Tư Điển Bách Khoa

A BA LAN ĐA CA

阿

波蘭多迦

Phạn: Aparàntaka Pàli: Aparantaka, Aparànta Tạng: ¥i hog gi gos, ¥in hog gi gos Hán: (pâ) A ba lan đa 阿波蘭多, A ban lan đắc ca 阿般蘭得迦, A bà la đa nhận 阿婆羅 多 釰, A bà lê tra 阿婆梨吒 (d) Tây biên 西边

Tên một nước hay miền đất xưa ở phía tây Ấn độ. Cổ sử Màrkaõóeya (Màrkaõóeya-puràna vii) nói A ba lan đa ca là một cộng hòa (janapada), trong khi Mahàbhàrata (Bhisma parvan ix) coi là một tỉnh. Thanh luận về thơ (kàvyanånàüsà 94) chép nó ở phía tây của Devasabhà, mà thông thường được đồng nhất với Dewas ở Trung Ấn hiện nay, còn Giáo sử (Sàsanavaüsa 11) ghi nó ở phía tây Ấn độ vào lưu vực tây của thượng lưu sông Irawady.

Bia đá số 5 của vua A Dục ở Kalsi kể đến tên Apalantà. Bia ở Dhauli đọc âpalamtà trong khi bia Shàbàzgàrhã đọc Aparaüta. Bia Nasik của Gautamã Bàla÷rã nói con bà cai trị cả vùng Aparànta. Bia đá Junaggdh chép nó đã thuộc về vua Saka Rudradàmaü. Vậy Aparànta là tên dùng trong các bia đá. Đại sử (Mahàvaüsa xii. 4) và Đảo sử (Dãpavaüsa viii. 7) nói đến Apàrànta như một trong 9 miền, mà A Dục đã gửi Yonaka Dhammarakkhita đến giảng kinh Hỏa tụ thí dụ, 37.000 người đã qui y và hơn 1.000 nam nữ xin xuất gia. Dân vùng này, Giải thích kinh Trường bộ (DA. ii. 482) và Giải thích kinh Trung bộ (MA. i. 184)

chép là đến từ A bát lợi cù đa ni (Aparagoyàna) khi vua Nandhàtà chinh phục hết cả bốn châu. Lịch sử Phật giáo Ấn độ (Rgya gar chos þbyuõ 10la và 129a) nói đến một miền Aparàntaka đông gồm những nước Magadha, Bhaïgala và Odivi÷a, một miền Aparàntaka trong một nước tây bắc tên A÷maparànta, mà Kunala, người con của A Dục phải đem quân đến dẹp loạn. Cuộc nội loạn này, Truyện Câu Na La (Kàõàla-avadàna 65) có kể đến, nhưng chính tại miền Aparànta đông ấy mới ngự trị các vua Mahenóra và Cama÷a trong giai đoạn h oằng pháp của Upagupta (Sđd 9b), triều đại Candanapàla (Sđd 34b) trong giai đoạn của R ahulabhadra, các triều của dòng họ Candra trong giai đoạn của Long Thọ và Đề Bà (Sđd 42a).

Như thế, theo truyền thống Tây tạng Aparàntaka nguyên trước là tên một vùng đất trải dài từ phía tây của Peshawar đến phía đông của Bengal và Orissa ngày nay, chia làm Aparàntaka đông, trung và tây bắc. Tuy nhiên, cứ vào các bia đá tìm được thì Aparànta ngày n ay tương đương với những bang Gujarat, Sindh, miền tây Ràjapåtànà và Kutch, và có lúc nó đã là một nước.

Xem thê m Thiện kiến luật tỳ bà sa 2, Phiên Phạn ngữ 8, Dutt, Early history of Buddhism, t. 190 và B.C. Law, Historical geography of ancient India , t. 13 và 56, Hultzsch, Inscriptions of Asoka I, xxxix; Ap. ii. 3 9, R.G. Bhandarkar, Early history of Deccan

5 , t. 19.

A BA LAN NHÃ

阿波蘭若

Phạn: Aparàõõa?

Pàli: Aparanna Hán: (pâ) A ba lan nhã 阿波蘭若, Hà ba lan nhã 河波蘭若 (d) Ta trung 蹉中

Tên các loại hoa màu ngoài lúa.

Thiện kiến luật tỳ bà sa 9 giải thích những vật có thể lấy trộm từ ruộng, đã phân biệt hai thứ ruộng, đó là ruộng phú bàn na và ruộng A ba lan nhã. "Ruộng phú bàn na có 7 thứ lúa như nếp, tẻ v.v... (...). Ruộng A ba lan nhã có đậu v.v... cho đến mía". Phân biệt về ruộng này không thấy trong Ngũ phần luật, Thập tụng luật v.v..., nhưng lại thấy trong Luật tạng (Vin. ii. 50):

"Ruộng là chỗ để sản xuất lúa và màu" (Khettaü nàma yattha pubbaõnam và aparaõnam và jayati).

Cắt nghĩa chữ mùa màng (harita) trong điều ba dật đề 19 của tăng (Vin. iv. 48) và điều ba đật đề 9 của ni (Vin. iv. 267) Luật tạng viết: "Gọi mùa màng là lúa và màu dùng để nuôi sống con người" (haritaü nàma pubbaõõaü aparaõõaü yaü manussànaü u (Nd. ii. 392) dịch nghĩa "nông sản" (dha¤¤a)

pabhojaparibhogaü ropimam). Nghĩa thích hư ba n o gồm lúa và màu (dha¤¤àni vuccanti pubbaõnam aparaõnam). Về lúa nó qui định có 7 thứ là tẻ, nếp, mạch, mì, kê, đạo và tắc (pubbaõõam nàma sàli råhi yavo godhumo kaïgu varako kudråsako). Còn về màu nó đồng nhất với såpeyya (aparaõõam nàma såpeyyaü) mà người ta thường dịch là xúp (Xem PTS Pàli English dictionary t. 721b và Nam truyền đại tạng kinh 44 t. 462).

Tuy nhiên, giống với giải thích của Thiện kiến luật tỳ bà sa, truyện Gaõdatindu của Bản sinh (J. v. 106) nói: "Đậu là một loại a ba lan nhã" (harenukà ti aparaõõajà ti). Như thế, a ba lan nhã có thể nói là một tên chung để chỉ các loại màu. Kết luận này không những phù hợp với luật mà còn với kinh nữa.

Tăng chi bộ kinh (A. iv. 110) khi đề cập đến 12 yếu tố để bảo vệ một thành ở biên giới, đã tả yếu tố 10 và 11 thế này: "Lại nữa, này các tỳ kheo, trong thành biên giới của vua, có cất chứa nhiều tẻ mạch, để những người trong thành an vui, không lo ngại, ở yên, chống lại ngoại nhân. Lại nữa, ... tro ng thành biên giới của vua có cất chứa nhiều mè, đậu trắng, đậu xanh, các loại màu, để những người trong thành an vui, không lo ngại, ở yên chống lại ngoại nhân". (ra¤¤o paccantime nagare bahuü sàliyavakaü samnicitaü hoti (.......) tilamàsamuggàparannaü). Vậy thì, có sự phân biệt giữa các loại lúa tẻ, lúa mạch và các loại màu như mè, đậu trắng, đậu xanh. Hai yếu tố này, chỉ yếu tố đầu có giữ lại trong Tăng nhất a hàm kinh 33 và Trung a hàm kinh 3.

Trong Luật tạng (Vin. iv. 265) cũng thế. Khi viết về ba dật đề 7 của ni, cấm các ni không được nhận " nông sản tươi", nó đã định nghĩa "nông sản tươi là tẻ, nếp, mạch, mì, kê, đạo và tắc" (àmakadha¤¤aü nàma sàli vãhi yavo godhumo kaïgu varako kudråsako). Đồng thời, nó qui định điều luật này, không áp dụng cho các loại hoa màu (aparaõõaü). Những câu hỏi của Di Lan Đà (Mil. 106) khi tả một người giàu có nông sản (pahutadhanadha¤¤a), đã nói ông có những thứ "lúa, tẻ, nếp, mạch, gạo, mè, đậu trắng, đậu xanh, lúa, màu ...

"

(sàlivãhiyavataõóulatil amuggamàsapubbaõõàparaõõa).

Vậy, A ba lan nhã là một tên chung để chỉ các loại hoa màu như đậu, mè, khoai, sắn, mía v uy .v... Ng ên nghĩ ủa aparaõõa a c là do apara (khác, thứ yếu, tiếp trợ) + aõõa (thức ăn, lúa đ ậu) nên có nghĩa "thức ăn khác, thứ yếu" hay " thức ăn sau" để đối lại với phú bàn na (pubbaõõa) là thức ăn trước, tiên yếu. Tuy nhiên, vì pubbaõõa có nghĩa bữa ăn trước ngọ (thần triêu 晨朝) nên aparaõõa được dịch là "bữa ăn quá ngọ" (ta trung 蹉中), như Phiên phạn ngữ 1 đã làm. Cần thêm là Phiên phạn ngữ 1 có chữ a ba lan nhã thành hà ba lan nhã, có lẽ vì tự d ạng a (阿) và hà (河) viết tháu thì rất giống nhau.

