Đại Tập 40 · Bộ Hoa Nghiêm V · Số 286–292 & Số 293 (Q.1–22)

Kinh Thập Địa Quyển 4, Phẩm 5: Địa Nan Thắng

KINH THẬP ĐỊA

QUYỂN 4

Phẩm 5: ĐỊA NAN THẮNG

Bồ-tát nghe hạnh Nan thắng địa

Hiểu rõ chánh pháp tâm vui mừng

Hư không tuôn hoa khen ngợi Phật

Hay thay! Kim Cang Tạng

Tự Tại Thiên vương, vìng thiên chúng

Nghe pháp vui mừng, ở hư không

Phóng ra vô số mấy trắng rực

Vui vẻ cúng dường Phật khắp nơi

Ngọc nữ cõi trời trổi Thiên nhạc

Dùng tiếng vi diệu khen ngợi Phật

Chính nhờ oai thần của Bồ-tát

Trong không phóng ra âm thanh lớn

Nguyện Phật lâu xa nay thành tựu

Phật pháp lâu xa giờ đạt được

Đức Phật Thích-ca đến cõi trời

Lợi ích chư Thiên nay mới gặp

Biển lớn từ lâu nay chấn động

Ánh sáng Phật-đà nay rọi soi

Chúng sinh nhiều kiếp giờ vui sướng

Âm thanh đại Bi lại được nghe

Công đức giải thoát đều đã đến

Kiêu mạn tối tăm đều đã diệt

Cao lớn thanh tịnh như hư không

Chẳng những pháp trần tựa hoa sen

Mâu-ni tôn kính hiện ở đời

Ví như Tu-di giữa biển lớn

Cúng dường, chấm dứt mọi khổ đau

Cúng dường sẽ được ý của Phật

Phật là nơi cúng, không gì bằng

Thế nên vui vẻ mà cúng dường

Cứ thế vô số các Thiên nữ

Cất tiếng vi diệu khen ngợi Phật

Cung kính tôn trọng càng vui vẻ

Chiêm ngưỡng Như Lai ngồi im lặng

Lúc ấy, Bồ-tát Giải Thoát Nguyện

Lại thưa Kim Cang Tạng

Xin ngài diễn thuyết cho Phật tử

Hành tướng an trụ Địa thứ năm

Bấy giờ, Kim Cang Tạng nói với chúng Bồ-tát:

–Phật tử, Bồ-tát đã khéo viên mãn Địa thứ tư, muốn thập Địa thứ năm phải dùng mười tâm bình đẳng thanh tịnh. Mười tâm đó là gì? Đó là:

1. Pháp Phật quá khứ bình đẳng thanh tịnh.

2. Vị lai Phật pháp bình đẳng thanh tịnh.

3. Hiện tại Phật pháp bình đẳng thanh tịnh.

4. Giới bình đẳng thanh tịnh.

5. Định bình đẳng thanh tịnh.

6. Trừ tà kiến nghi hoặc bình đẳng thanh tịnh.

7. Trí đạo, trí phi đạo bình đẳng thanh tịnh.

8. Đoạn trí bình đẳng thanh tịnh.

9. Bình đẳng thanh tịnh quán sát kỹ các pháp Bồ-đề phần.

10. Bình đẳng thanh tịnh thành tựu tất cả chúng sinh.

Nhờ mười tâm bình đẳng thanh tịnh này mà Bồ-tát thập Địa thứ năm.

Phật tử, Bồ-tát đã nhập Địa thứ năm nhờ tu tập pháp giải thoát, nhờ tâm thanh tịnh tăng thượng, lại mong cầu đạo thù thắng đời sau, nên làm mọi việc chân chánh, giữ bằng nguyện lực, yêu thương, không bỏ chúng sinh vàluôn tích tụ phước trí, đó là hai hành trang

không thể, dừng bỏ, từ đó tạo phương tiện khéo léo, quán sát trí sáng các địa sau. Nhờ luôn cầu Phật gia hộ, giữ gìn bằng sức hiểu biết nên đạt tâm chân chánh không thoái chuyển, biết đúng như thật về khổ, tập, diệt, đạo Thánh đế. Từ thế tục đế, Bồ-tát đạt phương tiện khéo léo về thắng nghĩa đế, về tướng đế, về sai biệt đế, về an lập đế, về sự đếm về sinh đế, về tận vô sinh trí đế, về thú nhập đạo trí đế, về hết thảy địa của Bồ-tát; thành tựu tuần tự trước sáu, cho đến đạt phương tiện khéo léo trong Như Lai trí Tập đế. Bồ-tát luôn làm cho chúng sinh vui vẻ. Vì biết thế tục đế nên chứng nhập tất cả thật nghĩa. Vì biết thắng nghĩa đế nên biết tướng riêng, tướng chung của các pháp. Vì biết tướng đế nên ngộ được sự sai biệt của các pháp và an thật nghĩa. Vì biết sai biệt đế nên hiểu rõ sự an lập của uẩn xứ giới. Vì biết an lập đế nên thông đạt khổ não của thân tâm. Vì biết sự đế nên hiểu rõ sự tiếp nối của các cõi. Vì biết sinh đế nên trừ sạch phiền não. Vì biết tận trí đế và vô sinh trí đế nên đưa đến vô nhị. Vì biết nhập đạo trí đế nên thông suốt tất cả hành tướng. Đã tuần tự thành tựu được các địa của Bồ-tát cho đến biết được trí Tập đế của Như Lai đều do sự thông hiểu không phải do trí cứu cánh.

Bồ-tát nhờ thiện xảo đế mà phát sinh trí tuệ chân chánh biết đúng như thật các pháp hữu vi là hư, dối, lừa gạt, mê hoặc kẻ phàm ngu. Vì thế ở trong chúng sinh, Bồ-tát hiển hiện ánh sáng từ bi lớn, để phát sinh sức giữ gìn của trí, thương yêu chúng sinh, mong cầu trí Phật. Quán sát tất cả hành tướng hữu vi ở quá khứ, vị lai, hiện tại, là đều do vô minh khát ái mà có chúng sinh, rồi trôi nổi trong dòng sinh tử; rồi từ chấp chặt uẩn, lại không siêng năng nên càng thêm nhiều khổ não của uẩn.

Bồ-tát biết đúng không có ngã, không thọ mạng, không người nuôi dưỡng, không nơi hướng đến, lìa ngã, ngã sở; nên đoạn trừ và ra khỏi ngu si ái dục của đời sau, biết đúng như thật về có không.

Bồ-tát nghĩ: Chúng sinh, mê mờ, điên đảo này thật đáng thương; có vô số thân đã diệt, đang diệt, sẽ diệt, tất cả đều mất, vậy mà chúng sinh không chán ghét thân này, lại tạo thêm nhiều khổ não, trôi theo dòng sinh tử mà không tỉnh ngộ, không bỏ chấp trước uẩn, không ghét và xa loài rắn độc lớn; không nhổ được mũi tên sắc tà kiến, kiêu mạn;

không dập tắt lửa tham, sân, si; không xua tan bóng tối vô minh, không làm khô cạn biển lớn khát ái, không cầu bậc Thánh mười lực, đi trong rừng rậm ma quỷ, luôn ở trong biển sinh tử không bờ, đủ các sóng dữ tầm tư; trôi nổi bồng bềnh không dứt trong sự nhiễu loạn. Ta nay vì vô số chúng sinh đầy khổ não bức bách, cô độc, không nơi nương tựa, không ai cứu vớt, không nhà cửa, không hướng đi, ngu tối đui mù; trói buộc chúng sinh trong lớp mê mờ mà dày cứng; ta một mình không bạn bè siêng tu tập hành trang phước trí rồi nhờ hành trang đó, làm cho chúng sinh rớt ráo thanh tịnh, cho đến được trí vô ngại, mười lực của Như Lai.

Bồ-tát này dùng trí quán sát phát khởi trí tuệ tu tập căn lành, đều vì cứu hộ, vì lợi ích an lạc, vì thương yêu chúng sinh; khiến chúng sinh không bị tai họa, được giải thoát; dắt dẫn chúng sinh; muốn chúng sinh phát khởi lòng tin thanh tịnh, muốn điều phục cứu độ chúng sinh nên mới tu tập vậy.

Bồ-tát khi an trụ địa Nan thắng này, được gọi là người đầy đủ chánh niệm vì không quên chánh pháp; người đầy đủ trí tuệ vì đạt trí thông hiểu; người biết rõ phương hướng vì tu các pháp bí mật; người hổ thẹn vì biết bảo vệ mình, người; người kiên trì vì không bỏ luật nghi và giới hạnh; người giác ngộ vì đạt quyền biến nhờ quán xứ, phi xứ; người hành động bằng trí vì không theo người khác; người hành động bằng tuệ vì đạt quyền biến trong pháp có không; người phát khởi thần thông vì đạt quyền biến trong tu tập, người đầy đủ phương tiện khéo léo vì tùy thuận thế gian mà chuyển; người không mệt mỏi vì tu tập tất cả hành trang phước đức; người siêng năng không ngừng vì cần cầu hành trang trí tuệ; người vui vẻ không chán nản vì tu tập hành trang đại Từ bi; là người bảo hộ chúng sinh vì cứu độ chúng sinh; là người không cao ngạo vì cầu lực, pháp vô úy, bất cộng của Phật; là người khéo tác ý như hành vì tu tập hạnh trang nghiêm cõi Phật; người tạo các nghiệp lành vì tu tập tướng tốt; người luôn siêng tu tập vì càu thân, ý, ngữ trang nghiêm của Phật; người tôn trọng, phụng sự vì tu tập đúng các pháp của Bồ-tát dạy; người tâm không ngại vì có đầy đủ phương tiện khéo léo để nhập thế gian; là người ngày đêm bỏ vọng tưởng vì tu tập các hạnh đều để giáo hóa chúng sinh.

