Tư Điển Bách Khoa

Nghệ thuật tín ngưỡng A Di Đà ở Tây tạng chủ yếu thuộc về Mật giáo, do đó đây không phải là nơi để bàn tới. Tuy nhiên, vì có một sự phân biệt giữa tượng A Di Đà trong tư cách của Phật Vô Lượng Thọ và A di Đà trong tư cách của Phật Vô Lượng Quang, nên phải ghi lại một vài điểm chính. Như A Di Đà trong tư cách Phật Vô Lượng Thọ luôn luôn ngồi kiết già tay bắt định ấn trên đó có giữ một bình cam lồ (tse bum) đầu đội vương miện, mình mặc pháp y của một vị Bồ tát và mang châu ngọc anh lạc. A Di Đà trong tư cách Vô Lượng Quang, đầu thường không có vương miện, mình đắp áo ca sa, tay giữ lấy bình bát. Đây là những chi tiết khác nhau.

Xem thêm Yabuki Keiki, Amida Butsu no kenkyu (Tokyo, 1911); Mochizuki Shinko, Jòdokyò no gigen oyobi hattatsu (Tokyo, 1931); Fujita, Kotatsu, Amidabutsu no gengo (IBK 13/2 (1965) 458-469); Fujita, Kotatsu, Oenshi jòdò shisò no kenkyu (Tokyo, 1973); Wogihara Unrai, Wogihara Unrai bunshi (Tokyo, 1939); Mizuno Seishi và Tarashiro Toshio, Ryùmon sekkutsu no kenkyu (Tokyo, 1941); Shibata Tòru, Muryòjykyò jùnikôbutsu no tsuite (IBK 30/2 (1967) 646-654); Hirakawa Akira, Amidabutsu no kyòten to butto (IBK 18/2 (1966) 787-800); Waddell, L.A., Amitàyus or Aparimitàyus (Tibetan) ERE, I (1908) 386; Pelliot, P. Les influences iraniennes en Asie Centrale et en Extrême-Orient, Revue d’histoire et Littérature Religieuses III/1 (1912) 25; Beal, S., Brief Prefactory Rémarks to the Translation of the Amitabha Sùtra from Chinese, JRAS, N.S., II (1866) 136-44; Edkins, J., Paradise of the Western Heaven, China Review XVII (1888-9) 175-6; Weller F., Tausend Buddhanamen des Bhadrakalpa (Leipzig 1928); Bahadur, A. và Vogel, J.F., The Bagh Caves in the Gwalior State (London, 1927); De Mallmann, M.T., Introduction à l'etude d'Avalokitesvara (Paris, 1948); Viện Nghệ Thuật, Mỹ Thuật Đời Lý (Hà nội, 1973); Mỹ Thuật Thời Trần (Hà nội, 1977); Mỹ Thuật Thời Lê Sơ (Hà nội, 1978); Révertégat, B., Le Bouddhisme traditionel au Sud-Viêtnam

(Paris, 1974).

A DI ĐÀ (MẬT GIÁO)

阿彌陀 ( 密教)

Tên của một trong năm vị Phật thiền (dhyànibuddha), vị trí ở phía tây, bộ chủ bộ Liên hoa, biểu hiện phương tiện trí của Phật, nhân cách của trí diệu quán sát, trong năm đại là nhân cách của gió theo truyền thừa của Bất Không, hay của nước theo truyền thừa của Thiện Vô Úy.

1/ CÁC DANH HIỆU CỦA PHẬT A DI ĐÀ A sa phược sao 53 chép tên Phạn của Phật A Di Đà ở Thai tạng giới là âryàmitàbhàyatathàgata (Hán: Thánh Vô Lượng Quang Như Lai, Tạng: Debshin g÷egs pa þphags pa hod dpag med), và trong Kim cang giới là

Loke÷vararàjatathàgata (Hán: Thế Tự Tại Vương Như Lai, Tạng: De bshin g÷egs pa þjig rten dbaï phyug rgyal po), Aryàmitàbhàyatathàgata, đúng ra phải chép Aryàmitàbhàtathàgata. Cả hai vị Như Lai ấy đều có mật hiệu là Thanh Tịnh Kim Cang. Mật hiệu này, Thai tạng kim cang giáo pháp danh hiệu, theo văn bản truyền thừa của chùa Thanh long, xác định là hiệu của Như Lai Vô Lượng Thọ: "Phương tây, Vô Lượng Thọ Như Lai, hiệu Thanh Tịnh Kim Cang". Giác thiền sao 6 lại ghi thêm mật hiệu Thanh Tịnh Kim A Di Đà (Mật Giáo)

Cang ấy là chung cho cả Thai tạng giới lẫn Kim cang giới. Như thế, Thánh Vô Lượng Quang Như Lai và Thế Tự Tại Vương Như Lai là hai tên khác nhau của đức Phật A Di Đà.

Ngoài hai tên vừa kể, A sa phược sao 53 còn liệt kê thêm một số tên khác xuất hiện rải rác trong các kinh điển mật giáo như Vô Lượng Thọ, Vô Lượng Quang, Quán Tự Tại Như Lai, Quan Âm Như Lai và Cam Lồ Vương Như Lai.

a/ Vô Lượng Thọ và Vô Lượng Quang

Đây là cặp danh hiệu được coi như biểu lộ hai đặc tính nổi bật của đức Phật A Di Đà (TBPV I 397). Vô Lượng Thọ là danh hiệu phổ thông sử dụng cho cả hai hệ thống Mật giáo, đặc biệt trong hê thống Thai tạng giới. Ngay cả trong hệ thống Kim cang giới dù danh hiệu chủ yếu là Quán Tự Tại Vương Như Lai, nhưng thường vẫn xử dụng danh hiệu Vô Lượng Thọ như tên của một trong năm vị Phật thiền. Thí dụ, Kim cang đỉnh nhất thiết Như Lai chân thật nhiếp đại thừa hiện chứng đại giáo vương kinh (thường gọi tắt là Kim cang đỉnh kinh), khi nói đến sự xuất sinh của bốn vị Trí Phật (j¤ànabuddha) thì dùng tên Quán Tự Tại Vương Như Lai, nhưng khi nói đến sự bố trí bốn vị Trí Phật ấy trong mạn đà la, lại dùng danh hiệu Vô Lượng Thọ. Kim cang đỉnh du già lược thuật tam thập thất tôn tâm yếu cũng thế. Trong khi liệt kê tên các vị Trí Phật thì nó dùng danh hiệu Pháp Tạng Quán Tự Tại Vương Như Lai, nhưng khi dẫn giải thứ tự tu quán thì lại nói: "Thứ đến, lễ đức A Di Đà ở phương Tây". Nhất thiết Như Lai kim cang tam nghiệp tối thượng bí mật đại giáo vương kinh, tương đương với Bí mật tập hội của Phạn bản (Guhyasamàjatantra), tuy thuộc hệ thống Kim cang giới, cũng nói đến tên Vô Lượng Thọ, trong khi Thế Tự Tại Vương Như Lai lại được coi như một đại minh chủ

(Loke÷varamahàvidyàdhipati).

Trong hệ thống Thai tạng giới, ngoài danh hiệu Vô Lượng Thọ để chỉ cho vị Trí Phật ở phương Tây của viện trung đài tám cánh, không còn thấy nói đến một danh hiệu nào khác. Sự kiện này có thể thấy một cách dễ dàng trong Đại nhật kinh, tác phẩm lý luận cơ bản của hệ thống Thai tạng giới. Về ý nghĩa của tên Vô Lượng Thọ, Đại nhật kinh sớ 4 giải thích: "Thứ đến, phương tây quán tưởng Phật Vô Lượng Thọ. Đây là phương tiện trí của Như Lai. Bởi vì chúng sinh giới vô tận, nên phương tiện đại bi của chư Phật cũng vô cùng, do đó gọi là Vô Lượng Thọ". Vô Lượng Thọ như vậy biểu hiệu cho ý nghĩa vô thỉ vô chung của phương tiện trí của Phật. Đó là lối giải thích về Thai tạng giới.

Trong Kim cang giới, Nhất thiết Như Lai kim cang tam nghiệp tối thượng bí mật đại giáo vương kinh 1 cho rằng Vô Lượng Thọ là biểu hiện của bồ đề tâm bất sinh, mà trong pháp vô sinh đó, không có sự hữu, không có sự sinh khởi, bình đẳng như hư không (bồ đề tâm giả tức vô sinh pháp, phi tính phi vô tính, như hư không cú tương ưng nhi trú). Phạn bản Bí mật tập hội (Gs. 9.) đọc: A Di Đà (Mật Giáo)

... bodhicittaü udàjahàra:

anutpanneùu dharmeùu na bhàvo na ca bhàvanà / àkà÷apadayogena iti bhàva þ pragãyate //

Nếu giải thích theo quan điểm Duy thức thì lập trường trên có nghĩa rằng ý thức sau khi được chuyển y thành trí diệu quán sát với tính chất vô phân biệt, tức nó quán sát tất cả mọi hiện tượng trong tự tánh bình đẳng của chúng. Đây cũng là chủ trương của Kim cang đỉnh du già tam thập thất tôn xuất sinh nghĩa: "Do trí diệu quán sát nên mới có pháp bình đẳng để hiện thân đẳng giác (tức tự thân chứng ngộ), tức đức A Di Đà Như Lai ở phương tây". Kim cang đỉnh du già lược thuật tam thập thất tôn tâm yếu nói: "A Di Đà Như Lai biểu hiệu cho trí tam ma địa của hết thảy các Như Lai, do bởi khi vừa mới phát tâm, đã có thể chuyển pháp luân, biện vô ngôn thuyết, lý không bờ bến, thuộc về ngữ bộ. Lại có khả năng khiến cho chúng sinh thông minh, lợi trí, nên thuộc về pháp bộ, tức trí diệu quán sát vậy".