A BA LŨ GIA

阿波婁加

Phạn: Apalokanakarma ?

Pàli: Apalokanakamma Hán: (pâ) A ba lũ gia 阿波婁加 (d) Tiểu tiểu bạch chúng 小小白眾, Sở tác tướng mạo kiết ma 所作相貎羯摩 Tên một trong bốn loại kiết ma của truyền thống Luật tạng Pàli và phái Chính lượng, qui định khi thực hiện một tăng vụ phải trước tiên hỏi đến sự đồng ý của những người vắng mặt liên hệ đến vụ ấy, như thế tương đương với phép thuyết dục của các truyền thống luật tạng khác.

Thiên kiến luật tỳ bà sa 7, khi giải thích cách thứ 7 là bạch kiết ma trong tám cách để được giới cụ túc, đã đề cập đến "a ba lũ gia, kiết ma bạch, kiết ma hai bạch và kiết ma 4 bạch" rồi chua thêm "Tiếng Hán dịch (a ba lũ gia) là tiểu tiểu bạch chúng". Tuy Buddhaghosa viết ở n gay câu trước "Tôi nay ở đây nói kiết ma bốn bạch, còn những điều khác, sau sẽ nói rộng hơn", nhưng phần còn lại của Thiện kiến luật tỳ bà sa không thấy bàn cãi đến a ba lũ gia nữa. Dù vậy, nguyên bản Pàli Samantapàsàdikà Vinayàññha- katha (VinA. 1195) của nó đã định nghĩa "Kiết ma a ba lũ gia là một kiết ma được thực hiện sau khi đã thanh tịnh tăng già kiết giới vào một chỗ, thuyết dục cho ai đáng thuyết dục và cáo tri ba lần cho sự quyết nghị của toàn thể" (tattha apalokanakammaü nàma sãmaññhakaü saïghaü sodhetvà chandàra- hànaü chandaü àharitvà samaggassa anuma- tiyàtikkhatuü sàvetvà kàtabbakammaü).

Vậy, a ba lũ gia trước hết là một loại kiết ma. Khi định nghĩa kiết ma đúng pháp là gì, phần giải thích điêu ba dật đề 79 của Luật tạng (Vin. iv. 151) viết: "Kiết ma đúng pháp là kiết ma a ba lũ gia, kiết ma bạch, kiết ma hai bạch, kiết ma bốn bạch, thực hiện đúng với phép, với luật và với lời dạy của thầy, đó là kiết ma gọi là đúng phép" (dhammikaü nàma kammaü a palokanakammaü ¤attikammaü ¤attidutiyakammaü ¤atticatutthakammaü dhammena vinayena satthusàssanena kataü etaü dhammikaü nàma kammaü). Tiểu phần của Luật tạng (Vin. ii. 89) xếp a ba lũ gia vào loại sự tranh trong bốn thứ tranh chấp của tăng già: "Thế nào là sự tranh? Là những gì đã làm và phải làm của tăng già: kiết ma ba lũ gia, kiết ma bạch, kiết ma hai bạch, kiết ma bốn bạch, đó là sự tranh". Phần phụ lục của Luật tạng (Vin. v. 126 và 222) đã đề cập đến bốn phép kiếp ma (cattàri kammàni apalokanakammaü ¤atti- kammaü ¤attidutiyakammaü ¤atticatuttha- kammaü).

Loại kiết ma này không thấy nói đến trong các Luật bộ Phạn và Hán văn, trừ bộ luật của ph ái Chính Lượng, Thập tụng luật 35, khi giải thích sự tranh, chỉ gồm ba kiết ma: kiết ma bạch, kiết ma hai bạch và kiết ma bốn bạch. Tứ phần luật kiết ma, Đại sa môn bách nhất kiết ma và Tát bà đa tỳ ni tì bà sa 8 cũng chỉ nói đến ba kiết ma thôi. Các nhà luật học Trung quốc như Đạo Tuyên trong Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao T 1 và Tứ phần luật san bổ tùy cơ kiết ma T, Hoài Tố trong Ni kiết ma và Nguyên Chiếu trong Tứ phần luật hành sự sao tư trì ký T1H đều nhất loại chỉ nói đến ba loại kiết mà thôi, tức kiết ma bạch, kiết ma hai bạch và kiết ma bốn bạch.

Bộ luật của phái Chính Lượng (Sammitãya) hiện còn bảo tồn là Luật nhị thập nhị minh liễu luận đã nói đến năm thứ kiết ma: "Trong luật nói tất cả kiết ma chỉ có năm thứ: 1. Kiết ma đơn bạch, 2. Kiết ma trung gian, 3. Kiết ma hai bạch, 4. Kiết ma bốn bạch, và 5. Sở tác tướng mạo kiết ma". Trong năm thứ này, về sở tác tướng mạo yết ma, viết: "Việc đó tất định nên làm, chỉ có tính toán thời gian mà quyết định sự việc cho kịp thời thì gọi là sở tác tướng mạo kiết ma". Tuy được định nghĩa như thế, sở tác tướng mạo kiết ma là dịch từ chữ avalokanakarmaü tiếng Phạn, tức apalokanakamma tiếng Pàli, vì chữ avalokana hay apalokana có nghĩa là bộ dạng, tướng dụng, cái vẻ nhìn bên ngoài. Thêm vào đó, nội dung định nghĩa vừa nêu hoàn toàn phù hợp với nội dung sự việc của điều ba dật đề 79, tức việc làm kiết ma đối với những tỳ kheo sáu người là việc tất định nên làm vì phải tính toán để làm kịp thời là gặp lúc một trong bọn chúng xuất hiện và có đem đến sự đồng ý cho cuộc kiết ma đó.

Tiếp đến, thể thức và tiến trình thực hiện kiết ma này bao gồm những phần (1) Tập hợp tăng già tại một địa điểm qui định, (2) Tăng già có phẩm chất, (3) Thuyết dục những người đáng được thuyết dục và (4) Công bố ba lần nghị quyết cho toàn thể tăng già quyết nghị. Với thể thức và tiến trình đây, rõ ràng nó nhấn mạnh đến yếu tố thuyết dục, tức yếu tố đòi hỏi sự đồng ý của những người cần có sự đồng ý mà vắng mặt thực sự, đó là yếu tố căn bản, làm căn bản cho điều ba dật đề 79 trong Luật tạng (Vin. iv. 151). Điều luật này ra đời vì nhóm tỳ kheo sáu người thường chống đối lại đại chúng xử lý một sự việc gì liên hệ đến một người trong n hóm họ. Do đó, nhân xử lý một vấn đề chung gì đó, có sự đồng ý (chandaü) của nhóm ấy, và chỉ có một người trong nhóm đến dự, đại chúng bèn xử lý luôn sự việc của người đến dự này. Người này về thuật lại cho đồng bọn. Chúng liền lên tiếng phản đối, nói rằng chúng chỉ đồng ý về xử lý vấn đề chung ấy thôi, mà không có đồng ý về việc xử lý trong đồng bọn. Vì vậy, đức Phật mới qui định "Tỳ kheo nào khi đồng ý với một kiết ma đúng phép mà sau đó trở lại rút lui thì bị ba dật đề" (yo pena bhikkhu dhammikànaü kammànaü chandaü datvà pacchà khãyana- dhammaü àpajjeyya pàchttiyaü).

Vậy, yếu tố thuyết phục là căn bản của điều 79. Cho nên đề cập đến kiết ma a ba lũ gia trong giải thích điều luật này hẳn để nhấn mạnh yếu tố ấy. Việc dịch chữ a ba lũ gia là tiểu tiểu bạch chúng của Thiện kiến luật của tỳ bà sa 7 hẳn là do hiểu sai chữ Apalokana thành appalokana. Appalokana là do appa + lokana, trong đó, appa có nghĩa là nhỏ, ít, không đáng kể, tương đương alpa tiếng Phạn, còn apalokana là do apa + lokana, trong đó apa là tương đương v hay ava với nghĩa dưới, xuống, tách rời ra v.v... Do thế, dịch apalokana ới chữ Phạn Phạn apa ằng tiểu tiểu bạch chúng b là không chính xác. Apalokana do động từ apaloketi với nghĩa nhìn, quan sát, chăm sóc, thỉnh cầu, xin phép, nên danh từ có nghĩa quan sát, bộ dạng, cái vẻ bên ngoài. Vì ó, d ịch nó bằng "sở tác tướng mạo" của Luật nhị thập nhị minh liễu luận đ là thỏa đáng hơn. Phiên phạn ngữ 1 chép lại lời chua của Thiện kiến luật tỳ bà sa 7, nên cũng không chính x ác. Thêm vào đó, chữ chúng 眾 bị chép thành chữ tuyền 泉, nên tiểu tiểu bạch chúng thành tiểu tiểu bạch tuyền.

A BA LỴ

阿波利

76 Phạn: Avaña, Avañi

Tên một ngôi thành.