Bồ-tát thường siêng tu bố thí để thành thục chúng sinh; lại tu Ái ngữ, Lợi hành và Đồng sự; lại hiện thân xinh đẹp, thuyết pháp chỉ dạy hạnh Bồ-tát, lại hiển hiện đại ngã của Như Lai, tội lỗi của sinh tử, khen ngợi người trí thù thắng của Phật, phát khởi du hý thần thông rộng lớn, dùng đủ mọi phương tiện để tác động sự tu hành của chúng sinh để thành thục chúng hữu tình. Bồ-tát siêng năng tu tập, hóa độ chúng sinh, tâm luôn luôn hướng về trí Phật, tăng nhiều căn lành, bền bỉ cầu pháp thù thắng, để đem lợi ích cho chúng sinh. học biết tất cả các loại sách toán học, địa chất, y học để trị bệnh khô gầy, điên đảo, bị ma quỷ tổn hại, bị trùng độc, học chú thuật, văn học, thi ca, kỹ nhạc, kịch. Đi vào xóm làng, thành ấp, cung đình, vườn quán, sông suối, ao hồ, rừng cây để tìm thuốc men, vàng bạc, trân châu, lưu ly, ngọc quý; lại học xem trời, sao, đất, chim muông, mộng tướng tốt xấu, thọ thân đầy đủ hoặc từng phần; lại học luật nghi, giới hạnh, thiền định, thần thông, bốn tâm chúng sinh làm lành, thương yêu mọi loài, làm cho chúng sinh an trụ trong pháp vô thượng của Phật. Nhờ trí hiểu biết và nguyện lực rộng lớn, Bồ-tát này gặp được trăm trăm ngàn vạn ức câu-chi Phật. Gặp Phật, Bồ-tát dùng tâm rộng lớn, tăng thượng, cung kính, tôn trọng, phụng sự, cúng dường, y phục, thức ăn, đồ ngồi, thuốc men, các vật cần dùng, trổi nhạc cúng dường Bồ-tát, cung kính chúng Tăng, hồi hướng căn lành lên đạo Bồ-đề vô thượng. Cung kính phụng sự các Đức Phật, thiết tha nghe chánh pháp. Nghe xong thì thọ trì rồi tùy khả năng tu tập, lòng tin thanh tịnh xuất gia, đã xuất gia thì có thể làm Pháp sư thông thái. Nhờ nghe các hành tướng, nên đạt được pháp Tổng trì. Bồ-tát trụ địa Nan thắng này, trải qua vô số kiếp căn lành càng sáng rực đạt đến minh tịnh. Trải qua vô số vô số câu-chi kiếp, các căn lành ấy vẫn thù thắng sáng rực, đạt đến minh tịnh.

Phật tử, ví như thợ vàng, luyện vàng thành các đồ trang sức, nếu có xen lẫn xà cừ, ngọc quý càng sáng đẹp. Phật tử, căn lành của Bồ-tát tát trụ địa Nan thắng này cũng vậy dùng trí tuệ phương tiện suy xét quán sát thì căn lành càng minh tịnh, đó là nhờ sự dẫn dắt của trí gia hành và công đức cùng xem xét suy nghĩ mà ánh sáng ấy khó bị chiếm đoạt.

Lại nữa, Phật tử, ví như ánh sáng mặt trời, trăng, sao, cung điện rực rỡ, thì tất cả những phong luân không thể khiếm lấy được cũng chẳng cùng tồn tại.

Phật tử! Các căn lành của Bồ-tát trụ địa này cũng vậy; dùng phương tiện trí tuệ suy xét sự thực hành; các Thanh văn, Độc giác không thể chiếm đoạt cũng chẳng phải giống với căn lành thế gian. Trong mười Ba-la-mật, Bồ-tát này tu nhiều về Thiền ba-la-mật, các Ba-la-mật khác thì tùy sức tu hành.

Phật tử! Đó là lược nói về Trí địa Nan thắng thứ năm. Bồ-tát trụ địa này, thọ sinh sẽ được làm Thiên vương trời Đâu-suất, đủ uy lực, khéo giáo hóa chúng sinh, khiến chúng bỏ tà pháp ngoại đạo, tu pháp chân thật. Làm mọi việc như Bố thí, Ái ngữ, Lợi hành, Đồng sự đều không rời sự suy nghĩ về Phật, về Pháp, về Tăng, về Bồ-tát, về hạnh Bồ-tát, về giải thoát, về các trụ địa, về

Phật lực, về pháp không sợ, về pháp Bất cộng của Phật, cho đến không rời suy nghĩ về hành tướng thắng diệu tương ưng với trí Nhất thiết trí. Lại nguyện: Ở trong chúng sinh, ta luôn là người đứng đầu, thù thắng vi diệu, vô thượng; là người dẫn đường, là tướng soái; cho đến nguyện làm chỗ nương tựa để đạt trí Nhất thiết trí. Nếu dùng nguyện lực siêng năng tu tập, thì chẳng bao lâu, đạt được trăm câu-chi Tam-muội của Bồ-tát, gặp được trăm câu-chi Đức Phật và được Phật gia hộ nên thông hiểu tất cả; làm chuyển động trăm câu-chi thế giới, đi khắp trăm câu-chi cõi nước, soi chiếu trăm câu-chi cảnh giới, thành tựu trăm câu-chi loại chúng sinh; sống trăm câu-chi kiếp, nơi biên vực trước sau đều vào trong trăm câu-chi kiếp; suy xét rõ trăm câu-chi pháp; thị hiện trăm câu-chi thân, mỗi thân hiện trăm câu-chi Bồ-tát bạn. Bồ-tát nhờ nguyện lực thù thắng, nên mọi việc đi lại, ánh sáng, thần thông, mắt, cảnh giới, âm thanh, hành động, trang nghiêm, sự hiểu biết, gìn giữ, tạo tác dù có trải qua trăm câu-chi, ngàn câu-chi kiếp, cũng không thể nói hết.

Bồ-tát Kim Cang Tạng muốn lặp lại ý nghĩa trên bèn nói kệ rằng:

Bồ-tát an trụ địa Diệm tuệ

Tu tập đầy đủ hạnh thanh tịnh

Biết rõ ba đời Phật bình đẳng

Nhờ tu giới, định, trừ kiến, nghi

Tu hành chân Chánh đạo, phi đạo

Dày công quán sát trí giác phần

Bình đẳng hóa độ các chúng sinh

Thông đạt an nhập Địa thứ năm

Niệm xứ là cung, căn: Tên nhọn

Chánh cần là ngựa, xe: Thần túc

Năm Lực: Giáp sắt phá thù địch

Mạnh mẽ an nhập Địa thứ năm

Mặc áo hổ thẹn, hoa giác phần

Tịnh giới hương thơm, định hương xoa

Phương tiện thiện xảo vật trang sức

Dạo vườn Đẳng trì rừng Tổng trì

Thân túc là chân, cổ: Chánh niệm

Từ bi: Mắt sáng; trí tuệ: Răng

Sư tử cõi người gầm vô ngã

Diệt sạch thú “hoặc”, vào năm Địa

Bồ-tát trụ Địa thứ năm này

Tu tập tăng trưởng đạo thanh tịnh

Chí cầu Phật pháp không chùn bước

Siêng năng suy xét pháp Từ bi

Tu tập phước trí, đức thù thắng

Tìm đủ phương tiện quán Địa trên

Được Phật gia hộ đủ niệm tuệ

Pháp Tứ đế thông hiểu như thật

Biết rõ Thế đế, Thắng nghĩa đế

Sự đế, Sinh, Tận và Đạo đế

Cho đến Trí đế Phật không ngại

Quán sát các đế tuy tinh diệu

Chưa đạt vô ngại thắng giải thoát

Nhưng đã phát sinh công đức lớn

Siêu vượt trí tuệ của thế gian

Quán sát đế rồi, biết hữu vi

Thể tánh hư dối không bền chắc

Đạt được ánh sáng từ bi Phật

Lợi ích chúng sinh cầu trí Phật

Quán sát hữu vi dù trước sau

Vô minh che lấp, ái trói buộc

Xoay vần trôi nổi trong chốn khổ

Không ngã, chúng sinh và thọ mạng

Ái thủ là nhân khổ về sau

Muốn cầu giới hạn, không thể được

Mê mờ trôi dạt chẳng tỉnh ngộ

Chúng sinh đáng thương ta nên cứu

Uẩn: Nhà, Giới: Rắn, mũi tên Kiến

Lửa dục hừng hực, vô minh che

Nổi trôi sông ái không quán sát

Phiêu bạt biển khổ chẳng người đưa

Biết rõ tất cả nên tinh tấn

Làm mọi việc lành độ chúng sinh

Là người đầy đủ niệm và tuệ

Lại thông đạt mọi phương tiện hay

Tu tập phước, trí không chán đủ

Cung kính học rộng, không lười, mỏi

Trang nghiêm cõi nước và tướng tốt

Tất cả đều vì độ chúng sinh

Vì nhằm giáo hóa các thế gian

Học hiểu luận nghị và số thuật

Cũng khéo hiểu biết về phương dược

Chữa trị mọi bệnh đều an lành

Giỏi đủ văn từ, ca múa nhạc

Xây dựng cung đình, vườn ao cảnh

Trang sức đầy đủ các châu báu

Lợi ích vô số loại chúng sinh

Trăng, trời, sao, đất mọi chấn động

Quán sát tất cả các thân hình

Thiền định Tam-muội và thần thông

Kinh Thập Địa Quyển 4, Phẩm 6: Địa Hiện Tiền (Phần 1)

