Tư Điển Bách Khoa

A B

ẠT

阿颰

Pàli: Ambatthasutta Hán: (pâ) A ma trú kinh 阿摩晝經, Phật khai giải phạm chí A Bạt kinh 佛開解梵志阿颰 經 Tên một quyển kinh thuộc Trường a hàm và Trường bộ kinh kể lại cuộc đối thoại giữa đức Phật và chàng thanh niên tên A Bạt tại Ichànaïkala.

A Bạt được thầy mình là Pokkharasàdi bảo đến chỗ Phật tìm xem đức Phật có 32 tướng tốt không, mà nổi tiếng là một người hiền. Đến nơi, vì thái độ của A Bạt đối với giòng họ Thích C a, đức Phật chỉ cho anh ta biết rằng, dù là bà la môn, anh đã xuất thân từ dòng họ thấp hèn. Rồi đức Phật kết luận ai đầy đủ trí tuệ và giới hạnh, vị ấy là bậc tối thắng giữa trời và người. Đến đó chấm dứt phần thứ nhất của quyển kinh. Phần thứ hai, đức Phật nói rõ nội dung của trí tuệ và giới hạnh là gì. Rồi A Bạt trở về kể lại cho thầy mình nghe những gì mình tìm thấy được. Pokkharasàdi nghe, bèn lại gần đến chỗ Phật, sau khi nghe Phật giảng, ông đã trở thành một đ ệ tử của Phật.

Nội dung của kinh A Bạt là như thế. Ngoài việc bàn đến nội dung của trí tuệ và giới hạnh bao gồm những gì, điểm nổi bật nhất của kinh nằm ở chỗ nó chĩa mũi dùi vào quan điểm phân chia đẳng cấp giữa người và người. Bằng những lý luận có vẻ lịch sử và xã hội, đức Phật chứng minh đẳng cấp bà la môn không phải là tối thượng.

Kinh này Phạn bản ngày nay hiện chưa tìm thấy. Văn bản Pàli đang còn, xếp vào cuốn kinh thứ ba của Trường bộ kinh. Nó được du nhập vào Trung quốc rất sớm. Khoảng giữa những n ăm 223-253, Chi Khiêm đã thực hiện bản dịch đầu tiên hiện còn, đó là Phật khai giải phạm chí A kinh Bạt . Để bản Chi Khiêm dùng chắc phải là Phạn văn hay Tục văn. Nó do thế, có thể lưu hành rất sớm ở nước ta, không những sau khi Chi Khiêm đã dịch, mà còn có thể trước lúc ấy nữa, bởi vì có một tập thể đông những người gốc Ấn độ như cha mẹ Khương Tăng Hội đang sinh sống tại Long biên, họ có thể đã mang theo nhiều sách vở Phật giáo, rồi từ đó các bản thảo ấ y truyền tay nhau đưa lên phương bắc để làm để bản cho bản dịch Chi Khiêm.

Sau Chi Khiêm, Phật Đà Da Xá và Trúc Phật Niệm dịch một lần nữa vào những năm 412–413 như kinh thứ 20 của Trường a hàm kinh 13 hiện còn. Ngoài ra cũng vào khoảng đó có bản dịch Pháp Dũng mang tên Phật khai giải phạm chí A Bạt kinh, nhưng đến thế kỷ thứ 8 thì đã mất, như Khai nguyên thích giáo lục 13 và 15 đã ghi.

Cả bản dịch Chi Khiêm lẫn bản dịch Phật Đà Da Xá hầu như nhất trí với nhau, chứng tỏ chúng đều thuộc bộ phái Pháp tạng, và khi so với bản Pàli của Trường bộ kinh (D. i. 87) đã không có những sai khác đáng chú ý nào. Điểm nổi bật là chính nội dung của bản Pàli ghi rõ phần thứ nhất của kinh chấm dứt với lời đức Phật xác minh sự ưu việt của những ai đầy đủ giới đ ức và trí tuệ. Sự tình này giả thiết từ nguyên ủy cuốn kinh đến đây đã chấm dứt. Phần nói về giới hạnh và trí tuệ có thể là một thêm thắt về sau.

Về tên kinh, Khai nguyên thích giáo lục 20 viết: "Phạm chí A Bạt kinh, một quyển, một tên là A Bạt ma nạp kinh. An công lục chỉ gọi A Bạt kinh. Gọi đủ là Phật khai giải Phạm chí A Bạt kinh”. A Bạt là một thanh niên thuộc họ A Bạt (Ambatthagotta) sống ở tại Ukkaññhà. A Bạt rất giỏi các vệ đà và các tri thức khác của thời mình, nên rất tự hào về dòng dõi Bà la môn của anh. K hi được thầy là Pokkharasàdi sai đến thăm dọ đức Phật, A Bạt đã không che dấu niềm kiêu hãnh đó, nên đức Phật chỉ cho biết lai lịch của dòng họ Kanhàyana (kanhà- yanagotta) là con cháu của một nô tỳ xứ Okkàka tên Disà. Từ Disà, Kanha sinh ra và gây thành một dòng họ tên Kanhàyàna. Kanha có nghĩa là đen, vì con của Disà có màu da đen. Kanhàyana do thế có thể là một chi phái của họ A Bạt, hay cũng có thể ngược lại.

Về lai lịch bất chính ấy, Truyện bản sinh Dasabrahmana (J. iv. 363) đã xác nhận. Theo nó thì những người thuộc dòng họ Vessa và Ambaññha chỉ là những bà la môn trên danh nghĩa (voharavasena) mà thực sự không có quyền gọi như vậy, bởi vì “vài người trong bọn họ đã đi buôn bán và chăn nuôi”.

Phiên phạn ngữ 2 có ghi mục A Bạt sa môn, rồi chua: “Nên gọi A Bạt Đà, dịch là vô tội”, và nói dẫn từ Di giáo tam m uội kinh H. Khảo Xuất tam tạng ký tập 4 thì kinh vừa dẫn được xếp vào loại Thất dịch tạp kinh. Các kinh l ục khác như Khai nguyên lục 3 thì coi là thuộc ngụy kinh, nên hiện đã mất.

A BẠ

T DA KỲ LY

阿

跋耶祗釐

Pàli: Abhayagiri, Abhàyàcala, Abhaya- vihara, Abhayuttara, Uttaravihàra

Tạng: Hjigs med ri

Hán: (pâ) A bà kỳ lê 阿婆祗梨 (d) Vô uý 無畏, Vô uý sơn 無畏山 Tên một ngôi chùa nổi tiếng ở phía bắc cựu đô Anurudha, Srã Laïka, do vua Vaññagàmani Abhaya dựng vào khoảng năm 89 t.dl., tức 217 năm sau khi Đại tự

(Mahàvihàra) do Mahinda lập.

Theo Đại sử (Mahàvaüsa xxxiii. 43–44, xxxv. 119 và xxxvi. 7-36) thì vua Vattagàmani Abhaya bị bọn xâm lược Tamil đánh đuổi ra khỏi cựu đô Anurudha, bèn chạy tr ốn lên phía bắc. Tới rừng Titthàràma, ông gặp Giri, một Ni kiền tử sống ở đó, và bị nhục mạ.

Do thế, sau khi lên ngôi lại, ông bèn san bằng đền thờ Tittharàma của Ni kiền tử và dựng lên một ngôi chùa gồm có 12 phòng, rồi dâng cho Mahàtissa ở Đại tự, vì Mahàtissa đã giúp đỡ ông trong cuộc chạy trốn. Ở đó, Mahàtissa đã lập thành một trường phái, thường gọi là Vô uý sơn trụ bộ (Abhayagirivàsin), mà ta sẽ nói sau.

Sau đó Gajabàhukagàmani (114–136 sau dl) mở lớn qui mô của chùa, tạo nên hồ G àmanitissa để chứa nước cho việc cày cấy nhằm nuôi sống những người ở chùa. Rồi vua Kanittha (167–186) dựng thêm bảo điện (Ratnapàsàda) cho Mahànàga. Sau đó vua Mahàsena (275–301) lại đem cái tượng Phật bằng đá do Mahinda thờ tại Đại tự về thờ tại chùa của Mahàtissa. Những triều đại sau chùa được mở rộng thêm, trồng thêm cây bồ đề. Xá lị và bình bát của Phật cũng đem về thờ ở chùa ấy.

Vào thế kỷ thứ IV, khi Pháp Hiển đến hành hương, Cao tăng Pháp Hiển truyện đã ghi lại tình hình chung của chùa như sau: “Có đại tháp cao 40 trượng, 5000 tăng sống trong ngôi già lam kế bên tháp. Trong điện Phật có để tượng bằng ngọc xanh cao bằng 3 trượng”. Đại tháp nay là tháp Kim phấn của Anurudha, tại phía bắc chùa Ruwanweli dagoba khoảng một dặm rưỡi Anh, thường gọi là tháp Thệ đa lâm (Jetavana dagoba). Bên cạnh tháp hiện còn nền của ngôi đại già lam mà Pháp Hiển đã nói tới. Tháp Thệ đa lâm nguyên lai là chỉ cho chùa Thệ đa lâm ở cách nửa dặm phía đông tháp Kim phấn, nhưng từ thế kỷ XII trở đi thì người ta gọi tháp Thệ đa lâm để chỉ cho tháp Kim phấn, tức tháp A bạt da kỳ ly.

