệm Phật mà vị tổ khai sinh học phái Pháp hoa là Trí Khải đã xướng xuất trong Ngũ phương tiện niệm Phật môn, nhưng chưa chỉ rõ hẳn. Đến Quán Tháo mới liên kết cụ thể ba chữ A Di Đà với thuyết Tam đế, tức không, giả và trung, như Vãng sinh tịnh độ truyện Tr. Và Tùy nguyện vãng sinh truyện ghi lại.

Thuyết A Di Đà tam đế này về sau có một ảnh hưởng rất lớn trong giới Tịnh độ giáo Nhật bản xuất thân từ học phái Pháp hoa. Nguyên Tín viết A Di Đà Kinh lược ký (x.), A Di Đà quán tâm tập, A Di Đà bạch hào quán, Quán tâm lược yếu tập, Tự hành niệm Phật vấn đáp, v.v…; Giác Vận (953-1007) viết Thiên thai tiểu bộ tập thích; Nhẫn Không với Khuyến tâm vãng sinh luận (1154-1155); Giác Phạm viết Ngũ luân cửu tự minh bí mật thích và A Di Đà bí thích (x.), tất cả đều mạnh mẽ chủ trương thuyết ấy, gây thành một phong trào tín ngưỡng Phật A Di Đà, mạnh mẽ đến nỗi lấn át cả học phái Pháp hoa, cuối cùng dẫn đến những phản ứng chống trả cực kỳ mãnh liệt từ những người trong phái ấy, kết tụ nơi con người Nhật Liên.

Như thế, phương thức niệm giác chiếu là một kết tinh của lối quán tâm niệm Phật thịnh hành trong thời học phái Pháp hoa đang Tịnh độ hóa. Gần với phương thức này là phương thức niệm quán tưởng, cũng gọi là quán niệm niệm Phật, của các nhà Tịnh độ giáo. Đây là lối một mặt xưng niệm danh hiệu Phật A Di Đà, mặt khác quán tưởng các tướng hảo của đức Phật ấy. Như vậy, nó là một kết hợp của phương pháp trì danh và phương pháp quán tưởng. Mục đích là nhằm tạo một mức độ tập trung tâm ý đòi hỏi trong lúc xưng danh. Truyền thuyết nói nó bắt đầu từ Huệ Viễn, qua Trí Khải đến Trí Lễ. Ở Nhật Bản, những nhà chủ trương quán tâm niệm Phật như Nguyên Tín và Vĩnh Quán đều chủ trương khuyến khích phương thức này. Thậm chí vị tổ khai sơn tôn Tịnh Độ là Pháp Nhiên cũng nhấn mạnh đến sự thực hành phương thức ấy, như Pháp Nhiên thượng nhân hành trạng họa đồ 41 ghi nhận. Phương thức niệm quán tưởng này sau đó trong Quán niệm A Di Đà Phật tướng hải tam muội công đức pháp môn, Thiện Đạo nhận xét là khó thực hiện, nên đã đi tới chủ trương chỉ cần xưng danh mà không cần quán tưởng, tức lối vô quán xưng danh.

Do chủ trương xưng danh mà không quán niệm, Thiện Đạo đã đưa vào phương pháp trì danh một số những yếu tố, mà sau này được biết dưới tên là A Di Đà sám pháp. Thiện Đạo viết khá nhiều về loại sám pháp ấy và đã có những ảnh hưởng rộng rãi, chủ yếu là Chuyển kinh hành đạo nguyện vãng sinh tịnh độ pháp sự tán và Vãng sinh lễ tán kệ. Sau này khi Trí Thăng viết Tập chư kinh lễ sám nghi H. thì trong sáu nghi thức lễ sám, hai nghi thức đã công nhiên được gắn với tên của Thiện Đạo. Gọi là sám pháp, nhưng những nghi thức này thật sự là những buổi lễ ca tụng đức Phật A Di Đà và khẩn thiết bày tỏ tấm lòng mong ước muốn sinh về cõi đức Phật ấy. Cho nên chúng không thuần túy là những phương pháp sám hối những ác nghiệp. Trái lại chúng đề cao và phát huy mặt tích cực của lòng tin, đặt trọn người thực hành vào lòng thương không bờ bến của đức Phật A Di Đà qua chính lời thệ của Ngài. Đây là điểm Thiện Đạo đã tiếp thu từ vị thầy của mình là Đạo Xước, và đặc biệt từ vị khai tổ Tịnh độ giáo Trung quốc là Đàm Loan.