Lợi ích cho chúng sinh, hiện tất cả

Bậc trí an trụ địa Nan thắng

Cúng dường Đức Phật nghe giáo pháp

Như đính xa cừ vào vàng ròng

Căn lành Bồ-tát ngày đêm sáng

Ánh sáng cung điện và trăng sao

Tất cả các thứ không sánh được

Như sen trong bùn không ô uế

Bồ-tát ở đời cũng như vậy

Thường làm Thiên vương trời Đâu-suất

Trừ bỏ ngoại đạo, các tà kiến

Tu tạp căn lành cầu trí Phật

Mong đạt mười Lực cứu chúng sinh

Nếu như Bồ-tát càng siêng năng

Sớm gặp được trăm câu-chi Phật

Đạt được Tam-muội, thân cũng thế

Nguyện lực đã làm vượt hơn đây

Trụ địa Nan thắng thứ năm này

Là đạo chân thật, trời người kính

Ta đã dùng đủ mọi phương tiện

Vì các Phật tử mà thuyết giảng.

Phẩm 6: ĐỊA HIỆN TIỀN (Phần 1)

Bồ-tát đã nghe hạnh thù thắng

Tâm đều vui mừng rải hoa thơm

Phóng ánh sáng đẹp, mưa châu báu

Cúng dường Như Lai và xưng tán

Trăm ngàn thiên chúng cùng vui vẻ

Ở trong hư không rải bảo vật

Vòng hoa anh lạc và cờ phướn

Hương xoa, lọng báu cúng dường Phật

Thiên vương Tự Tại và quyến thuộc

Vui mừng an trụ trong hư không

Cúng dường vô số các vật báu

Khen ngợi Phật tử đã thuyết giảng.

Vô số Thiên nữ nơi không trung

Trỗi nhạc ca hát tán thán Phật

Cất tiếng êm dịu ca ngợi rằng:

Phật pháp trừ sạch bệnh phiền não

Tánh pháp vắng lặng không hình tướng

Ví như hư không, lìa phân biệt

Vượt khỏi chấp trước, dứt ngôn từ

Bình đẳng, chân thật, luôn thanh tịnh

Những ai thông đạt các tánh các pháp

Tâm ý kiên định trước có không

Vì độ chúng sinh siêng tu tập

Khẩu Phật sinh Phật tử chánh chân

Không chấp các tướng tu bố thí

Dắt hẳn pháp ác, giữ tịnh giới

Hiểu pháp không sinh luôn an nhẫn

Tánh pháp xa lìa, nên tinh tấn

Đoạn trừ phiền não, an trụ định

Thông đạt tánh không pháp phân biệt

Đầy đủ trí lực rộng độ sinh

Trừ sạch nghiệp ác thành Bồ-tát

Thiên nữ dùng đủ lời vi diệu

Khen xong im lặng, chiêm ngưỡng Phật

Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt thưa hỏi:

Làm sao an nhập Địa thứ sáu?

Bấy giờ, Bồ-tát Kim Cang Tạng nói với chúng Bồ-tát:

–Phật tử! Bồ-tát ở Địa thứ năm, đã tu tập đầy đủ đạo lành, muốn nhập Địa thứ sáu, phải dùng mười pháp tánh bình đẳng. Mười pháp ấy là gì? Đó là tất cả pháp không tướng, không tự tướng, không phát khởi; không sinh; không vắng lặng; xưa nay thanh tịnh; không hý luận; không lấy; không bỏ; như mộng, như bóng, như tiếng vang, như trăng

trong nước, như cảnh trong gương, như sóng nắng, như huyễn hóa; có không chẳng hai.

Bồ-tát tùy thuận, quán sát tánh bình đẳng của các pháp đó mà thông đạt địa Hiện tiền thứ sáu. Bồ-tát dùng tâm lợi ích, dũng mãnh tu chứng, nhưng chưa đạt Vô sinh pháp nhẫn. Khi Bồ-tát tùy thuận thực hành tự tánh của các pháp bình đẳng, phải lấy từ bi làm gốc, đi đầu để làm tăng trưởng đại Từ; vì muốn đủ đại Từ bi, thì phải quán thế gian hợp tan sinh diệt. Lúc quán sự sinh diệt của thế gian, Bồ-tát nghĩ: Tất cả sự thọ sinh của chúng sinh đều do chấp ngã mà ra. Nếu bỏ chấp ngã thì không có thọ sinh ở thế gian.

Bồ-tát lại nghĩ: Chúng sinh vì ngu si, không trí, chấp trước ngã, bị vô minh che lấp, tìm kiếm có không, tùy thuận pháp giả, vọng tâm giong ruổi, bôn ba trong đường tà, tích tụ các việc phước, phi phước nơi các hành bất động. Chúng sinh gieo hạt giống hữu lậu, chấp thủ, đưa đến sự sinh già chết ở đời sau, chứa giữ trong ruộng nghiệp Trung hữu Hậu hữu, bị vô minh che lấp, trôi dạt trong sông ái, tưới mát ngã mạn, rộng lưới tà kiến, tạo mầm danh sắc. Danh sắc càng lớn, năm căn trôi dạt lưu chuyển, hợp cùng thức có xúc, từ xúc có thọ, vui say thọ có ái, ái nặng thành thủ, thủ đă đến hữu, từ hữu có năm uẩn. Năm uẩn phát sinh ở trong năm cõi, dần dần suy yếu, hoại diệt. Vì hoại diệt nên có khổ não, từ đó đưa đến sầu than, đủ thứ buồn đau. Những ưu khổ ấy đều tập hợp lại; nếu không có tập thì diệt cũng chẳng có. Bồ-tát phải tùy thuận vào hành tướng mà quán sát pháp duyên sinh.

Bồ-tát lại nghĩ: Vì không hiểu biết thật nghĩa nên gọi là vô minh, vô minh tạo nghiệp quả gọi là hành, hành là chỗ nương để sinh thức, bốn uẩn cùng sinh với thức là danh sắc, danh sắc tăng trưởng thành sáu xứ, căn cảnh cùng thức, ba sự ấy hòa hợp gọi là xúc hữu lậu, rồi cùng sinh ra thọ, tham đắm nơi thọ là khát ái, khát ái lắm thì có thủ, từ thủ tạo nghiệp hữu lậu là hữu. Do nghiệp hữu đẳng lưu các uẩn khởi lên là sinh, uẩn suy yếu là già, uẩn hoại diệt là chết. Lúc sắp chết, kẻ mê tham luyến buồn khổ là sầu, vì sầu đau nên cất tiếng buồn than, năm căn không vui là khổ, ý thức không vui là ưu. Từ ưu khổ đưa đến đau buồn là não. Trong khổ đau ấy không có người tạo khổ và người chịu khổ. Vì chấp có người tạo khổ nên có công dụng.

Đã không có người tạo khổ thì về phương diện thật nghĩa nó không có công dụng.

Bồ-tát lại nghĩ: Gọi là ba cõi ấy hoàn toàn từ tâm sinh. Đức Phật đã dùng tâm diễn thuyết phân biệt mười hai chi, tất cả đều dựa vào một tâm ấy mà ra, cớ sao lại tham đắm nó?

Từ tâm thức có hành động, hành động mê mờ là vô minh. Hành thức, vô minh hòa hợp có danh sắc. Danh sắc tăng trưởng là sáu nhập, sáu nhập phân biệt là xúc, sinh với xúc là thọ, tham thọ không chán là ái, ái thọ không bỏ là thủ, từ thủ có hữu, hữu có sinh, sinh suy yếu là già, già hoại diệt là chết. Trong đó vô minh có hai cách tạo tác:

–Do đối tượng duyên làm mê hoặc chúng sinh.

–Các hành phát khởi làm nhân.

Hành cũng có hai loại tạo tác:

–Sinh quả ở đời sau.

–Làm nhân cho thức phát sinh.