Phiên p hạn ng ữ 8 chép: "A ba lỵ, Truyện gọi là thành Doanh bích". Truyện đây chắc là Ngoại quốc tr uyện 4. Ngày nay Ngoại quốc truyện chưa tìm thấy, nên không rõ thành thuộc nước nào của i x Ấn độ thờ ưa. Song, nó gọi là thành Doanh bích thì phải có tên Phạn là Avaña/ Avañi. Bhàgavatapuraõ a có con sông tên Avañodà. A ba lỵ phải chăng nằm trên sông ấy?

Tên một loại bịnh thần kinh, mà xưa thường gọi là Quỉ bịnh, nay gọi là chứng kinh phong

A BA MA LA

阿波摩羅

Phạn: Apasmàra Pàli: Apasmàra , Apamàra Tạng: Brjed byed Hán: (pâ) A bạt ma la 阿跋摩羅, A bạt ma la 阿拔摩羅, A bát ma la 阿鉢摩羅, A ba tam ma la 阿波三摩羅, A bà ma la 阿婆摩羅, A bả ba ma la 阿跛波摩羅, A ba bà sa ra 阿波婆娑 囉, A bát sa ma ra 阿鉢娑麼囉, A bạt bà ma la 阿跋婆摩羅, A bà sa ma la 阿婆娑摩羅, A bả bà ma lã 阿跛婆摩邏 (d) Vô hoa man 無花鬘, Vô giáp 無甲, Ngược quỉ 虐鬼, Quỉ bịnh 鬼病,

Điên cuồng 顛狂, Vô khải 無鎧

(epilepsy).

Nó là một trong số những bịnh tật làm cho người mắc không đủ tư cách để thọ giới tỳ kheo. Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ bách nhất yết ma 1 liệt nó vào giữa 38 bịnh gây trở ngại không cho phép người thọ giới cụ túc. Phạn bản Phương thức thọ cụ túc giới (Upasampadàj¤aptiþ 16) cũng nhất trí đưa A ba ma la (apasmàra) vào giữa 38 loại bịnh tật tr ở ngại ấy. Đại phần (Mahàvagga I. 77. 125) và Tiểu phần (Cullavagga X. 10. 22) của luật tạng Pàli (Vin. I. 93 và II. 271) đặt bịnh a ba ma la vào loại bịnh trở ngại, nhưng số lượng giảm xuống chỉ còn có 5 mà thôi, tức phong (kuññha), hủi (gaõóa), lại (kilàsa) lao (sosa) và kinh phong (apamàna). Sự giảm thiểu này không chứng tỏ là truyền thống Pàli không biết đến những bịnh kia. Tăng chi bộ kinh (A.V. 110) và Nghĩa thích (Nd. 1.17, 47; ii. 304) đã liệt hết phần lớn những bịnh tật gây ra sự khổ đau của thân, dù rằng cả hai đều không có ghi bịnh kinh phong. Truyện Bản sanh Hiền giả Gata (J. IV. 84) có chép lại bịnh kinh phong (apasmàra).

Các kinh điển Đại thừa vì ảnh hưởng quan niệm bịnh kinh phong là do một tác nhân ma quái tạo ra, nên đã biến a ba ma la thành một loại quỉ. Đại phương quảng thập luân kinh 1 đã nói đến việc "Nếu có chúng sinh nào bị a ma ba la ám che thương tổn, nếu 1 ngày, 2 ngày, 3 ngày cho đến 4 ngày, khiến tâm trí cuồng lên, tâm trí loạn lên, tâm trí sợ hãi, tâm trí điều phục, điên đảo rồi cho đến mất trí...". Giải thích chữ a ba ma la, Huệ lâm âm nghĩa 19 viết: "A ba ma la là tiếng Phạn gọi sai, tắt, không đúng. Đúng tiếng Phạn phải gọi a bả sa ma ra, tức tên chung của loại quỉ dữ".

Bắc bản Đại bát niết bàn kinh 11 phẩm Hiện bịnh đã xếp a bà ma la vào giữa những trời, rồ ng, quỉ, thần ... ca ngợi công đức phóng hào quang của đức Phật: "Bấy giờ tất cả trời, rồng, quỉ, thần, càn thát bà, a tu la, ca lâu la, cẩn na la, ma hầu la già, la sát, kiền đà, ưu ma đà, a bà ma la, người, phi nhơn đều cùng đồng thanh nói lên lời như vầy: "Lành thay! Lành thay! Vô thượng thiên tôn! ...". Giải thích chữ a bà ma la đây, Huệ lâm âm nghĩa 2 viết: "A bà ma la, đây dịch là Vô hoa man, cũng dịch là điên cuồng". Việc dịch a ba ma la bằng Vô hoa man (chuỗi không hoa) có thể do suy ra từ chữ apuùpamàlà, còn dịch bằng điên cuồng tức do chữ apasmàra, tức mất trí nhớ. Phiên Phạn ngữ 7 do không nắm vững chữ Phạn, chỉ nói đến nghĩa đầu là Vô hoa man.

Sự đồng nhất a ba ma la với một loại quỉ này, kinh Pháp hoa vẫn tiếp tục. Phạn bản kinh n ày phẩm Đà la ni (Sadd. XXI. 235 Dhàranãparivarta) có ghi a ba ma la vào những loại gây rối cho những pháp sư Pháp hoa. Phẩm Đà la ni của Diệu pháp liên hoa kinh 7 và Thiệm phẩm diệu pháp liên hoa kinh 6 chỉ phiên âm a bạt ma la. Nhưng Chính pháp hoa 10 phẩm Tổng trì dịch là điển quỉ. Về sau, Pháp hoa văn cú 30 giải thích: "A bạt ma la là quỉ màu xanh". Rồi Pháp hoa nghĩa sớ 12 viết: "A bạt ma la đây dịch là quỉ hình bóng, cũng dịch là quỉ không có áo giáp. Kinh chú nói quỉ chuyển gân". Dịch a bạt ma la bằng quỉ hình bóng, chắc là do suy đoán từ chữ àbhasmàra, trong đó màra là ma quỉ, còn àbhas là ánh sáng. Việc dịch bằng quỉ không ó áo giáp hẳn do suy đoán sai từ chữ avarman c , tức không có áo giáp.

Trong cùng một cách, Phạn bản kinh Lăng già phẩm Đà la ni (Lank. 261 Dhàranãparivarta) có apasmàra và apasmàrã giữa những loài có thể gây não hại cho các người trì tụng kinh ấy. Nhập Lăng già kinh ở phẩm Đà la ni phiên âm là a bạt ma la và a bạt ma la nữ, trong khi Đại thừa nhập Lăng già kinh 6 phần Đà la ni không những không phiên âm hay dịch mà lại chỉ gộp chúng lại dưới nhóm "chư ác quỉ thần 諸惡鬼神" (các quỉ thần dữ). Điểm cần chú ý ở đây là a ba ma la bây giờ chia ra làm 2 a ba ma la nam và a ba la ma nữ.

Cách dịch a ba ma la là một loại quỉ điên trên đây cũng rất phổ biến trong các kinh điển Mật giáo. A ba ma la xuất hiện trong Phật đỉnh tôn thắng đà la ni kinh. Bản dịch của Phật Đà Ba Lợi và của Nghĩa Tịnh thì phiên âm như a ba sa ma la hay a ba sa ma ra, trong khi bản của Đỗ Hành Khải dịch là "điên đẳng quỉ thần 顛等鬼神". Đại phương quảng bồ tát tạng Văn Thù Sư Lợi căn bản nghi quĩ kinh 2 đã cùng xếp a ba sa ma ra vào với những dạ xoa, la sát, và có thêm một Đại a ba sa ma ra. Chương thứ nhất của Nghi thức căn bản của Thánh Văn Thù (âryama¤ju÷rãmålakalpa i. 11) đặt apasmàrà và mahàpasmàrà vào số nhiều, như vậy chứng tỏ là có nhiều cá thể a ba ma la và đại a ba ma la. Phật mẫu đại khổng tước kinh T và Tr cùng Độc tụng Phật mẫu đại khổng tước kinh tiền khải thỉnh pháp cũng liệt a ba ma la vào các loại quỉ thần. Tôn thắng kinh chú H nói: "A bà sa ma đây dịch quỉ gây bệnh điên, người thấy có hình bóng, gân cốt run lên". Vậy thì, dù có biến thành quỉ, a ba ma la vẫn còn tên bệnh kinh phong.

Trong tạng Tây tạng hiện có một văn bản mang tên Brjed byed kyi gdon las thar par byed pa (TT 3813 Apasmàra-graha-nirmocaka) nghĩa là cách giải khỏi sự nắm bắt của bệnh kinh phong. Sau lời ca ngợi Kim Cang Thủ, tác phẩm này bắt đầu dạy những ai muốn khỏi phải bệnh ấy, nên biết thời điểm và triệu chứng của nó. Theo kinh ấy thì vào mỗi buổi sáng và buổi chiều của những ngày mồng 2, mồng 4, mồng 9 và 12 của nửa tháng trước và ngày 29 của nửa tháng s au, những người nóng tánh thường hay bị cơn giật kinh. Triệu chứng được kể ra như sau: miệng sùi bọt mép, xanh mặt, toát mồ hôi, xỉu đi và ngã lăn xuống đất.

