Tư Điển Bách Khoa

A DI ĐÀ KINH NGHĨA SỚ

阿彌陀經義疏

Tên sách, một quyển, Đại 37 Kinh sớ bộ 5 ĐTK 1761, Nguyên Chiếu soạn, giải thích A Di Đà kinh theo bản dịch của La Thập, tham khảo thêm bản dịch Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp thọ kinh của Huyền Tráng.

Nội dung chia làm ba phần. Phần thứ nhất là một bài tựa, giải thích lý do sự ra đời của bản nghĩa sớ, đó là trước đây "trước thuật tuy nhiều, nhưng ít sách đã nói hết cái yếu chỉ" của A Di Đà kinh, mà kinh này lại là con đường đưa ra khỏi sinh tử, nên phải viết bản giải thích mới. Phần thứ hai, nói lên lập trường giải thích cùng phương pháp của tác giả. Theo đó thì để giải thích kinh, phải đứng trên quan điểm giáo lý hành quả. Giáo là chủ trương, lý là cơ sở lý luận của chủ trương đó. Hành là việc thực hiện chủ trương và quả là sự thành tựu chủ trương ấy. Về giáo, đại lược có giáo hưng và giáo tướng. Giáo hưng là sự trình bày chủ trương tổng quát, nói về việc Như Lai ra đời, giáo hóa chúng sinh khiến chán nhàm cảnh khổ Ta bà, hâm mộ cõi Cực lạc, mà chấp trì danh hiệu thì được vãng sinh. Giáo tướng xác định pháp môn Tịnh độ là một phương pháp Đại thừa viên đốn, nhất định không thiên về Tiểu thừa. Về lý thì có thông và biệt. Thông lý là cơ sở chung cho tất cả lý luận của Đại thừa, xác định thực tướng của các pháp. Về biệt lý thì nói đến việc phát vô tướng đại nguyện, tu vô trụ diệu hạnh, mới cảm được vô đắc thánh quả tức chỉ cho Phật A Di Đà. Về hành cũng có thông và biệt. Thông tức là những sự thực hiện phương pháp tu chung như việc phát tâm thực hành lục độ vạn hạnh v. v..., còn biệt là A Di Đà Kinh Nghĩa Sớ phương pháp thực hành riêng, mà A Di Đà kinh chủ trương, tức lấy sự chấp trì danh hiệu làm chính. Về quả thì có sự thành tựu gần và xa. Gần là đạt được pháp tính, trụ ở Đồng cư độ, còn xa là đạt được bất thối, trụ ở Pháp tính độ cứu cánh thành Phật.

Phần thứ ba, mới đi vào việc giải thích chính bản kinh. Phần này chia làm hai phần nhỏ. Phần nhỏ thứ nhất giải thích tên kinh. Ở đây, tác giả đã tham khảo thêm nhan đề kinh của bản dịch Huyền Tráng, và đề xuất ý kiến cho rằng "Kinh vốn có tên Xưng tán bất khả tư nghì công đức nhất thiết chư Phật sở hộ niệm kinh". Phần nhỏ thứ hai giải thích về bản văn. Phần này theo thông lệ được chia làm ba đoạn là tự, chính tôn và lưu thông. Đoạn tự giải thích phần mở đầu tiêu chuẩn của kinh, ghi nhận thời gian, địa điểm, thành phần tham dự. Đoạn chính tôn chia làm ba đoạn nhỏ. Đoạn nhỏ thứ nhất ca ngợi bản thân và thế giới của đức Phật A Di Đà khiến cho chúng sinh hâm mộ. Đoạn nhỏ thứ hai, trình bày về phép tu chuyên trì danh niệm Phật để được vãng sinh, tức bắt đầu những câu "bất khả dĩ thiểu thiện căn phước đức v. v..." trở đi trong bản chữ Hán. Đoạn nhỏ thứ ba, dẫn việc chư Phật ở khắp các phương đều tán thán, khuyến khích, tin tưởng thụ trì, để kêu gọi mọi người thực hành. Nó bắt đầu từ những chữ "Như ngã kim giả tán thán..." trở xuống. Đoạn cuối cùng là lưu thông, giải thích đoạn văn kết luận của bản kinh.

Phương pháp và quan điểm Nguyên Chiếu sử dụng ở đây ít nhiều chịu ảnh hưởng của Trí Khải. Nguyên Chiếu sinh năm 1048 và mất năm 1116, thường gọi là An Nhẫn Tử, tự bản thân là một luật sư, và đã viết một số tác phẩm về Luật tạng như Tứ phần luật hành sự sao tư trì ký, Phật chế tỳ kheo lục vật đồ hiện đang còn. Cho nên, khi viết A Di Đà kinh nghĩa sớ ông đã trưng dẫn nhiều văn hiến Luật tạng từ Tứ phần luật đến Phạm võng giới cho đến Thiên thai giới sớ và đã sử dụng quan điểm của Luật tạng để lý giải tư tưởng Tịnh độ. Ông đã đề cập đến một câu hỏi: Nếu Quán kinh nói: "Tâm này làm Phật, tâm này là Phật" thì cần gì niệm Phật khác? Để trả lời, ông dẫn đến Phạm võng giới nói: "thường phải tự biết mình là Phật chưa thành, các đức Phật là Phật đã thành". Do vậy, A Di Đà kinh nghĩa sớ là một bản sớ giải thích theo quan điểm Luật tôn. Ngoài luật tạng ra, Nguyên Chiếu còn sử dụng một số văn hiến khác. Trước hết, ông dùng Vô lượng thọ kinh và Thập lục quán kinh để soi sáng những vấn đề do A Di Đà kinh đặt ra. Tiếp đến ông dẫn các bộ luận như Thập trụ tỳ bà sa và Đại trí độ luận của Long Thọ cùng Phật địa luận của Thế Thân. Cuối cùng ông huy động các tư liệu của những nhà chú giải Trung hoa, chủ yếu là A Di Đà kinh quyết thập nghi luận và Bồ tát giới nghĩa sớ (Thiên thai giới sớ) của Trí Khải cùng những giải thích của Chân Đế, Huyền Ứng, Khuy Cơ. Ở đây cũng cần thêm là Nguyên Chiếu cũng cố đề cập tới vị sáng lập Luật tôn Trung quốc là Đạo Tuyên, biểu thị một phần nào học phong và thái độ của ông.

Về mặt văn bản học, nhờ tìm được bản khắc trên đá ở Tương dương của A Di Đà kinh, dưới đoạn "văn thuyết A Di Đà Phật nhất tâm bất loạn" có thêm hai mươi mốt chữ "chuyên trì danh hiệu, dĩ xưng danh cố, chư tội tiêu diệt, tức thị đa công đức đa thiện căn đa phước đức nhân duyên", Nguyên Chiếu giả thuyết văn bản lưu hành thời ông đã có sự thoát lạc. A Di Đà kinh nghĩa sớ văn trì ký của Giới Độ có ghi nỗ lực của Nguyên Chiếu để phổ biến bản văn đầy đủ hơn vừa phát hiện ấy bằng cách cho khắc lại trên bia dựng ở hậu điện chùa Hưng phúc tại A Di Đà Kinh Nghĩa Sớ chỗ mình ở và cho sao chép san hành. Vấn đề này sau đó đã gây những bàn cãi khá lý thú. (x. A DI ĐÀ KINH)

A Di Đà kinh nghĩa sớ do những nét độc đáo vừa nêu, về sau đã trở thành văn bản cho những nhà chú sớ bình giải. Dụng Khâm viết Siêu huyền ký một quyển, Trí Sử viết Viên tu ký một quyển, và đặc biệt Giới Độ viết A Di Đà kinh nghĩa sớ văn trì ký. Theo bài hậu ký của Pháp Cửu, Văn trì ký ban đầu do Giới Độ biên soạn, nhưng đến khoảng Thuần hy (1174-1189) đời nam Tống, đến đoạn "đông phương Phật hiện thần thông", thì mắc bệnh, chẳng bao lâu nhập (viên) tịch, do đó Pháp Cửu kế tục hoàn thành phần còn lại.

Xem thêm Lạc Bang Văn Loại 2.

A DI ĐÀ KINH NGHĨA SỚ VĂN TRÌ KÝ

阿彌陀經義疏聞持記

Hán: Phật thuyết A Di Đà kinh nghĩa sớ văn trì ký 佛說阿彌陀經義疏聞持記, A Di Đà kinh nghĩa sớ văn trì ký 阿彌陀經義疏聞持記, Di Đà sớ văn trì ký 彌陀疏聞持記, Văn trì ký

聞持記 Tên sách ba quyển (thượng, trung, hạ), Tục 33, Giới Độ soạn, giải thích A Di Đà kinh nghĩa sớ của Linh Chi Nguyên Chiếu trên cơ sở tư tưởng Luật tôn.