Thức cũng có hai hoạt động:

–Tạo nghiệp liên tục.

–Làm nhân cho sự phát sinh danh sắc.

Danh sắc cũng có hai hoạt động:

–Giúp đỡ nối kết nhau;

–Nhân của sáu nhập.

Sáu nhập cũng có hai hoạt động:

–Hiển hiện cảnh giới sai khác của chính mình;

–Nhân của xúc.

Xúc cũng có hai hoạt động:

–Tiếp xúc cảnh nơi đối tượng duyên;

–Nhân của thọ.

Thọ cũng có hai hoạt động:

–Nhận sự khổ vui, không khổ vui;

–Nhân của ái.

Ái cũng có hai hoạt động:

–Tham đắm cảnh ưa thích;

–Nhân của thủ.

Thủ cũng có hai hoạt động:

–Tạo tạp nhiễm liên tục;

–Nhân của hữu.

Hữu cũng có hai hoạt động:

–Làm phát sinh cảnh giới đời sau;

–Nhân của sinh.

Sinh cũng có hai hoạt động:

–Tạo ra uẩn;

–Nhân của già.

Già cũng có hai hoạt động:

–Làm các căn suy yếu, thay đổi;

–Nhân của chết.

Chết cũng có hai hoạt động:

–Hoại các hành;

–Chẳng phải là đoạn biến tri.

Lại nữa, vô minh duyên hành là điều kiện để hành không đoạn.

Hành duyên thức là điều kiện để thức không đoạn.

Thức duyên danh sắc là điều kiện để danh sắc không đoạn.

Danh sắc duyên sáu nhập là điều kiện để sáu nhập không đoạn.

Sáu nhập duyên xúc là điều kiện để xúc không đoạn.

Xúc duyên thọ là điều kiện để thọ không đoạn.

Thọ duyên ái là điều kiện để ái không đoạn.

Ái duyên thủ là điều kiện để thủ không đoạn.

Thủ duyên hữu là điều kiện để hữu không đoạn.

Hữu duyên sinh là điều kiện để sinh không đoạn.

Sinh duyên già là điều kiện để già, chết không đoạn.

Vô minh diệt thì hành diệt, nghĩa là không có điều kiện cho vô minh, thì hành hoại diệt.

Hành diệt thì thức diệt, nghĩa là không có điều kiện cho hành, thì thức diệt. Thức diệt thì danh sắc diệt, nghĩa là không có điều kiện cho thức, thì danh sắc diệt.

Danh sắc diệt thì sáu nhập diệt, nghĩa là không có điều kiện cho danh sắc, thì sáu nhập diệt.

Sáu nhập diệt thì xúc diệt, nghĩa là không có điều kiện cho sáu nhập, thì xúc diệt.

Xúc diệt thì thọ diệt, nghĩa là không có điều kiện cho xúc, thì thọ diệt.

Thọ diệt thì ái diệt, nghĩa là không có điều kiện cho thọ, thì ái diệt.

Ái diệt thì thủ diệt, nghĩa là không có điều kiện cho ái, thì thủ diệt.

Thủ diệt thì hữu diệt, nghĩa là không có điều kiện cho thủ, thì hữu diệt.

Hữu diệt thì sinh diệt, nghĩa là không có điều kiện cho hữu, thì sinh diệt.

Sinh diệt thì già chết diệt, nghĩa là không có điều kiện của sinh thì già chết bị đoạn diệt.

Vô minh, ái, thủ làm cho dòng phiền não không đoạn tuyệt; hành, hữu làm cho dòng nghiệp chảy mãi không đoạn tuyệt; còn những chi khác làm cho dòng khổ không đoạn tuyệt. Vì sai biệt, cho nên diệt cả trước lẫn sau, thì đoạn tuyệt tất cả dòng ấy. Trong ba dòng đó, không có ngã, lìa ngã và sở hữu của ngã. Tự tánh sinh diệt giống như lau cỏ bó lại vậy. Vô minh đến hành là xét về quá khứ; thức đến thọ là xét về hiện tại; ái đến hữu là xét về vị lai; cứ vậy lưu chuyển liên tục về sau. Vô minh diệt thì hành diệt, sự quán xét cũng không còn. Mười hai chi này có ba khổ: Hành đến sáu nhập là hành khổ; xúc, thọ là khổ khổ; các chi khác còn lại là hoại khổ.

Vô minh diệt thì hành diệt nghĩa là ba khổ diệt. Vô minh duyên hành, nghĩa là có điều kiện để hành hiện bày, từ nhân từ duyên phát sinh. Các chi khác cũng thế. Vô minh diệt thì hành diệt, đấy là làm rõ: Hành không có tự tánh; những chi khác cũng vậy. Vô minh duyên hành là sinh khởi sự trói buộc liên tục. Các chi khác cũng thế. Vô minh diệt thì hành diệt, nghĩa là chấm dứt sự trói buộc liên tục; các chi khác cũng vậy. Vô minh duyên hành là quán tùy thuận hữu. Các chi khác cũng vậy. Vô minh diệt thì hành diệt là quán tùy thuận tận diệt. Các chi khác cũng vậy.

Bồ-tát dùng mười hành tướng, quán sát thuận nghịch về các pháp duyên khởi nghĩa là các chi liên tục nên nhập thành một; nghiệp sai khác nên không rời nhau. Ba dòng không đoạn nên quán đời quá

khứ, hiện tại, vị lai theo đúng như lý. Ba khổ tập hợp đều do nhân duyên, sinh diệt trói buộc liên tục nên quán có chấm dứt.

Bồ-tát dùng mười thứ hành tướng này để quán các duyên khởi. Nhờ dùng không ngã, không thọ mạng, không chúng sinh, tự tánh rỗng lặng, không người tạo tác, không người thọ nhận để quán pháp duyên sinh; nên hiển hiện môn giải thoát Không. Vì quán tự tánh của chúng là diệt, nên Bồ-tát trụ chứng hiện tiền giải thoát rốt ráo, không còn một pháp nhỏ nào tiếp tục sinh khởi nữa. Do đó môn giải thoát vô tướng hiển hiện. Lại Bồ-tát này đã an lập nơi Không, Vô tướng, các nguyện cầu đã rốt ráo nhưng vì tâm đại Bi, Bồ-tát phải làm người chỉ dạy tạo mọi thành tựu đầy đủ cho chúng sinh, từ đó hiển hiện môn: Vô nguyện. Khi Bồ-tát tu tập ba môn giải thoát, thì bỏ vọng tưởng mình người, người tạo tác, người thọ nhận; có không; lấy đại Bi làm đầu để tu chứng những pháp Giác phần chưa chứng. Lại tiếp tục tu hành và nghĩ: Vì hòa hợp tương ưng nên pháp hữu vi lưu chuyển. Vì không hòa hợp tương ưng nên không lưu chuyển. Ta đã hiểu rõ, pháp hữu vi đầy tội lỗi, nhiễm ô, nên ta đoạn trừ sự hòa hợp liên tục. Nhưng vì phải hóa độ chúng sinh, nên không dứt hẳn pháp hữu vi.

Phật tử! Bồ-tát quán sát pháp hữu vi có nhiều tội lỗi, nhiều nhiễm ô, không có tự tánh; tánh vốn chẳng sinh diệt, nên khi quán sát phải khởi tâm đại Bi, không bỏ chúng sinh; gọi là trụ nơi Trí không chấp trước Bát-nhã ba-la-mật hiện tiền. Bồ-tát thành tựu trí như vậy rồi, trụ trong Tuệ Bát-nhã mà soi chiếu khắp, tạo điều kiện cho các pháp giác khác sinh khởi. Song an trụ mà không trụ. Quán tự tánh của pháp hữu vi là vắng lặng, không trụ, đối với các pháp Bồ-đề phần thì chưa viên mãn. Bồ-tát trụ ở địa Hiện tiền này, hiển hiện những Tam-muội Tánh không như: Nhập, Tự tánh, Thắng nghĩa, Tối thượng, Lớn, Tương ưng, Dẫn phát, Như lý không phân biệt, có gắn bó, lìa không lìa. Tất cả đều được hiện ra. Bồ-tát là người đứng đầu trong pháp môn tánh không đó. Có trăm ngàn Tam-muội về pháp về pháp môn không tướng, không nguyện cũng đều hiển hiện.