Vậy, a ba ma la thực sự là tên một thứ bệnh thần kinh, thường gọi là bệnh động kinh hay kinh phong, như chính tên chữ Phạn điềm chỉ apasmàra có nghĩa thiếu hay mất trí nhớ. Nhưng vì không rõ được nguyên do, sau này người ta nghĩ bệnh ấy là một loại do ma quỉ bên ngoài nhập vào, từ đó a ba ma la cũng là tên của một loài quỉ. Cho nên, Mvy. vừa liệt a ba la ma la dưới danh mục quỉ đói, lại vừa liệt nó dưới danh mục những tên bệnh.

Cũng theo Apasmàra graha nirmocaka phương pháp trị liệu bệnh này gồm một lễ cúng b hương hoa, củ cây thiên mộc (devadàru, Avarya longifolia), cây đầu sa (U÷ãra, ằng Andropogon muricatus) và cơm. Sau đó, người bệnh được tắm rửa và bôi thuốc lên. Thuốc này được bào chế theo đơn sau, gồm một phân đậu, một phân tiêu, một phân ớt, một phân gừng, một trăm củ tỏi, một ngàn hạt cải, một số lượng cùi dừa tương đương (tàla, Borassusflabelliformis)

và một phân lượng t ương đương rễ cây thanh trà (bilva, Aegle marmelos). Những thứ ấy nghiền n át đi với nước tiểu dê, lấy bốn phần của hợp chất nghiền nát ấy nấu với 16 phần nước tiểu n gười, cho đến sôi lên. Để nguội rồi bôi lên. Đó là lối trị bệnh theo cuốn sách vừa kể.

Tuy nhiên, khuynh hướng nhân cách hóa a ba tất ma la càng trở nên đậm nét. Đà la ni tập kinh 4 nói nó là 1 trong 15 loại quỉ giết trẻ con, "hình nó giống chồn rừng ..., khi nhập vào thì ẻ con m tr iệng sùi b ọt mép". Đó đương nhiên là tả chứng kinh phong của trẻ con, chứ làm gì có quỉ hì nh chồn rừng nhập vào. Truyền thuyết về hình dáng đó đã gây nên những tệ hại y học không đáng muốn.

A

BA MẠT LỴ GIÀ

阿波末利伽

Phạn: Apàmarga Hán: (pâ) A bà ma la nga 阿婆摩羅誐, A ba mạt rị ca 阿波末唎迦, A bà mạt rị 阿婆末 唎, A ba mạt lỵ già 阿波末唎伽, A bạt rị mạt ca 阿拔唎末迦, A bà mạt ca 阿婆末迦 (d) Ngưu tất 牛滕 Tên một loại cỏ dùng làm thuốc. Thiên thủ thiên nhãn Quan Âm bồ tát trị bệnh hiện dược kinh nói: " Có A ba mạt lị già tức loại cỏ ngưu tất". Bất không quyến sách đà la ni kinh gọi nó là A bà mạt lị ca, còn Phạn ngữ tạp danh gọi nó là A bà ma la nga. Đây tức loại cỏ móng trâu, tên khoa học của nó là Achyranthes Aspera.

Giá trị được tính của loại cỏ này đã biết từ lâu ở Ấn độ. Atharva-veda và Vàjasa-neyisamhità kể nó như một thứ thuốc trị bệnh, hay có thể dùng để giặt áo quần. Thiên thủ thiên nhãn Quan Âm bồ tát trị bệnh hiện dược kinh đã viết: "Nếu đàn bà mang thai, thai chết trong bụng mẹ, lấy một lạng lớn cỏ a bà mạt rị và hai thăng nước đem nấu sôi, vứt bỏ bã, lấy nước cốt, đọc chú 37 biến, rồi uống vào thì thai ra ngay, không một chút đau đớn. Nếu thai y k ốc đó lại một lần nữa, nó sẽ ra ngay".

hông theo ra, thì uống thu Trong Bất không quyến sách đà la ni kinh, nó được dùng để chữa những bệnh kinh phong, nghẹt thở, câm, nói không được, bằng cách lấy nó hòa với sữa và mật đun lên, sôi 108 lần, đồng thời đọc chú Quán tự tại bất không quyến sách. Nó đun lên bằng cành cây bồ đề và củi xà di trên một nên đất có trét bằng phân bò. Đây là lối chữa bệnh bằng cách cúng kiếng, mà chính kinh này gọi là tiểu pháp.

Tuy nhiên, Đại phương quảng bồ tát tạng Văn Thù Sư Lợi nghi quĩ kinh 12 lại xếp nó vào loại mộc. Trong phẩm Đại luận minh vương họa tượng nghi tắc mạng nga la thành tựu pháp, khi nói về củi dùng để đốt trong phép hộ ma, nó viết: "Phải dùng cây khư dĩ la, cây ba la xá, cây cát tường, cây ưu đàm bát la, cây a rị ca, cây a ba mạt lị nga ..." Đoạn này tương đương với câu trong Phạn bản Nghi thức căn bản của Văn Thù (Mmk. 100 Gakravartipañalavidàna): h omaü caùñasahanaü tu khatirendhanavahinà / pàlà÷aü ÷rãkanñhaü bilvodumbara càkùakaü / apàmar- gaü tathà juhuyàt sarvakermeùu yatnataþ /. Việc xếp vào loại mộc này, A rị đa la đà la ni a lỗ lực kinh cũng làm bằng cách đưa a ba mạt rị ca vào hai phương thuốc để nh iếp phục những người Du đà la (øudra, người hạ tiện) và thu phục những quí nhân.

D ẫu thế, nó chua thêm hai chữ ngưu tất. Vậy, dù có gọi là a bạt rị mạt ca mộc, nó vẫn là một loại cỏ Achyranthes A spera, chứ không phải là một loại cây hay củi gỗ.

A BA NA

阿

波那

Phạn: âpaõa Pàli: âpaõa Tạng: Tshoï khaï Hán: (pâ) A hòa na 阿惒那, A hòa na 阿和那 (d ) Thị tứ 市肆

Tên một thị trấn của vùng Anguttaràpa tại cộng hòa Aïga thời đức Phật, nay là phía bắc sông Mahà tại Bengal.

Phiên Phạn ngữ 8, khi dẫn A hòa na từ Trung a hàm kinh 50, đã chua: "Nó gọi a ba na, dịch là chợ búa". Khảo Trung a hàm kinh thì không chỉ Già lâu ô đà di kinh của quyển 50 chép việc: "Phật du hóa trong nước Ương già với đông đủ chúng đại tỳ kheo, đến A hòa na ở tại tinh xá Kiền nhã", mà Niệm thân kinh của quyển 20 cũng ghi tương tự: "Phật du hóa trong nước Ương già với đông đủ chúng đại tỳ kheo đến A bà na, chỗ ở của Kiền Ni". Niệm thân kinh, tương đương với kinh Niệm về thân thuộc Trung bộ kinh (M. i. 88 Kàyagatàsatisutta), nhưng kinh Niệm về thân nói đức Phật giảng kinh ấy ở tinh xá Cấp Cô Độc tại vườn Kỳ Đà ở Xá vệ, chứ không phải ở A bà na. Còn Già lâu ô đà di kinh thì tương với kinh Thí dụ chim cáy cũng thuộc Trung bộ kinh (M. i. 447 Lañukiko- pamasutta). Kinh này cùng với kinh Bộ đa li và kinh Thi la (M. i. 359 và ii. 146 Potaliyasutta và Selasutta) đều nói A ba na là thị trấn của Anguttaràpa (àpaõaü nàma anguttaràpànaü nigamo) trong khi kinh Apaõa của Tương ưng bộ kinh (S. v. 225 Apanasutta) qui định nó là thị trấn của Ương già (àpaõaü nàma aïgànaü nigamo). Hán bản tương đương của kinh Bộ đa li là Bộ đa lợi kinh trong Trung a hàm kinh 55 và của kinh Thi la là kinh thứ sáu của Tăng nhất a hàm 46 đều không nói đến A ba na, mà nói tới Na nan đa hay thành La duyệt. Vậy thì, A ba na một thị trấn của vùng Aïguttaràpa, tức vùng phía bắc sông Mahã của Aïga.

Bản chú Trưởng lão tăng kệ (Thag. A. iii. 45) nói A ba na là quê hương của Thi la (Sela).

ó là Đ nơi, kinh Thi la của Trung bộ kinh (M. ii. 146) và Tập kinh (Sn. 112) kể chuyện đức Phật đã độ cho Kiền ni (Keniya), Thi La cùng 300 đồng bạn của Thi La. Đại phần của Luật tạng (Vin.

i. 245-7) cũng chép chuyện Kiền Ni đã cúng dường đức Phật và đại chúng một ngàn hai trăm n ăm mươi người ở A ba na. Và từ A ba na, đức Thế Tôn đã đi Câu thi na. Những bộ kinh trên đã được giảng tại thị trấn ấy.