Nội dung chia làm ba phần. Phần thứ nhất, giải thích bài tựa của Nghĩa sớ, nhấn mạnh đến hai điểm. Một là phương pháp trì danh, là một phương pháp bao gồm mọi phương pháp, nhất hạnh đầy đủ tất cả các hạnh; hai là những bản sớ giải về kinh A Di Đà cho đến thời Nguyên Chiếu (1048-1116) là không thỏa mãn, mà ông nêu đích danh Từ Ân Khuy Cơ, Cô Sơn Trí Viên và Tịnh Giác Nhân Nhạc. Phần hai giải thích quan điểm mà Nguyên Chiếu đã đưa ra để tìm hiểu A Di đà kinh và gọi là quan điểm "tứ pháp" hay bốn pháp, tức giáo, lý, hành và quả.

Giới Độ ca ngợi tính độc đáo của quan điểm phán giáo này và trả lời những vấn nạn do Siêu huyền ký và Viên tu ký nêu lên về căn cứ kinh điển của nó, đặc biệt phê phán Viên tu ký về những quan điểm sai trái đối với quả vị do phương pháp thực hành trì danh đưa tới. Phần ba giải thích những gì Nguyên Chiếu đã viết về A Di Đà kinh. Phần này Nguyên Chiếu chia thành hai phân đoạn. Phân đoạn một, sớ giai đề kinh. Phân đoạn hai, sớ giải chính bản văn, mà ông phân tích thành ba đoạn là tựa, chính tôn và lưu thông. Đoạn tựa bắt đầu từ "Như vậy" cho đến "đại chúng đầy đủ". Đoạn chính tôn từ "Bấy giờ Phật bảo" cho đến "đó là rất khó". Đoạn lưu thông từ "Phật nói kinh ấy rồi" đến hết. Lối phân đoạn này, Giới Độ cho biết là một phê phán của Nguyên Chiếu đối với phân đoạn của Trí Viên trong A Di Đà kinh sớ và của Tráp Xuyên Nhân Nhạc cũng trong một tác phẩm cùng tên. Trong khi giải thích phần này, Giới Độ một mặt làm rõ A Di Đà Kinh Nghĩa Sớ Văn Trì Ký lập trường và tư tưởng của Nguyên Chiếu, mặt khác chỉ cho thấy lập trường và tư tưởng ấy nhắm vào những đối tượng cần phê phán nào.

Ngoài nội dung vừa tóm tắt, A Di Đà kinh nghĩa sớ văn trì ký còn mở đầu với bài tựa không ghi niên đại của Giới Độ và kết thúc với bài chí của Pháp Cửu viết năm Gia định đinh sửu (1218). Bài tựa của Giới Độ trình bày lý do vì sao viết Văn trì ký: "Những giải thích xưa nay, chỉ có Linh Chi là phù hợp một cách khít khao với chủ trương của kinh. May nhờ hai bản Ký mà thành chương mục, nhưng tôi vẫn thường thở dài mà xếp sách lại. Ấy chẳng dám khinh vãng triết, song nhìn xuống mà nhớ tới người sau, nên một lần nữa nêu cao lời hay vàng ngọc, mà chêm vào ít lời nói tạp, chẳng thẹn sự điên rồ của mình". A Di Đà kinh nghĩa sớ của Nguyên Chiếu trong nhãn quang của Giới Độ, như thế được đánh giá rất cao, cao không có bản nào giải về A Di Đà kinh có thể vượt qua. Nhưng sợ người sau không hiểu hết, nên dù có hai bản ký của Siêu Huyền và Viên Tu, ông phải viết Văn trì ký, ghi lại những kiến giải của mình về tác phẩm của Nguyên Chiếu.

Bài chú của Pháp Cửu ghi lại quá trình hình thành Văn trì ký: "Bản Ký này, tôn sư Túc Am soạn trong khoảng Thuần hy (1174-1189), đến đoạn 'Đông phương Phật hiện' thì thị tật, ngừng bút, nhân thế rồi mất luôn, không kịp viết xong cả sách. Người nghe không ai là không than tiếc. Tuy có hai bản ký của Viên Tu và Siêu Huyền ở đời, nhưng những người giảng giải ở mọi nơi vẫn khó chịu về văn từ và nghĩa lý chúng chưa rõ ràng, nên ít khi thấy dùng đến. Do thế, bản Nghĩa Sớ cũng bị chôn vùi. Tôi ở am Khánh viễn núi Sớ tam, nhân lúc giảng, có hai ba người đến xin viết tiếp khúc sau. Tôi thật cố làm chuyện rồ dại, có nhục đến tiền nhân. Song há chẳng phải ruồi xanh nhờ bám vào đuôi ngựa ký, mà cũng đi được ngàn dặm một ngày".

Như vậy, Giới Độ viết chưa xong Văn trì ký thì đã mất. Cho nên, Pháp Cửu bốn mươi năm sau đã viết tiếp cho xong. Tuy nhiên, phần tiếp của ông không nhiều mấy và cũng không có gì đặc sắc. Sự thật, trong ba quyển (thượng, trung, hạ) thì Giới Độ đã viết xong đến nửa quyển hạ rồi. Pháp Cửu chỉ nối thêm nửa quyển mà thôi. Vì thế, dù có phần thêm của Pháp Cửu,

Văn trì ký vẫn là một tác phẩm của Giới Độ.

Mục đích viết nó, Giới Độ dù có nói là vì nhớ tới người học sau, nhưng thực chất vẫn nhắm công tác xiển dương tư tưởng Tịnh độ giáo của Linh Chi Nguyên Chiếu, phê phán những quan điểm sai trái mà người đương thời nêu lên về tư tưởng ấy. Ngoài Văn Trì Ký, Giới Độ còn viết Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ chánh quán ký và đặc biệt Quán vô lượng thọ kinh phò tân luận. Chính trong tác phẩm sau, ông đã mạnh mẽ ủng hộ lập trường của Nguyên Chiếu, chống lại những phê phán của Thảo Am Đạo Nhân (1090-1167) trong Quán kinh sớ phụ chính giải, vạch trần những sai trái của Đạo Nhân và khẳng định tính đúng đắn của tư tưởng Nguyên

Chiếu.

Giới Độ là một vị tổ Luật tôn Trung quốc. Ông sinh và mất trong những năm nhất định nào, hiện chưa rõ. Song cứ vào bài chí của Pháp Cửu, thì biết ông mất vào khoảng Thuần hy A Di Đà Kinh Nghĩa Sớ Văn Trì Ký

(1174-1189). Thế nhưng, bài tựa cho Quán vô lượng thọ kinh phò tân luận lại được ông viết năm mậu tuất (1178) và bài tựa của Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ chính quán ký viết vào năm Thuần hy thứ tám tân sửu (1181). Như vậy, nếu ông mất trong khoảng Thuần hy, thì ông phải mất giữa những năm 1181-1189. Về hành trạng, chính ông đã cho biết chút ít trong Quán vô lượng thọ kinh phò tân luận: "Tôi nay không thông minh, song xưa có hèn theo học kinh giáo và luật bộ, trực tiếp nhận sự dạy dỗ của pháp sư Thảo Am rất nhiều. Trong khoảng Thiệu hưng, pháp sư thường đến Tây hồ, Tú công xin đứng chủ trương niệm Phật tam muội. Tôi được nhận làm người hầu. Pháp sư cho tôi là người trong nhà, ban đầu không có chút nghi kỵ. Tôi nhân lúc rảnh rỗi hỏi rằng: "Phụ chính giải của pháp sư nhằm đối phá lại Tân sớ của Linh Chi, trong đó hình như có chỗ bất đáng, có người hỏi như vậy, tôn ý thế nào?" Pháp sư lắc đầu rất lâu rồi cười nói: "Ông há không nghe tục ngữ người ta nói: "Chửi nhau thì không có lời tốt, đánh nhau thì không có miếng quyền hay. Kiến lập môn mình, không thể không được". Tôi nghe lời ấy, hiểu được ý pháp sư. Đến khi tôi trở lại tôn sùng luật bộ, một lần nữa đem Tân sớ và Phụ chánh ra nghiên cứu so sánh, càng tin lời nói của pháp sư là không lừa tôi ..." Giới Độ như thế có học với Thảo Am Đạo Nhân. Đạo Nhân năm Thiệu hưng thứ mười sáu (1146) đến ở

Tây hồ. Chấp nhận chủ trương "sống hoằng tỳ ni, chết về An dưỡng" của Nguyên Chiếu, ông đã kết hợp quan điểm Luật tôn với tư tưởng Tịnh độ giáo, đặc biệt triển khai lập trường Luật tịnh, chống trả lại những phê phán từ các tôn phái khác, mà vào thời ông nổi bật nhất là Thiên thai giáo. Cho nên, A Di Đà kinh nghĩa sớ văn trì ký cung hiến nhiều mảng tin quý giá về nhiều quan điểm khác nhau đối với một số vấn đề trong các kinh điển Tịnh độ giáo, chủ yếu là Quán vô lượng thọ Phật kinh và A Di Đà kinh. Nó chỉ cho thấy vì sao Nguyên Chiếu đã đưa ra chủ trương thế này, đã phân đoạn kinh thế kia, từ đó phản ảnh được bầu không khí học thuật khá sôi nổi diễn ra vào những thế kỷ ấy. Đây là điểm đặc sắc của Văn trì ký, mà những bản ký khác đã không có. Nó không những thể hiện một phương pháp xử liệu tài liệu tài ba, mà còn một tâm tình, một quan điểm.