Chư Phật cảnh giới nhiếp chân thật kinh Tr. tổng hợp quan điểm của hai bộ Mật giáo và đề ra một giải thích tương đối khá rõ ràng. Nó viết: "Phương tây Như Lai Vô Lượng Thọ có thể ban cho hành giả đại lạc tam muội. Ví như hư không mười phương vô lượng vô tận, cũng như chúng sinh là vô lượng vô tận, cũng như phiền não là vô lượng vô tận, như vậy thì đại lạc tam muội của hành giả du già cũng lại vô lượng vô tận". Kết liên đức Phật Vô Lượng Thọ với đại lạc tam muội đương nhiên phản ảnh tư tưởng tất cả tham ái đều thanh tịnh (sarvaràgavi÷uddhità) của Kim cang đỉnh du già lý thú bát nhã kinh và Đại lạc kim cang bất không chân thật tam ma da kinh: "Bấy giờ Thế Tôn Tự Tánh Thanh Tịnh Như Lai lại công bố Lý thú bát nhã tên Nhất thiết pháp bình đẳng quán tự tại trí ấn: Trong thế gian tất cả tham ái đều thanh tịnh nên sân cũng thanh tịnh, trong thế gian tất cả uế trược đều thanh tịnh nên sân cũng thanh tịnh, trong thế gian tất cả uế trược đều thanh tịnh nên tất cả tội đều thanh tịnh, trong thế gian tất cả pháp đều thanh tịnh nên tất cả chúng sinh đều thanh tịnh, trong thế gian tất cả trí đều thanh tịnh nên bát nhã ba la mật đa thanh tịnh" (Adhp. 91: Atha bhagavàn svabhàvasuddhas tathàgata þ punar apãdaü sarvadharmasamathàvalokite÷vara j¤ànamudraü nàma praj¤àparàmitànayaü de÷a- yàm àsa sarvaràgavi÷uddhità loke dvesavisuddhi tàyai saüvartate / sarvamalavi÷uddhità loke sarvapàpavi÷uddhitàyai saüvartate / sarva- dharmàvi ÷uddhità loke sarvasattvavi÷uddhitàyai saüvartate / sarvaj¤ànavi÷uddhità loke praj¤à paramitàvi÷uddhyai saüvartate iti //).

Đại lạc bất không chân thật tam muội da kinh, Bát nhã ba la mật đa lý thú thích H.

thường gọi tắt là Lý thú thích của Bất Không đã giải thích Tự Tánh Thanh Tịnh Như Lai "là tên khác của Quán Tự Tại Vương Như Lai, thì vị Phật đó tên là Vô Lượng Thọ Như Lai". Giải thích này một mặt soi sáng cho vấn đề mật hiệu Thanh Tịnh Kim Cang của Vô Lượng Thọ, vì A Di Đà (Mật Giáo)

Vô Lượng Thọ là biểu hiệu cho pháp tính bình đẳng của Lý thú bát nhã với ý nghĩa rằng tất cả các pháp, tham ái, sân, uế trược và tội thảy đều thanh tịnh. Mật hiệu ấy dùng chung cho cả Thai tạng giới lẫn Kim cang giới, còn riêng trong Kim cang giới thì có thêm hai mật hiệu khác là Đại Bi Kim Cang (Mahàkarunavajra) và Thọ Mạng Kim Cang (âyurvajra), như Giác thiền sao 6 đã ghi. Mặt khác, giải thích trên xác định Tự Tính Thanh Tịnh Như Lai là Vô Lượng Thọ, do thế xác định khả năng ban phát đại lạc tam muội.

Như vậy, Vô Lượng Thọ cùng với ba vị Trí Phật kia, biểu hiện cho thọ dụng thân (sambhogakàya) đối với tự tính thân là Đại Nhật Như Lai. Lược thuật kim cang đỉnh du già phân biệt thánh vị tu chứng pháp môn nói pháp thân Tỳ Lô Giá Na Phật có hai thân thọ dụng, tức tự thọ dụng và tha thọ dụng. Tự thọ dụng là sự chứng đắc bốn trí ở nơi nội tâm. Để hiện thân tha thọ dụng cho các Bồ tát đã viên mãn mười địa, từ bốn trí xuất sinh bốn vị Trí Phật. Kim cang đỉnh du già tam thập thất tôn lễ qui định rõ thân thọ dụng trí tuệ chính là Phật A Di Đà.

Qua các trích dẫn trên, dù Vô Lượng Thọ được cho là tôn hiệu chủ yếu của Đại Nhật Kinh, nhưng lại được bàn cải một cách rộng rãi trong các kinh điển thuộc hệ thống Kim cang giới. Điểm thống nhất giữa cả hai hệ thống mật giáo là vị trí phương Tây của đức Phật ấy. Do vậy, Vô Lượng Thọ thực sự là tên phổ thông nhất, khi đề cập tới tôn hiệu của vị Trí Phật ở phương Tây. Tên Vô Lượng Quang ít khi được nhắc đến, và thường dùng để thay cho tôn hiệu phổ thông Vô Lượng Thọ trong Nhất tự Phật đỉnh luân vương kinh 4: "... họa đức Vô Lượng Quang Như Lai ở phương tây". Trong các kinh điển khác, cả hai tên đều được dùng đến cùng một lúc, tuy Vô Lượng Thọ vẫn chiếm ưu thế. Chẳng hạn, Kim cang đỉnh thắng sơ du già kinh trung lược xuất đại lạc kim cang tát đỏa niệm tụng nghi quĩ khi mô tả phương cách quán tưởng thì dùng tên Vô Lượng Thọ, còn khi chỉ dẫn khế ấn thì sử dụng tên Vô Lượng Quang. Lối sử dụng hai tên như thế, một chỉ cho tôn hiệu và một mô tả chức năng, cũng được tìm thấy trong Bí mật tập hội (Gs. 2) và Nhất thiết Như Lai kim cang tam nghiệp tối thượng bí mật đại giáo vương kinh. Ở đây, bổn tôn thì được gọi là Vô Lượng Thọ (Amitàyus), còn tam ma địa pháp thì được gọi là Vô lượng công đức kim cang quang minh cát tường (Gs. 37:

Amitaguõavajraprabhàsà÷rã), hay tam ma địa mà Phật Vô Lượng Thọ nhập vào, trước khi tuyên bố các pháp tự tính thanh tịnh, thì được gọi là Nhất thiết Như Lai xí thạnh diệm quang kim cang (Gs. 9: Sarvatathàgataj¤ànàrcihpradãpavajra). Quang minh (prabhàsà) hay diệm quang (arciþpradãpa) đều là những mô tả chức năng của Vô Lượng Quang. Chức năng đó là khả năng xem xét bình đẳng sáng suốt soi chiếu như ngọn đuốc của trí diệu quán sát.

Ngoài ra, tên Vô Lượng Quang phần lớn được tìm thấy trong chân ngôn của Phật A Di Đà. Vô tượng thọ Như Lai quán hạnh cúng dường nghi quĩ chép Vô lượng thọ Như Lai căn bản đà la ni với phần qui kỉnh mở đầu đọc: Nẳng mồ ra đát nẳng đát ra da da, nẳng mạt a ri dã di đá A Di Đà (Mật Giáo)

bà đa đát tha nghiệt đa dạ ra hà để tam miệu tam một đà da. Phạn: Namo ratnatrayàya nama þ àryàmitàbhàya tathàgatà yarhate samyaksambuddhàya.

Cũng trong Nghi quĩ này bài chân ngôn tán thán Vô Lượng Thọ Như Lai bắt đầu phần qui kỉnh với những câu: Nẳng mô di đá bà dạ, nẳng mô di đá dữu sái, nẳng mô nẳng ma tiên đế dã ngu noa ca ra đát ma ninh, nẳng mô di đá bà da nhĩ nẳng, dã đế mẫu ninh. Phạn: Namo'mitàbhàya namo'mitayuse. Namo nama' cintyagunàkaràtname, namo'mitàbaya jinàya te mune.

Chân ngôn A Di Đà, thường được biết dưới tên Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bổn đắc sinh Tịnh độ đà la ni, tuy không lưu hành rộng rãi trong các nghi quĩ mật giáo, vẫn bắt đầu với câu: Nẳng mô di đà bà dạ đá tha đà đà dạ. Phạn: Namo'mitàbhàya tathàgatàya.