Kinh Thập Địa Quyển 5, Phẩm 6: Địa Hiện Tiền (Phần 2)

KINH THẬP ĐỊA

QUYỂN 5

Phẩm 6: ĐỊA HIỆN TIỀN (Phần 2)

Phật tử! Bồ-tát trụ địa Hiện tiền, tâm ý không hoại, luôn đầy đủ; ý tâm kiên định, hiền thiện sâu xa, không thoái chuyển, không dừng nghỉ, không nhơ, không hạn lượng, cầu trí tuệ, trí tuệ tương ưng phương tiện, tất cả đều viên mãn. Từ tâm như vậy, Bồ-tát tùy thuận pháp giác ngộ của Phật, đối trị các dị luận, siêng năng không chùn bước, thân nhập Trí địa; bỏ địa vị Thanh văn, Độc giác, một lòng hướng về trí Phật; phiền não, ma oán hiện hành không thể hại được; khéo trụ trong trí ánh sáng của Bồ-tát, khéo tu tập các pháp không, vô tướng, vô nguyện, trí tuệ luôn hợp với phương tiện, phát khởi các pháp giác ngộ. Bồ-tát này khi trụ địa Hiện tiền, thì phát triển Trí tuệ ba-la-mật và chứng “thuận nhẫn thứ ba”, mạnh mẽ, nhanh nhẹn, tùy thuận thật nghĩa của các pháp không chút sai trái. Bồ-tát trụ nơi địa Hiện tiền, nhờ trí và lực rộng lớn nên gặp được trăm ngàn vạn ức câu-chi Phật. Gặp được Phật, Bồ-tát dùng ý lạc tăng thượng, cung kính, tôn trọng, phụng sự, cúng dường các thứ y phục, thứ ăn, đồ ngồi, thuốc men, những vật cần dùng, phụng hiến cho Bồ-tát các thứ tạo an lạc vi diệu, cung kính chúng Tăng, hồi hướng căn lành lên đạo Vô thượng Bồ-đề. Cung kính phụng sự Phật, thiết tha nghe chánh pháp, nghe rồi thọ trì, tu tập bằng trí sáng suốt, không điên đảo, giữ vững chánh hạnh, nhớ lâu, dần dần thâm nhập tạng pháp Như Lai. Bồ-tát trụ nơi địa Hiện tiền thứ sáu này, trải qua vô số kiếp căn lành càng sáng rực, càng minh tịnh; càng trải qua vô số trăm ngàn câu-chi kiếp, căn lành càng thêm sáng trong.

Phật tử! Ví như thợ vàng, luyện vàng làm đồ trang sức, nếu xen

lẫn ngọc báu lưu ly thì càng đẹp hơn. Cũng thế, căn lành của Bồ-tát trụ nơi địa này nhờ suy xét bằng trí tuệ nên càng thanh tịnh, vắng lặng không ai hơn được.

Lại nữa, Phật tử! Ví như ánh sáng mặt trăng có thể làm cho chúng sinh vui thích mà bốn loại gió không thể hủy hoại được. Cũng thế, căn lành của Bồ-tát trụ nơi địa này, dập tắt vô số lửa phiền não của chúng sinh mà bốn loại ma đạo không thể hoại được. Trong mười Ba-la-mật, Bồ-tát tu nhiều về Tuệ ba-la-mật, các Ba-la-mật khác thì tùy sức mà tu tập.

Phật tử! Đó là nói tóm lược về địa Hiện tiền thứ sáu. Bồ-tát trụ nơi địa này, thọ sinh thường làm Thiên vương cõi trời Diệu hóa, đủ uy lực giáo hóa chúng sinh, khiến cho chúng chấm dứt tăng thượng mạn, trả lời thông suốt khi bị Thanh văn cật vấn, khiến chúng sinh hiểu thấu về duyên sinh sẽ tạo nghiệp. Hành trì mọi việc như Bố thí, Ái ngữ, Lợi hành, Đồng sự đều không rời suy nghĩ về Phật, về Pháp, về Tăng, về Bồ-tát, về hạnh Bồ-tát, về giải thoát, về các trụ địa, về Phật lực, về pháp không sợ, về pháp Bất cộng của Phật, cho đến không rời sự suy nghĩ về hành tướng thắng diệu tương ưng với trí Nhất thiết trí. Lại nguyện: Ở trong chúng sinh, ta luôn là người đứng đầu, là thù thắng, vi diệu, vô thượng; là người dẫn đường, là tướng soái, cho đến nguyện làm chỗ nương tựa để đạt trí Nhất thiết trí. Nếu tinh tấn tu tập, thì chẳng bao lâu, chứng được trăm ngàn câu-chi Tam-muội của Bồ-tát, gặp được trăm ngàn câu-chi Đức Phật, được Phật gia hộ khiến thông hiểu tất cả, có thể chuyển động trăm ngàn câu-chi thế giới, đi khắp trăm ngàn câu-chi cõi nước, soi chiếu trăm ngàn câu-chi cảnh giới, thành tựu cho trăm ngàn câu-chi loại chúng sinh, sống trăm ngàn câu-chi kiếp, trước sau đều vào trong trăm ngàn câu-chi kiếp, suy xét rõ trăm ngàn câu-chi pháp, thị hiện trăm ngàn câu-chi thân, mỗi thân hiện trăm ngàn câu-chi Bồ-tát bạn. Nhờ nguyện lực thù thắng, nên mọi việc đi lại, thần thông, ánh sáng, thân tướng, mắt, cảnh giới, âm thanh, hành động, trang nghiêm, sự hiểu biết, giữ gìn, tạo tác, dù có trải qua trăm ngàn câu-chi kiếp, cũng không thể nói hết.

Lúc ấy, Bồ-tát Kim Cang Tạng muốn lặp lại ý nghĩa trên nên nói kệ rằng:

Bồ-tát thanh tịnh Địa thứ năm

Thấy pháp không tướng, không tự tánh

Không khởi, chẳng sinh, luôn vắng lặng

Bản tánh thanh tịnh, không hý luận

Cũng không lấy bỏ, như huyễn hóa

Có không, chẳng hai, lìa phân biệt

Tùy thuận pháp tánh, xét như vậy

Trí đó vào được Địa thứ sáu

Thuận nhẫn, mạnh nhanh, đầy đủ trí

Xét tướng sinh diệt của thế gian

Chỉ vì chấp ngã, thế gian hiện

Trừ khử ngã chấp, chẳng thế gian

Thông đạt như lý duyên khởi không

Không hoại, giả lập, do hòa hợp

Không làm, không nhận, không thọ mạng

Các hành như mây nổi khắp nơi

Không hiểu thật Đế là vô minh

Nghiệp quả do si gọi là hành

Tâm sinh đầu tiên gọi là thức

Các uẩn sinh khởi là danh sắc

Năm uẩn lớn mạnh là sáu nhập

Căn, trần, thức, xúc, thọ sinh ra

Nghiệp hữu lậu phát sinh các uẩn

Uẩn suy gọi già, hoại gọi chết

Từ đó có đủ khổ não lớn

Hiểu rõ ba cõi đều từ tâm

Mười hai duyên sinh từ tâm có

Sống chết qua lại do tâm tạo

Diệt trừ vọng tâm, sống chết tận

Vô minh cũng có hai tạo tác

Ngu si mê hoặc, nhân của hành

Cứ thế cho đến già hoại diệt

Do vậy khổ đau nào hết được

Vô minh là nhân sinh ra hành

Không đoạn, lại giúp sức tạo thành

Vô minh không còn, hành hoại diệt

Hết giúp, pháp khác cũng như vậy

Si, ái, thủ là dòng phiền não

Hành, hữu là nghiệp, chi khác: Khổ

Vô minh và hành, thuộc quá khứ

Thức cho đến thọ là hiện tại

Ái, thủ là nhân, khổ đời sau

Quán xét đoạn trừ nguồn gốc khổ

Xúc, thọ phát triển là khổ khổ

Tất cả còn lại là hoại khổ

Thấy pháp không ngã, diệt ba khổ

Chỉ vì nhân duyên các pháp sinh

Duyên hết, pháp diệt, tánh là không

Vô minh là duyên bị trói buộc

Nơi duyên được lìa trói buộc

Thuận theo vô minh, có các hữu

Nếu không thuận theo, các hữu đoạn

Do đây kia có không, cũng thế

Suy xét mười cách, tâm không chấp

Các chi tương tục, thuộc một tâm

Không lìa tự nghiệp và ba dòng

Ba đời, ba khổ do duyên sinh

Sinh diệt liên tục không cùng tận

Quán sát tất cả pháp duyên sinh

Không làm, chẳng nhận, không tự tánh

Như mộng như huyễn, như ánh chớp

Lại như kẻ ngu đuổi sóng nắng

Quán rồi nhập môn: giải thoát Không

Biết tánh xa lìa, nhập Vô tướng

Thấy chúng giả dối, Vô sở nguyện

Chỉ vì thương yêu cứu chúng sinh

Xuất gia tu học pháp giải thoát

Tăng trưởng tâm Từ cầu Phật pháp

Kinh Thập Địa Quyển 5, Phẩm 7: Địa Viễn Hành

Biết pháp hữu vi do duyên sinh

Tâm chí vững chãi lại tinh tấn

Chứng đạt trăm vạn Tam-muội Không

Vô tướng, Vô nguyện cũng như vậy

Bát-nhã, thuận nhẫn, đều tăng thượng

Trí tuệ giải thoát đều thành, đầy

Luôn vui cúng dường vô số Phật

Tu tập đạo hạnh trong Phật pháp

Thông đạt tạng pháp tăng căn lành

Như vàng trang sức ngọc lưu ly

Như trăng nước lặng soi mọi vật

Bốn gió nào có hoại được đâu

Bồ-tát vượt qua bốn ma oán

Dập tắt lửa hừng của thế gian

Bồ-tát thường làm vua Thiện Hóa

Chỉ dạy chúng sinh trừ ngã mạn

Làm việc chỉ cầu Nhất thiết trí

Vượt trên đạo hạnh của Thanh văn

Bồ-tát siêng năng sẽ đạt được

Trăm ngàn câu-chi môn Tam-muội

Gặp được trăm ngàn câu-chi Phật

Như mặt trời sáng giữa mùa hè

Sâu xa vi diệu khó thấy biết

Thanh văn, Duyên giác không thể hiếu

Tôi đã diễn thuyết cho các ông

Địa thứ sáu Bồ-tát, là vậy.