Từ đó trở đi, A bạt da kỳ ly trở nên một trung tâm Phật giáo lớn và hầu như duy nhất của Srã Laïka. Dưới những triều vua Kassapa đệ ngũ, Vijayàhu đệ nhất và nhất là Paràkramabàhu đệ nhất (1153 – 1186), A bạt da kỳ ly đã phát triển huy hoàng. Nhưng với sự b ỏ cựu đô Anurudha vào khoảng thế kỷ thứ XIII, tiếng tăm và vai trò của A bạt da kỳ ly hầu như tan biến một cách mau chóng. Hai cơ sở học viện do nó thành lập dưới tên Uttaramåla và Mahanet vẫn tiếp tục cho đến giữa thế kỷ thứ 15. Rồi với cuộc xâm lược của bọn tư bản phương Tây, A bạt da kỳ ly rơi dần vào quên lãng, cho đến hạ bán thế kỷ 19, cái tên Abhayagiri vihàra mới được dùng lại một cách không chính đáng.

Từ đó trở đi, với những cuộc khai quật và tìm hiểu khảo cổ học được thực hiện, người ta nhận ra vị trí vô cùng quan trọng c ủa ngôi chùa và tháp A b ạt da kỳ ly, không nh ững trong l ịch sử Tích lan mà còn lịch sử Phật giáo thế giới nữa.

Xem thêm Đại Đường tây vức ký 11, Lịch quốc truyện 4, G.E Mitton, The Lost cities of

Ceylon.

VÔ UÝ SƠN TRỤ BỘ (Abhayagirivàsin, Hjigs med rir gnas sde). Khi Mahàtissa tách rời khỏi Đại tự để làm trú trì chùa A bạt da kỳ ly. Ông đã có những quan điểm bất đồng với các thượng tọa sống tại Đại tự. Sau đó đệ tử của Mahàtissa là Bahala- massutissa chính thức thành lập phái Vô úy trụ bộ tách rời khỏi những người sống tại Đại tự mà họ gọi là Đại tự trụ bộ (Mahàvihàravàsin). Rồi không lâu, các thượng toạ ở tại Nam tự (Dakkhiõavihàra) do Uttiya, một người bạn khác của vua Vaññagàmani Abhaya thành lập, ban đầu cũng nhất trí với quan điểm của Vô uý sơn trụ bộ, nhưng rồi cũng bất đồng ý kiến và tách rời thành lập phái Nam sơn trụ bộ (Dakkhiõa- vihàravàsin). Lo sợ trước cảnh phân liệt bộ phái của Phật giáo, vua Vaññagàmani đã tổ chức một cuộc kiết tập, lần đầu tiên viết trên lá bối toàn bộ những kinh điển Pàli và những chú giải về kinh điển. Thế là bây giờ ở Srã Laïka có hai phái chính là Vô uý sơn trụ bộ và Đại tự trụ bộ. Vào khoảng năm 325–350, 60 sư ở tại Vô uý sơn đã chấp nhận quan đ iểm của phái Vetillaka, tức phái Phương quảng, nên bị vua Goñþakàbhaya trục xuất khỏi chùa … Nhưng 15 năm sau, tỳ kheo Saïghamitta từ xứ Châu ly da (Chola) đã thành công thuyết phục vua Mahàsena theo phái Phương quảng. Phái Đại tự trụ bộ bị tấn công, nhiều tỳ kheo phải bỏ chạy. Từ đó, phái Vô uý sơn trụ bộ chấp nhận hoàn toàn quan điểm phái Phương quảng.

Phái Phương quả ng này nguyên từ đời vua Vohàrikatissa (209–301) đã truyền vào Srã L aïka qua trung gian những tỳ kheo thuộc phái Độc tử bộ (Vajjiputta) từ miền Pallàràma ở Ấn độ, mà người đứng đầu là Dhammaruci. Cho nên, sau này khi Vô uý sơn trụ bộ chấp nhận quan điển của phái Phương quảng, họ đồng thời tự gọi mình là những người thuộc phái Dhammarucika, tức phái Pháp Hỷ. Sự chấp nhận ấy đã gây ra việc vua Goñþàbhaya trục xuất

60 tỳ kheo như đã nói. Với hoạt động của Saïgham itta, phái Vô uý sơn chiếm lĩnh toàn bộ hoạt động Phật giáo n hững thế kỷ sau. Giữa những năm 412–414 Pháp Hiển hành hương Srã Lanka, thấy A bạt da kỳ ly có đến 5000 tỳ kheo, trong khi Đại tự chỉ có 3000 thôi. Nửa thế kỷ sau, dưới triều vua Dhàtusena (455–473) Đại tự đã bị các tỳ kheo phái Pháp Hỷ chiếm ở. Đa số những kinh sách như Trường a hàm, Tạp a hàm và Luật tạng do Pháp Hiển mang về Trung quốc đều xuất xứ từ các tỳ kheo phái Pháp Hỷ vừa nói.

Dưới thời vua Silàkàla (518–531) một tác phẩm mang tên Phương quảng pháp giới kinh đ ã do một người đi buôn miền Kàsã tên Purõa mang từ Ấn độ đến và các tỳ kheo ở Vô uý sơn hăng hái chấp nhận và tôn thờ. Qua thế kỷ sau, dưới triều vua Silàmeghavaõõa phái ấy đã dần dần sa đọa. Rồi từ đó, với làn sóng mật giáo từ Ấn độ tràn xuống, nó kết hợp với nền giáo lý mới, gây thành phong trào học Phật khá rầm rộ. Nhưng, những mâu thuẫn trường phái vẫn không giải quyết được, nên sau thế kỷ thứ XII, trường phái này không còn được kể tới nữa.

Thế thì, Vô uý sơn trụ bộ đã chủ trương những gì? Vị tổ sư của phái này là Mahàtissa đã bị trục xuất ra khỏi Đại tự vì đã vi phạm qui luật của phái Đại tự trụ bộ là giao thiệp quá thường xuyên với các hàng tại gia. Điều này, điềm chỉ một phần nào khuynh hướng giáo lý thiệp thế mà v ị tổ sư ấy chủ trương và phản ảnh một phần nào diễn trình tiếp thu quan điểm Phương quảng ủa D c hammaruci và Saïghamitta sau này của trường phái Vô uý sơn. Ngoài ra, ta hiện không có một ghi chép rõ ràng nào về lập trường tư tưởng của trường phái ấy. Một tác phẩm Tích lan thế kỷ thứ XIV mang tên Bộ kinh tập yếu (Nikàyasangraha 11–13) có nói đến Vô uý sơn trụ bộ, nhưng cũng không có chi tiết gì. Trong Hán tạng hiện còn giữ được một dịch phẩm mang nhan đề Giải thoát đạo luận của Ưu ba để sa (Upatissa) do Tăng già bà la dịch vào năm 515. Qua những nghiên cứu của Bapat và Bagchi, ta biết Giải thoát đạo luận từ nguyên uỷ có thể mang tên Vimuttimagga là thuộc trường phái Vô uý sơn. Nếu đem so sánh với Visuddhimagga của Buddhaghosa thường được coi là phái Đại tự, nó đã chứng tỏ có những sai khác đáng chú ý.

Thứ nhất, về đối tượng thiền định, nó chỉ thừa nhận có 38 thứ, trong khi loại trừ ánh sáng và không gian có giới hạn. Nó chủ trương phải phát triển ảnh tượng (nimitta), một điều mà Buddhaghosa chống đối mạnh mẽ. Về tính tình những người tu thiền định, nó đề xuất 14 loại, chứ không phải 6 loại như thông thường.

Thứ hai, về việc phân tích thế giới vật chất, nó đã tăng thêm hai hiện tượng là vật chất sinh ra và vật chất quán tính (middharåpa) cho bảng số 28 hiện tượng vật chất đã sẵn có. Từ đó, rút ra một kết luận khá luận lý liên hệ với hiện tượng tinh thần là hôn và trầm (thãna-middha) xưa nay cho là một, thì nay vì trầm như một quán tính, phải tách rời ra khỏi hôn (thãna). Cuối cùng, nó chủ trương khổ hạnh đầu đà là bất thiện, không có lợi, không tốt, vì chúng chỉ là giả danh mà thôi (nàmapa¤¤atti). Trong liên hệ này, các tài liệu Tích lan, chủ yếu là bản chú thích Đại sử (Mahàvaüsa-aññhaka 175-6) cho biết phái Vô uý sơn đã không thừa nhận quyền uy của phần Parivàra trong Luật tạng. Và điều này không phải không có lý do. M ột mặt, các bộ luật khác không thừa nhận phần này như Phật nói. Mặt khác, như Bộ kinh tập yếu (N ikàyasangraha 10) đã mô tả, phái Vô uý sơn là những người thích hay làm sáng chói pháp (dhamma) nghĩa là họ là những người không chú trọng đến Luật (Vinaya). Do vậy, họ có khuynh hướng đi về phái Phương quảng, đặc biệt là khuynh hướng thiệp thế do Mahàtissa đã đề xuất. Tuy nhiên, phái Vô uý sơn không thể đi đến để tiếp thu hoàn toàn giáo lý Phương quảng của Đại thừa. Họ vẫn giữ một phần n ào những quan điểm chung cốt tủy với phái Đại tự, từ đó đ ã góp sức mình vào công việc duy trì và phát triển nền Phật giáo Srã Laïka trong lịch sử, góp sứ c mình vào sự truyền bá nền Phật giáo ấy đến các nước Đông nam á.

h Xem t êm H.G .A. van Zeyet, EB l t. 25; P.V. Bapat, Vimuttimagga and Visuddhimagga a compa- rative study (Poona, 1937).