Tâm tình quan điểm của Giới Độ là tâm tình hay quan điểm của một nhà luật tôn, đặc biệt một nhà luật tôn kiểu Nguyên Chiếu "sống hoằng tỳ ni, chết về An dưỡng", như chính những phát biểu ở trên của ông đã chứng tỏ một cách khá hùng hồn. Còn phương pháp của ông là phương pháp tiêu chuẩn của những người viết ký, nhưng đã được vận dụng một cách sáng tạo và triệt để. Nhờ cách vận dụng ấy, đọc Văn trì ký, ta rút được nhiều ý kiến và tin tức mới mẻ, chứ không chỉ những lời bàn rộng tán dài những gì A Di Đà kinh nghĩa sớ đã nói. Túc Am Giới Độ quả đã thực hiện công việc xiển dương tư tưởng và lập trường của Linh Chi Nguyên Chiếu một cách thành công.

Xem thêm mục A DI ĐÀ KINH NGHĨA SỚ.

A DI ĐÀ KINH NGHĨA THUẬT

A Di Đà Kinh Nghĩa Thuật

阿彌陀經義述

Tên sách, một quyển, Đại 37 Kinh sớ bộ 5 ĐTK 1756, Tuệ Tịnh soạn, giải thích A Di Đà Kinh theo bản dịch của La Thập, một phần nào chịu ảnh hưởng quan niệm Tịnh độ tôn của Thế

Thân.

Nội dung chia làm hai phần. Phần đầu là một đoạn nhập đề, nói lên lập trường của người chú giải về tư tưởng Tịnh độ, theo đó thì "Phật vắng lặng giống như hư không, mà hiện ra nhiều cõi Phật thanh tịnh, có thể gọi đó là không hủy bỏ giả danh, mà nói đến thật tướng của các pháp". Phần thứ hai, giải thích toàn bộ bản văn, chia làm ba đoạn, tức tự, chính tôn và lưu thông, như các nhà chú sớ thường làm. Ở đây thuật giả gọi là do tự, chính thể và lưu thông. Đoạn do tự lại chia làm hai. Một là tự chung hay gọi là thông tự, tức là từ đầu cho đến "...đại chúng đều đủ mặt", nêu lên sáu thứ thành tựu để chứng minh sự kiện đức Thích Ca giảng A Di Đà kinh là xác tín. Hai là tự riêng, cũng gọi là biệt tự, bắt đầu là từ "Phật bảo Xá Lợi Phất" đến "nay đang nói pháp". Chỉ một câu này thôi, tác giả lại chia làm sáu điểm nhỏ nữa: 1. Khấu cơ (Phật bảo Xá Lợi Phất); 2. Chỉ xứ (từ đây qua phương Tây); 3. Số lượng (cách mười muôn ức cõi Phật); 4. Y báo (có thế giới tên gọi là Cực lạc); 5. Chính báo ( ở đó có Phật hiệu là A Di Đà); 6. Hoằng hóa

(hiện đang thuyết pháp).

Đoạn chính thể, tác giả nói có ba lối giải thích: Gọn, vừa và rộng. Nếu giải thích gọn thì có thể chia đoạn này làm hai. Một là thuyết minh về nhân quả Tịnh độ. Hai là thuyết minh về nhân quả pháp thân. Nếu giải thích vừa thì có thể phân tích thành năm đoạn nhỏ: 1. Nói về quả vị bất thối của Cực lạc Di Đà; 2. Nói về phát nguyện thực hành và khuyên tu nhân ấy; 3. Nói về chư Phật ở sáu phương hiện tướng chứng thành; 4. Nói về sự hộ niệm chuyên tu của chư Phật ở các phương ấy; 5. Nói về hiện tướng của hai vị Thế Tôn ở hai cõi tán thán công đức. Nếu giải thích rộng thì có thể phân làm mười đoạn nhỏ: 1. Nói rõ về y báo Cực lạc; 2. Nói rõ về chính báo của đức Phật Di Đà; 3. Nói rõ về sự phát nguyện vãng sinh; 4. Nói rõ về sự vãng sinh; 5.

Nói rõ về chư Phật sáu phương hiện tướng chứng thành; 6. Nói rõ vì sao có sự hiện tướng chứng thành đó; 7. Giải thích về nguyên nhân của quá khứ, hiện tại và vị lai; 8. Nói rõ về hành quả trong ba đời ấy; 9. Giải thích việc đức Thích Tôn ca ngợi quả vị của đức Phật A Di Đà và Tịnh độ của các đức Phật khác; 10. Giải thích các đức Phật ở các cõi khác và đức Phật A Di Đà ca ngợi đức Phật Thích Ca đã hoàn thành được nhiệm vụ khó khăn hi hữu của mình.

Đoạn cuối cùng gọi là đoạn lưu thông, giải thích câu cuối cùng của bản kinh. Đoạn này giống như hầu hết các nhà chú sớ khác đã giải thích.

Tuệ Tịnh là một nhà chú giải kinh điển lớn. Theo Tục cao tăng truyện 3, ông họ Phòng, một vọng tộc đời Tùy, người Chân định Thường sơn, sinh năm 578 và mất năm 645, tác giả những bộ chú giải như Kim cang bát nhã chú, Pháp hoa kinh toản thuật, Thắng Man kinh yếu toản, Nhân vương kinh yếu toản, Bát nhã kinh yếu toản, Ôn thất kinh yếu toản, Vu lan bồn kinh yếu toản, Di Lặc thượng sinh kinh yếu toản, Di Lặc hạ sinh kinh yếu toản. Ngoài ra ông đã A Di Đà Kinh Nghĩa Thuật tham dự vào việc dịch bộ Đại trang nghiêm luận nay đã mất, nên Tục cao tăng truyện đã xếp ông vào loại những người dịch kinh. Thêm vào đó ông là một nhà thơ, nhà văn nổi tiếng. Một số thơ ông đã được chính Cao tăng truyện ghi lại. Những bộ Tạp tâm huyền văn 30 quyển và Thi anh hoa 10 quyển do ông soạn, nay đã mất. Trong những bộ sớ giải kể trên, hiện nay chỉ còn Ôn thất kinh sớ và Vu lan bồn kinh toản thuật, cả hai đều tìm thấy tại Đôn hoàng. Ôn thất kinh sớ thì thuộc Sưu tập Stein số S. 2497 của Bảo tàng viện Anh, còn Vu lan bồn kinh toản thuật (thủ bản chép là tán thuật) thì thuộc Sưu tập Pelliot số P. 2269, Trong liên hệ này Sưu tập Stein có một đoạn phiến với bài tựa mang tên Bát nhã ba la mật đa tâm kinh sớ, mang số S. 5850, sau này so ra thì đó đúng là một tác phẩm của Tuệ Tịnh cùng tên in trong Tục 428. Ôn thất kinh sớ và Vu lan bồn kinh toản thuật đã in lại ở trong Đại 85 Cổ dật bộ ĐTK 2780 và 2781. Như thế, A Di Đà kinh nghĩa thuật không thấy được nhắc đến trong số những tác phẩm của Tuệ Tịnh do Tục cao tăng truyện ghi lại. Không những thế, bản tiểu sử của Tuệ Tịnh trong ấy cũng không ghi lại một dấu hiệu nào bày tỏ quan hệ của ông với tư tưởng Tịnh độ giáo. Tuy nhiên cũng cứ vào đó, ta thấy Tuệ Tịnh một phần nào là một con người ứng đối lanh lẹ, có óc phân tích sắc bén. Và điều này thể hiện ngay chính trong A Di Đà kinh nghĩa thuật.

A Di Đà Kinh Nghĩa Thuật có thể nói là một bản chú sớ phân chia đoạn mạch một cách chi ly nhất trong số những bản ta hiện biết. Không những phân tích toàn bản văn, mà ngay cả một câu thôi, Tuệ Tịnh cũng đã tách ra nhiều mảnh khác nhau để tìm hiểu ý nghĩa. Tuy phân tách chi ly như thế, ông vẫn chấp nhận phương pháp chú sớ chung, đó là lối "tiền tiêu hậu thích", tức trước nêu ra rồi sau giải thích. Đây là phương pháp mà Tuệ Tịnh đã sử dụng không những trong A Di Đà kinh nghĩa thuật, mà còn trong Ôn thất kinh sớ và Vu lan bồn kinh toản thuật.