Như thế, rõ ràng tên Vô Lượng Quang xuất hiện thường xuyên trong các chân ngôn. Điều này chứng thực cho kết luận yếu tố Vô Lượng Quang có thể xuất hiện trước yếu tố Vô Lượng Thọ (x. TBPV I, 406). Vấn đề vì sao có sự xuất hiện thường xuyên vừa nói trong các chân ngôn của tên Vô Lượng Quang từ đó có thể hiểu được.

b/ Quán Tự Tại Vương Như Lai và Quan Âm Như Lai.

Tên Quán Tự Tại Vương Như Lai xuất hiện trong đại bộ phận các kinh điển thuộc hệ thống Kim cang giới. Kim cang đỉnh nhất thiết Như Lai chân thật nhiếp đại thừa hiện chứng đại giáo vương kinh T mô tả sự xuất sinh của bốn vị Trí Phật từ Như Lai kim cang giới, tức từ pháp thân của đức Phật Tỳ Lô Giá Na: "... khi đã đến đỉnh Tu di lô (Sumeru), ngự trên gác lầu núi báu Kim cang ma ni (Vajramaõikuta), Kim Cang Giới Như Lai (Vajradhàtutathàgatà) với sự gia trì của Nhất Thiết Như Lai, ở trên tòa sư tử của Nhất Thiết Như Lai mà an trụ khắp mọi mặt. Bấy giờ, Bất Động Như Lai, Bảo sinh Như Lai, Quán Tự Tại Vương Như Lai, Bất Không Thành Tựu Như Lai, hết thảy các Như Lai, nhờ Nhất Thiết Như Lai, gia trì tự thân đức Thế Tôn Thích Ca Như Lai". Kim cang đỉnh du già lược thuật tam thập thất tôn tâm yếu giải thích đoạn văn vừa dẫn, ghi nhận: "Quán Tự Tại Vương Như Lai ở nội tâm chứng được trí tam ma địa đại liên hoa trí tuệ bởi do tự thọ dụng. Từ trí tam ma địa đại trí tuệ tuôn ra ánh sáng liên hoa soi khắp mười phương thế giới, làm sạch tất cả phiền não khách trần của chúng sinh rồi lại thu về một mối nhóm lại khiến ấn lên hết thảy các Bồ tát, vì đó là trí tam ma da tự thọ dụng". Trí này, Kim cang đỉnh đu già tam thập thất tôn xuất sinh nghĩa nói rõ là trí diệu quán sát: "Do trí diệu quán sát mới có pháp bình đẳng hiện ra thân đẳng giác, tức ở phía tây của tháp trung ương là Phật A Di Đà". Như thế có nghĩa từ bốn trí của tự thọ dụng thân ở nội tâm của pháp thân Tỳ Lô Giá Na xuất sinh bốn vị Phật thiền biểu hiệu cho thân tha thọ dụng. Quá trình xuất sinh này cũng là quá trình biến chuyển của chủng tử, thường biết dưới tên A tự ngũ chuyển hay năm chuyển biến của chữ A (x. TBPV, I 49).

A Di Đà (Mật Giáo)

Tên Phạn của Quán Tự Tại Vương Như Lai, Kim cang đỉnh du già trung lược xuất niệm tụng kinh 3 phiên âm là Rô kế nhiếp phạt ra a la nhược, tức Lokesvararàjan. Kim cang phong lâu các nhất thiết du già du kỳ kinh T. lại có tên Phạ nhật ra lô kế thấp phạ ra nhạ, mẫu tự tất đàn 向 忝 吐 了 鄎 先 介 全, tức Vajraloke÷varajàjà. Liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi quĩ lại chép tên Phạ nhật ra bát na ma tô thú dà ca lộ kế thấp phạ ra, tức Vajrapadmasu÷uddhakaloke÷vara (Kim Cang Liên Hoa Thiện Thanh Tịnh Thế Tự Tại). Những dẫn chứng này chứng tỏ các kinh điển thuộc Kim cang giới có tên Phạn của Quán Tự Tại Vương Như Lai là Lokesvararàja. Tên này trong các kinh điển Hiển giáo thường gọi là Thế Tự Tại Vương Như Lai, vốn là bổn sư của tỳ kheo Pháp Tạng (x. TBPV I 417)

Tuy nhiên, Lokesvararàja thực không đúng là tên Phạn của Quán Tự Tại Vương Như Lai. Tên đúng phải là Avalokitesvararàjan. Phạn bản kinh Lý thú bát nhã (Bdhp. 91) có đoạn viết: Atha bhagavàn savbhàva ÷uddhas tathàgatah punar apidaü sarvadhama samatàvalokite÷vara j¤ànamudraü nàma praj¤à pàramitànayaü de÷ayàmàsa.

Đại lạc kim cang bất không chân thật tam ma da kinh của Bất Không dịch tương đương: "Nhĩ thời Bạc Già Phạm Đắc Tự Tính Thanh Tịnh Pháp Tính Như Lai phục thuyết Nhất thiết pháp bình đẳng quán tự tại trí ấn xuất sinh bát nhã lý thú..." Đây là đoạn giới thiệu pháp môn lý thú bát nhã mệnh danh là trí ấn (j¤ànamudra) của Quán Tự Tại (Avalokite÷vara) về tính bình đẳng của hết thảy các pháp (sarva dharmasamatà). Đại lạc kim cang bất không chân thật tam muội da kinh bát nhã ba la mật đa lý thú thích H xác định Đắc Tự Tính Thanh Tịnh Pháp Tính Như Lai (Svabhava÷uddha) là một danh hiệu khác của Quán Tự Tại Vương Như Lai. Vị Phật này, nếu ở trong cõi Phật Tịnh diệu mà hiện thân thành Phật, thì có tên là Vô Lượng Thọ, còn nếu trụ ở thế giới ngũ trược tạp nhiễm thì có tên Quán Tự Tại Bồ tát. Ở đây, Quán Tự Tại biểu hiện chức năng quán chiếu bát nhã, như đã thấy trong Bát nhã tâm kinh. Nếu kết hợp với quan điểm duy thức, Quán Tự Tại lại biểu hiện cho trí diệu quán sát. Điều này giải thích hiện tượng A Di Đà và Thế Tự Tại Vương là hai vị Phật tiêu biểu, mà phẩm Xuất thế giải thoát đàn tượng cuả Bất không quyến sách thần biến chân ngôn kinh 15 đã đề cập tới: "Phật Tỳ Lô Giá Na, bên trái là Phật A Di Đà, bên phải là Phật Thế Tự Tại Vương, ngồi kết già trên tòa báu sư tử". Phật A Di Đà tùy quốc độ hiện thân, mà có những danh hiệu khác nhau, nếu không là tùy chức năng.

Đây là trường hợp của tên Quan Âm Như Lai. Tên này xuất hiện trong phần giới thiệu bốn vị Trí Phật bằng kệ văn của Thanh cảnh đại bi vương quán tự tại niệm tụng nghi quĩ.

Nhưng phần tản văn tiếp theo thì lại có tên Quán Tự Tại Vương Như Lai: "Tôi theo Kim cang đỉnh du già kinh diễn thuyết Quán Tự Tại Vương Như Lai tu hành liên hoa đạt ma pháp yếu".

Không những thế, trong phần chân ngôn có hai yếu tố hàm ngụ sự đồng nhất Quan Âm Như Lai và Quán Tự Tại Như Lai với Vô Lượng Thọ Như Lai. Yếu tố thứ nhất là chân ngôn được gia trì để kiết giới. Chân ngôn này đọc: Án a mật lật đô na bà phạ hồng phát tra. Phạn: Om amçtodbhava hum phat. Nó cũng được tìm thấy trong Vô Lượng Thọ Như Lai quán hạnh cúng dường nghi quĩ và được gọi là chân ngôn Mã Đầu minh vương (x. TBPV I 365), đọc hơi A Di Đà (Mật Giáo)

khác đi một tí: Án a mật lật đố nạp bà phạ hồng phát tra. Quán Tự Tại Vương Như Lai tu hành pháp gọi nó là chân ngôn kiết giới và phiên âm giống như trong Kim cang đỉnh du già thanh cảnh đại bi vương Quán tự Tại niệm tụng nghi quĩ.

Trong chân ngôn vừa nêu, một trong mười hiệu Cam Lồ Vị của Phật A Di Đà, đó là amçtodbhava được nhắc tới (về danh hiệu Cam Lộ Vị, x. TBPV I 407 và mục A Di Đà chú). Amçtodhbva có nghĩa đen là sự xuất sinh của cam lồ, tức chỉ cho sức gia trì của tự thân Phật A Di Đà đối với bản thân hành giả, rồi từ sự gia trì đó hành giả quán tưởng sự xuất hiện của Quán Tự Tại Bồ tát. Nói khác đi, vị Bồ tát này xuất hiện từ tâm Phật A Di Đà. Sự kiện ấy giải thích tính cách đồng nhất danh hiệu giữa Phật và Bồ tát. Hay nói như Đại lạc bất không chân thật tam muội da kinh bát nhã ba la mật đa lý thú thích H dẫn trên thì Phật A Di Đà hiện thân thành Phật ở tịnh độ là Phật Vô Lượng Thọ; hiện thân đại bi ở thế giới uế trược là Bồ tát Quán Tự Tại. Hơn nữa, chân ngôn trên đề cập tới Cam Lồ Vị, tức đồng thời cũng đề cập tới khía cạnh thọ mạng vô lượng của đức Phật A Di Đà, vì amçta cũng có nghĩa là bất tử. Đó là yếu tố thứ nhất, yếu tố thọ mạng vô lượng.