A BẠ

T ĐA LA

阿跋多羅

Ph ạn: Avatàra Tạng: Gségs pa babs pa, Hjug pa ham gsegs pa.

Hán: (pâ) A bạt đa la 阿跋多羅, A phạt đa la 阿伐多羅, A phạt đà la 阿伐陀羅 (d) Nhập 入, Vô thượng 無上

Một tạp ngữ Phật giáo tiếng Phạn, vì ý nghĩa hàm hồ nên đã phiên âm. Chữ Phạn nó là Avatàra đến từ động từ Ava + (/tç có nghĩa đi xuống, đậu xuống, hiện xuống, xuất hiện ra, đặc biệt trong liên hệ với sự hiện xuống của một vị thần.

Cho nên, khi đầu đề kinh Lăng già có ghép chữ Lanka với avatàra. Nhiều dịch giả Trung quốc đã có những cách xử lý khác nhau trong đó có cả cách phiên âm avatàra thành a bạt đa la, mà điển hình là của Cầu Na Bạt Đà La với nhan đề Lăng già a bạt đa la bảo kinh. Những cách dịch nghĩa là nhập như bản dịch của Bồ Đề Lưu Chi với Nhập lăng già kinh hay của Thật Xoa Nan Đà với Đại Thừa nhập lăng già kinh hoặc bằng cách chú giải nó với nghĩa vô thượng.

Trong Nhập Lăng già tâm huyền nghĩa, Pháp Tạng đã ghi lại vấn đề như thế này: “A phạt đa (đà) la, đây gọi là hạ nhập vì trong tiếng Phạn, hạ nhập (đi xuống) và thượng nhập (đi lên) đều có những tên khác nhau, duy chỉ từ trên mà đi xuống thì riêng có tên ấy như Nhập bồ tát v.v…. Người giải thích (Kinh Lăng già) 4 quyển đã dịch là vô thượng, ấy là rất sai lầm”. Rõ ràng Pháp Tạng cho ta thấy tình hình rắc rối của ý nghĩa chữ avatàra. Không kể nghĩa vô thượng mà một nhà chú giải nào đó đã cắt nghĩa và Pháp Tạng cho là rất sai lầm, những nghĩa còn lại, tức nghĩa nhập hay hạ nhập cũng chưa lột hết nghĩa của từ avatàra, bởi vì như đã thấy, nó không chỉ thuần tuý là đi xuống hay nhập xuống, mà còn có nghĩa hiện xuống.

Trong chương một của kinh Lăng già tiếng Phạn, ta thấy đức Phật không chỉ đi vào thành Lăng già do lời mời của vua La Bà Na, mà ngài còn hiện ra trên nhiều đỉnh núi khác của thành Lăng già nữa. Do thế, avatàra không chỉ thuần tuý có nghĩa đi vào mà còn có nghĩa hiện xuống n ữa. Vì ý nghĩa phong phú ấy, Cầu Na Bạt Đà La chỉ phiên âm mà không dịch. Dịch nó bằng nhập như Bồ Đề Lưu Chi và Thật Xoa Nan Đà đã làm, thì phải hiểu nghĩa chữ nhập như trong nhập hồn, nhập vía. Nhập vào rồi để hiện ra, hiển hiện ra bên ngoài.

Trong Tạng bản, chữ Laïkàvatàra được dịch là Lankar g÷egs pa như Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Mvy. 1338) đã cho. Đây là một chữ dịch khá lạ, bởi vì động từ g÷egs pa thường ó nghĩa là đi c , dùng đặc biệt cho những nhân vật quan trọng. Nó cũng thường ghép với chữ de bshin để dịch chữ Tathàgata tiếng Phạn. Nếu cứ vào lối dịch đây, thì avatàra có nghĩa như gata, tức có nghĩa đi đến hay ra đi.

Avatàra, như Pháp Tạng đã vạch rõ ở trên, có nghĩa tiêu chuẩn là đưa vào hay đi vào.

Chính Pháp Tạng đã đưa ra thí dụ một tác phẩm mang nhan đề Nhập Bồ Tát. Nhập bồ tát hẳn phải là một dịch thiếu tên tác phẩm Bodhicàryàvatàra của Santideva. Bodhicàryàvatàra tức Nhập bồ đề hành, là một cuốn sách dẫn người ta vào sự thực hành nhắm đến giác ngộ. Nhưng avatàra trong Lankàvatàra không chỉ đơn thuần có nghĩa đi vào, đưa vào mà còn có nghĩa nhập vào như đã nói. Đó là lý do làm cho Cầu Na Bạt Đà La đã phiên âm mà không dịch nghĩa, d ẫu Pháp Tạng khen Bồ Đề Lưu Chi và Thật Xoa Nan Đà, khi hai ông này dịch bằng chữ nhập là đi vào: “Phiên vi nhập giả, đáng danh dã 翻為入者。當名也”.

A BẠT ĐỀ

阿跋

提

Phạn: âpatti Pàli: âpatti Tạng: Ltuï ba Hán (pâ) A bạt đề 阿跋提, A bát để 阿鉢底, Hà bát đế 何鉢諦 (d) Phạm tội 犯罪, Phi 非

Tên một thuật ngữ dùng trong Luật tạng, thường được dịch tội, phi (lỗi lầm) hay phạm.

Nam hải ký qui nội pháp truyện 2 viết: “A bát để, dịch là tội quá (lỗi lầm)”. Phiên phạn ngữ 3 viết: “A bạt đề tội, nên gọi hà bát để, dịch là phạm”, và nói là dẫn từ Thất pháp 2 của Thập tụng luật. Khảo phần Thất pháp của bộ luật này thì không đâu có từ a bạt đề cả. Tuy nhiên, việc đề nghị dịch a bạt đề bằng phạm chứng tỏ tác giả Phiên phạn ngữ muốn gợi lên sự chú ý về nội dung đích thực của khái niệm tội trong Phật giáo, bởi vì thông thường khái niệm tội có một nội dung tương đối khá hàm hồ, trong khi khái niệm a bạt để (àpatti) mang những ý nghĩa hết ức rõ ràng. âpatti s do động từ à + pat tạo thành, có nghĩa sự đụng phải, chạm phải, sự vi phạm n điều gì mình đã hứa. Tội như thế là một sự vi phạm vào những gì mình đã hứa, hay hững chống lại những qui luật tự nhiên.

Trong quá trình lý giải, khái niệm vi phạm dần dần trở nên phong phú, vì có những sự vi phạm chỉ xảy ra đối với những qui ước do con người đặt nên, trong khi có những vi phạm đối với những điều, mà con người cho là tự nhiên. Ví dụ, nói láo là một vi phạm đối với khuynh hướng tự nhiên của con người, hay giết người cũng thế. Trong khi đó, băng qua đường khi có đèn đỏ, là một vi phạm đối với qui ước. Sự phân biệt giữa hai loại vi phạm này đã làm cơ sở cho phạm trù tính tội và già tội, mà sau này Du già sư địa luận 99 đã bàn cãi một cách rộng rãi. Tính tội là những tội do vi phạm qui luật tự nhiên, trong khi già tội là do vi phạm những qui luật qui ước. Sự phân biệt này đã xuất phát từ quan niệm thường giới và biệt giới của Long Thọ trong Đại trí độ luân 13. Long Thọ nhận ra trong Phật giáo có hai hệ thống giới luật, một bên gọi là giới (sãla), và bên kia là luật (vinaya). Hệ thống giới xuất hiện hầu như một cách nhất quán trong giới luật đại thừa, bao gồm 10 điều, tức không giết người, không trộm cắp v.v…

Còn luật, chỉ cho Luật tạng, bao gồm hàng trăm điều khoản được truyền tụng là do đức Thích T ôn chế định. Long Thọ gọi giới là thường giới, và luật là biệt giới. Những quan niệm về giới luật đây sau đó đã ảnh hưởng rất rộng rãi lên các tôn phái. Thiền tôn đã đưa ra thuyết tự tính giới. Mật tôn đã chủ trương thực hiện bồ đề tâm giới.

Việc truy nguyên khái niệm tội về chữ a bạt đề tiếng Phạn do thế luôn luôn nhắc nhở nội dung thực sự của tội là gì. Ngoài cách phân loại tính tội và già tội, người ta còn đưa ra thuyết năm nhóm tội và bảy nhóm tội, rất phổ biến trong các luật bộ. Pháp yếu tập (Dhs. 1329) đã nêu lên lối phân chia đó, gọi là ngũ thiên tội (pa¤ca-àpattikkhandha) và Thất tụ tội (satta-àpattikkhandha). Bản Nghĩa sớ (Dhs.A. 394 Atthasàlini) đã giả thiết ngũ thiên gồm Ba la di (pàràjikà ), Tăng già bà thi sa (sanghàdisesa), Ba dật đề (pàcittiya), Ba la đề để xá ni (patidesanãya) và Đột cát la (dukkaña). Thất tụ gồm năm thứ tội trên cộng thêm thâu lan giá (thullaccaya) và ác ngữ (dubbhàsita).