Đàm Loan viết Vô lượng thọ kinh ưu bà đề xá nguyện sinh kệ chú và Tán A Di Đà Phật kệ, như vậy tiếp thu yếu tố lễ bái và tán thán trong năm niệm môn của phương pháp niệm Phật. Theo Thế Thân trong Vô lượng thọ kinh ưu bà đề xá, phương pháp năm niệm môn này bao gồm lễ bái, tán thán, phát nguyện, quán sát và hồi hướng. Thế rõ ràng phong trào lễ sám bắt đầu với Đàm Loan và đạt đỉnh cao với những công trình của Thiện Đạo, để lại những ảnh hưởng sâu xa trong phương thức hành trì Tịnh độ giáo, đã xuất phát từ Vô lượng thọ kinh ưu bà đề xá. Yếu tố lễ bái và tán thán nổi bật lên trong phương pháp này. Từ đó nảy sinh phương thức lễ bái niệm Phật. Lễ bái niệm Phật hay cũng gọi niệm lể bái, là trong khi miệng niệm danh hiệu Phật thì thân lạy, hoặc niệm xong một câu thì lạy một lạy, hoặc cứ hễ miệng niệm thì thân lạy, thân lạy thì miệng niệm. Mục đích là khiến cho thân và miệng hợp nhất, làm cơ sở cho ý nghiệp tập trung, chỉ hướng về đức Phật A Di Đà. Với toàn bộ thân miệng ý đều qui về một mối thì tạp niệm không còn có chỗ hở để xen vào, niệm Phật tam muội nhờ đó mà đạt được. Cho nên, niệm lễ bái thường được cổ xúy mạnh mẽ.

Như thế niệm lễ bái rõ ràng xuất phát từ niệm môn lễ bái của Thế Thân. Nếu kết hợp niệm môn này với niệm môn tán thán thì tất nhiên dẫn đến những tán nghi hay sám pháp của Đàm Loan, Thiện Đạo và những người khác. Vào thời của Trí Thăng, Tập chư kinh lễ sám nghi H. đã liệt ra sáu tán nghi hoặc sám pháp khác nhau, trong đó sám pháp thứ hai và thứ sáu là do Thiện Đạo thiết định, sám pháp thứ ba là của Long Thọ, sám pháp thứ tư là của Thế Thân, sám pháp thứ năm của Ngạn Tôn, còn sám pháp thứ nhất thì không ghi tên người chế tác. Sau đó Pháp Chiếu viết Tịnh độ ngũ hội niệm Phật lưỡng pháp sự nghi tán, dựa trên việc niệm Phật chậm mau để chia làm năm hội, kết hợp với những bài ca ngợi đức Phật A Di Đà. Rồi Tuân Thức (963-1032) viết Vãng sinh tịnh độ sám nguyện nghi. Ở Nhật Bản, Viên Nhân (794-864) tiếp thu những ảnh hưởng của Thiện Đạo, đã viết A Di Đà sám pháp và Tây phương sám pháp, cả hai đều xuất hiện trong Trường tây lục H. Thuật hoài sao của Thuấn Xương ghi nhận sự kiện này nói rằng: “Từ Giác đại sư vì mục đích khiến cho mình và người thực hành niệm Phật không ngớt để đều sinh về Cực lạc tịnh độ, nên tỏ bày nguyên nhân nhất định vãng sinh (…), lấy nghi thức Tây phương sám pháp làm xưng danh hạnh. Trong Tây phương sám pháp ấy có dẫn dụng bài khuyến văn Lễ tán lược sám hối phát nguyện hồi hướng của Thiện Đạo”.