Yếu tố thứ hai nói đến khía cạnh ánh sáng vô lượng và nằm trong chân ngôn quán tưởng căn bản. Trong Kim cang đỉnh du già thanh cảnh đại bi vương quán tự tại niệm nghi quĩ chân ngôn này đọc: Án a rô lực sa phạ ha. Phạn: Om àrolik svahà. Quán Tự Tại Vương Như Lai tu hành pháp cũng có chân ngôn này và còn giải thích thêm mật nghĩa của nó như sau: "Chữ án có nghĩa là chảy vào, cũng có nghĩa là không sinh không diệt, là tối thắng trong hết thảy các pháp. Chữ a có nghĩa là vô sinh, cũng có nghĩa là trí tịch tịnh trong pháp của tất cả Như Lai. Chữ rô có nghĩa là hết thảy các pháp không có đi, không có khởi, không có trụ. Chữ lực có nghĩa là vô đẳng giác của hết thảy Như Lai, cũng có nghĩa không thủ xả. Chữ sa phạ có nghĩa là hết thảy Như Lai không có ai ngang bằng, cũng không có ngôn thuyết. Chữ ha có nghĩa là tịch tịnh không nhân, cũng có nghĩa là vô trụ niết bàn".

Nhất thiết Như Lai kim cang tam muội tối thượng bí mật dại giáo vương kinh 1 mô tả quá trình tuyên thuyết chân ngôn trên như sau: "Lại nữa, Thế Tôn Vô Lượng Thọ Kim Cang Như Lai liền nhập tam ma địa Đại liên hoa giáo xuất sinh kim cang. Sau khi ra khỏi thiền định ấy, bằng ba nghiệp của chính mình, Ngài tuyên bố tâm chú căn bản của tự thân vốn tối thượng tinh diệu thuộc Liên hoa bộ rằng: Án a lô lực cu. Khi nói xong đại minh chú ấy, đức Phật Thế Tôn kia từ trong thân ngữ tâm của hết thảy Như Lai xuất hiện vị Trì Minh, hiện ra với ba loại sắc tướng là đỏ, trắng và đen, cùng tương ưng với Quán Tự Tại Đại Minh Chủ đại ấn, an trụ tối thượng hết thảy Như Lai kim cang ba nghiệp. Vị Trì Minh này ngồi ở phương tây. Đó gọi là bộ chủ của Liên hoa bộ". Phạn bản Bí mật tập hội (Gs. 4) đọc tương đương: Atha bhagavàn sarvatathàgata mahàràgasambhavavajraü nàma samàdhiü samàpadyedaü vajraràgakula paramasàrahrdayaü svakàyavà kcitravajrebhyo ni÷càrayàm àsa // àrolik àthàsmin bhàùitàmàtre sa eva bhagavàn sarvatathàgatakàyavàkcitra A Di Đà (Mật Giáo)

vidyàpuruùo loke÷varamahàvidyàdhipatimahà mudràsaüyagoparamapadai raktasitakçùõà kàreõa sarvatathàgatakàyavakcitravajrasya pçùthato nisãdayàm àsa.

Như vậy, vị Trì minh xuất sinh từ Vô Lượng Thọ Kim Cang Như Lai theo Hán bản có tên Quán Tự Tại (Avalokite÷vara) trong khi Phạn bản lại có tên Thế Tự Tại (Loke÷vara).

Sự sai khác giữa hai tên vừa thấy, Bồ đề tâm nghĩa lược 5 đã bình luận: "Phạn hiệu lễ sám nói là Lô kế nhập phạ ra sa đát tha nga đô (loke÷varas tathàgato) đây gọi là Quán Tự Tại Vương Như Lai. Đọc đúng là A phạ rô cát đế nhập phạ ra la nha (avalokite÷vararàja) dịch là Quán Tự Tại Vương. Cựu dịch vị Bồ tát hóa thân của Phật này là Quán Tự Tại, cũng nói là Quan Âm, và cũng nói là Quán Thế Âm, là hơi sai vậy. Thiên thai sớ ký bài bác Chính pháp hoa rằng: Quán Thế Âm trong bản dịch đó nói là Quang Thế Âm. Quán và Quang đồng âm do đó viết v.v... Ý của Sớ Ký nói a phược rô cát đế là Thế Âm, nhập phược ra là Quán. Hơn nữa, Quang viêm, tiếng Phạn nói là nhập phạ ra (jvala). Cho nên vì Quán và Quang đồng âm trong tiếng Phạn, nên thay vì Quán viết là Quang. Nhưng trong đám học đồ có người không rõ tiếng Phạn, cho rằng trong tiếng Hán, chữ Quán và Quang là đồng âm mà không đồng nghĩa. Chất vấn ấy hết sức thiếu sót vậy. Trong đoạn dẫn này Bồ đề tâm nghĩa lược, gọi cho đủ là Thai tạng kim cang bồ đề tâm nghĩa lược vấn đáp sao, tuy đã tìm cách giải thích sự khác biệt giữa Quán Thế Âm và Quang Thế Âm, nhưng không thành công cho lắm, vì có sự lẫn lộn giữa nghĩa của những chữ Phạn phiên âm khác nhau. Chẳng hạn, nhập phược ra (svara) mà chua nghĩa là quán, và a phược rô cát đế (avalokita) mà chua nghĩa là thế âm, thì rõ ràng tác giả Bồ đề tâm nghĩa lược đã không nắm vững nghĩa chữ Phạn của những từ đó. Có lẽ cũng chính vì nhược điểm này, nên ta không thấy bình luận gì tiếp theo về sự khác nhau giữa lộ kế nhập phạ ra và a phạ lô cát đế nhập phạ ra rạ nha. Dẫu thế, Bồ đề tâm nghĩa lược 5 đi đến kết luận: "Đức Phật ấy (...) bản danh là Quán Tự Tại Vương Phật (...) Đại nhật tôn nói: theo nghĩa Chứng bồ đề thì gọi là Vô Lượng Thọ. Kim cang đỉnh nói: theo nghĩa Thọ dụng trí tuệ môn thì gọi là A Di Đà. Sự kiện chủng tử của Chứng bồ đề và Thọ dụng là một Phật, điều ấy đã rõ vậy". Nói khác đi, Quán Tự Tại Vương, Thế Tự Tại Vương và Quan Âm chỉ là những danh hiệu khác nhau của Phật A Di Đà. Đây là thuyết A Di Đà Phật bản danh của An Nhiên.

Tính dị biệt và đồng nhất của các danh hiệu trên cho thấy quá trình chọn lọc và thống nhất để hoàn chỉnh hệ thống vũ trụ luận trong lịch sử phát triển của tư tưởng Mật giáo. Qua quá trình ấy, tính phổ thông của danh hiệu Vô Lượng Thọ để lộ cho thấy mức độ ảnh hưởng của Tịnh độ giáo. Thêm nữa, tư tưởng Lý thú bát nhã và những ảnh hưởng của Duy thức Trung quán sử dụng trong việc giải thích bản thân Phật A Di Đà, chứng tỏ nỗ lực thâu thái và tổng hợp của Mật giáo đối với các hệ tư tưởng Đại thừa khác.

c/ Cam Lồ Vương, Nhân Thắng Giả và Đại An Nhẫn A Di Đà (Mật Giáo)

Ngoài hai cặp danh hiệu chủ yếu được nói tới trong hai bộ Mạn đà la, tức Vô Lượng Thọ và Vô Lượng Quang trong Thai tạng giới, và Quán Tự Tại Vương hay Thế Tự Tại Vương trong Kim cang giới, còn có tên Cam Lồ Vương, Nhân Thắng Giả và Đại An Nhẫn.

A sa phược sao 53 viết: "A Di Đà cũng gọi là Cam Lồ Vương Như Lai (...). A Di Đà, A Di Ly Đế, đó là tiếng Phạn. Đây dịch là Vô Lượng Thọ, Vô Lượng Quang. Nhưng đúng ra phải dịch là Cam Lồ. Cho nên (A Di Đà) đại chú có tên là bài chú Mười cam lồ (Thập cam lồ minh). Dựa vào bài chú đó, người ta giải thích tên Cam Lồ Vương Như Lai. Nhờ uống cam lồ bất tử mà không già không chết cho nên có tên là Vô Lượng Thọ. Thiếp quyết viết: A mật lý đế có nghĩa là không già không chết. Cho nên A Di Đà chú có mười câu a mật lý đế, đó là thọ mạng vô lượng của Phật A Di Đà, nên có nghĩa không già không chết. Mười cam lồ không già không chết tức diệu dược cam lồ vậy. Giống như nói cõi trời Tam thập tam có cam lồ không già không chết, nên Phật A Di Đà cũng có tên Cam Lồ Vương Như Lai".