Phạn bản Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại gia sự (Målasarvàstivàda-vinayavastu GM. iii. 3. L09) cũng nói đến ngũ thiên tội như trên với tên Phạn ngữ là pàràjika, sanghàva÷eùa, pàtayantika, pratide÷anika và duùkçta. Pàtayantika cũng còn viết là pàtattika, pàpattika, pràya÷cittika. Riêng tội ba dật đề còn được chia làm hai loại: Ni tát kỳ b a dật đề (nissaggiya-pàcittiya hoặc naiþsargika-pàtayantika) và đơn ba dật đề (p àtày antika hoặc suddha-pàtayantika). Lối chia này giống thuyết ngũ tội của Du già sư địa luận 99. Xem mục TỘI.

Xem thêm Vin. v. 118; Vin. iv. 31; Vin.A. iv. 886; A.I. 86-8; Vin. i. 234; ii. 88, v. 115;

Đại thừa nghĩa chương 7, Bách luận sớ T, Đại tỳ bà sa luận 116.

A BẠT ĐỘ LỘ CHÁ NA.

阿跋度路柘那

Phạn: Apadaracànà.

Hán: (pâ) A bạt độ lộ chá na

阿跋度路柘那 (d) Bất yếu ngữ 不要語

Một trong ba ác hành thuộc về miệng.

Tứ a hàm mộ sao giải T viết: “Khẩu khổ hành, tức những hành vi xấu ác thuộc về miệng c ó ba: bất như, vô như và bất yếu chi ngôn ...... Về bất yếu chi ngôn, những lời nói thêm bớt không thực tế, có ba: phi thời, nói không đúng lúc; phi đế, nói không đúng sự thật; và phi nghĩa, nói không có lợi. Cả ba được gọi chung là a bạt độ lộ chá na". Cùng nguyên tác với Tứ a hàm mộ sao giải bản biệt dịch mang tên Tam pháp độ luận Tr.

chép về ba khẩu ác hành gồm bất thật, bất hư và ỷ ngữ. Về ỷ ngữ, tức điều mà Tứ a hàm mộ sao giải gọi là “bất yếu chi ngôn" và ghi trong nguyên ngữ Phạn là a bạt độ lộ chá na, nó nói có ba: bất thời, nói không đúng lúc, được giải thích với thí dụ như trong trường hợp một đám cưới mà lạ i thảo luận về đề tài vô thường; bất thành , nói không đúng sự thật, như một người chưa chứng đ ược nhất thiết trí mà tưởng rằng mình đã chứng và tuyên bố với mọi người là mình đã chứng; vô nghĩa, nói nhữn g điều không có lợi, như nói về các đề tài ca, múa, ưu sầu.

A BẠT TRA

阿跋

吒

Phạn: Abhadra ?

Hán: (pâ) A bạt tra 阿跋吒 (d) Hồi phục 洄復

Tên một cư sĩ Ấn độ thời đức Phật tại thế, liên hệ đến việc chế định điều luật 7 tăng tàn và điều 6 ni tát kỳ ba dật đề.

Về điều 7 tăng tàn, Ma ha tăng kỳ luật 6 chép: “A Bạt Tra là thí chủ của tỳ kheo Xiển Đà. Vị tỳ kheo này muốn xây một phòng riêng và được A Bạt Tra vui lòng giúp đỡ tiền bạc. Nhưng Xiển Đà tham lam xây một phòng thật lớn khiến A Bạt Tra đưa tiền hai lần gồm 1000 tiền vàng m à vẫn thiếu, phải đến xin lần thứ ba. Điều này làm A Bạt Tra mất đi tin tưởng không cho thêm nữa. X iển Đà về đốn một cây lớn để xây tiếp làm động chạm đến mẹ con con quỉ đang ẩn náu trên đó. Đức Phật nhân việc này chế định điều 7 tăng già bà thi sa về việc làm phòng ốc lớn.

Ma ha tăng kỳ luật 9 cũng kể chuyện A Bạt Tra mặc hai áo bạch điệp đến tịnh xá Kỳ hoàn thăm Phật. Trưởng lão Ưu Ba Nan Đà gặp, thấy đẹp muốn xin, bèn dùng khoa ăn nói của mình để buộc A Bạt Tra cuối cùng phải cởi một áo cho Ưu Ba Nan Đà. Khi trở về, A Bạt Tra b ực tức, nói với những người sắp sửa đến lễ Phật là Sa môn cướp của người và khuyên họ không nên đến nữa. Phật nhân đó, chế điều luật 6 ni tát kỳ ba dật đề về việc cấm xin áo nơi những cư sĩ hay vợ cư sĩ không phải bà con.

Nhân vật A Bạt Tra này không thấy xuất hiện trong điều 7 tăng tàn và điều 6 ni tát kỳ ba dật đề của các bộ luật khác, tuy nội dung câu chuyện đương thời thống nhất với nhau. Điều 7 tăng tàn, kể chuyện vị tỳ kheo muốn xây một phòng lớn không đủ tiền phải đến phá cây cối gây b ất mãn với dân chúng địa phương. Điều 6 ni tát kỳ ba dật đề chép vị tỳ kheo đã dùng tài ăn nói của m ình để bắt m chiếc áo họ đang mặc cho mình khiến họ mất đạo tâm.

ột người cư sĩ cúng Về tên tuổi các nhân vật trong hai câu chuyện, xem bản tóm tắt sau về người cúng và vị tỳ kheo:

Tăng kỳ: Ma ha tăng kỳ luật Căn bản: Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại da Tứ phần: Tứ phần luật Ngũ phần: Ngũ phần luật Thập tụng: Thập tụng luật

Bảng 2: Tăng tàn điều 7

Văn bả n ĩ Cư s Tăng kỳ 8 A Bạt tra Căn bản 12 Một bà la môn Tứ phần 3 Vua Ưu Điền Quốc vươn Ngũ phần 3 g

Thập tụng 4 Quốc vương phu nhân Vinaya 3 Các cư sĩ T o ỳ khe Xiển Đà Xiển Đà Xiển Đà

Xiển Đà

Xiển Đà Channa Bảng 1: Ni tát kỳ ba d ật đề đi ều 6

Văn bản Tăng kỳ 9 A Bạt Tra Căn bản 19 Trưởng giả Tứ phần 7 Trưởng giả Ngũ phần 4 Hảo Ý trưởng giả Thập tụng 6 Một cư sĩ Vinaya 3 Con thương gia Setthiputta ư sĩ T C ỳ kheo Ưu Ba Nan Đà Ô Ba Nan Đà Bạt Nan Đà Bạt Nan Đà

Bạt Nan Đà Upananda Về tên Phạn của A Bạt Tra, Phiên Phạn Ngữ 6 dịch là hồi phục, tức chỗ nước xoáy lại, hẳn đã suy từ chữ àpàtà tiếng Phạn, nếu không là chữ avaña. âpàtà có nghĩa là đổ xuống, dồn uống, còn avaña x có nghĩa là cái lỗ, chỗ trống, có thể chỉ chỗ trống của chỗ nước xoáy. Nhưng h ai chữ này thường ít khi dùng làm tên người. Cho nên chúng tôi vẫn đề nghị tên Phạn của A à abhadra Bạt Tra l .

A BỆ

阿鞞

Phạn: A÷vajit, A÷vaka, A÷vaki.

Pàli: Assaji.

Tạng: Rta thul.

Hán: (pâ) A thuyết thị 阿說市, A thấp phược thị đa 阿濕縳氏多, A thâu ba du kỳ đa 阿 輸波踰祗多, A thấp phược phạt đa 阿濕縳伐 多, A thủ bà kỳ 阿首婆耆, A thâu ba kỳ 阿輸波 祗, A xả bà kỳ 阿捨婆耆, A xa du thì 阿奢踰時, A thấp bà thị 阿濕婆恃, A xa bà xà 阿奢婆闍, A thấp bà thệ 阿濕婆誓, A nhiếp đá 阿攝哆, A xà đô 阿闍都, A thâu thật 阿輸實, A thấp bạc ca 阿濕薄迦, A thuyết khả 阿說可, A thấp bà 阿濕婆, A thấp phiền 阿濕繁, Bạt trí trí 跋 致, Xá bà k 智 ỳ 舍婆耆, Át bễ 頞脾, Át bệ 頞鞞, An bệ 安陛, A bệ 阿鞞, A thâu 阿輸, A nhiếp 阿攝 (d) Mã thắng 馬勝, Mã tinh 馬星, Mã sư 馬師, Điều mã 調馬

Tên vị trưởng lão a la hán trong nhóm năm tỳ kheo cùng khổ hạnh với thái tử trước khi đắc đạo và cũng là những người đầu tiên được nghe chính pháp của Phật.