Điểm đặc biệt trong phương pháp này là đã dẫn đến một lối phân đoạn độc đáo. Chẳng hạn trong A Di Đà kinh nghĩa thuật, về Tự phần ông đã phân tích thành thông tự và biệt tự, rồi lấy một câu mà các nhà chú giải khác thường đặt trong phần chính tôn để đưa lên tự phần và phân tích thành sáu ý nghĩa, như đã tóm tắt trên. Đây cũng là điểm nổi bật của lối sớ giải Tuệ Tịnh.

Về quan điểm, ông đã dẫn đến Vãng sinh luận của Thế Thân và Thập trụ tỳ bà sa luận của Long

Thọ, chứng tỏ ít nhiều quan điểm Tịnh độ giáo của ông. Xem thêm Tục cao tăng truyện 3, L. Giles, Descriptive catalogue of the Chinese manuscripts from Tunhuang in the British Museum (London, 1957); P. Deniéville, Catalogue des manuscrits de Touen-houang conservés à la Bibliotheque nationale de paris, (Paris, 1973);

Tịnh độ y bằng kinh luận chương sớ mục lục.

A DI ĐÀ KINH SỚ

阿彌陀經疏

A Di Đà Kinh Sớ (Khuy Cơ)

Tên sách, một quyển, Đại 37 Kinh sớ bộ 5 ĐTK 1757, Khuy Cơ soạn, giải thích A Di Đà kinh theo bản dịch của La Thập, tham khảo thêm bản dịch của Huyền Tráng cùng các kinh luận khác.

Nội dung chia làm hai phần, phần đầu là một đoạn ngắn gồm một bài tựa, trong đó có giải thích nhan đề Phật thuyết A Di Đà kinh. Phần thứ hai trình bày quan điểm của tác giả về một số vấn đề tổng quát liên quan đến bản văn, sau đó mới phân tích chính bản văn. Phần này tác giả chia làm bảy đoạn. Đoạn một. Mô tả về Phật thân của A Di Đà, bàn cãi xem bản thân của Phật A Di Đà là thân gì. Ở đây tác giả nói rõ Bồ tát đăng địa thì thấy được báo thân, tức thụ dụng thân, còn Bồ tát địa tiền, nhị thừa phàm phu chỉ thấy hóa thân mà thôi. Đoạn hai. Đặt vấn đề về các loại Tịnh độ và qui định chủng tính của tịnh độ phương Tây, theo đó thì có bốn thứ tịnh độ là pháp tính, tự thụ dụng, tha thụ dụng và biến hóa, và Tây phương tịnh độ thuộc về biến hóa độ. Đoạn ba. Luận về nghĩa của bất thối chuyển. Trước tiên tác giả nói lý do của bất thối chuyển vì "địa thắng": cõi nước trang nghiêm không có ba ác đạo, không có sinh, lão, bệnh, tử; "duyên cường": không có năm điều khiến thối tâm, không nữ nhân, dâm dục, mê ái, không bạn xấu, nước chảy gió thổi đều nghe thành pháp âm; "thời trường": một ngày một đêm ở tịnh độ bằng một kiếp ở cõi Ta bà, sống lâu vô lượng vô biên; "vô gián": không bao giờ ngớt có bạn lành, giáo lý tốt. Sau đó, tác giả dẫn Anh lạc bản nghiệp kinh, Di Lặc vấn luận, Đại trí độ luận và Bồ đề tư lương luận để xác định ý nghĩa của bất thối chuyển. Cuối cùng tác giả dùng Quán vô lượng thọ Phật kinh làm chuẩn để xác định nghĩa của bất thối chuyển ấy. Đoạn bốn. Giải quyết vấn đề vì sao ca ngợi Tịnh độ ở phương Tây mà không ca ngợi Tịnh độ ở các phương khác bằng cách diễn kinh Tùy nguyện vãng sinh, nói rằng ấy là để cho chúng sinh chuyên tâm vào một chỗ. Đoạn năm. Thuyết minh về bản chất của Tịnh độ. Tác giả dựa vào Nhiếp đại thừa luận, Kim cang bát nhã luận và Phật địa luận để giải thích nói rằng Tịnh độ lấy duy thức trí của Phật và Bồ tát làm bản chất. Đoạn sáu. Trình bày bộ loại và chủ trương của A Di Đà kinh, ghi nhận rằng về bộ loại thì kinh này còn có ba bản nữa là Quán Kinh, Vô lượng thọ kinh và A Di Đà cổ âm vương thanh đà la ni kinh, còn về chủ trương thì A Di Đà kinh có mục đích "đoạn nghi chứng thật", trong khi Quán kinh thì nhằm trình bày phương pháp định quán, Vô lượng thọ kinh mô tả Tịnh độ và Cổ âm vương thanh đà la ni Kinh nhằm "chuyển nghiệp hộ mạng". Ở đây cũng đặt ra vấn đề quan hệ trước sau của bốn quyển kinh vừa kể trên phương diện thời gian.

Đoạn bảy, tức là đoạn cuối cùng, tác giả mới đi vào việc phân tích chính văn bản của A Di Đà kinh. Việc này được thực hiện theo thông lệ xưa nay của các nhà chú giải là chia làm ba đoạn nhỏ, tức tự, chính tôn và lưu thông. Nhưng trước khi đi vào việc phân tích theo thông lệ ấy, tác giả cũng bàn đến lối phân chia năm đoạn nhỏ của Đại Bi tức tín phần, chứng phần, duyên khởi phần, chính thuyết phần và phụng trì phần, và chứng tỏ vì sao thuyết ba đoạn nhỏ ưu việt hơn. Về đoạn tự, tác giả phân chia và giải thích giống như đa số các bản chú giải khác, tức từ đầu bản văn cho đến "đại chúng đều đầy đủ". Về đoạn chính tôn, mà ở đây gọi là chính thuyết, tác giả chia làm sáu đoạn nhỏ: 1. Nêu lên kết quả tịnh độ; 2. Chỉ rõ nguyên nhân tịnh độ; 3. Dẫn chư Phật sáu phương làm chứng; 4. Chỉ rõ những sự việc đã xảy ra trong ba thời quá khứ, hiện tại và vị lai để làm bằng; 5. Các đức Phật tán thán công hạnh hy hữu của đức Thích Tôn; 6. Đức A Di Đà Kinh Sớ (Khuy Cơ)

Thích Tôn tự mô tả sự rất khó khăn tin tưởng A Di Đà Phật và thực hành niệm Phật. Trong mỗi đoạn nhỏ này, tác giả còn chia ra nhiều phân đoạn nữa. Thí dụ, đoạn nhỏ một, nêu kết quả tịnh độ còn được chia ra hai phân đoạn: phân đoạn giải thích gọn và phân đoạn giải thích rộng. Và ngay trong phân đoạn giải thích gọn, tác giả còn chia ra bảy tiết mục khác nhau nữa như chỉ phương xứ, nói xa gần, nêu tên nước, nêu tên đạo sư, nói rõ sự giáo hóa, ghi nhận đề mục, giải thích vì sao có tên. Đoạn cuối là đoạn lưu thông, ở đây cũng được giải thích kỹ từng chữ.

Phương pháp và quan điểm biểu thị trong bộ sớ này có nhiều nét độc đáo. Có thể nói đây là một bộ sớ viết theo lập trường duy thức, đã sử dụng tư tưởng duy thức để lý giải vấn đề tịnh độ. Tư tưởng duy thức ở đây chủ yếu là thuộc trường phái của Thế Thân qua những tác phẩm như Nhiếp đại thừa luận, Kim cang bát nhã luận, Pháp hoa luận, Vô lượng thọ luận v.v..., xác định bản chất Tịnh độ là duy thức trí. Về phương pháp, tác giả dùng lối "tiền tiêu hậu thích", tiêu chuẩn của các nhà sớ giải, tức trước khi giải thích thì nêu lên nguyên văn bản kinh. Tuy sử dụng phương pháp thông thường ấy, tác giả cũng có những lối bố cục phân loại theo quan điểm của mình, sau khi đã phê phán những lối bố cục phân đoạn của những người khác. Ngoài ra, A Di Đà kinh sớ đây cũng huy động một số lớn các tư liệu trong ba tạng kinh điển. Kinh luật luận đều được dẫn ra từ kinh Trường a hàm cho đến kinh Hoa nghiêm, từ Thiện kiến luật tỳ bà sa đến Ưu bà tắc giới kinh, từ Tứ đế luận, Thành thật luận đến Đại trí độ luận, Bát nhã đăng luận.