Giác thiền sao mục A Di Đà T cũng có đoạn dẫn từ Thiếp quyết nhưng nói là dẫn từ Đại nguyên sao. Bí tạng ký B viết: "Cam Lồ Vương Như Lai, tức Phật Vô Lượng Thọ ở phương tây, là dụng của trí diệu quán sát, là thân thuyết pháp vậy". Thí chư ngạ quỉ ẫm thực cập thủy pháp chép: "Nẳng mồ Cam Lộ Vương Như Lai rưới pháp lên thân tâm khiến nhận được khoái lạc".

Như vậy, Cam Lồ Vương Như Lai, nguyên có tên Phạn là amçtaràja (Tạng: bdud rtsiþi rgyal po) là biểu hiệu của Phật A Di Đà về khía cạnh thọ mạng vô lượng, vì cam lồ (amçta) cũng có nghĩa là bất tử. Thí chư ngạ quỉ ẫm thực cập thủy pháp kể tên vị Phật này giữa năm vị Như Lai của lễ cúng ngạ quỉ, tức Bảo Thắng Như Lai, Diệu Sắc Thân Như Lai, Quảng Bác Thân Như Lai và Ly Bố Úy Như Lai. Cứu bạt diệm khẩu ngạ quỉ đà la ni kinh chỉ có bốn vị Như Lai vừa kể, mà không kể tới Cam Lộ Vương Như Lai. Du già tập yếu cứu a nan đà la ni diệm khẩu quĩ nghi kinh và Du già tập yếu diệm khẩu thí thực nghi cũng không kể tới Cam Lồ Vương Như Lai, nhưng thêm ba bốn tên khác là Đa Bảo Như Lai, A Di Đà Như Lai và Thế Gian Quảng Đại Oai Đức Tự Tại Quang Minh Như Lai. Bảng liệt kê bảy vị Như Lai này Chư hồi hướng bảo giám 1 dẫn Nhũ hải đà la ni kinh, đã thay thế Thế Gian Quảng Đại Oai Đức Tự Tại Quang Minh Như Lai với Cam Lồ Vương Như Lai. Bảng liệt kê được thay thế này rất lưu hành ở nước ta trong các nghi cúng ngạ quỉ và chẩn tế.

Bản in Du già tập yếu thí thực nghi quĩ do Châu Hoằng tham định vào năm Vạn lịch 34 (1606) và Tính Tĩnh phái Tào động chùa Thiên hòa ở Huế in lại vào năm Minh mạng thứ hai (1821) liệt kê bảy vị Như Lai trên đúng theo Du già tập yếu diệm khẩu thí thực nghi. Nhưng Mông sơn thí thực khoa nghi, cũng gọi Chính khắc trung hoa du già tập yếu, thường gọi tắt là Mông sơn khoa lại liệt kê bảy vị Như Lai như Nhũ hải đà la ni kinh, tức thay vì có Thế Gian Quảng Đại Oai Đức Tự Tại Quang Minh Như Lai, thì có Cam Lồ Vương Như Lai. Bản Mông sơn khoa này rất là phổ biến.

A Di Đà (Mật Giáo)

Giác thiền sao 6 còn nêu ra tên Nhân Thắng Giả, dựa vào một câu trong Đại nhật kinh 1 nói rằng: "Nhân Thắng Giả ở phương tây thì tên Vô Lượng Thọ" (Tây phương Năng Thắng Giả, thị danh Vô Lượng Thọ). Giải thích từ Nhân Thắng Giả ở đây, Đại nhật kinh sớ 4 viết: "Tiếng Phạn nhĩ nễ, gọi là nhân giả. Lại do hàng phục bốn ma nên gọi là thắng giả". Nói như vậy cho rằng nhĩ nễ gồm có hai nghĩa: Nhân giả và Thắng giả. Từ đó, Nhân Thắng Giả là tập hợp của hai nghĩa ấy. Đại nhật kinh sớ diễn áo sao 8 còn bình luận thêm: "Đọc trong Phổ Hiền Hạnh Nguyện Tán thấy có Phật Jinà. Vậy Nhĩ Nễ có phải Jini chăng?" Jinà không phải là tên của một vị Phật riêng biệt nào, mà là một danh hiệu chỉ chung cho các đức Phật. Do thế, Nhân Thắng Giả không phải là một danh hiệu khác của Phật A Di Đà.

Về tên Đại An Nhẫn, Giác Thiền Sao 6 nói là tìm thấy trong Giáo vương kinh 1. Đây là tên gọi tắt của Kim cang đỉnh nhất thiết Như Lai chân thật nhiếp đại thừa hiện chứng đại giáo vương kinh do Bất Không dịch. Tên Đại An Nhẫn được tìm thấy trong bài tụng thứ tư của phẩm thứ nhất: "Vô thỉ vô chung, tịch, bạo nộ, đại an nhẫn". Bản chú giải của Đại Dũng Kim Cang mang tên Giáo vương kinh sớ 2 nói rằng, trong bài tụng ấy, vô thỉ vô chung chỉ cho tính cách của Phật Tỳ Lô Giá Na, tịch chỉ cho Phật A Súc Bệ, bạo nộ chỉ cho Phật Bảo sinh, và đại an nhẫn chỉ cho Phật Vô Lượng Thọ. Rồi nó giải thích tiếp: "Đại an nhẫn là Vô Lượng Thọ vậy. Thanh tịnh ý thức cùng tương ưng với trí diệu quán sát, chứng được bản tính thanh tịnh của các pháp, bằng đại từ nhẫn, hay chuyển pháp luân làm lợi lạc chúng sinh nên gọi là an nhẫn. Trong danh hiệu khác thì gọi là đại từ vậy". Nói thế có nghĩa Đại An Nhẫn là một phẩm tính nội tại của Phật A Di Đà, giống như Đại Từ là một phẩm tính khác.

Rút lại, ba tên vừa bàn trên, tức Cam Lồ Vương Như Lai, Nhân Thắng Giả và Đại An Nhẫn, đã chứng tỏ chúng thực sự không phải là những danh hiệu đặc thù của đức Phật A Di Đà và không được dùng một cách phổ biến. Riêng Cam Lồ Vương Như Lai, tuy được sử dụng tới một mức độ nào đó, đặc biệt trong khoa Mông sơn lưu hành tại nước ta, vẫn không thấy xuất hiện rộng rãi trong các kinh điển Mật giáo. Như vậy, chỉ có hai cặp danh hiệu Vô Lượng Thọ hay Vô Lượng Quang trong Thai tạng giới và Quán Tự Tại Vương hay Thế Tự Tại Vương trong Kim cang giới, là được sử dụng phổ biến và có căn cứ điển tịch rõ ràng.

2/ CHÂN NGÔN, CHỦNG TỬ VÀ KHẾ ẤN Thông thường thì chủng tử trong Thai tạng giới là căn cứ vào Đại nhật kinh. Nhưng riêng về Phật Vô Lượng Thọ ở phương tây, nó đã không có một đoạn văn nào khẳng định chủng tử của vị Phật ấy. Tuy nhiên, Đại nhật kinh sớ 20, trong khi bàn về ý nghĩa của chữ a năm chuyển (x. TBPV I 49) đã nói: "Thứ đến là mẫu tự aü, chỉ cho tam bồ đề vậy. Vì do vạn hạnh mà thành chánh đẳng giác. Vị Phật của mẫu tự đó là A Di Đà ở phương tây" Như thế cứ vào truyền thừa của Đại nhật kinh sớ, có nghĩa là truyền thừa của Bất Không và Nhất Hạnh, Aü được ghi nhận là chủng tử của Phật A Di Đà ở trong Thai tạng giới, dùng mẫu tự này làm chủng tử có thể phản ảnh một phần nào ảnh hưởng của Kim cang giới, bởi vì Du già kim cang đỉnh kinh thích tự mẫu phẩm đã giải thích Aü là "biên tế bất khả đắc". Biên tế, tiếng Phạn là anta hay aüta, A Di Đà (Mật Giáo)

từ đó cũng hàm ngụ ý nghĩa ánh sáng và thọ lượng của Phật A Di Đà là không biên tế, tức biên tế bất khả đắc.