Các tài liệu Bắc phương như Phổ diệu kinh 4 và Phương quảng đại trang nghiêm 6 nói rằng nhóm năm người này nguyên lai là con em của các đại thần do lệnh vua Tịnh Phạn đi tìm và hầu hạ thái tử; nếu nửa chừng họ bỏ rơi thái tử và trở về thì nhà vua sẽ tru lục cả năm họ. Năm người này theo dấu tìm đến địa phận nước Ma kiệt đà nhưng không gặp được thái tử và cũng không dám trở về, do đó cùng nhau ở lại một khu rừng. Các tài liệu này không cho biết gì rõ thêm về thân thế của cả năm vị đó.

Về sự kiện vua Tịnh Phạn sai người đi tìm thái tử này, Quá khứ hiện tại nhân quả kinh 3 nói là ua sai v vị sư phó của dòng họ Thích và vị đại thần, nhưng không nói rõ họ là những ai.

Trong khi đó, Phật bản hành tập kinh 25 thì nói là con trai của vị quốc sư của dòng họ Thích tên là Ưu Đà Di.

Theo tài liệu Pàli Từ điển danh từ riêng Pàli, (DPPN, II. 104) thì trong nhóm năm người này, Koõóa¤¤a (Kiều Trần Như) là người bà la môn trẻ nhất trong 8 người xem tướng thái tử, và bốn người kia là con trai của bốn người bà la môn khác. Họ được cha căn dặn là nên đi theo thái tử nếu ngài xuất gia. Lược bỏ những dị biệt giữa các nguồn tài liệu Hán và Pàli, ta có thể kết luận rằng A÷vajit (Pàli: Assajã) là người ở Ca tỳ la vệ và có những quan hệ mật thiết với dòng họ Thích.

Trung a hàm kinh 56 (kinh La ma) cho biết, từ Bồ đề đạo tràng, Phật đến Lộc uyển lần đầu tiên chuyển pháp luân. Trong khi hướng dẫn họ, Ngài chia họ làm hai nhóm. Nhóm thứ nhất, ba người đi khất thực, hai người ở lại để được giáo hoá. Tiếp theo, hai người đi khất thực và ba người ở lại để được giáo hóa. Kinh Thánh cầu của Trung bộ kinh (M. i. 173 Ariyapariyesanasutta) cũng chép thế.

Đại phần của Luật tạng (Vin. i. 12-13), Ngũ phần luật 15 và Tứ phần luật 32 đều cho biết nhóm hai người được ở lại ấy là A÷vajit và Mahànàma, và hai người này chứng pháp nhãn thanh tịnh sau cùng.

ăng nhất a hàm kinh T 3 (tham chiếu A. i. 23) ghi nhận rằng, theo lời Phật, trong các đệ tử của ng ài, vị tỳ kheo dẫn đầu về uy dung đoan chính, đi đứng dịu dàng, là tỳ kheo Mã Sư

(A÷vajit).

A÷vajit cũng thường được nhắc nhở nhiều do liên quan đến trường hợp theo Phật của hai vị thượng túc đại đệ tử là Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên.

Xét chung, các tài liệu Phạn Hán và Pàli đều đồng ý với nhau rằng sự kiện này xảy ra tại Vương xá (Phạn: Ràjagçha, Pàli: Ràjagaha), trong lúc A÷vajit khất thực.

Về chi tiết, Đạ i phần của Luật tạng (Vin. i. 39-40) kể rằng, sau khi nghe Xá Lợi Phất hỏi về tôn sư và giáo pháp, Assajã (Phạn: A÷vajit) thú nhận mình mới vào đạo, nhưng không ám chỉ cỡ tuổi nào, do đó không thể hiểu và trình bày hết giáo pháp của Phật. Rồi Assajã đọc bài kệ nổi tiế ng sau đây:

Ye dhammà hetuppabhavà T esaü hetu tathàgato àha Tesaü ca yo nirodho

Evaü vàdi mahàsama õo'ti (Pháp nào do nguyên nhân sinh, Như Lai nói nguyên nhân chúng, và về sự diệt tận của chúng, đức Đại sa môn nói như vậy).

Bài kệ này cũng rất phổ biến trong Đ ại thừa và cả trong Mật giáo. Nguyên văn tiếng Phạn được dẫn của nó như sau (Ma thường hàvastu iii. 62)

Ye dharmà hetuprabhàvà he tuü T esàm tathàgato hy avadat Tesàm ca yo nirodho Evaü vàdi mahàsramaõaþ lục Trong Phổ diệu kinh 8 và Phương quảng đại trang nghiêm 8, bài kệ này được nói khác đi. Nguyê hổ diệu kinh n văn Hán dịch của P chép:

Ngô sư thiên trung thiên Tam giới vô cực tôn Tướng hảo thân trượng Thần thông do hư khô ng Hoá huấn khử ngũ ấm Bạt đoạn thập nhị căn Bất tham thiên thế vị Tâm khai tịnh pháp môn

吾師天中天 三界無極尊 相好身丈六

神通猶虛空

化訓去五陰 拔斷十二根 不貪天世位 心開淨法門 (T hầy tôi, vị Trời trong các trời, đấng chí tôn vô cực của ba cõi, thân đẹp đẽ trượng sáu, thần thông như hư không. Ngài giáo hóa trừ khử năm ấm, nhổ bứt 12 căn, không tham ngôi vị báu cõi trời, tâm mở pháp môn thanh tịnh).

Trong Ngũ phần luật 16 của Hóa địa bộ (Mahã÷àsaka), nội dung đại khái tương đương đồng với Pàli và Phạn đã dẫn, nhưng kết luận hơi khác: hết thảy các pháp đều không, không có hủ tể. Trung bản khởi kinh c T cùng một sắc thái triết học như Ngũ phần luật chép: “Nguồn gốc của hết thảy pháp là do nhân duyên, chúng là không, là vô chủ; lắng tâm thì đạt được bản nguyên, và do đó được gọi là sa môn”.

Về cỡ tuổi, Phổ diệu kinh 8 cũng như Tứ phần luật và Ngũ phần luật đều ghi nhận rằng theo lời tự nhận của A÷vajit, lúc bấy giờ A÷vajit tuổi còn quá trẻ, và hình như khoảng 20 tuổi hơn. Tứ phần luật còn thêm 1 chi tiết khác với các tài liệu khác: bấy giờ A÷vajit là thị giả của Phật ở Vương xá, và như vậy đáng kể đây là vị thị giả sớm nhất của Phật.

Các tài liệu Pàli (SnA. i. 328; Dhp. iv. 150; Ap. i. 31) còn cho biết thêm rằng do sự kiện đưa Xá Lợi Phất về với Phật, nên Assajã luôn luôn được tôn giả Xá Lợi Phất kính trọng hết sức.

Nếu cùng ở chung trong một tịnh xá, thì tôn giả Xá Lợi Phất trước hết kính lễ Phật và tiếp th eo đó kính lễ Assajã. Nếu ở khác tịnh xá, nếu biết được Assajã ở đâu thì trước khi đi ngủ, Xá L ất chắp tay hướng về phía đó mà hành lễ, và khi ngủ thì nằm quay đầu cũng về hướng đó. ợi Ph Sự kiện này Đại sự (Mahàvastu iii. 56-67) không nói tới.

Đại tỳ bà sa 129 kể một câu chuyện khác về A÷vajit (trong bản Hán, gọi là Mã Thắng): Lúc bấy giờ, Phật ở tại Thất la phiệt, tức Xá vệ (øràvastã), trong rừng Thệ đa (Jetavana: Kỳ viên). Bí sô Mã Thắng là bậc a la hán, muốn biết bốn đại chủng vĩnh viễn diệt tận ở nơi nào, bèn nhập định và vận thần thông thứ tự lên các thiên giới, từ cõi trời Tứ thiên vương cho đến Đại phạm. Tất cả đều không trả lời được. Sau đó, ngài trở về hỏi Phật và được giải đáp thoả mãn. Câu chuyện tương tợ cũng được nhắc đến trong kinh Kevaddha của Trường bộ kinh (D. i. 215, Kevaddhasutta) qua lời tường thuật của chính đức Phật. Nhưng ở đây, kinh chỉ nói: trong c húng tỳ kheo này có một tỳ kheo kia (bhåtapubbaü ..... imasmiõ yeva bhikkhusamghe a¤¤atarassa bhikkhuno ... ). Kinh Kiên cố của Trường a hàm kinh 14 cũng vậy, chỉ nói: trong chúng này, có một tỳ kheo.

Đương thời Phật, đối với các người ngoài đạo Phật, A÷vajit được coi như một tỳ kheo danh tiếng. Tạp a hàm kinh 5 (kinh số 110 tương dương với Cåëasaccakasutta, M. i. 228).

Kinh này cho biết, bấy giờ Phật trụ ở Tỳ xá ly (Pàli: Vesàli), Tát Giá Ni Kiền Tử (Pàli:

Saccaka Nigaõñhaputta) tìm đến tỳ kheo A Thấp Ba Thệ (Pàli: Assajã) hỏi về yếu nghĩa mà Phật thuyết. Assajã trả lời vắn tắt: Phật dạy quán sát năm uẩn là vô thường, khổ, không, phi ngã (Pàli: sabbe saïkàr à aniccà, sabbe dhammà anattà (hết thảy các hành là vô thường, hết thảy các pháp là vô ngã). Tát Giá Ni Kiền Tử tuyên bố ông đánh giá thấp những lời ấy và đích thân tìm đến để tranh luận với Phật.