A Di Đà kinh sớ này thường được ghi nhận là do Khuy Cơ soạn. Sự ghi nhận này xuất hiện đầu tiên trong Trí Chứng đại sư thỉnh lai mục lục viết năm 858 của Viên Trân. Trong lời phê cuối bản sớ có câu: "Hòa thượng Thường Khế chùa Khai nguyên, Phúc châu tặng Trân và tháng chín năm Đại trung thứ bảy (853)". Như thế, A Di Đà kinh sớ từ thời Viên Trân trở đi được coi là một tác phẩm của Khuy Cơ do Thường Khế ở Phúc châu tặng cho Viên Trân mang về Nhật. Đến khi Trường Tây (1184-?) viết Tịnh độ y bằng kinh luận chương sớ mục lục thì nó vẫn còn lưu hành và được ghi vào mục lục đó. Từ đó về sau hình như không phổ biến lắm, cho đến khi sa môn Điển Thọ phát hiện nó ở tại viện Trí tích vào năm Quan chính thứ tư (1792) và đã gia công hiệu đính rồi cho khắc bản gỗ lưu hành, như chính lời bạt của Điển Thọ đã ghi lại.

Bản in Quan chính đây đã trở thành bản đáy cho việc in lại Đại tạng kinh hiện nay.

Tuy nhiên, căn cứ vào nội dung tuy được viết theo lập trường duy thức, A Di Đà kinh sớ đây đã chứa đựng một số yếu tố làm cho ta nghi ngờ về sự ghi nhận tác quyền trên. Thứ nhất, trong khi giải thích các từ ngữ Phạn, nó thường dẫn đến ý kiến Chân Đế với một quyền uy đáng kính. Đây là một tập quán không thể tìm thấy ở trong các tác phẩm khác được biết đích xác là của Khuy Cơ. Trong những tác phẩm này, sự thực Khuy Cơ đã phê phán chính Chân Đế khá gay gắt. Thứ hai, Khuy Cơ (632-682) là một cao đệ và là người cộng tác đắc lực của Huyền Tráng (596-664). Thế nhưng trong toàn bản sớ không một lần đã thấy nhắc đến ý kiến của Huyền Tráng về những dị biệt của ông với bản dịch của La Thập. Chỉ hai lần nhắc đến Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp thọ kinh của Huyền Tráng một cách hời hợt. Thứ ba, Khuy Cơ là một người nắm vững tiếng Phạn, như Tống cao tăng truyện 4 và các tác phẩm của ông xác nhận.

Song khi giải thích các từ ngữ Phạn, tác giả A Di Đà kinh sớ đã không chứng tỏ được điều đó.

A Di Đà Kinh Sớ (Khuy Cơ)

Thí dụ, về từ Càn đà ha đề, A Di Đà kinh sớ đã ghi: "chưa rõ chỗ dịch", rồi dẫn Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp thọ kinh có tên Bồ tát Bất Hưu Tức để cố gắng đồng nhất. Thứ tư, Tống cao tăng truyện nói Khuy Cơ sinh thời có cùng một tín ngưỡng với thầy mình là tín ngưỡng Di Lặc, dốc chí muốn sinh về trời Đâu suất, trong khi đó xu hướng tín ngưỡng của tác giả A Di Đà kinh sớ thì dứt khoát là xu hướng tín ngưỡng A Di Đà, tuy mang đậm màu sắc duy thức. Thứ năm, A Di Đà kinh sớ có mấy lần dẫn đến Lưu Chi và Đại bảo tích kinh. Lưu Chi ở đây có thể là Bồ Đề Lưu Chi đời Nguyên Ngụy, hoạt động trong khoảng 508-535, nhưng cũng có thể là Bồ Đề Lưu Chí đời Đường, hoạt động giữa những năm 693-713, bởi vì chính vị Bồ Đề Lưu Chí đời Đường này mới hoàn thành xong bộ Đại bảo tích kinh mà A Di Đà kinh sớ đã dẫn tới. Do thế, A Di Đà kinh sớ có thể không phải là một tác phẩm của Khuy Cơ.

Ở trên, chúng tôi ghi A Di Đà kinh sớ là do Khuy Cơ soạn, ấy là theo sự ghi nhận xưa nay của các truyền bản của bản sớ ấy.

Xem thêm mục KHUY CƠ, Tống cao tăng truyện 4, Trí Chứng đại sư thỉnh lai mục lục, Nhật bản tỳ kheo Viên Trân nhập Đường cầu pháp mục lục, Tịnh độ y bằng kinh luận chương sớ mục lục.

A DI ĐÀ KINH SỚ

阿彌陀經疏

Hán: Hải đông sớ 海東疏, Phật thuyết A Di Đà kinh sớ 佛説阿彌陀經疏

Tên sách, một quyển, Đại 37 kinh sớ bộ ĐTK 1759, Nguyên Hiểu soạn, chú thích A Di Đà kinh theo bản dịch của La Thập, tham khảo thêm quan điểm của Vô lượng thọ kinh.

Nội dung chia làm ba phần. Phần một. Nói về đại ý của kinh, trình bày ý nghĩa sự thị hiện của đức Thích Tôn nơi cõi uế và đức Di Đà nơi cõi tịnh, xác định cõi uế, cõi tịnh bản lai nhất tâm, sinh tử niết bàn vốn không xa cách. Phần hai. Giải thích chủ trương của kinh, trực tiếp lấy sự vượt qua hai cõi, hai loại thanh tịnh làm chủ trương, khiến chúng sinh không thối chuyển nơi đạo vô thượng làm mục đích. Hai loại thanh tịnh ở đây là thế giới sự vật thanh tịnh và thế giới chúng sinh thanh tịnh, đại khái trưng dẫn các giải thích khác nhau trong Anh lạc bản nghiệp kinh, Giải thâm mật kinh, Vô lượng thọ kinh và Nhiếp đại thừa luận về cách thức để đi vào thế giới thanh tịnh ấy. Phần ba. Đi vào việc giải thích chính bản văn, sử dụng lối phân đoạn tiêu chuẩn của các nhà chú giải là tự, chánh tôn và lưu thông. Đoạn tự được chia làm hai: 1. Nêu lên sự việc "Tôi nghe như vậy", và 2. Xác minh sự việc đó bằng cách trưng dẫn thời gian, địa điểm và những người tham dự. Đoạn chính tôn, cũng gọi chính thuyết, chia làm ba đoạn nhỏ. Đoạn nhỏ 1. Nói lên kết quả hai thứ thanh tịnh tức thế giới thanh tịnh và chúng sinh thanh tịnh của cõi Cực lạc. Đoạn nhỏ 2. Đề nghị việc thực hành để làm cơ sở cho việc đạt đến hai thứ thanh tịnh A Di Đà Kinh Sớ (Nguyên Hiểu)

ấy. Ở đây tác giả đã áp dụng thuyết chính nhân và trợ nhân để giải thích kinh văn kể từ đoạn "chúng sinh nghe được nên đương phát nguyện...". Đoạn nhỏ 3. Ghi nhận sự chứng thành của chư Phật ở sáu phương. Đoạn nhỏ này cũng được chia thành bốn phân đoạn nữa. Cuối cùng là đoạn lưu thông, không có giải thích gì đặc biệt.

Nguyên Hiểu là vị khai sáng nền Tịnh độ giáo của Tân la tức Triều tiên ngày nay. Sinh năm 618 và mất năm 686, ông là một người đồng đại của Thiện Đạo (613-681), vị tập đại thành tư tưởng Tịnh độ giáo Trung quốc. Ông viết hơn 70 bộ sách gồm trên 160 quyển, trong đó về Tịnh độ giáo có sáu bộ là Lưỡng quyển vô lượng thọ kinh tôn yếu, A Di Đà kinh sớ, Du tâm an lạc đạo, A Di Đà kinh thông tán sớ, Ban chu tam muội kinh sớ, và Ban chu tam muội kinh lược ký. Trong sáu bộ này, ba bộ sau đã mất, chỉ còn ba bộ đầu mà thôi. Riêng về Lưỡng quyển vô lượng thọ kinh tôn yếu thì chỉ còn phần đầu, còn phần giải thích chính văn đã tán thất. Từ việc kiểm tra này, vị trí của A Di Đà kinh sớ trở thành nổi bật rõ rệt cho công tác nghiên cứu tư tưởng Tịnh độ giáo của Nguyên Hiểu cùng với Du tâm an lạc đạo.