Ngoài ra, Thành bồ đề tập 1 viết: "Chủng tử Phật A Di Đà trong Thai tạng giới là saü ba chữ. An Nhiên hòa thượng ký chép: Saü (đồ) 珆 Aþ (thích) Aü (sao)". Điều mà Thành bồ đề tập gọi là An Nhiên hòa thượng ký, tức chỉ cho Thai tạng chư tôn chủng tử của An Nhiên. Chính trong Thai tạng chư tôn chủng tử đã ghi ba chủng tử Saü, Aþ và Aü cho Phật Vô Lượng Thọ. Dưới mỗi chủng tử, An Nhiên còn chua thêm cứ liệu cho những chủng tử đó, nhưng ngày nay ta chưa thể truy ra được một cách chắc chắn. Dẫu thế, riêng về chủng tử Aü, An Nhiên tất phải rút ra từ truyền thừa của Đại nhật kinh sớ. Về chủng tử Aþ, nó hẳn cũng xuất phát từ Đại nhật kinh sớ, vì nếu Aü là chủng tử của Phật A Di Đà, thì Aþ theo thuyết trung nhân phát tâm (x. TBPV I 54) lại là một chủng tử khác của vị Phật ấy. Thai tạng giới mạn đồ la hiện đồ sao tư ký 1 viết: "Chín tôn của viện trung đài tám cánh đều là biến hiện của Đại Nhật. Do đó bốn vị Phật ở bốn phương đều lấy mẫu tự A làm bản thể, và bốn phương này đều có chấm vậy. Ấy là ở trung đài từ trí pháp giới thể tánh lưu xuất bốn trí ở bốn phương vậy". Nói khác đi, Phật A Di Đà như một trong bốn vị Trí Phật vừa nêu, ắt phải có chủng tử Aü, nếu đứng trên lập trường đông nhân phát tâm (x. TBPV I 53), hay Aþ nếu đứng trên quan điểm trung nhân phát tâm. Cả hai quan điểm ấy đều tìm thấy trong Đại nhật kinh sớ.

Về chủng tử Saü, Thành bồ đề tập 1 cùng với Thai tạng chư tôn chủng tử ghi nhận là chủng tử chính của Phật A Di Đà trong Thai tạng giới, rồi dẫn Đại nhật kinh sớ để giải thích ý nghĩa: "Sớ nói: Sa nghĩa là các lậu (sràva), mà ở trên có chấm, nên biết các lậu cũng tức đồng với đại hư không vậy". Cứ Đại nhật kinh sớ 10 thì đoạn vừa dẫn của Thành bồ đề tập 1 là dùng để chua cho chủng tử sam của Bồ tát Đại Thế Chí.

Vấn đề vì sao sam được dùng làm chủng tử cho Phật A Di Đà, có thể giải thích theo nhiều cách. Trong mạn đà la Thai tạng giới có ba bộ là Phật bộ, Liên hoa bộ, và Kim cang bộ, và mỗi bộ có một chủng tử riêng. Phật bộ có chủng tử a, Liên hoa bộ có chủng tử sa, và Kim cang bộ có chủng tử va (phạ). Từ chủng tử a của Phật bộ, do quá trình biến chuyển của chữ a, mà đã có chủng tử aü và aþ bàn trên. Cũng do quá trình biến chuyển chữ a ấy, mà từ chủng tử sa của Liên hoa bộ đã xuất hiện chủng tử saü. Đại nhật kinh sớ 20 đã giải thích ý nghĩa của năm chữ do sa biến chuyển: " Sa là bồ đề tâm, Sà là hành, Saü là thành bồ đề, 戍 Sah là niết bàn, 戍 Sàh là phương tiện". Giải thích saü như thế, tức muốn nói saü là chủng tử của Phật A Di Đà, giống như aü là chủng tử của vị Phật ấy, vì cả hai đều có nghĩa là thành bồ đề. Thêm vào đó, thành bồ đề, tiếng Phạn gọi là saübodhi (tam bồ đề), nên chữ saü có thể coi như một viết tắt của chữ saübodhi. Ngoài ra saü cũng như các biến chuyển khác của chữ sa là chủng tử của các vị Bồ tát trong Liên hoa bộ, tức chỉ cho nhân địa tu hành. Còn aü và các chủng tử khác từ a thuộc Phật bộ là chỉ cho quả vị bản hữu. Quan hệ giữa saü và aü là quan A Di Đà (Mật Giáo)

hệ giữa nhân và quả. Nói theo quan điểm Duy thức, quan hệ ấy là quan hệ giữa hậu đắc trí và căn bản trí. Hậu đắc trí là do đoạn trừ các lậu hoặc mà đạt được. Lậu hoặc được tượng trưng bởi chữ sa. Một khi đã đoạn trừ hết các lậu hoặc thì sa có thêm điểm không của thành bồ đề, tức thành chủng tử sa. Còn căn bản trí tượng trưng bởi chữ am, tức chỉ cho trí vốn có do ý nghĩa bản sơ bất sinh của chủng tử a trong Phật bộ.

Đó là những chủng tử của Phật A Di Đà trong Thai tạng giới.

Trong Kim cang giới, chữ 猭 Hrã þ được dùng làm chủng tử cho Phật A Di Đà. Chữ này thấy xuất hiện trong phần kết của bài tán tiếng Phạn về lễ bái phương tây trong Kim cang đỉnh du già trung lược xuất niệm tụng kinh 1. Chân ngôn đó ở đây đọc: Án tát bà đát tha yết đa bố nhưỡng bát ra mạt đa na da a đáp ma nam niết rị dạ đa yaminh tát bà đát tha yết đa bạt chiết la đạt ma bát la phạt đa da ma hàm hê rị. Phần kết đó là chữ hê rị không có trong bản dịch Kim cang đỉnh nhất thiết Như Lai chân thật nhiếp đại thừa hiện chứng đại giáo vương kinh H của Bất Không và Nhất thiết Như Lai chân thật nhiếp đại thừa hiện chứng tam muội đại giáo vương kinh 5 của Thí Hộ. Chân ngôn này nếu đọc theo tiếng Phạn thì viết: Om sarvatathàgatapåjaü pravartanàya àtmanaü niryàtayàmi sarva tathàgata vajradharma pravàrtaya mayhaü hrã þ (Án, con xin hiến thân dâng lên cúng dường hết thảy Như Lai. Nguyện hết thảy Như Lai vì con chuyển Kim cang pháp, hrãh). Bản tất đàn chép trong Liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi quĩ.

輆屹湱凹卡丫出觢介盲向彎左仲玅左市渹凹仲帆屹湱凹卡丫出向忝叻滫盲向彎仲赩猭 Kim cang đỉnh du già trung lược xuất niệm tụng kinh 3, sau khi mô tả qui trình triệu thỉnh các bổn tôn, hướng dẫn phương pháp an vị các bổn tôn ấy, trong đó có việc kết khế ấn Vô Lượng Thọ danh Thắng thượng tam ma địa và đọc chân ngôn: Án lô kế nhiếp phạ ra hiệt rị. Phạn: Oü lokesvara hrã þ. Kim cang đỉnh nhất thiết Như Lai chân thật nhiếp đại thừa hiện chứng đại giáo vương kinh H cũng có chân ngôn này: Án lộ kế thấp phạ ra ra nhạ hột rị ni. Phạn: Oü lokesavrajàja hrã þ. Kim cang phong lâu các nhất thiết du già du kỳ kinh H cũng có chủng tử hrã þ trong chân ngôn: Án phạ nhật ra lộ kế thấp phạ ra ra nhạ a nghi nễ hột rị. 輆 向 忝 吐 了 鄎 先 介 全 狣 蚱 猭 Phạn: Oü vajra loke÷vararàja agni hrã þ. Vô lượng thọ Như Lai quán hành cúng dường nghi quĩ gọi chân ngôn trên là Vô lượng thọ như lai tâm chân ngôn, và đọc: Án lô kế thất phạ ra ra nhạ ngật rị. Phạn: Oü lokesvararàja hrã þ.

Ngoài sự xuất hiện của những chân ngôn trong các kinh điển thuộc Kim cang giới, chủng tử hrãh còn tìm thấy trong Lý thú bát nhã. Bản Đại lạc kim cang bất không chân thật tam ma da kinh và Tối thượng căn bản đại lạc kim cang bất không tam muội đại giáo vương kinh 2 phiên âm là hột rị. Thật tướng bát nhã ba la mật kinh và Kim cang đỉnh du già lý thú bát nhã kinh đọc là hiệt rị. Riêng Biến chiếu bát nhã ba la mật kinh có phiên âm hột lăng, cho ta một ấn tượng về âm Phạn là hrãm. Lý thú bát nhã thuộc Lý thú hội trong chín hội của mạn đà la Kim cang giới.