Tạp a hàm kinh 37 (kinh số 1024 tương đương với Assajisutta S. iii. 124) chép: lúc bấy giờ Phật trú tại Xá vệ, trong rừng Kỳ Thọ, và tôn giả A Thấp Ba Thệ trú ở giảng đường Đông viên Lộc tử mẫu. Tôn giả bệnh nặng, không thể nhập định được nên rất buồn rầu bất an (Hán:

biến hối 變悔). Phật thân hành đến thăm và giảng giải rằng, khi một tỳ kheo đã thấy rõ nguyên lý vô ngã đối với năm uẩn, thì dù không thể nhập định được nhưng cũng không nên vì thế mà nghĩ rằng mình đã thụt lùi trong sự thiền định. Một tỳ kheo khi đã chứng được nguyên lý vô ngã th ì các lậu hoặc đã vĩnh viễn bị diệt trừ, tâm giải thoát, tuệ giải thoát, vị ấy thành tựu quả vị a la hán; không còn tái sinh nữa. Sau khi nghe Phật giảng giải, tôn giả hoan hỉ, phấn khởi, do đ ó mà là nh bệnh luôn. Không có tài liệu nào kể cả Hán và Pàli, cho biết cuối đời của A÷vajit như thế nào.

A BỆ BẠT TRÍ

阿鞞 跋致

Phạn: Avinivartanãya, avaivartika, avivartika.

Tạng: Phir mi ldog pa Hán: (pâ) A tì bạt trí 阿毗跋致, A bệ bạt trí 阿鞞跋致, A duy việt trí 阿惟越致, A bệ 阿 鞞 (d) Bất thối 不退, Vô thối 無退, Bất thối chuyển 不退轉

Một thuật ngữ Phật giáo chỉ sự không thối lui khỏi địa vị bồ tát.

Đại trí độ luận 4 viết: “Nếu bồ tát đối với một pháp mà chứng được sự khéo tu niệm, thì gọi là bồ tát a bệ bạt trí. Những gì là một pháp? Thường nhất tâm tu tập các thiện pháp, như các đức Phật, vì thường nhất tâm tu các thiện pháp, nên đã chứng đắc a nậu đà la tam miệu tam bồ đề. Lại nữa, bồ tát nếu có được một pháp thì đó là tướng của a bệ bạt trí. Những gì là một pháp? Là chính trực tinh tấn … thường hành, thường tu, thường niệm, tinh tấn cho đến lúc có thể đưa người chứng được a nậu đa la tam miệu tam bồ đề, như đã rộng tả trong kinh. Lại nữa, nếu được hai pháp, đó là tướng của a bệ bạt trí. Những gì là hai pháp? Là biết rằng hết thảy các pháp không thật, mà cũng không niệm xả bỏ chúng sinh. Những vị như vậy gọi là bồ tát a bệ bạt trí. L cương không ại nữa, được ba pháp là (1) nhất tâm phát nguyện mong thành Phật đạo, như kim rung không vỡ, (2) có bi tâm đối với hết thảy chúng sinh đến tận xương tủy, (3) được ban châu tam muội, có thể thấy được chư Phật ở hiện tại, bấy giờ được gọi là a bệ bạt trí”.

A bệ bạt trí như vậy được qui định là một phẩm chất của bồ tát, bởi vì có vị là bồ tát thối chuyển và có vị là bồ tát không thối chuyển, giống như a la hán cũng có bậc thối pháp và bậc k hông thối pháp. Tính chất không thoái bộ ấy được qui định ở đ iểm một lòng hoàn thành những việc tốt, siêng năng tích cực hoàn thành những việc đó, không bao giờ rời bỏ chúng sinh, kiên trì làm việc, lòng thương bao la, muốn gặp được các đức Phật.

Thập trú tì bà sa luận 4 còn xác định thêm là vị bồ tát A duy việt trí thì có lòng đối xử bình đẳng với tất cả chúng sinh, không ganh tị lợi dưỡng với người khác, không nói lỗi lầm của p g khác. Nếu đầy đủ năm phẩm háp sư, tin và vui theo giáo pháp thâm diệu, khen chê đều khôn hất ấ c y, người ấy sẽ không thoái chuyển, không lười biếng bỏ bê việc thực hiện a nậu đa la tam miệu tam bồ đề. Trái lại, thì gọi là duy việt trí, tức thoái chuyển.

Đây là cách qui định a bệ bạt trí như một nhân tố của sự giác ngộ hoàn toàn. Nói cách khác, trên con đường tiến về sự giác ngộ hoàn toàn, người thực hành phải có một lòng tin sâu xa mạnh mẽ, tích lũy các pháp lành, để không bị thoái chuyển mà rơi vào địa vị của nhị thừa. Nó như vậy có nghĩa, người ấy chỉ có một con đường để tiến lên thành một vị giác ngộ hoàn toàn.

Nếu tách rời ra thì chỉ trở thành thoái chuyển và đạ t đến những kết quả khác hơn. Đây là căn cứ trên quan điểm giác ngộ hoàn toàn để qui định tính chất và nội dung của a bệ bạt trí, chứ không phải thuần túy trên một quan điểm chung chung.

Xem thêm Đạo hành bát nhã kinh 6, Phóng quang bát nhã kinh 12, Đại phẩm bát nhã 16, Huyền ứng âm nghĩa 2, Pháp hoa kinh huyền tán 9, Tuệ lâm âm nghĩa 27 và 45, A di đà kinh thông tán sớ Tr, Tam giáo danh nghĩa 2, A di đà kinh sớ sao sự nghĩa 2, Phiên dịch danh nghĩa tập 5.

ABHAYâKARAGUPTA

Phạn: Abhayàkaraguptapàda , Abhayakàra- gupta, Abhayàkara.

Tạng: ÿjigs med þbyuï gnas sbas pa, ÿjigs med þbyuï gnas sbas paþi shabs.

Tên một tác gia và dịch giả nổi tiếng của Phật giáo Ấn độ và Tây tạng.

Theo Pháp sử (Chos hbyun) của Bu Ston và Lịch sử Phật giáo Ấn độ (Rgya gar chos hbyun 123a-124a) của Tàranàtha và những tài liệu Tây tạng khác thì Abhayàkaragupta sinh ở Gauóa dưới thời vua Ràmapàla. Sau khi đã theo học những môn thế học, Abhàyakaragupta đi xuất gia và trở thành một nhà sư nổi tiếng, được mời đến ở tại học viện Vikrama÷ilà dưới sự bảo trợ của người con vua Subha÷rã. Vào giai đoạn đó, nhiều nhà sư Ấn độ vượt rặng Hy mã Lạp Sơn để lên truyền giáo ở Tây tạng, trong đó có nhiều người xuất thân từ Vikrama÷ilà. Abhayakàragupta lúc ấy là một tác gia lớn về Mật giáo, viết gần 30 tác phẩm hiện đang còn giữ trong tạng Tây tạng, hầu hết đều thuộc về Mật giáo, như ørãkàla-cakroddàna, ørã-cakrasaüvaràbhisamaya, øvàdhiùñhànakramopade÷a-nàma, Cakra÷ambarà- bhisamayopadeùa, ørã-sambuñatantraràjañãkà-àm-nàyama¤jarã-nàma, ørã-buddhakapàlamahàtan-traràjañãkà-abhayapaddhati-nàma, Pa¤hacakrama -matañãkà-candraprabhà-nàma, v.v… Ngoài ra, Abhayàkaragupta còn là dịch giả từ tiếng Phạn ra Tây tạng những tác phẩm như ørãmahàkàlasàdhana-nàma, ørãmahàkàlàn-tarasàdhana-nàma, Siddhai-kavãrasàdhana, Vajrayogamålàpattikarmasàstra, Kàlisårya-cakrava÷a-nàma, Gaõacakrabåjàkrama-nàma, và S . Thêm vào đó, ông đã tự viết một tác phẩm bằng chữ Phạn nói aükùiptavajravàràhisàdhana về phép quán đảnh, tức Abhiùeka-prakaraõa, và tự tay mình dịch nó qua tiếng Tây tạng.

Mặc dù, Abhayàkaragupta đã có những đóng góp to lớn như thế cho nền Phật giáo Tây tạng, và do đó đã được tôn thờ một cách long trọng tại đấy, ta hiện vẫn chưa thể xác định xem Abhayàkaragupta đã qua sống ở Tây tạng hay không. Các tư liệu Tây tạng hoàn toàn im lặng v ề vấn đề này. Về niên đại, ngày nay người ta thường đồng ý coi Abhayàkaragupta mất vào năm 1125 s.dl., nhưng không biết thọ bao nhiêu tuổi và ở đâu.

Ở Tây tạng có nhiều truyền thuyết về quyền năng và tri thức của Abhayàkaragupta được phổ biến, như chuyện nữ thần Dàkinã đến thử thách, chuyện những người bị đem tế thần được giải cứu, chuyện giúp đánh giặc Turuùka. Nhưng chúng không đóng góp nhiều cho việc giải quyết một cách chính xác những nghi vấn liên hệ đến cuộc đời của Abhayàkaragupta lắm.