Nét độc đáo của tư tưởng Tịnh độ giáo do Nguyên Hiểu xướng xuất nằm trong chủ trương thường được mệnh danh là thông báo hóa thuyết, không những nhằm cho phàm phu mà còn nhằm các vị thánh nữa. Lập trường này đối lập với lập trường phàm nhập báo độ của Thiện Đạo chỉ nhằm phàm phu mà thôi, và rõ rệt có quan hệ lập trường Tịnh độ giáo của Ca Tài trong Tịnh độ luận. Xuất phát từ chủ trương ấy, Nguyên Hiểu đã thiết lập thuyết hai nhân chính phụ, theo đó thì để được vãng sinh, người ta phải có chính nhân là sự phát bồ đề tâm và trợ nhân là xưng danh niệm Phật. Thuyết hai nhân chính phụ này, Nguyên Hiểu đã đưa vào để giải thích một đoạn trong A Di Đà kinh sớ. Và cũng từ đó Nguyên Hiểu đã đề xuất Thanh văn quan của mình, xác định Thanh văn và phàm phu đều được vãng sinh về Cực lạc. A Di Đà kinh sớ như thế chứa đựng những nét độc đáo của tư tưởng Tịnh độ giáo của Nguyên Hiểu.

Điều này, trong lời Đề bạt của Tông Tướng viết năm Khánh nguyên thứ tư (1198) đã được nêu ra: "Vả lại các nhà tạo sớ lập chương vẫn thường lấy từ sáu phương Phật trở đi làm phần lưu thông. Tuy gần đây đã bác bỏ, nhưng những người hậu học lại tiếp tục sử dụng. Nếu không gặp được chỉ nam thì làm sao theo dấu mà đi đúng đường được. Thời Đường sơ đất Hải đông, Hiểu pháp sư không những lấy từ "Phật nói kinh này xong" trở xuống làm phần lưu thông mà còn lấy việc chấp trì danh hiệu làm trợ nhân. Đây mới thật là siêu nhiên bạt tụy hơn các sớ khác". Tôn Tướng cũng gọi là Trác Khê pháp sư, cũng là một nhà chú giải A Di Đà kinh nổi tiếng, mà A Di Đà kinh nghĩa sớ đã nhắc tới cùng với Khuy Cơ và Trí Viên. Do vậy sự đánh giá A Di Đà kinh của Nguyên Hiểu trên đã nói lên một phần nào nét độc đáo của bộ sớ này. Và ảnh hưởng của nó đối với sự phát triển của Tịnh độ giáo ở Triều tiên qua những người như Pháp Vị,

Kính Hưng, Nghĩa Tịch và Huyền Nhất là vô cùng to lớn.

Xem thêm Tống cao tăng truyện 4, Đông vức truyền đăng mục lục T., Tịnh độ y bằng chương sớ mục lục; Motoi Shino, Shiragi Gangyò no Genki ni tsuite, Otani gakuhò 41;

Matsubayoshi Kòshi, Shiragi Jòdoky no ichi kosatsu, IBK 29 (1966); Megutàni Ryùkai, A Di Đà Kinh Sớ (Nguyên Hiểu)

Jòdokyo no shinkekyù (Tokyo, 1976); Khương Đôn Quân, Gangyò no jodoshishò ni okeru seibunkan, IBK 55 (1979).

A DI ĐÀ KINH SỚ

阿彌陀經疏

Hán: Cô sơn sớ 孤山疏, Nghĩa sớ 義疏, A Di Đà kinh nghĩa sớ 阿彌陀經義疏, Di Đà kinh nghĩa sớ 彌陀經義疏

Tên sách, một quyển, Đại 37 Kinh sớ bộ 5 ĐTK 1760, Trí Viên soạn, giải thích A Di Đà kinh theo bản dịch của La Thập dưới ánh sáng của tư tưởng tam quán của Thiên thai.

Nội dung chia làm ba phần. Phần một là một bài tựa, nói rõ quan điểm tổng quát về Tịnh độ của tác giả và lý do vì sao tác phẩm được viết. Theo đó thì "cảm vật mà động, tùy duyên mà biến" nên có tịnh độ và uế độ, mà riêng tán thán cõi tịnh độ thì chỉ có Phật thuyết A Di Đà kinh, "tôi ưa lời giản dị, mà lý rõ ràng, văn ước mà sự thì đầy đủ, có thể đem ra dẫn dụ kẻ yếu kém, kích thích hàng trẻ thơ. Vì vậy, chuẩn theo chủ trương của Long Thọ, dựa vào thuyết lý của trí giả, y theo kinh mà biện lý để làm thành nghĩa sớ". Phần thứ hai, trình bày những vấn đề tổng quát liên hệ đến A Di Đà kinh, chia làm năm vấn đề, mà tác giả gọi là ngũ trùng huyền nghĩa: 1. Giải thích tên của hai vị Phật ở hai cõi, 2. nói rõ bản chất của kinh, 3. Nêu lên chủ trương tín nguyện tịnh nghiệp, 4. Ghi nhận tác dụng bỏ khổ được vui, 5. Bàn về vị trí của kinh đối với những kinh khác trong hệ thống giáo pháp của Thiên thai. Trong vấn đề thứ năm này, tác giả có nói lên lập trường Thiên thai của mình cùng thời gian và lý do đã soạn ra bộ sớ. Đồng thời ông cũng đề cập đến một bộ Di Đà kinh sớ "từ Nhật đông truyền đến, nói là của Trí Giả thuyết, ấy thì không phải, lời lẽ quê mùa, lý rời rạc, có lẽ do người Nhật giả thác vậy".

Phần thứ ba, giải thích chính bản văn của kinh. Phần này như thông lệ, chia làm ba đoạn là tự, chính tôn và lưu thông. Điểm đặc biệt của bản sớ này là bắt đầu phần lưu thông từ câu "như ta nay ca ngợi..." cho đến hết. Đoạn tự thì ghi nhận kinh này có thông tự nhưng thiếu biệt tự. Đoạn chính tôn chia làm hai đoạn nhỏ: 1. Nêu vấn đề tổng quát, 2. Giải thích từng vấn đề một. Đoạn lưu thông cũng chia làm hai: 1. Các Phật đều khuyên nhủ, 2. Mọi người đều vui vẻ giải tán. Trong mỗi đoạn nhỏ của từng đoạn ấy, còn chia ra từng tiết mục nhỏ nữa để giải thích.

Quan điểm của A Di Đà kinh sớ là quan điểm Thiên thai giáo, như chính Trí Viên đã viết:

"Tôi hèn học đạo Thiên thai, có ý nguyện dùng pháp môn tam quán, soạn ra mười quyển sớ để giải thích mười bộ kinh nhằm làm của pháp thí. Việc viết lách đã tới được bảy bộ thì mắc bệnh trót năm, lo nghĩ lửa xẹt khó kéo dài, thời gian không lưu lại, phụ bạc ý nguyện trù định ban đầu, do thế tôi đã ôm bệnh dựa ghế, làm tiếp cho thành ba bộ kia, tức Vô lượng nghĩa, Phổ Hiền quán và kinh này vậy. Hai cuốn sớ kia đã có trình bày riêng một chương về việc bắt đầu. Cuốn A Di Đà Kinh Sớ (Cô Sơn)

sớ này thì bắt đầu viết vào tối ngày ba mươi tháng mười năm Tân dậu Thiên hy thứ năm (1021) của nhà đại Tống và xong vào xế chiều ngày mồng hai tháng mười một (...). Bấy giờ tôi đã bốn mươi sáu tuổi". Niên đại viết ra A Di Đà kinh sớ như thế kể cũng rõ. Năm sau, tức 1022, Trí Viên mất, song trước khi mất cũng còn viết thêm A Di Đà kinh khoa và A Di Đà kinh sớ tây tư sao, để giải thích bộ sớ trên. Một đoạn của Tây tư sao đã được trích lại trong Lạc bang văn loại

4.

Phương pháp của Trí Viên không phải là lối tiền tiêu hậu thích thông thường, mà là lối phân chia đoạn mạch, để trình bày những ý chính mà kinh muốn đề cập tới. Thêm vào đó, lối phân đoạn độc đáo trình bày trên đã ảnh hưởng sâu rộng đối với những người nghiên cứu A Di Đà kinh về sau, đến nỗi Tráp Xuyên Tôn Tướng trong lời đề bạt cho A Di Đà kinh sớ của Nguyên Hiểu đã phải nói: "Vả lại các nhà tạo sớ lập chương đã lấy từ sáu phương đức Phật trở đi làm phần lưu thông, tuy gần đây thường bị phê phán, nhưng những người hậu học vẫn tiếp tục sử dụng". Nhà tạo sớ lập chương của Tôn Tướng ở đây có lẽ không ai khác hơn là Trí Viên.

Xem thêm mục TRÍ VIÊN, Phật tổ thống ký 10, Lạc bang văn loại 2 và 4, Tịnh độ y bằng kinh luận chương sớ mục lục.