A Di Đà (Mật Giáo)

Về ý nghĩa của chủng tử hrã þ ấy, Đại lạc kim cang bất không chân thật tam muội da kinh bát nhã ba la mật đa lý thú thích H viết: "Chữ hột rị gồm đủ bốn chữ mà thành một chân ngôn". Nói vậy có nghĩa trong tiếng Phạn hrãh vừa là một chủng tử vừa là một chân ngôn, gồm có bốn chữ cái, tức H , R , ä , và ÿ 扣. Nếu là chân ngôn thì gọi là chân ngôn một chữ, hay nhất tự chân ngôn. Về ý nghĩa bốn chữ cái ấy, Lý thú thích H viết: "Chữ H chỉ hết thảy các pháp nhân bất khả đắc". Đây là giải thích ý nghĩa mẫu tự H như là phụ âm căn bản của từ hetu có nghĩa là nhân hay nguyên nhân. Giải thích này đã thấy trong Đại nhật kinh 2 phẩm Nhập mạn đồ la cù duyên chân ngôn. Về chữ R, nó viết: Chữ R là chỉ hết thảy các pháp lìa trần cấu. Trần ở đây là năm trần cảnh, cũng chỉ cho hai loại chấp trước về năng thủ và sở thủ". Ý nghĩa chữ R này cũng xuất phát từ Đại nhật kinh 2, theo đó thì R chỉ hết thảy các pháp vốn xa lìa tất cả nhiễm ô trần cấu. Nói như vậy là vì khi đọc lên âm R, ta liên tưởng đến từ rajas có nghĩa là bụi bặm hay trần cấu. Về chữ I, nó viết tiếp: "Chữ I là tự tại bất khả đắc". Viết thế vì chữ I là chữ bắt đầu của từ ä÷vara, có nghĩa là đấng tự tại. Cuối cùng là chữ ÿ, thường được viết trong tiếng Phạn bằng hai dấu chấm (visarga), nó nói: "Ý nghĩa của hai chấm chữ ác, chữ ác này chỉ cho niết bàn". Dấu visarga, tức hai chấm, mà dịch bản Hán văn thường phiên âm là ác, được các kinh điển Mật giáo gọi là chấm niết bàn, nên cũng có nghĩa là Niết bàn. Giải thích tổng hợp cả bốn chữ cái H, R, I và ÿ, Lý thú thích H viết tiếp: "Do giác ngộ các pháp bản lai không sinh, nên hai loại chấp trước loại trừ, chứng được pháp giới thanh tịnh".

Mặt khác, nếu hiểu hrã þ như một từ ngữ thông dụng, thì nó có nghĩa là sự hổ thẹn. Nên Lý thú thích H giải thích: "Chữ hột rị cũng có nghĩa là xấu hổ. Nếu có đủ hổ thẹn thì không làm các việc bất thiện, tức đầy đủ hết thảy pháp vô lậu. Cho nên Liên hoa bộ cũng gọi là Pháp bộ. Do sự gia trì của chữ này, nên ở thế giới Cực Lạc, nước chim cây rừng đều diễn pháp âm, chi tiết như trong kinh (A Di Đà) có nói. Nếu ai trì một chữ chân ngôn này, có thể trừ hết thảy tai họa, bệnh tật, sau khi mạng chung sẽ vãng sinh quốc độ an lạc, thượng phẩm thượng sinh". Đây là một giải thích tổng hợp kết liên tư tưởng Mật giáo với Tịnh độ giáo.

Ngoài Lý thú thích, Kim cang giới mạn đồ la hiện đồ sao tư T đề xuất một lối giải thích khác: "Chữ hrãh này do bốn chữ Ha , Ra , ä , và Ah , hiệp thành, chỉ cho bốn đức ở bốn phương đông tây nam bắc. Phải chăng vì Phật Di Đà nổi tiếng đầy đủ phương tiện nên đầy đủ bốn đức ấy? Nói về thể của chữ, thì nhân nghiệp là chữ Ha , trần cấu là chữ Ra , tai họa là chữ ä , đương thể phàm phu làm rõ viễn ly là chữ Ah . Như vậy, toàn thể phàm phu là có nghĩa viễn ly, thanh tịnh, không trần cấu. Điều đó đã rõ". Bốn đức nói đến trong giải thích này là chỉ cho bốn đức thanh tịnh mô tả trong Lý thú bát nhã, ấy là ái nhiễm thanh tịnh (ràgavi÷uddha), sân thanh tịnh (dvesavi÷uddha), cấu uế thanh tịnh (malavi÷uddha) và tội thanh tịnh (papavi÷uddha). Sự sai biệt trong giải thích ở đây với Lý thú thích dẫn trên là ở ý nghĩa của mẫu âm ã. ä được nói là có nghĩa tai họa, tức âm của chữ ãtis. A Di Đà (Mật Giáo)

Về ý nghĩa của hrãh là như thế. Về việc sử dụng chủng tử này trong qui trình quán tưởng thì Kim cang đỉnh nhất thiết Như Lai chân thật nhiếp đại thừa hiện chứng đại giáo vương kinh T mô tả như sau: "Chữ hột rị ở nơi miệng, tức quán tưởng thành hoa sen tám cánh, quán thân mình thành hoa sen, trong thân đó có vô số vi trần, tưởng thành pháp kim cang, toàn thân dùng miệng để lạy, tay kim cang để ở đỉnh đầu, kính dâng lên đức Vô Lượng Thọ, khắp tưởng tất cả các đức Phật cùng hội lại để chuyển pháp luân". Trong Giác thiền sao 6 có ghi thêm lối quán của Lý thú thích T, nói rằng: "Hoặc thời tưởng bản thân mình là chữ hrãh hoa sen tám cánh ở trong Thai tạng, rồi tưởng pháp Kim cang, ở trên tám cánh sen ấy tưởng có tám vị Phật hoặc thời trên thân người khác, tưởng chữ håm có chày kim cang năm chỉa, ở giữa đem đặt mười sáu vị đại Bồ tát được quán tưởng, để cho hai thân thể là kim cang bản thân mình và hoa sen của người kia hòa hiệp thành định tuệ. Cho nên trong Du già quảng phẩm nói một cách kín đáo là hai căn giao hội thì ngũ trần thành việc Phật lớn".

Ngoài ra, Giác thiền sao 6 còn ghi ba lối quán khác nữa liên hệ đến chữ hrãh. Một lối quán mệnh danh là do khẩu truyền, gần tương tự như lối quán của Lý thú thích: "Vành trăng từ tâm mình có chữ hrãh biến thành hoa sen tám cánh, vành trăng tha tâm thì quán chữ håm 嫟 biến thành chày kim cang năm chỉa. Miệng hoa sen mới nở của vành trăng mình và năm chỉa kim cang của vành trăng tha tâm, nhập thành một thể, để biến thành A Di Đà quán...".

Về đạo tràng quán, thì sau khi kết ấn diệu quán sát, "quán tưởng trước tâm có chữ hrãh trở thành hoa sen lớn tám cánh biến khắp pháp giới, tức thế giới Cực Lạc, trong đó có chữ Ah biến thành cái lầu báu năm nóc tám cột. Trong cung điện ấy có chữ hrãh trở thành hoa sen lớn. Trên hoa sen có mạn đà la, trên mạn đà la có chữ Ah thành vành trăng tròn. Vành trăng tròn cũng có chữ hrãh biến thành hoa sen tám cánh, trên đó có chữ hrãh phóng ra những ánh sáng lớn chiếu khắp pháp giới. Hữu tình trong pháp giới ấy gặp ánh sáng đó thì không ai là không được tội chướng tiêu trừ. Chữ hrãh đó biến thành hoa sen đỏ tám cánh, lấy kim cang năm chỉa làm cọng và nằm ngang trên năm chỉa đó... Hoa sen ấy tràn đầy cả pháp giới, cũng phóng ánh sáng lớn, trong ánh sáng có vô lượng hóa Phật đang thuyết pháp độ sinh. Hoa sen đỏ biến thành Quán Tự Tại Vương Như Lai, thân lượng rộng lớn vô lượng do tuần, kết ấn trí diệu quán sát, thân màu vàng như vàng diêm phù đàn, từ các lỗ chân lông tuôn ra vô số ánh sáng. Cổ và lưng có hào quang. Trong hào quang có vô số hóa Phật, Quan Âm, Thế Chí v.v..., hai mười lăm vị bồ tát cho đến vô lượng vô biên quyến thuộc các thánh chúng bồ tát, trước sau vây quanh. Thế giới

Cực Lạc dùng bảy báu làm đất, nước, chim, cây, rừng".

Về tự quán, Giác thiền sao 6 mô tả: "Kết A Di Đà định ấn, rồi vào tam ma địa Quán Tự Tại Bồ tát, trên vành trăng tâm mình có chữ hrãh phóng ánh sáng lớn. Chữ đó biến thành hoa sen tám cánh. Đài hoa có Bồ tát Quán Tự Tại tướng hảo rõ ràng, tay trái cầm hoa sen, tay phải làm thế hoa sen nở. Trên mỗi tám cánh hoa sen có các đức Như Lai đang ngồi kết già nhập định, mặt hướng về Bồ tát Quán Tự Tại, cổ có hào quang, thân như màu vàng sáng chói rực rỡ. Tất cả hữu tình trong thân đều đầy đủ hoa sen giác ngộ ấy, thanh tịnh pháp giới không vướng phiền A Di Đà (Mật Giáo)

não. Hoa sen đó lớn dần khắp pháp giới. Ai đư ơc rọi chạm tới thì đều đư ợc thoát khổ đặng vui, chứng đư ợc giải thoát giống như Bồ tát Quán Tự Tại. Rồi thì dần dần thu lại ngang với thân mình thì phép quán chấm dứt.

Kim cang đỉnh du già trung lư ợc xuất niệm tụng kinh 1, khi hướng dẫn qui trình quán tưởng các tôn vị trong mạn đà la Kim cang giới, thì về Liên hoa bộ đã viết: "Lại bộ Liên hoa có ba chữ chủng tử. Ở trung ương quán tưởng chữ ma hàm (Phạn: mahyam ), bên trái và phải quán tưởng chữ hột rị dị (hrãh 猭). Dùng ba chữ chủng tử ấy kết thành bộ Liên hoa, dùng khổng tước làm tòa (...) ở phương tây có khổng tước tòa vừa nói, quán tưởng đức Phật A Di Đà ngồi ở trên".