Xem thêm EB 1 t.28; G. Filliozat, L'inde classique II t. 450.

Ở Ấn độ, Saddhanamàlà (1. 579) đã dẫn tên Abhayàkaragupta.

A BIỀU NGHIỆT Đ

A

阿

瓢蘗多

Phạn: Abhyuóg ata Tạng: Zaï yag Hán: (pâ) A biều nghiệt đa 阿瓢蘗多 (d) Cao xuất 高出

Tên đơn vị số của kinh Hoa nghiêm

Phạn bản kinh Hoa nghiêm (Gvy. 103) xếp vào hàng thứ 34 kể từ koti (107) tức tương đương với 1056x(2exp30), tên Phạn là Abhyudgata. Phiên dịch danh nghĩa đại tập bảng số 2 (Mvy. 7862) và bảng số 1 (Mvy. 7734) đều ghi Atiyudgata và có Tạng dịch là Zaï yag. Trong Hán bản thứ tự và số lượng của A biều nghiệt đa có sai khác đôi chút. Hoa nghiêm kinh 29 (Bản 60 quyển) và Hoa nghiêm kinh 45 (Bản 80 quyển) đã xếp nó vào hàng thứ 35 kể từ câu chi nhưng lần lượt được dịch ra tên là Cực cao, tương đương với 1080x(2exp31) và Cao xuất, tương đương với 1056x(2exp31). Chỉ trong Hoa nghiêm kinh 10 (Bản 40 quyển) mới có tên A biều nghiệt đa được x ếp vào hàng thứ 48 kể từ Câu chi, và tương đương với 1056x(2exp44).

Thừa số đầu trong tích số mũ của A biều nghiệt đa trong Phạn bản kinh Hoa nghiêm và Hán dịch bản 40 quyển và 80 quyển giống nhau, nhưng thừa số sau khác nhau cho thấy có sự thêm vào những số mới trong hai bản Hán dịch 40 quyển và 80 quyển. Riêng Hán bản 60 quyển có thừa số đầu của tích số mũ khác với cả ba bản kia, vì 1 Câu Lê trong Hán bản 60 quyển tương đương với 1010, trong khi Phạn bản và hai Hán bản còn lại cho 1 koñi (hoặc câu chi), tươ ng đương với 107 . Đ ể dễ thấy, xem biểu sau: Văn b ản STT

Tên số Mvy. 7734 Mvy. 7862 Số HN 40 48 A biều nghiệt đa 1056x(2exp44) HN 60 35 Cực cao 1080x(2exp31)

HN 80 35 Cao xuất 1056x(2exp31)

Gvy. 34 Abhyudgata 1056x(2exp30)

Atyuógata Atyudgata

35 37 A CA

阿

迦

Phạn: Arka Pàli: Akka Tạng: Ar kar Hán: (pâ) A ca 阿迦, A la ca 阿羅歌, Át ca 遏迦 (d) Nhật hoa 日花

Tên một loại hoa lá lớn, thường dùng trong việc tế tự, có tên khoa h ọc là Calotropi gigantea. Cũng có tên khoa học khác là Asclepias gigantea. Tên tục là Màdàr.

Về từ nguyên, nó được coi như có gốc từ động từ arch, do đó có nghĩa là mặt trời. Phiên phạn ngữ 10 viết: “A ca hoa, nên dịch là mặt trời (nhật)”. Đây là dẫn từ Huyền ứng âm nghĩa 45: "A ca hoa, nên đọc là a la ca hoa. Đây gọi là bạch hoa ". Chữ bạch (白) có thể do đọc chữ nhật (日 ) thành. Phiên dịch danh nghĩa tập 3 cũng chép: “Hà la ca hoặc a ca, đây gọi là bạch hoa”.

Căn cứ theo Pàli thì akka là một loại dây leo có thể dùng làm dây cung (M. i. 429, Cåëamàlånkya- sutta), làm vải để may áo quần (Vin. i. 300, akkavala), hay làm phên dậu

(V in. ii.154, akkavàña).

A ca là một loại cây dùng trong việc tế tự của bà la môn giáo. Phạn thơ trăm đường (øBr IX. 1.1.4 và 42) qui định dùng lá a ca để dâng cây a ca trong lễ tế øatarudriya, tế xong thì quẳng xuống hố hay đốt vì sợ người đạp phải thì mắc tội. Sau đó, nó còn đồng nhất a ca với A gui (øBr. X.3.4. 3-5), vì a ca (arka) nguyên là thần mặt trời.

Có lẽ vì do việc bà la môn dùng a ca trong các lễ tế của họ, nên Du ồ tát địa trì kinh B 7 đã xếp nó vào loại bất tịnh vật, không nên cúng Phật.

già sư địa luận 44 và Xem thêm Bồ tát giới kinh 5, ...

Tuy nhiên, sau này hình như A ca đã được đưa trở lại vào trong bản danh mục các thứ cây dùng trong những phương thuốc của mật giáo. Đại Phật đỉnh quảng tụ đà la ni kinh 3 phẩm Như Lai Phật đỉnh tạo trân bảo ghi lại hai phương thuốc, trong đó phương Hảo như bảo châu có dùng đến 3 lượng a ca thị la. Rồi trong phẩm Tổng nhiếp nhất thiết chư bộ thủ ấn của quyển 5 lại thấy xuất hiện việc dùng a ca chỉ sử la như một vị trong phương thuốc nhằm hàng phục các lo ài trời rồng quỉ thần.

Thị la hay chỉ sử la đương nhiên là những phiên âm của Ksãra tiếng Phạn và có nghĩa là nhựa cây hoặc nước cốt vắt từ cây ấy ra. Vậy hai phương thuốc trên đã dùng đến nhựa cây hoặc n ước cốt vắt từ cây a ca.

Ma ha tăng kỳ luật 20 có đề cập đến một loại vải bông (tåla) gọi là a già đâu la hay vải bông do a ca dệt nên. Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại gia cũng có nói đến loại vải bông át ca. Các bộ luật khác gồm Ngũ phần luật 9 và Tứ phần luật 19 thì không thấy đề cập tới loại vải bông ấy. Luật tạng Pàli (Vin. iv. 170) cũng không nói đến loại vải bông nào có tên a già hay át ca, tuy trong một trường hợp khác (Vin. i. 30 ) 0 lại nói đến khả năng dùng a ca để dệt vải (a kkanala). Muốn rõ hơn, xem mục A CƯU LA.

A CA L

A

阿

迦羅

Phạn: Aïga Tạng: Yal lag Hán: (pâ) A già la 阿伽羅, Ương già la 鴦伽羅, An khư 安佉 (d) Tiết phần 節分

Tên mẫu tự của vương quốc Anga thời xưa.

Phật bản hạnh tập kinh 11 nói: khi Phật lên 8 tuổi, vua cha đã đưa đến Tỳ xà đa (Visvamitra) để học chữ, rồi liệt kê ra mẫu tự khác nhau, trong đó A ca la là mẫu tự thứ tư mà người dịch chua thêm nghĩa là tiết phần. A ca la do thế là aïga hay aïgara tiếng Phạn, vì aïga c ó nghĩa là tiết phần hay bộ phận.

Chữ tái kiến này hoàn toàn tỏ ra chính xác khi tham khảo thêm các tài liệu Phạn văn Đại sự (Mahàvastu 1. 135) khi mô tả địa thứ của Bồ tát, có liệt kê 32 thứ chữ cần biết đối với người đi tìm giác ngộ, nhưng không có chữ Phạn nào là tương đương với a ca la. Tuy nhiên, Quảng diệu (Lalitavistara 88) kể chuyện thái tử Tất đạt đa bắt đầu đi học, đề cập đến 64 mẫu tự có Aïgalipi như loại mẫu tự thứ 4.

Đối với mẫu tự a ca la ở đây, bản kê của Mahàvastu không thấy nói tới mà chỉ thấy trong bản Lalitavistara, và bản dịch xưa nhất có nhắc đến nó là Phổ diệu kinh 3 do Trúc Pháp Hộ thực hiện vào năm 308, nên thời điểm ra đời rơi vào khoảng thế kỷ thứ nhất s.dl., khi Lalitavistara trở thành định bản mà sau đó đã truyền tới Trung quốc, và Trúc Pháp Hộ dịch thành Phổ diệu kinh. Về địa điểm ra đời, a ca la tức Aïga hay Aïgara, là tên xưa của miền Bengal ngày nay. Vì thế, a ca la là mẫu tự xưa của vương quốc Aïga xưa. Về cách viết và hình dáng, ta hiện chưa có một mẩu tin nào.