Buddhagh sa (MA.

o ii. 586) giải thích tên A ba na nói rằng vì ở đó có hai vạn cái quán (àpaõà) và nổi da nh vì chợ quán đó (àpaõànaü ussannettà) nên có tên âpaõa.

A BA SAI PHÙ DI

阿

波差浮彌

Phạn: Apekùàbhåmi Hán: (pâ) A bà sai phù di 阿婆差浮彌, A bác sai phù di 阿博差浮彌 (d) Vô tương vi địa 無相違地

Bộ phận của một bài chú tên Tạp thập nhị nhân duyên giải thoát chương cú (pratãtya samutpàda- pratisaüyuktàny adhimuktipadàni) do đức Phật nói cho bồ tát Di lặc trong Bi hoa kinh 1, với nghĩa nền tảng, liên quan, quan điểm nhãn trường.

Bộ phận này chỉ xuất hiện trong Bi hoa kinh 1, mà không thấy có trong Đại thừa bi phần đà lợi kinh 1 và trong ÿphags pa s¤iï rje pad ma dkar zes hya ba theg pa chen pohi mdo (TT 780). Nguyên bản Phạn văn của bài chú ấy trong Karunàpuõóarikà (Y. ii. 43) và Sarvaj¤atàkàradhàranã (Y. ii. 16) cũng không có bộ phận ấy.

Phiên Phạn ngữ 2 đã kê 12 bộ phận đầu của bài chú vừa kể vào mục tên những trụ địa của bồ tát và bảo rút từ Di lặc bản nguyện đãi thời thành Phật kinh. Sự thực, 12 bộ phận ấy chỉ là m ỗi những từ của bài chú, không có liên hệ gì đến các trụ địa bồ tát cả. Thêm vào ột chu đó, nguyên bản và các dị dịch không nhất trí với nhau. Còn tên Di lặc bản nguyện đãi thời t hành Phật kinh là một bản kinh đơn hành của chương thứ phần về bồ tát trong phẩm Đà la ni của Bi hoa kinh, chứ không gì khác, đúng như lời chua của Khai nguyên thích giáo lục 4.

Xe m thêm I. Yamada, Karuõà puõóarãka ii, (London, 1968) t. 43 và Phụ lục t. 16.

A BÀ

阿

婆

Phạn: A÷vaka, A÷paka, A÷maka

Pàli: Assaka Tạng: A sma ka Hán: (pâ) A nhiếp kiến 阿攝見, A thấp ba 阿濕波, A thấp bà 阿濕婆, A thấp ma già 阿 濕摩伽, A ba tư 阿波斯, A thấp phược ca 阿濕縛迦, A diệp ma già 阿葉摩伽 (d) Thủ trạch 手

澤, Vô ác 無惡, Bất an ổn 不安隠 Tên một trong 16 cộng hòa thời đức Phật. Trung a hàm kinh 55 kể A nhiếp kiến vào đại quốc thứ 6 trước A bàn đề, trong khi Đại tỳ bà sa luận 124 vào hàng thứ 9. Tăng chi bộ kinh (A.

i. 213 và iv. 252, 256 và 260) kể vào cộng hòa thứ 13 giữa 16 cộng hòa thời đức Phật, nằm giữa urasena và Avanti. Kinh Janavasabha của Trường bộ kinh S (D. ii. 201) chỉ ghi Surasena vào 12 cộng hòa, mà không thấy có A bà và Avanti. A bà và Avanti trong các kinh điển Phật giáo và ngoài Phật giáo thường được kết liên với nhau. Truyện Bổn sinh Sonananda (J. v. 317) đã nói đến cặp Avanti, Assaka như Aïg a và Magadha. Rồi kinh Điển tôn của Trường a hàm 5 viết:

Đàn đặc, Già lăng thành A bà, Bố hòa thành A bàn, Đại thi ên thành Số di, Tát la t hành 檀特伽陵城 阿婆布和城

阿槃大天城 數彌薩羅城 là phù hợp với câu kệ:

Dantapuraü Kaligànaü Assakàna¤ ca Potanaü Màhissatã Avantinaü

Sovãràna¤ ca Rokukaü của kinh Đại tôn điển trong Trường bộ kinh (D. ii. 235). Đại sử (Mahàvastu iii. 208) cũng có câu kệ tương đương, nhưng thay vì với Assaka hay A÷vaka, nó có A÷maka.

Đại phần của Luật tạng (Vin. i. 196 Mahàvagga), khi tả Đại Ca Chiên Diên độ Ức Nhĩ thành đệ tử của Phật và việc xin giảm đoàn giới sư xuống 5 người, đã nói xảy ra ở Avanti. Nhưng các bộ luật thuộc truyền thống phương Bắc đã thêm một chi tiết mới. Ngũ phần luật 21 và Tứ phần luật 39 ghi xảy ra ở A thấp ba a vân đầu hay A thấp bà a bàn đề, cả hai đều phiên âm của A÷pakàvanti tiếng Phạn. Thập tụng luật 25 chép ở A thấp ma già a bàn đề, tức ở A÷makàvanti, còn Căn bản thuyết nhất thuyết hữu bộ tỳ nại da bì cách sự T viết ở A thấp bà lan đức già, tức A÷parantaka . Vậy, ngay trong luật tạng đã có nh ết liên ững k giữa Avanti và A ÷vaka hay A÷maka. Tên A÷vaka thấy xuất hiện trong Mahàbhàranta (Mbh. 351) trong khi A÷maka lại có trong Ngữ pháp tám chương của Pànini (Pàn. iv. i. 173). Điều đáng chú ý hơn nữa là Pànini đã kết liên Avanti với A÷maka trong từ tổ Avantya÷maka. Về tên A÷paka thì hiện chưa tìm thấy cứ liệu. Nói tắt, Assaka có thể đến từ A÷vaka hay A÷maka tiếng Phạn hay ngược lại. Vì A bà đã thường được kể chung với A bàn đề, do thế phải nằm sát A bàn đề. Bản chú truyện thiên giới (VvA. 259-67) kể chuyện vua Assaka trị vì ở Potanagara và người con là i Ca Chiên Diên ( Såjata đã được Đạ Mahàkaccàna) qui y, như Đại Ca Chiên Diên đã độ cho Ức Nhĩ ở A bàn đề. Luận Đại thừa trang nghiêm kinh (Såtràlaõkàra) của Vô Trước nói A÷maka ở trên lưu vực sông Ấn. Đây hẳn là nơi mà các tài liệu Hy lạp gọi Assakenus ở phía đ ông sông Sarasvati các biển khoảng 28 dặm Anh trên đồng bằng Swat. Màkaõóeya Puràna và Bçhat Samhità cũng đều đặt Assaka ở phía tây bắc Ấn độ. Trong khi bình giải tác phẩm nổi tiếng Chính lợi luận (Arñha÷àstra) của Kautilya, Bhaññasvàmi đã đồng nhất A÷maka với Mahàràùñra.

Mặt khác, Kinh tập (Sn. 977) và Bản chú kinh tập (SnA. ii. 581) nói đến việc Bavarã ở xứ Assaka trên sông Godhàvarã tiếp giáp với Aëaka và Muëaka. Truyện bản sinh Sarabhaïga (J. v. 136) kể Sarabhaïga ở trên bờ sông Godhàvarã. Nhưng truyện bản sinh Sarabhaïga trong Đại sự (Mahàvastu iii. 363) nói rõ Sarabhaïga từ miền bắc "đi về miền nam, trên bờ sông Godhàvarã của xứ A÷maka, dựng nên già lam Kapitthaka và ở đó". Truyện bản sinh Cullakàliïga (J. iii. 2-5) kể chuyện Aruõa, vua của Assaka đóng đô ở Potali, đã đánh bại vua Kàliïga thuộc thành Đàn đặc (Dantapura), rồi cưới những cô con gái của vua ấy và sống hiếu h òa với nhau trở lại. Bia Hàthigumphà ghi việc vua Kharavela gởi một đạo quân về phía tây đánh thành Asika (Asikanagara). Thế thì, như Rhys Davids đã giả thiết, có một xứ ở miền nam trên lưu vực sông Godhàvarã tiếp giáp với xứ Kàliïga, và mang tên Asmaka, Asika hay Assaka. Nói như vậy có thể là một thuộc địa do dân Assaka ở phía bắc xuống thiết lập.

Thủ đô xứ Assaka miền nam này hẳn là Potali; trong khi Assaka miền bắc có thủ đô Potana tức thành Bố hòa của Trường a hàm 5 dẫn trên, dù đôi khi cũng có một vài lẫn lộn.

Potana đây chắc là thành Paudanya của Mahàbhàrata (Mbh. i. 77. 47). Về thành Potali, Truyện bản sinh Assaka (J. ii. 155-8) nói là nơi ở của vua Assaka nước Kàsã. Vua này có vợ tên Ubbarã tr ẻ đẹp bị chết sớm. Nhớ tiếc Ubbarã, Assaka không chịu chôn. Sau đó, một ẩn sĩ ở Hy mã lạp sơn chỉ cho biết Ubbarã bây giờ đã trở thành một con giòi thích sống với đồng loại giòi của mình, Assaka mới tỉnh ngộ. Kàsã là một trong 16 cộng hòa có thủ đô là Ba la nại. Assaka ở đây chắc chỉ dòng họ Chuyển luân vương A ba (Assaka) nói trên.