Vô lư ợng thọ Như Lai quán hạnh cúng dường nghi quĩ cũng nói đến phép quán hột rị (hrãh) sau khi thực hiện qui trình mười tám phương thức tu tập, mà thuật ngữ Trung quốc gọi là thập bát đạo. Phép quán này có những nét tương tự với phép quán đạo tràng của Giác thiền sao. Kim cang đỉnh kinh du già quán tự tại vương Như Lai tu hành pháp cũng sử dụng chủng tử hrã þ, trong khi mô tả qui trình phép tu quán Quán Tự Tại Vương Như Lai.

Trên đây giới thiệu tổng quát về các chủng tử thông dụng trong hai hệ thống Mật giáo và cách sử dụng chúng trong các phép quán.

Về chân ngôn và khế ấn của Phật A Di Đà, Đại nhật kinh 5 phẩm Bí mật bát ấn, khi hướng dẫn cách thức bắt ấn của tám tôn vị ở viện trung đài tám cánh, đoạn thứ ba đã viết: "Lại nữa, giống như ấn đầu nhưng duỗi hai ngón thủy luân và hỏa luân. Đấy gọi là ấn liên hoa tạng.

Về mạn đà la, như hình dáng vành trăng tròn, bao quanh bằng hoa ba đầu ma (padma). Chân ngôn ở đây là: Nam mô tam mãn đa bột đà nẫm thảm sách ta ha". Nói như ấn đầu, tức căn bản giống như ấn Thế tôn đại oai đức của Phật Đại Nhật. Thủy luân và phong luân chỉ cho ngón giữa và ngón áp út của hai bàn tay. Chân ngôn trên đọc theo tiếng Phạn là: Namo samantabuddhànàü saüsaþ syàhà, trong đó mật ngôn saüsaþ đư ơc coi là chân ngôn chủng tử của Liên hoa bộ, mà ý nghĩa căn bản đã mô tả trên.

Đại nhật kinh sớ 17 giải thích đoạn văn dẫn trước thế này: "Ấn thứ ba, cách thức như trước. Tức chắp tay theo lối tam bổ tra (samputa) với ngón áp út và ngón giữa mở ra, còn các ngón út và ngón trỏ đã mở ra như trước, tạo thành hình đóa hoa vừa nở. Đây gọi là ấn Như lai tạng, cũng gọi là ấn Liên hoa tạng (x. Đồ tư ợng 14). Mạn đồ la có hình vành trăng tròn như trước, nhưng điểm khác là bao quanh bằng hoa sen, ở giữa vẫn Đại Nhật Như Lai. Chân ngôn ở đây là saüsaþ". Lê Mạnh Thát 83 A Di Đà (Mật Giáo)

ĐỒ TƯỢNG 14

Đại bi thai tạng mạn đồ la bản chùa Nhân hòa vẽ hình đức Phật A Di Đà ngồi kiết già với hai tay bắt ấn thiền định để trên đùi (x. Đồ tư ợng 15). Định ấn này cũng gọi là A Di Đà định ấn hay Di Đà định ấn, căn cứ theo Kim cang đỉnh kinh du già quán tự tại vương Như Lai tu hành pháp thì hai bàn tay để ngửa, chồng lên nhau, hai ngón tấn (ngón trỏ tay trái) và lực (ngón trỏ tay phải) dựng lên, tựa lưng vào nhau, hướng lên phía trên, hai ngón thiền (ngón cái tay trái) và trí (ngón cái tay phải) đặt trên đầu hai ngón tấn và lực. (x. Đồ tượng 16)

Kết ấn ấy rồi thì đặt lên trên bàn già. Tu hành pháp này lại hướng dẫn thêm là, tiếp theo, hành giả tu tam muội A sa phả na già (asphanakasamàdhi), ngưng thở, quán sát một cách tường tận rằng các pháp đều do tự tâm, hết thảy phiền não đều như quáng nắng, như hoa đốm giữa hư không. Sau khi quán như vậy, khẩn nguyện chư Phật chỉ thị hành xứ cho mình, và tụng chân ngôn: Án tam ma da bát na mê hiệt rị (Phạn: Oü samayapadme hrãh).

A Di Đà (Mật Giáo)

ĐỒ TƯỢNG 15

ĐỒ TƯỢNG 16

Kim cang đỉnh kinh Quán Tự Tại Vương Như Lai tu hành pháp và Vô lư ợng thọ Như Lai quán hạnh cúng dường nghi quĩ mô tả ấn căn bản của Phật A Di Đà, hay cũng gọi là A Di Đà căn bản ấn như sau: Chắp tay theo lối kim cang, nghĩa là các ngón cài vào nhau, hai ngón nhẫn (ngón giữa tay trái) và nguyện (ngón giữa tay phải) dựng lên với hai đầu ngón tựa vào nhau thành hình hoa sen (x. Đồ tư ợng 17).

A Di Đà (Mật Giáo)

ĐỒ TƯỢNG 17

Kim cang đỉnh Quán Tự Tại Vương Như Lai tu hành pháp hướng dẫn là sau khi kết ấn ấy rồi thì đọc chân ngôn: Án lộ kế thập phạ ra nhạ hiệt rị, trong khi Vô lư ợng thọ như lai quán hạnh cúng dường nghi quĩ nói là sau khi kết Vô Lư ợng Thọ Như Lai căn bản ấn, thì đọc chân ngôn căn bản của Vô Lư ợng Thọ: Nẳng mồ ra đát nẵng đát ra dạ da. Nẵng mồ a rị dã nhĩ đá bà dạ đát tha nghiệt đá dã ha ra đế tam miệu tam bột đà da, đát để dã tha. Án a mật lật đế, a mật lật đế đố ra bà phệ, a mật lật đa tam bà phệ, a mật lật đa nghiệt bệ, a mật lật đa tất đệ, a mật lật đa đế tế, a mật lật đa vĩ ngật lân đế, a mật lật đa vĩ ngật lân đa nga nhĩ ninh, a mật lật đa nga nga nẵng cát để ca lệ, a mật lật đa nộn nỗ phệ sa phạ lệ, tát phư ơc ra tha sa đà ninh, tát phư ơc kiết ma khất lễ xã khất sái dựng ca lệ sa phươc hạ.

Phạn: Namo ratnatrayàya. Namah àryàmitàbhàya tathàgatàya arhatesamyak saübuddhàya tadyathà. Oü amrte amrtodbhave amrtabhave amrtagarbhe amrta siddhe amrtateje amrtavihrãte amrtavihrü taganime amrtataga- ganakãrtikare amrtaduüdubhisvare sarvàrtha sadhane sarvakarmakramasasksayaïkare svàha. (x.

mục A Di Đà Chú)

Đà la ni tập kinh 2, phần về A Di Đà Phật đại tư duy kinh, liệt kê các loại ấn đư ợc sử dụng, khi thực hành phép tu A Di Đà trong đó gồm có mười hai loại khế ấn. Thành bồ đề tập 1 gọi đó là Vô Lư ợng Thọ Như Lai thập nhị khế ấn. Trong mười hai khế ấn này, trừ căn bản ấn vừa mô tả, còn lại mười một ấn kia, thì Đà la ni tập kinh trình bày như sau:

1/ A Di Đà Phật thân ấn (Đồ tư ợng 18). Cũng gọi là đại thân ấn và kết thành theo lối như sau: Chắp tay kiểu tam bổ tra, tức kiểu hư tâm hiệp chưởng, với hai ngón út áp lên lưng hai ngón vô danh, đầu hai ngón vô danh tựa vào nhau, hai ngón giữa dựng thẳng, mở ra khoảng một tấc, hai ngón cái cũng dựng thẳng, cong hai ngón trỏ đè lên đầu hai ngón cái. Đọc A Di Đà đại thần chú: Nam mô hắt ra đát na đá ra dạ da. Nam mô a rị da a di đa bà da đá tha yết đa da a ra ha đế tam miệu tam bồ đà da, đá điệt tha. A mật rị đế, a mật rị đá bà bệ, a mật rị đô tri bà bệ, a mật rị đá tỳ ca lan dá dà di nê dà dà na cát ra yết rô tát bà tư ca sinh ca rê duệ, sa ha. Phạn:

A Di Đà (Mật Giáo)

Namo ratnatrayàya. Namo àryàmitàbhàya tathàgatayàrhate samyaksaübuddhàya. Tadya- thà. Amrte akrtabhave amrtohbhave amrtavi- kràntagamine gaganakãrtikare sarvasvaksankarye svàhà.

Chân ngôn này, Thành bồ đề tập 1 đọc rút ngắn lại thành: Na mạc a rị dã nhĩ đá bà da sa phạ ha. Phạn: Namah àryàmitàbhàya svàhà. (x. mục A DI ĐÀ CHÚ).