Do việc kết hợp lễ bái với tán thán, nên đã hình thành những tán nghi hay sám pháp vừa thấy. Để thực hiện những tán nghi hay sám pháp này tất nhiên đòi hỏi phải có thời khóa nhất định, từ đó phát xuất phương thức thời khóa niệm Phật. Đây là lối niệm Phật thực hiện theo một số lượng và thời gian qui định. Về số lượng, hành giả tự qui định khả năng trì danh của mình trong một ngày được bao nhiêu lần. Về thời gian thì qui định có thể kéo dài bao lâu. Lối niệm Phật năm hội của Pháp Chiếu là một thí dụ điển hình. Hội thứ nhất niệm chậm rải với hơi đều. Hội thứ hai cũng niệm chậm rãi nhưng hơi bắt đầu lên. Qua hội thứ ba thì không còn chậm rãi nhưng không gấp lắm. Đến hội thứ tư thì tiếng niệm gấp dần. Tới hội thứ năm tiếng niệm gấp hẳn, gắp đến nỗi chỉ niệm được bốn chữ A Di Đà Phật mà thôi, chứ không còn niệm đủ sáu chữ Nam mô A Di Đà Phật như bốn hội trước. Lối niệm Phật mười niệm của Từ Vân, mà Bảo vương tam muội niệm Phật trực chỉ H. dẫn ra là một thí dụ khác. Theo đó thì mỗi ngày sáng sớm ngủ dậy, sau khi rửa mặt súc miệng xong, tìm một chỗ yên lặng, đứng hướng mặt về phương tây niệm mười lần danh hiệu đức Phật A Di Đà. Và ngày nào cũng làm như thế một cách đều đặn. Từ Vân là một biệt hiệu của Tuân Thức. Chính Thần triêu thập niệm pháp của ông ghi lại trong Lạc bang văn loại 4 xác định hết một hơi thở thì gọi là một niệm. Mười niệm như vậy là mười hơi thở. Tùy theo hơi thở ngắn dài mà niệm danh hiệu Phật và niệm liên tục cho được mười hơi thở như vậy. Lối niệm Phật này, sau đó được gọi là niệm sổ tức, nếu dựa vào hơi thở mà đếm số lần; còn nếu dựa vào chuỗi hạt mà ghi số thì gọi là niệm sổ thập.

Kể từ ngày Thiện Đạo đưa ra thuyết chuyên niệm và tạp niệm trong Quán niệm A Di Đà Phật tướng hải tam muội công đức pháp môn chủ trương phương pháp quán tưởng khó được thực hiện thành công, trong khi đề cao phương pháp trì danh là dễ thực hiện, thì nhiều phương thức trì danh đã được sáng chế. Thậm chí có phương thức chủ trương niệm Phật bất cứ lúc nào cũng được, trong khi đi đứng nằm ngồi hay cả lúc làm việc. Ngày trước Bạch Cư Dị có làm bài tụng, mà sau này Niệm Phật vãng sinh nghi của Thanh Ninh Tâm Tịnh (1868-1928) dẫn dưới tên Bạch lạc thiên tụng, có những câu Ta nay tuổi bảy mốt Không còn muốn ngâm nga

Đọc kinh phí sức mắt Làm phước sợ bôn ba Lấy gì độ tâm nhãn Một tiếng A Di Đà

Đi cũng A Di Đà Ngồi cũng A Di Đà... Long thư tăng quảng tịnh độ văn 5 kể chuyện Hoàng Đả Thiết làm thợ rèn, mỗi lần tay đưa búa đập sắt miệng niệm Phật. Nó cũng kể chuyện Phùng Thị Pháp tín "chuyên lấy Tây phương làm niệm, đi cũng Tây phương, ngồi cũng Tây phương, thức dậy đi ăn cũng Tây phương, nói năng im lặng động tĩnh cũng Tây phương, rót nước dâng hoa cũng Tây phương, tụng kinh hành đạo cũng Tây phương..." Vãng sinh thập nhân, Hậu thập di vãng sinh truyện, Đông quốc cao tăng truyện 3 và Bản triều cao tăng truyện 3 kể chuyện Giáo Tín sống cuộc đời trần tục, ăn vận như người thường, đi cày cuốc với những nông dân, giúp đỡ những lữ hành qua đường, nhưng ngày đêm niệm Phật và khuyến khích người khác cùng niệm Phật, nên thời bấy giờ gọi ông là A Di Đà Hoàn (? -866). Hành trạng của A Di Đà Hoàn về sau ảnh hưởng rất sâu đậm lên những nhà Tịnh độ giáo Nhật Bản như Vĩnh Quán, Thân Loan, Trí Chân, v.v … Như thế, chủ trương chuyên niệm của Thiện Đạo đã có một tác động lớn lao lên lối niệm Phật bất đoạn, tức niệm Phật vào bất cứ lúc nào.