Xem mục A BA, A BÀN ĐỀ, Phiên Phạn ngữ C. Law, Geog raphy of Early Buddhism (London, 1 903) t. 20; mục A CHI.

8, Ngũ phần luật 25, Thập tụng luật 26, B.

(London, 1932) t. 21-22, Rhys Davids, Buddhist India

A BÀ BÀ

阿婆婆

Phạ n: Ababa Pàli: Ababa Tạng: Kyi hud zer ba Hán: (pâ) A ba ba 阿波波, A ba bả 阿波跛, A ba phù 阿波浮, A phù 阿浮, A hô 阿呼 (d) Chiến 戰

Tên chỉ một địa ngục lạnh, hay một lượng tuổi của địa ngục A tỳ.

Tạp a hàm kinh 48 và Đại trí độ luận 13 kể nó như địa ngục thứ tư trong tám địa ngục. ập thế a tỳ đàm luận L 1 phẩm Địa động và kinh Kokàlika của Tương ưng bộ kinh (S. i. 152) và Tăng chi bộ kinh (A. v. 173) nói nó là địa ngục thứ ba trong mười địa ngục. Bắc bản Niết bàn kinh 11 ghi nó vào một trong 8 địa ngục băng giá, trong khi 18 thứ địa ngục băng giá của Quán Phật tam muội kinh và 6 địa ngục của Biệt dịch tạp a hàm kinh 14 thì không thấy kể.

Sự thực, A ba ba trong kinh Kokàlika (S. i. 152) là một đơn vị chỉ thời gian ở địa ngục A tỳ, tương đương với 20 nirabbuda mà 1 nirabbuda lại bằng 20 abbuda. Tạp a hàm kinh 48 chép k hác đi, với 20 a tra tra bằng 1 a ba ba, 20 ni la phù đà bằng 1 a tra tra, 20 a phù đà bằng 1 ni la phù đà. Về qui định số lượng của a phù đà, xem ÁT BÔ ĐÀ. Cho nên, Bản sớ kinh tập (SnA. ii. 477) đã đi đến chỗ nói a ba ba không phải chỉ 1 địa ngục riêng biệt (pàriyeko nirayo natthi), mà chỉ cho lượng tuổi ở địa ngục A tỳ (Avãci).

Tuy thế, a ba ba nói chung vẫn được coi như 1 địa ngục, đồng nhất với địa ngục thứ 4 Hoắc hoắc bà (hahava) trong bảng tên 8 địa ngục lạnh của Câu xá luận 11, với địa ngục thứ 4 A ba phù trong bảng 10 địa ngục của Đại lâu thán kinh 2, với địa ngục thứ 3 A hô của Khởi thế inh k 4 và của Khởi thế nhân bổn kinh 4. Trong các bản văn này, về mặt từ nguyên, địa ngục A b à bà có tên như thế là do tiếng kêu gào thống khổ của các chúng sinh ở tại đó. Giải thích đây căn cứ theo thán từ ahu của tiếng Phạn. Tứ a hàm mộ sao giải H nói: "A ba bả, tiếng Tàu nói là run lạnh."

A BÀ BẠT ĐÀ ĐỒNG TỬ

阿

婆跋陀童子

Phạn: Avabhadrakumarã

Hán: (pâ) A bà bạt đà la 阿婆跋陀羅 (d) Hộ hiền 護賢 Tên một tỳ kheo ni bị quân A Xà Thế lột hết quần áo trong điều Ba dật đề 98 của Thập tụng luật 44. Truyện kể A Xà Thế đem quân đi dẹp loạn. Một số tỳ kheo ni gặp, bảo nhau nên đi tr ánh. A Bà Bạt Đà Đồng Tử, Kỳ Bà Đồng Tử và A Lô Da cũng đi tránh, nhưng bị lính bắt lột h ết áo quần. Phật do thế đặt điều ba dật đề 98 cấm không cho đi đến những nơi đáng nghi đáng sợ. Truyện này không thấy có trong Tứ phần luật 25, Ngũ phần luật 12, Căn bản nhất thiết hữu bộ bí sô ni tỳ nại da 14 và Luật tạng Pàli (Vin. iv. 295); dù điều cấm ấy vẫn được đề cập tới.

A BÀ DA

阿

婆

耶

Phạn: Abhaya

Pàli: Abhaya Tạng: Mi-hjigs-pa Hán: (pâ) A bà da 阿婆耶, A bạt da 阿跋耶 (d) Vô úy 無畏, Vô thời 無時

Trong các Tư liệu Phạn và Pàli, có nhiều nhân vật mang tên A BÀ DA.

1. Tên vị tổ truyền thừa luật tạng của Tích lan, đời thứ 17 kể từ Mahinda trở xuống, kế vị Pháp Phả 法叵 và truyền thọ cho Đề Bà 提婆, theo sự ghi chép của Thiện kiến luật tỳ bà sa 2, (tức Samantapasàdikà 63), và được phiên âm là A Bà Da. Phần phụ lục của luật tạng (Vin. v. 3) Pàrivàra nói Abhaya là bậc hiền minh, tinh thông tam tạng.

2. Tên một vị vua Tích lan (414-394 t.dl.). Theo Thiện kiến luật tỳ bà sa 2 chép sau khi vua Tích lan Bán đầu bà tu đề bà (Paõóuvàsudeva, 444-414 t.dl.) chết, Abhaya lên thay ngôi, đồng thời với niên đại tức vị của Tu tu phật na ca (Susunàga, 414-396 t.dl.) người mở đầu triều đại øi÷unàga ở Ấn độ. A Bà Da (Abhaya) lên ngôi được được 20 năm, có Ba quân trà ca bà da khởi binh đánh đổ mà làm vua. Theo Đại sử (Mhv. ix. 3, 9 và x. 52) A bà da là con trưởng trong số 10 người con của vua Paõóuvàsudeva với bà đệ nhất phi Bhaddakaccànà. Ummàdacittà là con gái út, mẹ của Paõóukàbhaya. Do lời tiên đoán của các bà la môn, theo đó, con trai bà sau này, tức Paõóukàbhaya sẽ giết các cậu của nó, nên bà bị các anh cố ý giết chết. Nhờ sự bảo vệ của anh cả là Abhaya nên cả hai mẹ con trốn thoát an toàn. Do đó, sau khi Paõóukàbhaya khởi binh và giết chết tất cả 9 người cậu của mình, chỉ trừ Abhaya.

Abhaya làm vua, được 20 năm, khi cuộc chiến xảy ra, thì từ bỏ vương vị, trao quyền ế nhi p chính lại cho em trai là Tissa. Tissa làm nhiếp chính từ 394-377 thì bị giết cùng với 9 anh em khác. Để trả ơn cứu mạng mẹ con mình, Paõóukàbhaya phong Abhaya làm chức giữ thành (naragaguttika) với quyền hạn cai trị về đêm (ratti-rajjaü).

3. Tên một tên cướp. Thiện kiến luật tỳ bà sa 11 chép tại thành A nậu la đà (Anurudhapura), có một tên cướp tê n A bà da (Abhaya) cùng với 500 đồng bọn đặt sào huyệt và đi đánh cướp bốn phương quanh đó trong phạm vi một do tuần. Sự kiện này, Samantapasàdikà (VinA. 474) cho biết, Coràbhaya lập căn cứ ăn cướp ở quãng giữa Anurudhapura và Cetiyagiri. Một hôm, nó cùng với đồng bọn kéo đến già lam Cetiya để đánh cướp. Bấy giờ, Thượng tọa Dãghabhàõaka Abhaya đang ở tại già lam này. Ngài khiến tăng chúng mang thức ăn của già lam ra cho bọn cướp và do đó cảm hóa được chúng. Coràbhaya từ đó về sau bảo vệ ngôi già lam này.

Thiện kiến dẫn câu truyện này với chủ đích chứng minh trong trường hợp nào có thể mang tài vật của chúng tăng ra cho người khác. Nó liên hệ tới tội ăn trộm, ba la di (pàràjika) thứ ba của luật tỳ kheo.

4. Tên một vị vua Tích lan cổ được dịch vua Vô úy. Thiện kiến luật tỳ bà sa 3 tức Samà ntapasàdikà (VinA. 186) chép xưa nước Sư tử (Tích lan) được gọi là châu Ô xà (Ojadãpa), thủ đô là V ô úy (Abhaya- nagara) và tên vua cũng là Vô Úy (Abhaya). Bấy giờ là thời đạ i Ph ật Cưu lưu tôn (Kakusandha) ra đời đã từng cùng với đệ tử Ma ha đề bà (Mahàdeva) và mộ t nghìn tỳ kheo đến đảo này ngự trên núi Đề bà cưu tra (Devakåñapabbata) và chữa bịnh dân chúng trong đảo. (Mhv. XV. 59)

Với lối dịch Vô úy trên, trong Hán tạng còn có hai nhân vật khác nữa có một phần nào liên hệ với tạng Pàli.