A DI ĐÀ KINH SỚ SAO

阿彌陀經疏鈔

Hán: Phật thuyết A Di Đà kinh sớ sao 佛説阿彌陀經疏鈔, Di Đà sớ sao 彌陀疏鈔

Tên sách, bốn quyển, Tục 33, Châu Hoằng soạn, giải thích A Di Đà kinh theo bản của La

Thập bằng lối sớ sao.

Nội dung chia làm ba phần. Phần một trình bày đại ý tổng quát, trước tiên xác định tự tính bản thể là "linh, minh, đổng, triệt, trạm, tịch, thường, hằng", rồi kết thúc tự tính ấy là A Di Đà Phật của tất cả mọi người. Tiếp đến tán thán tính không thể nghĩ bàn của A Di Đà kinh, rồi trình bày lý do vì sao Châu Hoằng viết A Di Đà kinh sớ sao, và cuối cùng là đoạn thỉnh cầu chư Phật gia hộ. Bài thỉnh cầu này sau đó đã trở nên rất phổ thông, được dùng trong các buổi lễ cầu nguyện.

Phần thứ hai là khai chương giải thích văn nghĩa, trước tiên lược chia làm mười vấn đề, rồi sau lần lượt giải thích rõ từng vấn đề một. 1. Lý do xuất hiện của Phật giáo nói chung và của A Di Đà Kinh nói riêng; 2. Vấn đề phán giáo của kinh; 3. Vấn đề đốn tiệm và thông viên; 4.

Đối tượng và thứ bậc của những đối tượng ấy mà kinh này nhắm tới; 5. Bản chất giáo lý của kinh; 6. Chủ trương của kinh; 7. Vấn đề bộ loại của kinh; 8. Vấn đề dịch giải và trì tụng; 9. Giải A Di Đà Kinh Sớ Sao thích tên kinh, và 10. Giải thích văn bản kinh. Mười vấn đề này cũng là mười đoạn của phần hai. Trong mỗi vấn đề, tác giả còn chia ra nhiều đoạn nhỏ khác nhau nữa.

Riêng hai đoạn cuối cùng, đặc biệt là giải thích văn bản kinh, tác giả mới sử dụng lối sớ sao một cách toàn diện. Đoạn giải thích đề kinh, tác giả cho biết ý nghĩa tên Phật thuyết A Di Đà kinh sớ sao bằng lối giải thích từng từ một. Về đoạn giải thích văn bản kinh, tác giả phân đoạn theo phương pháp tiêu chuẩn của các nhà chú giải xưa nay là chia làm ba đoạn nhỏ: tự, chính tôn và lưu thông. Đoạn nhỏ tự. Giải thích từ bắt đầu đến "đại chúng đều đầy đủ". Đoạn nhỏ chính tôn. Chia làm bốn tiểu tiết: 1. Trình bày thế giới và bản thân đức Phật A Di Đà; 2. Mô tả ý nguyện và việc làm để đạt đến thế giới ấy; 3. Dẫn sự chứng thành của các đức Phật từ sáu phương để chấm dứt nghi hoặc; 4. Nói rõ sự khó khăn của việc làm trên. Đoạn nhỏ này có thể nói chiếm phần lớn bộ sớ sao này. Trong mỗi tiểu tiết ấy còn được phân chia ra nhiều mục nữa. Cuối cùng là đoạn nhỏ lưu thông, giải thích từ "Phật nói kinh ấy xong" đến hết. Điểm đặc biệt của đoạn nhỏ lưu thông này là việc Châu Hoằng đã gồm vào đây bài A Di Đà chú (x.)

Phương pháp và quan điểm của A Di Đà kinh sớ sao là dựa vào Hoa nghiêm kinh sớ diễn nghĩa sao của Trừng Quán. Nói cụ thể hơn, để giải thích A Di Đà kinh, người ta viết sớ, và để tóm tắt ý chính của bản giải thích ấy nhằm làm rõ hẳn ra, người ta viết sao. Đây là lối mà Trừng Quán đã áp dụng cho Hoa nghiêm kinh. Không những thế, về quan điểm, A Di Đà kinh sớ sao cũng chịu ảnh hưởng nặng nề tư tưởng lý sự (của) Hoa nghiêm kinh sớ diễn nghĩa sao, để từ đó nảy sinh ra một lối giải thích "xứng lý" đặc thù của Châu Hoằng. Mặt khác, thời kỳ A Di Đà kinh sớ sao ra đời là thời kỳ phong trào tâm học của Vương Dương Minh (1472-1529) đang phát triển mạnh. Cho nên lập trường, tư tưởng của tác giả nó đã phản ảnh rõ rệt những lý luận của phong trào ấy. Ngay trong phần đầu, Châu Hoằng (1535- 1615) đã mở đề với câu: "Linh minh đổng triệt trạm tịch thường hằng, phi trược phi thanh vô bối vô hướng; đại tai chân thể... ", sử dụng như vậy một phạm trù cốt tủy của tư tưởng Vương Dương Minh, ấy là phạm trù linh minh. Câu nói thời danh của Vương Dương Minh trong Truyền tập lục H đã xác định: "Cái linh minh của ta là chủ tể của trời đất quỷ thần... Trời đất quỉ thần vạn vật mà rời linh minh của ta thì không có trời đất quỉ thần vạn vật, và linh minh của ta mà rời trời đất quỉ thần vạn vật thì không có linh minh của ta được". Thế cũng đủ rõ quan hệ giữa tư tưởng Vương Dương Minh và lập trường giáo học của Châu Hoằng, dựa trên cơ sở phạm trù linh minh. Do đó, A Di Đà kinh sớ sao không những biểu hiệu một nỗ lực tổng kết các lập trường giáo học đối với tư tưởng Tịnh độ giáo của A Di Đà kinh, mà còn thể hiện một cố gắng khế cơ, khế thời bằng cách tiếp thu và dung hóa những xu thế và tư tưởng đi lên của thời đại.

Châu Hoằng là một tác gia lớn của Phật giáo đời Minh. Ông sinh năm 1535 và mất năm 1615, viết hơn ba mươi hai bộ sách, mà phổ biến và nổi tiếng nhất là Trúc song lục, Sa di luật nghi yếu lược, Vãng sinh truyện và bộ A Di Đà kinh sớ sao. Bộ này ở Trung quốc đã là một tác phẩm cơ sở cho những biên soạn về sau. Chính Châu Hoằng đã viết tiếp A Di Đà kinh sớ sao sự nghĩa một quyển (Tục 33), và A Di Đà kinh sớ sao vấn biện một quyển (Tục 33). Sau đó, Cổ A Di Đà Kinh Sớ Sao

Đức viết A Di Đà kinh sớ sao diễn nghĩa bốn quyển (Tục 33) và Từ Khôi Đình viết A Di Đà kinh sớ sao hiệt.

Ở nước ta, A Di Đà kinh sớ sao phổ biến rất sớm. Nó là văn bản cơ sở cho việc dịch và chú giải A Di Đà kinh bằng chữ quốc âm của Minh Châu Hương Hải (1628-1715) dưới nhan đề Di Đà kinh thích giải (x.). Trong Tam tạng mục lục, mà Pháp Chuyên Diệu Nghiêm (1726-1798) viết tựa và đề bạt vào năm Cảnh hưng Ất mùi (1775) và môn sinh của ông là Toàn Lý cho khắc bản vào năm Minh mạng mười chín (1838), có ghi Di Đà sớ sao vào những sách vở "ngoại tạng". Bản thư mục của An Thiền trong Đạo giáo nguyên lưu T in năm 1845 có ghi nhận sự hiện diện của bản gỗ Di Đà kinh sớ sao. Bản thư mục Các tự kinh bản Ngọc sơn thiện thư lược sao mục lục xác định rõ hơn, nói rằng bản gỗ Di Đà sớ sao tàng trữ tại chùa Vĩnh nghiêm tỉnh Hải dương cũ. Như thế, trong quá khứ A Di Đà kinh sớ sao đã được phổ biến và học tập rộng rãi trong giới Phật giáo Việt nam. Tuy nhiên, nó đã không được trưng dẫn như một quyền uy trong các tác phẩm về Tịnh độ giáo do người Việt nam sáng tác, mà cụ thể là Bồ đề yếu nghĩa của Viên Văn Chuyết Công (1590-1644), và Tịnh độ yếu nghĩa của Chân Nguyên Tuệ Đăng (1647-1726). Ngay cả những người tự xưng là "Niệm Phật nhân" như Hương lĩnh bá Nguyễn Đăng Sở (1753-1840) cũng không màng nhắc tới.

Lý do gây nên sự tình ấy hẳn đã xuất phát từ việc tâm học của Vương Dương Minh đã không gây ảnh hưởng gì nhiều trong học giới nước ta, đặc biệt là từ thế kỷ thứ XVIII trở về sau.