Phẩm 7: ĐỊA VIỄN HÀNH

Lúc ấy, đại chúng tâm hoan hỷ

Trong hư không rải báu thành mây

Phát ra vô số âm thanh diệu

Thưa bậc Tối thắng thật thanh tịnh

Thông hiểu thật nghĩa trí tự tại

Thành tựu trăm ngàn ức công đức

Tựa như hoa sen không ô nhiễm

Lợi ích chúng sinh dạy hạnh sâu

Thiên vương Tự Tại ở hư không

Phóng ánh sáng lớn chiếu thân Phật

Lại rải mây hương thật vi diệu

Cúng dường bậc trừ ưu phiền não

Lúc ấy, đại chúng đều vui mừng

Cùng nhau hết lời xưng tán nêu

Chúng con nghe công đức địa này

Nghe rồi đạt được lợi ích lớn

Thiên nữ cõi trời cũng vui thích

Hòa tấu ngàn vạn thứ âm nhạc

Nhờ nơi thần lực của Như Lai

Trong không vang ra tiếng vi diệu

Oai nghi, vắng lặng không gì sánh

Điều phục thế gian nên cúng dường

Vượt qua tất cả các cõi nước

Trở lại thế gian dạy đạo mầu

Tuy hiện vô số loại hình tướng

Biết rõ thân này không sở hữu

Khéo dùng ngôn ngữ diễn nói pháp

Không chấp văn tự, tướng âm thanh

Qua lại vô số trăm ngàn cõi

Dùng vật quý báu cúng dường Phật

Trí tuệ tự tại không chấp trước

Không còn vọng tưởng Phật hay ta

Tuy là siêng năng độ chúng sinh

Nhưng không phân biệt mình và người

Dù đã thành tựu trí rộng lớn

Nhưng không chấp vướng các pháp lành

Vì thấy tất cả các cõi nước

Lửa tham, sân, si luôn thiêu đốt

Diệt trừ hết thảy các vọng niệm

Phát tâm đại Bi, sức tinh tấn

Chư Thiên, Thiên nữ ở khắp nơi

Cúng dường mọi vật và khen ngợi

Thảy đều an trụ trong yên lặng

Chiêm ngưỡng Thế Tôn mong nghe pháp

Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt lại thưa

Đại chúng ở đây tâm thanh tịnh

Xin hãy thương xót diễn giảng cho

Hành tướng an trụ Địa thứ bảy.

Bấy giờ, Bồ-tát Kim Cang Tạng nói với chúng Bồ-tát:

–Phật tử! Bồ-tát đã tu tập đầy đủ pháp lành Địa thứ sáu, muốn nhập Địa thứ bảy, phải dùng mười trí tuệ phương tiện vi diệu. Mười pháp ấy là gì?

1.Khéo tu tập Tam-muội Không, Vô tướng, Vô nguyện để chuẩn bị đầy đủ hành trang phước đức rộng lớn.

2.Chứng nhập pháp không ngã, không thọ mạng, không nơi hướng đến, nhưng không bỏ việc tu hành bốn Tâm vô lượng.

3.Tu tập phước đức rộng lớn và thực hành hạnh giải thoát tăng thượng, nhưng đối với các pháp không hề chấp trước.

4.Đã vượt khỏi ba cõi nhưng phát nguyện làm trang nghiêm ba cõi.

5.Đã đạt vắng lặng rốt ráo, xa lìa hết thảy lửa phiền não, nhưng vì muốn hóa độ tất cả chúng sinh nên nguyện dập tắt lửa tham, sân, si.

6.Biết rõ các pháp như mộng huyễn, bóng, tiếng vang, trăng trong nước, ảnh trong gương, tự tánh không hai, nhưng vẫn dùng nghiệp hạnh làm vô số việc.

7.Biết các cõi hư không nhưng vẫn nguyện thực hành làm trang nghiêm các cõi.

8.Biết rõ Pháp thân Phật, tánh như hư không nhưng vẫn phát nguyện trang nghiêm thân bằng các tướng tốt.

9.Biết rõ âm thanh chư Phật vốn vắng lặng, không thể nói năng nhưng vẫn phát nguyện trang nghiêm tất cả tiếng vần sai biệt.

10.Biết chư Phật trong một niệm hiểu rõ về ba đời nhưng vẫn phát nguyện tùy thuận an nhập, để chỉ bày các loại tướng về kiếp số quán xét tâm ý chúng sinh.

Phật tử! Nhờ mười tuệ phương tiện vi diệu này, Bồ-tát từ Địa thứ sáu nhập Địa thứ bảy. Bồ-tát trụ ở Địa thứ bảy này, vào trong vô số cõi chúng sinh, vô số cõi Phật, thành tựu hạnh nghiệp hóa độ của chúng sinh. Vào trong vô số cõi trói buộc, cõi Phật thanh tịnh, cõi tánh sai khác của các pháp, nhập vào trí Chánh đẳng giác của Phật, nhập vào vô lượng kiếp số sai khác, nhập vào sự thông hiểu ba đời của Phật, nhập vào tướng giải thoát sai khác của chúng sinh, nhập vào vô số Phật thị hiện sắc thân danh hiệu, nhập vào sự sai khác về trình độ của chúng sinh, nhập vào vô số âm thanh của Phật làm cho chúng sinh vui vẻ, nhập vào vô lượng tâm hành sai khác của chúng sinh, nhập vào vô lượng trí hạnh rộng lớn của Phật, nhập vào vô số sự tin hiểu hóa độ của Thanh văn, sự diễn thuyết nhập đạo của Phật, sự tu chứng thành tựu của Độc giác; nhập vào vô lượng pháp, thâm nhập nơi trí sâu xa của Phật thuyết giảng, nhập vào vô lượng hạnh nguyện của Bồ-tát, nhập vào sự tu tập pháp Đại thừa của Phật đã nêu bày. Bồ-tát suy xét như vậy với vô số cõi Phật cho dù trải qua vô số kiếp cũng không thể tính đếm được. Ở nơi cảnh giới của Phật ấy, Ta sẽ tạo vô số cõi Phật bằng tâm không phân biệt, không khác với phân biệt, không công dụng sẽ làm cho đầy đủ. Do vậy, Bồ-tát siêng năng tu tập không gián đoạn, không thiếu sót, quán trí thông đạt. Vì không loạn động nên gọi là an trụ trí tuệ phương tiện siêu vượt. Bồ-tát trong nháy mắt hiện khởi đạo mầu mà không rời định, luôn phát khởi chánh trí, dù đi đứng nằm ngồi, cả khi nằm mộng cũng xa lìa các triền cái (trói buộc, ngăn che) chướng ngại, oai nghi hợp ý, nghĩ đúng, chẳng bao lâu thành tựu mười pháp Ba-la-mật. Vì sao? Vì Bồ-tát phát tâm đều lấy đại Bi làm gốc, hồi hướng sự tu chứng Phật pháp để cầu đạt trí Phật.

Tu tập các căn lành, như bố thí cho chúng sinh, để cầu trí Phật là Bố thí ba-la-mật.

Lấy tâm Từ bi làm gốc, không tổn hại chúng sinh là An Nhẫn ba-la-mật.

Siêng năng phát triển pháp lành là Tinh tấn ba-la-mật.

Nhất thiết trí hiển hiện, không tán loạn là Thiền định ba-la-mật.

Hiển hiện pháp nhẫn, biết tánh của các pháp không sinh diệt là Bát-nhã ba-la-mật.

Phát khởi vô lượng trí là Phương tiện ba-la-mật.

Phát khởi hậu trí là Nguyện ba-la-mật.

Tất cả ngoại đạo ma chướng không thể hủy hoại được là Lực ba-la-mật.

Kiến lập các pháp như thật là Trí ba-la-mật.

Phật tử! Bồ-tát an trụ nơi địa Viễn hành, sớm có đầy đủ mười Ba-la-mật, lại đạt bốn Nhiếp pháp, bốn gia hạnh, ba mươi bảy phẩm Bồ-đề, ba môn giải thoát, như vậy là Bồ-tát sớm đầy đủ tất cả pháp Giác phần.

Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt hỏi:

–Phật tử! Chỉ có Bồ-tát Địa thứ bảy mới đầy đủ tất cả pháp Giác phần hay là Bồ-tát ở các địa khác cũng đều đầy đủ?