5. Tên một nhân vật thời đức Phật. Tạp a hàm 21 cho biết, Vô úy ly xa (Abhayalicchavã)

là đệ tử của Ni kiền (Nigantha), cùng với Thông Minh đồng tử (Panóita kumàraka) là đệ tử của A kỳ tỳ (âjivãka), cả hai đến giảng đường Trùng các (Kåñagàrasàlà) ở Tỳ da ly, thảo luận với A Nan về đề tài "pháp thanh tịnh" và được A Nan giới thiệu ba con đường đưa đến sự thanh tịnh theo giáo pháp của Phật (A. i. 220-2). Về nhân vật này, kinh Sabha của Tăng chi bộ kinh (A. ii. 200, Sàlha-sutta, không tìm thấy tương đương trong Hán tạng) chép thêm, Licchavã Abhaya và Licchavã Sàlha đến rừng Đại lâm ở Vesàlã hỏi đức Phật về đề tài "giới thanh tịnh"và "khổ hạnh", được Phật giải thích bằng nhiều thí dụ. Nhưng bản kinh này không cho biết thêm sau đó ông ta có qui Phật hay không.

6. Tên một nhân vật khác. Tạp a hàm 26 và 27 tương đương với kinh Vô úy của Tương ưng bộ kinh (S. v. 126-8, Abhaya-sutta) chép Vô úy vương tử (Abhaya-ràjakumàra) tìm đến núi Kỳ xà quật (Gijjhakåña), Vương xá (Ràjagaha), hỏi về chủ trương vô nhân luận của một số sa môn bà la môn. Theo Abhaya-sutta dẫn trên thì đây là chủ trương của Påraõa Kassapa. Bản sớ trưởng lão ni kệ (ThigA. 31-2) cho biết, ông là con trai của vua Bimbasàra (Tần ba sa la) với Padumavatã, một kỹ nữ hoa khôi ở Ujjenã. Ở với mẹ cho đến 7 tuổi thì được đưa vào cung cho Bimbasàra nuôi dưỡng và đặt tên là Abhaya. Kinh Abhayaràjakumàrasutta (M. i. 392; không tìm thấy Hán dịch tương đương) cho biết, thoạt đầu Abhaya là môn đệ của Nigaõñha Nàtaputta, được Nigaõñha dạy cho một song quan luận, đến chất vấn Phật với hy vọng đánh bại Ngài. Nhưng ngay với câu trả lời đầu tiên của Phật, Abhaya thú nhận Niganñþa đã bị đánh bại. Kinh cho biết thêm cuối cùng, Abhaya qui y Phật. Theo Bản sớ pháp cú (DhA. iii. 166-67), Abhava do có công dẹp yên một vụ rối loạn ở biên giới, được vua Bimbasàra thưởng cho một vũ nữ nhưng đến ngày thứ bảy thì cô ta chết. Buồn rầu Abhaya tìm đến Phật và được Ngài , thuyết cho bài Pháp cú số 171. Theo Bản sớ trưởng lão tăng kệ (ThagA. i. 83-4), sau khi phụ vương Bimbasàra từ trần, Abhaya xuất gia, và sau khi nghe kinh Tàlacchiggalåpama-sutta, ngài chứng quả Dự lưu. Sau đó, do nỗ lực, đạt đến quả A la hán, và đọc lên bài kệ số 26 của Trưởng lão tăng kệ (Theragàthà). Vị Abhaya này, Phạn bản Căn bản thuyết nhất thuyết hữu bộ tỳ nại da (GM. ii. 22) có kể đến.

Theo Apadàna (ii. 502-4) trong đời quá khứ, ngài là một người bà la môn ở Haüsavatã, tinh thông các tập Vệ đà. Sau khi nghe Phật Padumuttara thuyết pháp, ngài qui Phật và xuất gia, và từ đó luôn ca ngợi sự vĩ đại của Phật.

7. Tên một trưởng lão. Tập Trưởng lão tăng kệ (Thag. 98) có ghi bài kệ thứ 98, được nói là của trưởng lão Abhaya. Theo Bản sớ (ThagA. i. 201-2) thì ngài sinh ở Sàvatthi, trong một gia đình bà la môn, xuất gia sau khi nghe Phật thuyết pháp. Một hôm, trong lúc đang đi vào làng khuất thực, ngài bắt gặp một người đàn bà với y phục rất quyến rũ, tâm tư bị giao động. Nhưng sau đó, do suy tư về điều này mà ngài chứng ngộ và đắc quả a la hán và đọc lên bài kệ 98 của Trưởng lão tăng kệ. Bài kệ này cũng tìm thấy trong kinh Saïgayha (S. iv. 73), hoàn toàn phù hợp với bài kệ tìm thấy trong Tạp A hàm kinh 13. Nhưng ở đây nó lại được ghi nhận là của Ma La Cửu (Pàli: Màlkyaputta).

Về cuộc đời quá khứ, tập sớ giải ghi chép tương tợ với quá khứ của Vañaüsakiya trong Apadàna (i. 174). Trong đời quá khứ, ngài gặp Phật Sumedha trong rừng và đã dâng cúng vị Phật này một tràng hoa salala, và do phước báo này được tái sinh thiên giới. Ngài cũng đã từng giả thiết đồng nhất với Vañaüsakiya.

các tư liệu khác.

16 lần tái sinh làm Chuyển luân vương với danh hiệu là Nimmita. Do sự kiện này Abhaya được

Tư liệu Phạn văn còn kể đến một số người có tên Abhaya, không có tương đương trong

8. Tên một vị vua nước Kaliïga. Đại sử (Mahàvastu i. 178) chép Abhaya là một vua không tin nhân quả báo ứng, không tin có đời sau. Đức Phật đã hiện hình thân phụ ông vạch những sai trái trong quan điểm và đời sống tùy dục lạc của ông. Ông tỉnh ngộ và xin đức Phật ở lại. Phải chăng Abhaya đây là thương gia ở trên trời Đâu suất đã phát nguyện xuống trần cùng một lần với đức Phật, mà Chương Cù Đàm giáng sinh của Đại sự (Mahàvastu ii. 2) nói tới?

9. Tên một vị Phật quá khứ trong Đại sự (Mahàvastu iii. 237).

Ngoài ra, tài liệu Pàli còn có một số người mang tên Abhaya, nhưng không quan trọng nên không nêu ra đây. Riêng Abhaya là một tác gia lớn của Miến điện, tác giả bản Đại sớ về Saddatthabhedacintà (Gv. 63) và Bản sớ về Sambhandhacintà là đáng chú ý. Xem Boda, he P T àli Literature of Burma (R.A.S.) t. 22.

A BÀ

DIỄN ĐA ĐA

阿婆演多多

Phạn: Abhayaüdada , Abhayaüdàna.

Tạng: Mi hjigs sbyin.

Hán: (pâ) A bà diễn đà đà 阿婆演駄駄, A ba diên đà noa 阿波延陀拏, A bội diên na na 阿佩延娜娜 (d) Thí vô úy giả 施無畏者

Một biệt danh của bồ tát Quán Thế Âm, người ban cho sự không sợ hãi, sự an ổn.

Kinh Pháp hoa bản Phạn (Saddh. 252) có câu:

Eùa kulaputra avalokite÷varo bodhisattvo mahàsattvo bhãtànàü sattvànàü abhayaü dadati / anena kàraõena abhayaüdada iti saüj¤àyate iha sahàyàü lohadhàtàu // (Này thiện nam tử, vị bồ tát ma ha tát Quán Tự Tại ấy ban sự không sợ hãi đến cho các chúng sinh đang lo lắng, vì vậy trong thế giới Ta bà, vị ấy được gọi là người ban cho sự không s ợ hãi).

Diệu pháp liên hoa kinh 7 La Thập, phẩm phổ môn: Thị Quán Thế Âm Bồ tát ma ha tát ư bố úy cấp nạn chi trung năng thí vô úy, thị cố thử Ta bà thế giới giai hiệu chi vi Thí vô úy giả.

是觀世音菩薩摩訶薩。於怖畏急難之中能施無畏。是故此娑婆世界。皆號之為施無畏 者。 Danh hiệu của vị bồ tát thuộc viện Trừ cái chướng, Thai tạng giới mạn đà la. Danh hiệu ày, nói đủ là Tát phược tát đát phạ bà diêm na na n (Phạn: Sarvasattvàbhayaüdada, Tạng:

Sems can kun la mi hjigs sbyin), dịch nghĩa: Thí nhất thiết chúng sinh vô úy bồ tát. Mật hiệu của ngài là Tự tại kim cang (ä÷varavajra); mẫu âm chủng tử là RA SA NAý; biểu tượng (tam ma đa hình) là ấn thí vô úy (abhaya-mudra). (xem Đồ tượng 1).