Nay cứ vào bản liệt kê của Lalitavistara (Vt. L) làm chuẩn, tham khảo thêm các bản liệt kê trong Mahàvastu (M), Phật bản hạnh tập kinh 11 (Phật), Phương quảng đại trang nghiêm kinh 4 (Đại) và Phổ diệu kinh 3 (Phổ), ta có thể lập nên bảng thống kê 64 mẫu tự ấy như sau:

L M PHẬT ĐẠI PHỔ

Bràhmã Kharosti

Puùkarasàri Aïgalipi Vaïgalipi Magadhalipi Maïgalyalipi Aïguliyalipi

Sakàrilipi Bràhmã Kharosti Puùkarasàri Vaïgà Phạm thiên

Khư lô sắt tra Phú sa ca la

A ca la øaktinalipi Yàvani

Brahmavàni Prahmavalilipi Pàruùyalipi Dràvióalipi Kiràdalipi Dàkùiõyalipi Tramidà Kutalipi Măng già la Ương cù lê Sa già bà Gia mị ni Gia na ni ca

Ba la bà ni Ba lưu sa Tỳ đa trà Đà tỳ trà Chi la đê Độ kỳ sai na bà đa

Phạm mị

Khư lô sắt đế

Bố sa ca la

Ương già la Ma ha đế Ương cù Diệp bán ni Sà lý ca

A ba lô ca Đạp tỳ la Kế la đa Da sai na

Phạm

Khư lưu

Phật ca la An khư Mạn khư An cầu Di dịch tái Đại tần Ngôn thiện Đà tỷ la Thí dụ Ugralipi Samkhyàlipi

Anulomalipi Avamårdha

Daradalipi Khàsyalipi

Cãnalipi Lånalipi Håõalipi Madhyàkùara- vistaralipi Puùpalipi Davalipi

Nàgalipi Yakùlipi

Gandharvalipi Kinnaralipi

Mahoragalipi Asuralipi Garuóalipi Mrgacakralipi Vàyasaruta

Bhaumadeva

Antariksadeva

Uttarakurudvãpa

Aparagoóàni Pårvavideha Utkùepalipi Nikùepalipi Vikùepalipi

Prakùepalipi

Ukara

Darada Cãna Håõa Puùpalipi

Madhura Kàsålà Bhayà

Ưu già Tăng khư

A nậu lô ma

A bà vật đà Đà la đa Kha sa

Chi na

Ma na (?)

Mạt trà xoa la tỳ đa tất địa Phú số ba Đề bà Na già Dạ xoa Càn thát bà Khẩn na la Ma hầu la già A tu la Ca lũ la Di già giá ca

Ca ca lũ đa ?

Phù ma đề bà

An đa lê xoa đề bà Uất đa la câu lô Tây cù gia ni

Bố lũ bà tì đề ha

Ô sai ba

Ni sai ba

Tỳ khí đa 140 Úc già la

Tăng kỳ A nô lô

A bạt mâu

Đạt la đà Khả sách

Chi na Hộ na Mạt để ác sát la

Mật đát la Phật sa Đề bà Na già Dạ xoa Càn thát bà Khẩn na la

Ma hầu la

A tu la

Ca lũ la Mật lý già Ma du Bạo ma đề bà An đa lực xoa đề bà Uất đơn việt

Câu gia ni

Phất đề bà

Ốc khế bà

Nặc khế ba Tỳ khế ba

Ban la khế ba

Khương cư

Tối thượng

Hộ chúng (?)

Thứ Bán (?)

Cửu dự Đà la Khư sa Tần Hung nô Trung gian tự duy kỳ na Phú sa phú

Thiên Long Quỉ Kiền đạp hòa Chân đà la

Ma hưu lặc

A tu luân Ca lưu la Lục luân Tật kiên ? Thiên phúc Phong Bắc phương thiên hạ Câu na ni thiên hạ Đông phương thiên hạ Cử Hạ Yếu ? Yếm cử Vô dự Sàgaralipi Vajralipi Lekhaprati-lekha Anudrutalipi Sàstràvartà

Gaõanàvarta Utkùepàvarta Nikùepàvarta Pàdalikhita Dviruttarapada-samdhi Yàvaddasottara-padasamdhi Madhyàhàriõã

Vaicetuka ?

Lekhalipi Sarvarutasaü-grahaõã Vidyànulo-màvimi÷rita èùitapastapà Rocamànà Dharaõnã-prekùiõã Gagaõaprekùiõã Sarvau÷adhi-niùyandà Sarvasàrasamgrahaõã Sarvabhåtarutagrahaõã Ramatha Jajarideùu Sa già la Bạt xà la Lê già bà la để lê già A nậu phù đa Xà sa đa la bạt đa Già na na bạt đa Ưu sai ba bạt đa Ni sai na bạt đa Ba đà lê khư Tỳ câu đa la bà đà na địa Da bà đà du đa la Mạt trà bà sái ni

Tỳ da mị xà la Lê xa gia xa đa ba đạt tỉ đa Đà la ni tỳ xoa lê Già già na tỳ lệ xoa ni Tát bồ sa địa ni sơn đà Sa la tăng dà hà ni Tát bà lũ đa 141 Sa kiệt la Bạt xà la Lệ khứ bát la để lệ An nộ bát độ đa Sai xá tất đa bà Kiết nị na Ô sa ba Nặc sai ba

Ba đà lệ khư Địa đát ô tán địa Già bà đạt bát bà tán địa Mạt đề ha lí ni Tát bà đa tăng già ha Bà thí Tỳ đà a nô lộ ma Ni sư đáp đa Hồ lô chi ma na Đà la ni bế sai Già già na tất lị ỷ na Tát bà ốc sát địa nhĩ sản đà

Sa kiệt la tăng dà ha

Tát bà bộ đa hầu lũ đa Kiên cố Đắc trú Đà a Thứ cận Chuyển nhãn Chuyển số Thượng Bế cú Nãi chí Trung ngự Tất diệt ấm Độ thân Trì phụ Điện thế giới Thiện tịch địa Quán không Nhất thiết được Thiên thọ nhiếp thủ Giai hưởng Đó là bản 65 lối viết chữ Ấn độ ghi lại trong Lalitavistara (đúng ra trên nguyên số thì chỉ 64, nếu kể Utksepàvata và Niksepàvata như một). Thực ra thì tất cả các bản trừ Mahàvastu đều nói đức Phật học 64 thứ, tuy nhiên Phạt bản hạnh kinh thì chỉ có 63, trong đó một lối viết chữ trong chữ Phạn bị chia làm hai tên trong bản chữ Hán, tức trường hợp chữ Madhyàksaravistaralipi bị phiên âm thành hai loại mẫu tự là Mạt trà xoa la và Tỳ đa tất địa. Ngoài ra, có tên loại mẫu tự, tức Ba na ni ca, Tỳ đa trà và Ca la lũ đa là không tìm thấy trong bản chuẩn của Lalitavistara. Trong ba tên ấy, Ca la lũ đa lại tìm thấy trong bản kê của Mahàvastu, tức Jajarideùu.

Bản kê của Phương quảng đại trang nghiêm kinh thì có đến 65 loại mẫu tự, vì nó đã chia loại chữ Yàvadda÷ottarapadasamdhi thành hai tên khác nhau là Già bà đạt và Bát đà tán địa. Ngoài ra, nó có hai tên, tức Mật đát la và Bà thi là không thể truy về bản chuẩn của Lalitavistara. Riêng tên Mật đát la thì lại có thể truy về trong bản kê của Mahàvastu, tức Mudràlipi.

Bản kinh Phổ diệu cũng có 64 loại mẫu tự, nhưng có đến 5 loại là không thể truy về bản chuẩn trên, và vì phần lớn nó đã dịch nghĩa tên những loại mẫu tự đó, nên 5 loại mẫu tự còn lại không thể truy về trong bản của Mahàvastu. Năm loại này là Thủ, Cửu dự, Khương cư, Đà a và Phổ dự.

Bản kê của Mahàvastu chỉ có 32 loại nhưng 11 loại đã hoàn toàn không thể truy về trong bản của Lalitavistara, còn bốn loại thì ta có thể truy về, nhưng không chắc chắn cho lắm, như đã thấy trong bản chuẩn trên. 11 loại không thể truy về ấy gồm Mudràlipi, Abhirà, Siphalà, Dardurà, Gulmalà, Hastadà, Kasålà, Ketulà, Kusuvà, Talikà, Aksarapaddhà.

Sự sai khác về các loại mẫu tự trong các bản này chứng tỏ quá trình hình thành và phổ biến của các loại mẫu tự. Đương nhiên những loại mẫu tự kể trên, không thể xuất hiện vào thời đức Phật. Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng chúng xuất hiện tương đối sớm.

Ngay trong Tu hành bản khởi kinh T do Trúc Đại Lực và Khương Mãnh Tường dịch vào cuối thế kỷ thứ hai, ta đã gặp nhắc đến 64 loại mẫu tự này, dù nó không kể rõ ra. Nói tắt, tình hình văn tự ở Ấn độ, vào những thế kỷ t.dl. đã phát triển đến mức độ khá phong phú. Đồng thời do sự giao lưu tương đối thường xuyên giữa Ấn độ và các nước xung quanh ở viễn đông cũng như cận đông, người ta hiểu biết hơn tình hình văn tự của các nước khác. Trong bản kê trên có nói đến văn tự của Hy Lạp (Yàvani), của Hung nô (Håna), của Sơ lặc (Khaùya), của Trung quốc (Cãna) v.v… Có thể nói bản tổng kê trên ghi lại một phần lớn những văn tự biết trên thế giới vào đầu thế kỷ thứ nhất t. và s.dl., cho đến khoảng thế kỷ thứ III s.dl.