Bồ-tát Kim Cang Tạng nói:

–Phật tử! Trong mười Địa, Bồ-tát đều đầy đủ các pháp Giác phần, nhưng Bồ-tát Địa thứ bảy thì thù thắng nhất. Vì sao? Phật tử! Vì Bồ-tát ở đây đạt đầy đủ hành nghiệp gia hạnh, lại dần dần nhập trí hạnh thần thông. Còn Bồ-tát ở Địa thứ nhất có đầy đủ nguyện nhưng chỉ là một phần giác; Địa thứ hai chỉ trừ sạch cấu uế; Địa thứ ba thì chánh nguyện phát triển, đạt được pháp sáng; Địa thứ tư thì đi vào cõi đạo; Địa thứ năm tùy thuận hạnh nghiệp của chúng sinh; Địa thứ sáu thì hội nhập nơi Phật pháp; Bồ-tát Địa thứ bảy thì mới đầy đủ các pháp Giác phần. Vì sao? Vì Bồ-tát từ Địa thứ nhất đến Địa thứ bảy mới phát khởi phần trí gia hạnh; Bồ-tát Địa thứ tám mới thành tựu hạnh vô công dụng.

Phật tử! Ví như có hai cõi: Thuần tịnh, Nhiễm tịnh. Người ở hai cõi này khó qua lại được, trừ những bậc có sức thần thông. Cũng vậy, nẻo hành hóa của Bồ-tát còn xen tạp nhiễm tịnh thì không thể vượt được, trừ bậc có thệ nguyện lớn, có sức của trí tuệ phương tiện, thần thông lớn.

Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt hỏi:

–Hành nghiệp của Bồ-tát ở bảy địa trước bị phiền não nhiễm ô sao?

Bồ-tát Kim Cang Tạng đáp:

–Phật tử! Bồ-tát từ Địa thứ nhất đã hành trì xa lìa hẳn phiền não, hồi hướng về đạo Bồ-đề bằng sức tăng thượng. Song nói một cách bình đẳng thì Bồ-tát Địa thứ bảy vẫn chưa được gọi là vượt khỏi phiền não.

Phật tử! Ví như Chuyển luân thánh vương, cỡi voi sáu cõi trời, đi khắp mọi nơi chốn, hiểu rõ về mọi sự nghèo khổ, tạp nhiễm, không hề bị các thứ họa hoạn cấu nhiễm nhưng chưa được gọi là vượt địa vị người. Nếu bỏ thân đó, sinh vào cõi Phạm thiên, đi xe cõi Phạm thiên, dạo khắp ngàn cõi, thị hiện oai đức rộng lớn của Phạm thiên, mới được gọi là vượt địa vị người.

Phật tử! Bồ-tát cũng thế. Từ Địa thứ nhất, ngồi xe Bồ-tát Ba-la-mật-đa, đi khắp mọi nơi, biết rõ về mọi thứ lỗi lầm nhiễm ô của chúng sinh nhưng không bị cấu nhiễm là vì đi theo chánh pháp. Song đến Địa thứ bảy, vẫn chưa được gọi là vượt khỏi phiền não khổ đau. Chỉ khi nào không còn dụng công, từ Địa thứ bảy nhập Địa thứ tám, ngồi xe thanh tịnh của Bồ-tát, đi khắp các cõi, biết rõ vế các thứ lỗi lẫm nhiễm ô của chúng sinh nhưng không bị cấu nhiễm. Nhờ siêu vượt mà Bồ-tát an trụ ở đấy. Bồ-tát ở Địa thứ bảy, phần nhiều đều vượt khỏi các phiền não như tham. Bồ-tát tu tập ở địa Viễn hành này không thể nói là có hay không có phiền não. Vì sao? Vì tất cả phiền não không còn hiện khởi nên không thể nói là có phiền não. Do mong cầu Trí Phật vẫn chưa đạt được nên không thể nói là không có phiền não. Bồ-tát trụ ở địa này đã thành tựu Định tăng thượng, làm thanh tịnh thân, ngữ, ý, nghiệp, vượt tất cả nghiệp ác mà Như Lai đã hủy bỏ, luôn tu tập mười nghiệp lành mà Như Lai đã nêu dạy. Tất cả nghiệp của thế gian như đã nói ở Địa thứ năm, thì Bồ-tát ở Địa thứ bảy dùng vô công dụng, tự nhiên chuyển được, làm thầy cho tam thiên đại thiên thế giới cùng noi theo. Ngoài Như Lai và các Bồ-tát Địa thứ tám ra, các Đại Bồ-tát nơi ý lạc gia hạnh đều không ai sánh bằng.

Tất cả Thiền định, Tam-muội, thần thông, giải thoát, đều được hiện khởi. Đó là do tu tập đạt được chứ không do quả dị thục mà có,

giống như Bồ-tát ở Địa thứ tám. Bồ-tát này khi trụ nơi địa Viễn hành thứ bảy, trong tâm niệm đã thành tựu đầy đủ trí tuệ phương tiện nhiệm mầu hành trì viên mãn các pháp giác ngộ; Bồ-tát này lại được các Tam-muội như: Khéo phân biệt, Tư duy thật nghĩa, Trí tuệ thù thắng, Phân biệt tạng thật nghĩa, Hiểu rõ nghĩa lý, Khởi trụ căn lành kiên cố, Pháp môn trí thần thông, Pháp giới sáng tỏ, Lợi ích thù thắng của Như Lai, An trụ tạng thật nghĩa về sinh tử, Niết-bàn. Lúc này, Bồ-tát lấy thần thông nơi trí lớn làm gốc, nhập đủ cả trăm vạn Tam-muội, làm thanh tịnh địa này. Vì tu tập Tam-muội bằng trí tuệ phương tiện vi diệu gồm đủ đại Bi, vượt địa Thanh văn, Độc giác nên hiển hiện trí tuệ quán sát. Bồ-tát hành hóa nơi thân, khẩu, ý nghiệp, luôn tùy thuận lưu chuyển nhưng không chấp tướng; thanh tịnh rốt ráo, hiển Vô sinh pháp nhẫn.

Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt hỏi:

–Vô lượng thân, ngữ, ý nghiệp của Bồ-tát khởi lên ở Địa thứ nhất, không vượt Thanh văn, Độc giác thừa sao?

Bồ-tát Kim Cang Tạng đáp:

–Phật tử! Tuy những vị ấy có hành động, nhưng đều do oai lực tăng thượng của Phật pháp chứ chẳng phải do tự quán sát bằng trí giác ngộ của mình. Vì Bồ-tát ở Địa thứ bảy, quán xét cảnh giới bằng trí giác ngộ của mình nên không thể sánh được.

Phật tử! Ví như con của vua vừa sinh nơi hoàng cung, có đầy đủ tướng của vua, vượt hơn các quan lại, nhưng đó là do có quyền lực của vua cha, chẳng phải do khả năng của mình. Đến khi lớn khôn, thành tựu mọi học thuật, mới dùng trí lực của mình để hiện bày, thâu phục, vượt hơn quan lại.

Phật tử! Bồ-tát cũng thế mới phát tâm vượt hơn Thanh văn, Độc giác là do trí tăng thượng rộng lớn, chẳng phải là do trí tuệ giác ngộ của chính mình. Bồ-tát Địa thứ bảy, an trụ bằng trí tuệ, mới vượt hạnh nghiệp Thanh văn, Độc giác.

Phật tử! Bồ-tát trụ ở Địa thứ bảy này, tuy đạt thân, ngữ, ý nghiệp sâu xa, vắng lặng, vô hành, đã không lìa bỏ lại luôn siêng năng, mạnh mẽ hành trì mọi việc.

Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt hỏi:

–Bồ-tát địa nào có thể nhập Diệt định?

Bồ-tát Kim Cang Tạng đáp:

–Bồ-tát ở Địa thứ sáu đã có thể nhập Diệt định.

Bồ-tát trụ Địa thứ bảy thì tâm luôn ở trong Diệt định nhưng không thể nói là đã tác chứng Diệt định. Vì vậy, Bồ-tát này gọi thành tựu nơi thân, ngữ, ý nghiệp là rất khó, rất lạ quý, nghĩa là luôn an trụ trong thực tế mà không tác chứng tịch diệt.

Phật tử! Ví như có người đi thuyền lớn vào biển cả, thuyền đã tốt mà người ấy còn biết rõ các hình trạng ở dưới nước, theo thủy lộ nên hoàn toàn không bị tại nạn.

Phật tử! Bồ-tát Địa thứ bảy cũng thế, đi thuyền đến bờ giải thoát, an trụ trong thực tế mà không tác chứng tịch diệt. Bồ-tát đạt trí ấy rồi, tu tập bằng trí Tam-muội nên phát sinh trí mầu nhiệm; dùng diệu lực của phương tiện lớn, khéo léo thị hiện sinh tử, mà tâm ý luôn an trụ Niết-bàn; quyến thuộc luôn vây quanh nhưng thường ưa thích xa lìa. Dùng sức của thệ nguyện thọ sinh trong ba cõi, nhưng không bị nhiễm pháp thế gian. Tuy luôn an trụ nơi vắng lặng, nhưng thường tạo đủ phương tiện quyền biến. Dù ở trong lửa, vẫn không bị thiêu đốt. Luôn tùy thuận trí Phật, thị hiện ở trong cảnh giới ma, đi trong đường ma, thực hành pháp của ma và làm việc của ngoại đạo, nhưng tâm không bỏ Phật pháp. Tùy thuận hạnh nghiệp của thế gian, mà luôn vui thích an trụ trong pháp xuất thế, làm mọi việc trang nghiêm, vượt hàng trời, người, rồng, thần, Dạ-xoa, quỷ, Đế Thích, Phạm thiên, hộ thế Thiên vương, nhưng luôn vui thích pháp giải thoát.