89 ĐỒ TƯỢNG 1

Về vị trí của A Bà Diễn Đa Đa trong đồ hình mạn đà la của Thai tạng giới, Đại tỳ lô giá na kinh quảng đại cúng dường nghi quĩ Tr, nói: "Bên tả hoa sen đỏ, quán chữ ra sa nan, ánh sáng thành tôn tượng Thí Nhất Thiết Vô Úy". Tiếp theo là chân ngôn của ngài: A bội diên na na sa phạ hạ. Phạn: Abhayaü- dada svàhà (Hỡi vị Thí Vô Úy, lành thay!). Nói "bên tả hoa sen đ ỏ" tức bên trái tôn vị Bồ tát Trừ Cái Chướng, bộ chủ của viện Trừ cái chướng. Viện này thuộc lớp thứ ba, bên ngoài viện Kim cang thủ, phía tả viện Trung đài bát diệp (xem Đồ hình 1).

Về hình tượng, A Bà Diễn Đa Đa có tay phải ở trong tư thế Thí vô úy ấn, tay trái nắm thành quyền để trên vế, ngồi trên hoa sen đỏ. (xem Đồ tượng 2). Còn một kiểu hình tượng khác, th eo Thai tạng cựu đồ dạng , Tạng bản của Khiêm thương Vũ đằng sơn tự thì tay phải để ngữa tr ước ngực, cầm chày kiết ma, có hai vị sứ giả đứng hầu hai bên (xem Đồ tượng 3).

90 ĐỒ HÌNH 1: Đồ hình viện Trừ cái chướng, trích từ đồ hình Mạn đà la của Thai tạng giới ở mục A DA YẾT RỊ BÀ, tức đồ hình 1 (Chú thích: I. 1 Trung đài).

Chú thích đồ hình 1:

Viện Trừ cái chướng là viện thứ 11 của lớp thứ hai (II. 11) gồm có 9 tôn do bồ tát Trừ Cái Chướng làm bộ chủ. 9 tôn ấy là: 1. Hiền Hộ, 2. Thí Vô Úy, 3. Phá Ác Thú, 4. Bi Mẫn, 5. Bất Tư Nghì Huệ, 6. Bi Mãn Huệ, 7. Bi Phát Sinh, 8. Chiết Chư Phiền Não, 9. Nhật Quang.

91 ĐỒ TƯỢNG 3 Vẽ theo Thai tạ g cựu đồ dạng n h Tạng bản của Khiêm t ương Vũ đằng sơn tự 92 ĐỒ TƯỢNG 2

Đằng khác, Bất không quyến sách thần biến chân ngôn kinh 9 phẩm Quảng đại giải thoát mạn noa la lại mô tả hình tượng khác đi một chút: "Bồ tát Thí Vô Úy, tay trái hư quyền để nghiêng trên đùi, tay phải mở chưởng đưa lên, ngồi bán già". Đây cũng là tư thế Thí vô úy.

Về các chân ngôn, Đại nhật kinh 2 phẩm Phổ thông chân ngôn tạng có câu: Nam mô tam mãn đa bột đà nẫm ra sa nan. Phạn: Namaþ samanta buddhànàm rasanàü (Qui mạng khắp hết Phật RA SA NAM). Ba tiếng RA SA NAM này, Đại nhật kinh sớ 10 đã giải thích như sau: Ra là chủng tử của trần cấu (raja), nó đưa đến sự sợ hãi. Nhưng trong chủng tử RA, có mẫu âm A. Khi nhập chữ A thì có thể diệt trừ hết mọi sợ hãi. Kết hợp ba tiếng RA SA NAM, ta có rasànàü và có nghĩa là mùi vị. Nó chỉ cho vị ngọt của pháp chân thật tối thượng, thỏa mãn tất cả mọi khát vọng của chúng sinh. Trong từ rasa này có hàm mẫu tự A với ý nghĩa "Hết thảy các ph áp bản lai không sinh" (bản bất sinh 本不生). Do đó nó chỉ cho vị cam lồ, tức vị ngọt bất tử với bản chất bất sinh, mang đến cho chúng sinh sự an ổn không sợ hãi, diệt trừ mọi lắng lo về sinh già bệnh chết.

Ngoài ra, Đại nhật kinh 4 phẩm Mật ấn còn có thêm một chân ngôn khác nữa. Chân ngôn đọc: Nam mô tam mạn đa bột đà nẫm a bội diên na na sa ha. Phạn: Namaþ samanta buddhànàm abhayaüdada svàha (Qui mạng khắp hết Phật. Hỡi ngài Thí Vô Úy! Ngài khéo nói.) Đại nhật kinh sớ 13 giải thích: "Chân ngôn A bà diễn đà đà, tức Thí vô úy vậy. Lấy pháp gì để ban cho sự không sợ hãi? Đó là trụ vào nơi chữ A, lìa hết thảy sinh: "Sở nguyện của tôn giả đã toại, còn chúng tôi thì chưa, mong ban cho tôi và hết thảy chúng sinh đều được như vậy".

Vậy, Bồ tát A Bà Diễn Đa Đa đã hình thành trong hệ thống tư tưởng hiển giáo của kinh Pháp hoa. Rồi sau đó mật giáo đã đưa ra một cách lý giải về ý nghĩa của sự hình thành đó. Mật giáo đã lấy ra tư tưởng "bản bất sinh 本不生" (vốn không sinh) để giải thích tại sao có sự không sợ hãi và tại sao có khả năng ban ra sự an ổn, đó là bởi vì tự bản chất con người vốn có sự không sợ hãi đó. Cũng từ tư tưởng bản chất sinh, Bồ tát A Bà Diễn Đa Đa đã được kết liên với tư tưởng bất tử, thể hiện thế giới quan Tịnh độ của đức Phật A Di Đà. Nói như Đại nhất kinh sớ 1 0, nếu hết thảy các pháp bản lai không sinh, thì đó chính là vị cam lồ của bản chất bất sinh, mang đến cho chúng sinh sự an ổn, không sợ hãi sin h già bệnh chết. Đây chính là cơ sở lý luận c ủa không những tư tưởng Tịnh độ, mà còn là của tư tưởng cứu thế của Quán Thế Âm.

Về các ý nghĩa khác, xem mục THÍ VÔ ÚY.

A BÀ DU

阿婆

輪

Phạn: Aprameya Pàli: Appameyya Tạng: Dpag tu med pa

Hán: (pâ) A bà du 阿婆輪 (d) Vô biên 無邊, Vô lượng 無量 Tên một đơn vị số của Ấn độ, thường dùng trong Phật giáo, với ý nghĩa không thể l ường đ ược, không thể đo được. Phiên phạn ngữ 1 chép Ba nhã đắc đạo kinh có từ A bà du và chua nghĩa là vô biên.

A bà du như thế là phiên âm của Aprameya tiếng Phạn. Khảo Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Mvy. 8042) thì Aprameya hay vô biên là một đơn vị của hệ thống số tính trong Cu xá luận 12 phẩm Phân biệt thế, nằm giữa đơn vị vô lượng (apramàna) và vô tăng (aparimita). Tra lại Cu xá luận, ta không thấy có những đơn vị kể từ apramàna trở xuống. Đơn vị này cũng không th ấy xuất hiện trong hệ thống số tính của kinh Hoa nghiêm (Gvy. 102) cũng như kinh Phổ diệu (Mvy. 7954). Các tư liệu Pàli không có đơn vị số tính đây (Dpv. iii. 5-7)

Tuy nhiên, A bà du là một đơn vị số tương đối dùng nhiều nhất trong các kinh điển Phật giáo. Khởi thế kinh 9 đã nói đến bốn thứ vô lượng của thế giới, đó là sự tồn tại của thế giới, hoại diệt của thế giới, khởi nguyên của thế giới và hình thành của thế giới, tất cả chúng đều vô lượng. Phạn bản kinh Đại A Di Đà (Sukh. 31 Đại) đã nói đến số lượng của Thanh văn ở Cực lạc là vô lượng (aprameyaþ ÷ravakasaïgho), nhưng đơn vị vô lượng ở đây lại nhỏ hơn đơn vị a tăng kỳ, chứ không như trong Phiên dịch danh nghĩa đại tập (ojamsi iyanty aprameyàni iyanty asaükheyàni). Du già sư địa luận 46 phẩm Bồ tát địa đã nói đến năm thứ vô lượng: hữu tình giới vô lượng, thế giới vô lượng, pháp giới vô lượng, sở điều phục giới vô lượng, điều phục phương tiện giới vô lượng. Nó tương đương với Phạn bản Bồ tát địa (Bbh. 200): "Pa¤came aprameyà bodhisattvànàü sarvakausalyakrãyàyai saüvartante / Katame pa¤ca / Sattvadhàtura- prameyo lokadhàturaprameyo dharmadhàtura- prameyoþ / Vinoyadhàturaprameyo vineyo- pàya÷ càprameyaþ".

Trong các kinh điển Pàli, A bà du cũng thường được kể cùng với a tăng kỳ. Kinh Sung mãn của Tương ưng bộ kinh (S. v. 400 Pathamàbhisamda sutta) đã nói đến việc "phần cúng d ường lớn là vô lượng, đã đạt đến số đó" (asankhayeyyo aprameyyo mahàpujjakkhaïdho te va saïkhayaü gacchati).