Phương thức niệm Phật cuối cùng gọi là vô tâm niệm Phật hay vô niệm niệm Phật. Đây là lối niệm Phật mà niệm hay không niệm vẫn là niệm, nghĩa là không kể miệng có niệm thành lời hay không, nhưng trong tâm luôn luôn tưởng nhớ tới đức Phật A Di Đà. Cơ sở lý luận của lối niệm Phật này chính là thuyết “tâm này là Phật, tâm này làm Phật" của Quán vô lượng thọ Phật kinh, Niệm Phật tam muội bảo vương luận H. viết: "Phật do niệm sinh, tâm tức là Phật. Như lưỡi dao không tự cắt chính nó, ngón tay không thể tự rờ chính nó, Phật không tự mình là Phật, tâm không tự nó là tâm, thì làm sao ngoài Phật có tâm, ngoài tâm có Phật. Phật đã không có, thì tâm há có sao? Cho nên vô tâm niệm Phật, ý nghĩa nó là rất rõ vậy". Nói cụ thể hơn, Niệm Phật vãng sinh nghi viết: "Lắng lòng tự niệm, không động lưỡi máy môi, chữ chữ niệm là tự tính niệm, nghe là tự tính nghe, tự niệm tự nghe, nghe nghe rõ ràng, để chống lại tán loạn hôn trầm là quan trọng hơn hết, không kể số lượng, ngày chồng tháng chất tạo thành một khối. Từ đó không niệm mà tự niệm, không nghe mà tự nghe". Phương thức vô niệm và tự niệm này như thế dần dần đồng nhất với phương thức thiền công án. Nói theo Tính Thiên Nhất Định (1784-1847), một thiền sư nổi tiếng đồng thời là một nhà Tịnh độ giáo xác tín, nếu không cắn vỡ hạt lõi Di Đà, làm sao nhận ra được mặt mũi xưa nay của mình, mà bài Tự châm văn đã ghi lại.

Trên đây là mô tả tổng quát những phương thức trì danh chủ yếu. Chứ thực ra, có bao nhiêu người thực hành phương pháp trì danh thì có bấy nhiêu phương thức xưng danh đức A Di Đà, từ những phương thức đơn giản nhất đến những phương thức phức tạp đòi hỏi nhiều thì gian và khí lực. Long thư tăng quảng tịnh độ văn 4 đã liệt kê tới mười lăm phương thức là một thí dụ. Những phương thức ấy tuy có những trường hợp thực hành từng phương thức một từ trước tới sau đối với một người hành giả, nhưng phần lớn thì phương thức này xen kẽ phương thức kia, tạo nên những phương thức tổng hợp. Thêm vào đó, thực hành phương pháp trì danh là một quá trình lâu dài, nên việc tiến từ phương thức này lên phương thức kia, hay thay đổi một phương thức cũ đơn giản bằng một phương thức mới phức tạp hơn là một điều tất nhiên. Do thế, dù có phân biệt phương pháp quán tưởng với phương pháp trì danh, và trong phương pháp trì danh có phân biệt một số phương thức khác nhau, tất cả chúng đều hình thành như một tổng thể xoay quanh đối tượng quán niệm là đức Phật A Di Đà.

Tổng thể ấy vừa có tính thống nhất lại vừa có tính đa dạng, nên đã làm cơ sở cho những phương pháp hành trì khác nhau. Phẩm Nhập pháp giới của Hoa nghiêm kinh 46 (Bản 60 quyển) liệt kê đến hai mươi mốt thứ tam muội niệm Phật một cách tổng quát như (1) tam muội niệm Phật viên mãn phổ chiếu, (2) tam muội niệm Phật nhất thiết chúng sinh viễn ly điên đảo, (3) tam muội niệm Phật nhất thiết lực cứu cánh, (4) tam muội niệm Phật chư pháp trung tâm vô biên, (5) tam muội niệm Phật phân biệt thập phương nhất thiết Như Lai, (6) tam muội niệm Phật bất khả kiến bất khả nhập, (7) tam muội niệm Phật chư kiếp bất điên đảo, (8) tam muội niệm Phật tùy thời, (9) tam muội niệm Phật nghiêm tịnh Phật sát, (10) tam muội niệm Phật tam thế bất điên đảo, (11) tam muội niệm Phật vô hoại cảnh giới, (12) tam muội niệm Phật tịch tịnh, (13) tam muội niệm Phật ly nguyệt ly thời, (14) tam muội niệm Phật quảng đại, (15) tam muội niệm Phật vi tế, (16) tam muội niệm Phật trang nghiêm, (17) tam muội niệm Phật thanh tịnh sự, (18) tam muội niệm Phật tịnh tâm, (19) tam muội niệm Phật tịnh nghiệp, (20) tam muội niệm Phật tự tại và (21) tam muội niệm Phật hư không đẳng. Từ những phương pháp niệm Phật tổng quát như vừa thấy, vấn đề phương pháp niệm Phật A Di Đà như thế nào tất phải đặt ra. Nỗ lực của các nhà Tịnh độ giáo là làm sao phân biệt và hệ thống hóa chúng thành những phương pháp cụ thể. Thành công đầu tiên là phương pháp năm niệm môn mà Thế Thân đã đề ra trong Vô lượng thọ kinh ưu bà đề xá, nếu ta không kể đến phương pháp xưng tán danh hiệu mà Long Thọ phát biểu trong Thập trụ tỳ bà sa luận 5 phẩm Dị hành.