Phật tử! Bồ-tát thành tựu trí tuệ như vậy, an trụ nơi địa Viễn hành, nhờ sự hiểu biết và nguyện lực rộng lớn, nên được gặp vô số trăm ngàn câu-chi Phật. Gặp được Phật, Bồ-tát dùng tâm ưa thích tăng thượng rộng lớn, cung kính, tôn trọng, phụng hành, cúng dường những thứ y phục, thức ăn, ngọa cụ, y dược và dụng cụ sinh hoạt, dâng lên các Bồ-tát những vật diệu lạc, cung kính với đại chúng Tăng già, đem thiện căn này hồi hướng đến đạo quả Vô thượng Bồ-đề, tôn trọng chư Phật, luôn cung kính, tán thán; nghe chánh pháp rồi thọ trì, nhờ vào trí tuệ của đẳng trì không điên đảo, sáng suốt mà tu hành, nhằm thành tựu và hộ trì Thánh giáo của chư Phật. Tất cả hàng Thanh văn, Độc

giác nếu có vấn nạn vẫn không bị khuất phục; đạt pháp nhẫn thanh tịnh, đem lại lợi ích cho chúng sinh. Bồ-tát trụ địa này, trải qua vô số kiếp, căn lành càng thêm thanh tịnh.

Phật tử! Ví như thợ vàng làm đồ trang sức, đính thêm ngọc ma-ni thì càng sáng đẹp. Phật tử! Bồ-tát trụ ở địa Viễn hành thứ bảy này, các căn cũng thế, nhờ trí tuệ phương tiện nên căn lành của Bồ-tát địa này càng thanh tịnh; tất cả căn lành của Thanh văn, Độc giác không thể sánh được.

Phật tử! Cũng như ánh sáng mặt trời, không bị ánh sáng của trăng, sao che lấp, còn làm khô cạn các thứ bùn lầy nhơ bẩn ở châu Thiệm bộ.

Phật tử! Căn lành của Bồ-tát này cũng thế, tất cả căn lành của hàng Thanh văn, Độc giác không sánh được, còn làm khô hết mọi thứ phiền não cấu uế của chúng sinh. trong mười Ba-la-mật, Bồ-tát tu nhiều về Phương tiện ba-la-mật, còn các Ba-la-mật khác thì tùy sức mà tu tập.

Phật tử! Đó là lược nói về hành tướng của Bồ-tát địa Viễn hành thứ bảy. Bồ-tát khi trụ ở địa này, thọ sinh thường làm Thiên vương cõi Tha hóa tự tại, dạy pháp phương tiện quán cho Thanh văn, Độc giác, khiến chúng sinh an nhập vào chánh tánh ly sinh. Làm các việc như Bố thí, Ái ngữ, Lợi hành, Đồng sự đều không rời suy nghĩ về Phật, về Pháp, về Tăng, về Bồ-tát, về hạnh Bồ-tát, về bờ giải thoát, về các trụ địa, về pháp không sợ, về Phật lực, về pháp Bất cộng của Phật, cho đến không rời suy nghĩ về hành tướng thắng diệu tương ưng với trí Nhất thiết trí. Lại nguyện: Ở trong chúng sinh, ta luôn là người đứng đầu, thù thắng, vi diệu, vô thượng; là người dẫn đường; là tướng soái, cho đến nguyện làm chỗ nương tựa để đạt trí Nhất thiết trí. Nếu siêng năng tu tập, thì sớm đạt trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa thế giới, đi khắp trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa cõi nước, soi chiếu trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa cảnh giới, thành tựu trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa loại chúng sinh, sống trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa kiếp, nên biên vực trước sau đều vào trong trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa kiếp, suy xét rõ trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa pháp, thị hiện trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa thân, mỗi thân hiện trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa Bồ-tát bạn. Nhờ

nguyện lực thù thắng, nên mọi việc đi lại, ánh sáng thần thông, thân tướng, mắt, cảnh giới, âm thanh, hành động, trang nghiêm, sự hiểu biết, giữ gìn, tạo tác… dù trải qua trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa kiếp cũng không thể nói hết.

Lúc ấy, Bồ-tát Kim Cang Tạng muốn lập lại ý nghĩa trên, bèn nói kệ rằng:

Đầy đủ hạnh lành Địa thứ sáu

Tu tập phương tiện, ấn trí tuệ

Hạnh thù thắng, bất cộng, đạo tiên

Do đấy hội nhập Địa thứ bảy

Đủ ba giải thoát chứa phước đức

Thông đạt vô ngã, tu Từ bi

Phước đức và pháp thường sung mãn

Hành Ba-la-mật, không chấp trước

Xa lìa ba cõi nhưng trang nghiêm

Vắng lặng tịch diệt, không phiền não

Biết pháp như huyễn, phân biệt nghiệp

Hiểu cõi như không, vui trang nghiêm

Biết thân không tướng, tu tướng tốt

Rõ tiếng không lời, luôn diễn thuyết

Sớm đạt giác ngộ hiện các tướng

Người trí đạt được Địa thứ bảy

Quán sát thông đật các pháp này

Lợi ích an lạc mọi Hữu tình

Đi vào tất cả các cõi nước

Hóa độ vô số loại chúng sinh

An nhập kiếp số, pháp, cõi, nước

Thấu rõ tâm ý và tâm hành

Giảng pháp ba thừa không hạn lượng

Cứ thế giáo hóa các chúng sinh

Nhanh chóng phát khởi đạo song hành

Đi đứng nằm ngồi luôn tu tập

Hồi hướng cả về đạo Bồ-đề

Luôn nghĩ đủ mười Ba-la-mật

Ban cho chúng sinh là Bố thí

Dứt hoặc là Giới, không hại: Nhẫn

Luôn cầu pháp lành là Tinh tấn

An trụ đạo pháp là Thiền định

Đạt Vô sinh nhẫn: Tuệ rốt ráo

Khởi trí vô lượng là Phương tiện

Không ai hàng phục được là Lực

Hâu trí phát sinh đó là: Nguyện

Như thật trụ pháp chính là Trí

Thành tựu đầy đủ các pháp này

Sơ địa đầy đủ nguyện giác phần

Nhị địa xa lìa tâm cấu nhiễm

Tam địa nguyện lớn pháp sáng suốt

Trụ Địa thứ tư an lập đạo

Thứ năm tùy thuận nghiệp thế gian

Thứ sáu an nhập pháp sâu xa

Trụ Địa thứ bảy luôn phát sinh

Đầy đủ pháp giác của chư Phật

Nhờ đó khiến nhập Địa thứ tám

Thanh tịnh tất cả mọi hành nghiệp

Địa này khó vượt trừ bậc trí

Dùng trí nguyện lớn mới vượt khỏi

Như hai cõi nước tịnh và nhiễm

Phải nhờ thần thông mới qua lại

Lại như Luân vương không nhiễm vướng

Nhưng chưa gọi là vượt loài người

Những ai an trụ Địa thứ tám

Mới vượt cảnh giới của tâm thức

Như sinh Phạm thế vượt làm người

Tựa sen trong bùn không nhiễm ô

Đại này tuy vượt những hoặc nghiệp

Chẳng được gọi có hay không Hoặc

Vì không phiền não hiện khởi ra

Mong cầu trí Phật mà chưa đạt

Tất cả học thuật của thế gian

Kinh sách luận nghị đều thông tỏ

Thiền định, Tam-muội cùng thần Thông

Vì nhờ tu tập nên thành tựu

Bồ-tát an trụ Địa thứ bảy

Vượt qua hết thảy hạnh Nhị thừa

Sơ địa nhờ nguyện, đây nhờ trí

Ví như con vua đủ oai lực

Thành tựu sâu xa vẫn tu đạo

Luôn nhập diệt định mà không chứng

Như người đi thuyền vào biển lớn

Giữa nước không bị nước nhận chìm

Đủ phương tiện tuệ hành công đức

Tất cả thế gian không biết được

Cúng dường chư Phật tâm sáng suốt

Như dùng ngọc báu đính vàng ròng

Bồ-tát địa này trí tuệ sáng

Như nắng mặt trời khô nước ái

Được làm Thiên vương cõi Tự tại

Giáo hóa chúng sinh tu chánh trí

Do sức tinh tấn và mạnh mẽ

Đạt được trăm ngàn câu-chi na

Tam-muội, gặp Phật, cũng như vậy

Nguyện lực tự tại sẽ hơn đây

Đó là trí tuệ và phương tiện

Thanh tịnh của địa Viễn hành này

Tất cả chư Thiên và loài người

Thanh văn, Độc giác không lường được.