Chỉ một mình Minh Châu Hương Hải có quan tâm sử dụng A Di Đà kinh sớ sao như văn bản cơ sở cho công trình thích giải kinh A Di Đà của mình, thì đây biểu thị cho ảnh hưởng của tâm học đối với Minh Châu Hương Hải và điều này cũng không có gì lạ. Năm 1647 chúa Nguyễn cho mở khoa thi chính đồ và hoa văn, Hương Hải tham dự và đã đỗ. Sau đó ông đi làm quan. Chính từ khoảng 1647 này mà một môn đồ nổi tiếng của Vương Dương Minh đã đến nước ta, đó là Chu Thuấn Thủy. Chu Thuấn Thủy ở nước ta hơn mười năm nhưng đã không được chúa Nguyễn trọng dụng, nên sau đó đã qua Nhật nhập tịch năm 1657, gây thành phong trào Vương học lớn ở nước ấy, mà về sau ảnh hưởng không nhỏ đến sự nghiệp Duy tân của Nhật bản. Tuy thế, trong khoảng mười năm ấy, Chu Thuấn Thủy đã có một số ảnh hưởng nhất định lên một bộ phận học giới của nước ta. Hương Hải sinh năm 1628 ở Quảng nam, nên đã đi thi vào khoa 1647, được đỗ rồi đi làm quan. Như thế, ông có thể tiếp thu một số ảnh hưởng nào đó từ Chu Thuấn Thủy, mà sau này đã làm cơ sở cho việc thích giải kinh A Di Đà, dựa trên kinh A Di Đà sớ sao của Châu Hoằng.

Xem thêm mục CHÂU HOẰNG, MINH CHÂU HƯƠNG HẢI, DI ĐÀ KINH THÍCH GIẢI, ĐẠO GIÁO NGUYÊN LƯU, Phật điển sớ sao mục lục H, Tịnh độ chân tôn giáo điển chí

3, Liên môn loại tụ kinh tịch lục T

A DI ĐÀ KINH SỚ SAO DIỄN NGHĨA

A Di Đà Kinh Sớ Sao Diễn Nghĩa

阿彌陀經疏鈔演義

Hán: A Di Đà kinh sớ sao diễn nghĩa 阿彌陀經疏鈔演義, Di Đà kinh sớ sao diễn nghĩa định bản 彌陀經疏鈔演義定本, Sớ sao diễn nghĩa 疏鈔演義

Tên sách, bốn quyển, Tục 33, Cổ Đức soạn, giải thích lý nghĩa của A Di Đà sớ sao của Châu Hoằng.

Nội dung rập theo bốn quyển A Di Đà sớ sao của Châu Hoằng, Quyển một của Sớ sao diễn nghĩa giải thích quyển một của Sớ sao. Quyển hai, ba và bốn cũng thế. Bởi vì Sớ sao diễn nghĩa tự bản thân là một bản chú thích những câu, những chữ khó hiểu trong Sớ Sao. Thí dụ, cái nhan đề "Phật thuyết A Di Đà kinh sớ sao quyển..., Cổ hàng Vân thê tự sa môn Châu Hoằng thuật", nó đã giải thích nghĩa của từng chữ, thậm chí đến chữ quyển, chữ thuật, nó cũng giải thích chúng có nghĩa gì. Rồi đến hai câu đầu của bài tựa "Linh minh đổng triệt...", nó cũng tóm tắt và giải thêm: "Hai câu linh minh là nói thuần chân (...) Linh minh thì soi thông suốt, nghĩa là bản chất cái soi đó, ngang khắp mười phương. Trong lắng thì lắng mãi luôn, nghĩa là bản chất cái lắng, dọc thông ba cõi. Ấy là cái (mà) kinh Lăng nghiêm gọi là thường trụ diệu minh bất động tròn đầy". Cách "diễn nghĩa" của Sớ sao diễn nghĩa là thế.

Cho nên, để diễn nghĩa, Sớ sao diễn nghĩa vận dụng một phương pháp trình bày tương tự như lối 'tiền tiêu hậu thích', tức trước nêu những câu những chữ cần giải thích rồi tiếp đó đưa ra những kiến giải của riêng mình. Chẳng hạn, giải thích chữ quyển, nó viết: "quyển có nghĩa là ôm ấp (quyển hoài), vì trong một cuốn sách bao hàm vô tận nghĩa lý, vô lượng pháp môn". Tuy nhiên, bản thân của A Di Đà kinh sớ sao, ngoài bài tựa với lời giải thích bài tựa của Châu Hoằng, còn có phần nhập đề trình bày những vấn đề tổng quát và phần giải thích chính bản kinh A Di Đà. Phần nhập đề ấy được gọi là khai chương, cũng có lời mở đề chính thức và lời giải thích của Châu Hoằng. Phần giải thích chính bản kinh được gọi là sớ sao, gồm có đoạn giải thích chính văn kinh thì chua trên đầu là sớ, và đoạn giải thích chính đoạn sớ đó thì chua trên đầu là sao. Chính vì có nhiều lớp giải thích như thế, nên khi giải thích lại kinh A Di Đà sớ sao, để chỉ rõ câu hay chữ của đoạn nào trong ấy, Sớ Sao diễn nghĩa đã tùy từng phần của Sớ sao, mà chua trên đầu những chữ thích hợp, nhằm cho người đọc thấy vị trí của nó trong nguyên bản của Châu Hoằng.

Nói rõ ra, trong phần bài tựa của Châu Hoằng, những chữ hay câu trích từ bài tựa ấy thì được chua trên đầu là "thông tự", còn những chữ hay câu trích từ lời giải thích của Châu Hoằng về bài tựa ấy thì được chua là "chú". Trong phần nhập đề cũng thế. Những chữ hay câu trích từ "khai chương" thì được chua trên đầu là chương, còn những chữ hay câu trích từ lời giải thích của Châu Hoằng về khai chương ấy thì được chua là chú. Trong phần giải thích chính của bản kinh, vì được Châu Hoằng phân chia rành mạch thành từng đoạn sớ và sao, nên những chữ hay câu nào trích từ sớ thì được chua trên đầu là sớ, còn những chữ hay câu trích từ sao thì được A Di Đà Kinh Sớ Sao Diễn Nghĩa chua là sao. Sau những chữ hay câu trích ấy mới đến lời "diễn nghĩa" của Sớ sao diễn nghĩa. Tùy theo nội dung của chúng, mà đoạn diễn nghĩa có thể dài ngắn khác nhau.

Để tiến hành việc diễn nghĩa đó, Sớ sao diễn nghĩa đã đứng trên quan điểm tổng hợp của Châu Hoằng, mà chính nó đã mô tả như: "Nay bản Sớ sao này tổng hợp quan điểm của Thiên Thai và Hiền Thủ, kết nối hai tôn tướng và tánh, song dung sự và lý, gồm thông cả tôn và thuyết". Và sự kiện đây chẳng có gì đáng ngạc nhiên, vì tác giả nó là một vị pháp sư thuộc chùa Vân thê do Châu Hoằng sáng lập. Vị pháp sư này, ngày nay chỉ biết tên là Cổ Đức, ngoài ra thì không biết thêm gì nữa. Điều chắc chắn là ông phải sống sau Châu Hoằng và đã viết Sớ sao diễn nghĩa sau khi Châu Hoằng mất vào năm 1615, bởi vì bản tiểu sử của Châu Hoằng do ông diễn nghĩa đã ghi được tuổi thọ của vị đại sư ấy.

Ngoài ra, cứ vào bài Trùng khắc A Di Đà kinh sớ sao diễn nghĩa nguyên tự do Duy Thành viết vào năm Càn Long thứ mười bảy (1752) khắc ở cuối sách Sớ sao diễn nghĩa, một mặt ta biết bản lưu hành hiện nay của nó là một bản do Duy Thành đứng ra khắc lại, sau khi "bản gỗ cũ nó không còn nữa, san bản nó không còn tìm được". Nó như vậy đã từng được khắc một lần. Mặt khác, vì nó đã từng được khắc một lần trước năm 1752, đến nỗi tới năm đó bản gỗ không còn, bản in khó được, thì chắc hẳn tác giả nó phải sống cách năm 1752 khá xa. Có khả năng Cổ Đức đã sống và viết Sớ sao diễn nghĩa vào thế kỷ thứ mười bảy, để có sự tham dự của đệ tử mình là Trí Nguyện vào việc "định bản" tác phẩm ấy.

Để viết Sớ sao diễn nghĩa, Cổ Đức sử dụng một số tài liệu khác nhau, trong đó chủ yếu vẫn là A Di Đà kinh sớ sao sự nghĩa và A Di Đà kinh sớ sao vấn biện.

Xem thêm mục A DI ĐÀ KINH SỚ SAO, A DI ĐÀ KINH SỚ SAO SỰ NGHĨA, A DI