Dầu sao từ những thành công của Long Thọ và Thế Thân ở Ấn Độ đã nẩy sinh những phong trào thiết định phương pháp niệm Phật đối với đức Phật A Di Đà ở Trung quốc. Ngũ phương tiện niệm Phật môn tương truyền là của Trí Khải đã nêu lên năm phương pháp niệm Phật tam muội là xưng danh vãng sinh, quán tưởng diệt tội, chư cảnh duy tâm, tâm cảnh câu ly và tính khởi viên thông. Trừng Quán trong Hoa nghiêm kinh sớ 56 cũng phân biệt năm phương pháp niệm Phật là duyên cảnh, nhiếp cảnh duy tâm, tâm cảnh câu dẫn, tâm cảnh vô ngại và trùng trùng vô tận. Tôn Mật trong Hoa nghiêm kinh hạnh nguyện phẩm biệt hành sớ sao 4 chỉ nêu ra bốn thứ là xưng danh niệm, quán tượng niệm, quán tưởng niệm và thật tướng niệm.

Thích tịnh độ quần nghi luận 7 của Hoài Cảm thì chỉ đề ra hai thứ niệm Phật tam muội là hữu tướng và vô tướng, trong khi Niệm Phật tam muội bảo vương luận T của Phi Tích ghi nhận chỉ một phương pháp mà thôi là tam thế Phật thông niệm. Truyền Đăng trong Đại Phật đỉnh thủ lăng nghiêm kinh viên thông sớ 5 và Trí Húc trong Ngẫu ích tôn luận 7 đưa ra thuyết ba thứ niệm Phật là niệm tha Phật, niệm tự Phật và tự tha câu niệm. Ngoài ra do sự thẩm thấu của các học phái khác mà phương pháp niệm Phật mang sắc thái của các học phái ấy. Chịu ảnh hưởng của học phái Thiên thai, chịu ảnh hưởng của học phái Pháp hoa, ta có lối niệm Phật dung thông của Lương Nhẫn; chịu ảnh hưởng của Mật giáo thì nẩy sinh lối bí mật niệm Phật, như Bí mật niệm Phật sao T đã ghi; chịu ảnh hưởng của thiền thì có lối niệm Phật tham cứu, niệm Phật khán thoại, niệm Phật nhiếp tâm. Thậm chí, trong khi xưng danh, có người đọc rõ ràng, thì gọi là chân độc niệm Phật, có kẻ đọc sai hay đọc bớt, thì gọi là ngoa lược niệm Phật. Nếu đưa điệu khúc vào lối xưng danh, thì có lối dẫn thanh niệm Phật hay giáp niệm Phật. Nếu niệm Phật như ca, thì có ca niệm Phật. Nếu vừa đánh trống đánh chiêng vừa múa, vừa niệm Phật, thì có dũng niệm Phật. Như thế có bao nhiêu người niệm Phật thì có bấy nhiêu lối lý giải và phân biệt về các phương pháp niệm Phật. Tất cả những phương pháp trên, dù thuộc quán tưởng hay trì danh, mục đích là để được vãng sinh về nước Cực Lạc của Phật A Di Đà hay được thấy đức Phật ấy ở ngay đời hiện tại.