Phật Giáo Nhập Thế Và Phát Triển (Quyển I)

Quan niệm về kinh tế trong Phật giáo

Quan niệm về kinh tế trong Phật giáo

Theo lịch sử tiến hóa của loài người, từ thời kỳ nguyên thủy, dân số trên trái đất này còn rất ít. Vì thế, sự ưu đãi của thiên nhiên mà con người được thừa hưởng rất lớn. Dĩ nhiên lúc đó, người ta không phải đặt vấn đề kinh tế; mọi người chỉ sống và hưởng thụ tài sản của thiên nhiên một cách đơn giản. Nhưng đến giai đoạn dân số phát triển với đời sống con người được tập hợp thành bộ tộc thì vấn đề bắt đầu xảy ra, vì đã xuất hiện sự tranh chấp về những nguồn lợi thiên nhiên. Và sang đến thời kỳ mà đời sống của bộ tộc phát triển, các bộ tộc mạnh bắt đầu đi thôn tính những bộ tộc yếu kém hơn để chiếm đoạt những nguồn lợi của thiên nhiên mà địa phương họ không có. Từ đó mới hình thành các quốc gia ở thời kỳ phong kiến, khi muốn thể hiện sức mạnh của họ, muốn làm bá chủ các nước khác, thì vấn đề phát triển kinh tế quốc gia tất yếu được coi là quan trọng.

Đức Phật đã ra đời trong thời kỳ hình thành và phát triển của các quốc gia trên quả địa cầu này. Có thể nói vấn đề kinh tế ở thời kỳ đó đã được đặt lên hàng đầu; vì nước nào có tài nguyên thiên

nhiên phong phú là nước đó giàu có, nước nào có dân số đông mới mạnh. Với sự giàu có và đông dân, nước đó mới có thể tổ chức những đoàn quân viễn chinh đi xâm chiếm các nước khác, để cướp bóc tài sản của con người và tài sản thiên nhiên ở nước khác về làm giàu cho nước họ. Bấy giờ, sức mạnh về người và của cải đóng vai trò quyết định cho sự bành trướng lãnh thổ quốc gia cả về địa lý lẫn kinh tế, mà ngày nay chúng ta thường nói là sức người, sức của. Vì thế, chúng ta thấy rõ mọi quốc gia lúc đó đều chủ trương phát triển dân số và phát triển kinh tế, để phục vụ cho mục tiêu xâm lăng và làm cho nước họ trở thành giàu có và hùng mạnh.

Đức Phật sống trong thời kỳ này, Ngài nhận thấy tình trạng bất công của xã hội như vậy, mới nói rằng chỉ vì miếng ăn mà các loài tranh giành, giết hại lẫn nhau. Vì vậy, Ngài luôn suy tư để tìm cách sống có thể đem lại sự an lành cho mọi người và tất cả các loài. Chủ trương của Đức Phật là làm sao phát triển đời sống của cá nhân mà không làm tổn hại đến người khác, làm sao phát triển đời sống của con người mà không tổn hại đến các loài sinh vật khác; cho đến sự sống của các loài vô tình như hoa lá cỏ cây cũng cần được tôn trọng, bảo vệ. Đó chính là lý do mà Đức Phật của chúng ta đã xuất gia và dành hết thì giờ cùng tâm sức trong cuộc sống của Ngài để tìm ra phương thức hóa giải mọi sự xung đột, sát hại giữa con người với nhau và giữa con người với muôn loài sống chung trên trái đất này.

Với mục tiêu đặt ra như vậy, sau khi thành đạo, Đức Phật đã đi khắp mọi nơi của miền Ngũ hà ở Ấn Độ để giảng dạy chân lý mà Ngài đã tìm ra. Những người may mắn gặp Phật và tiếp nhận được sự giáo hóa của Ngài đã thay đổi được cuộc sống vật chất lẫn tinh

thần và ngày càng trở thành tốt đẹp; giáo lý của Ngài cũng giúp cho họ quản lý được xã hội an lành, phát triển hơn. Chúng ta còn nhớ lịch sử đã ghi lại cuộc hòa giải thành công một cách thật nhẹ nhàng của Đức Phật. Hai quốc gia tranh giành chủ quyền về con sông giữa hai nước và cuộc xung đột lên cao điểm đến độ cả hai nước đều dàn binh lính để sẵn sàng giết nhau. May thay Đức Phật đã xuất hiện và bóng mát an lành của Ngài đã xóa tan lửa sân hận, cùng với những lời khuyên sáng suốt và tràn đầy từ ái của Ngài đã khiến cho hai đạo quân buông bỏ vũ khí, chiến tranh được dập tắt. Nghe theo lời Phật dạy, cả hai nước đều vui vẻ cùng sử dụng chung dòng nước của con sông.

Sau khi Đức Phật nhập diệt, tư tưởng của Ngài được phân chia thành hai bộ phái là Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ. Thượng tọa bộ đi theo con đường tiến tới Niết bàn để thực hiện cho được lý tưởng của cuộc sống. Đó là nếp sống không làm tổn hại các sinh vật khác và cũng khyên mọi người nên thực hiện cuộc sống phát triển bản thân mà không xâm hại đến những người khác, đến các loài khác. Đây chính là quan niệm của Phật giáo Nguyên thủy. Với nền tảng của nếp sống như vậy, những hành giả của Thượng tọa bộ hạn chế tối đa đời sống đòi hỏi thú vui vật chất, để có được niềm vui tinh thần và phát triển niềm an lạc cao nhất là Niết bàn.

Bộ phái thứ hai là Đại chúng bộ với tư tưởng tiến bộ cho rằng nếu đời sống cá nhân của người tu đưa đến giải thoát theo phương cách như vậy, mà không quan tâm đến mọi sinh hoạt của những người xung quanh hoàn toàn khác với mình, thì giải thoát này

mang tính cách tiêu cực và đôi khi còn bị tác động ngược lại của xã hội, khiến cho họ không thể giải thoát được.

Với lý giải này, tư tưởng Phật giáo phát triển đã chủ trương rằng giải thoát cho người là giải thoát cho mình, làm cho xã hội tốt đẹp là làm cho mình tốt đẹp. Từ đó, Phật giáo Đại thừa phát triển đời sống hành Bồ tát đạo, tức lo phục vụ mọi người, giúp đỡ mọi người có đời sống vật chất phát triển và tinh thần thăng hoa, mới chính là giải thoát thực sự và lâu dài của hành giả đi theo dấu chân Phật.

Thể hiện tư tưởng này là các bộ kinh như Bảo Tích, Duy Ma, Hoa Nghiêm, Pháp Hoa, v.v… đều đề cao Bồ tát đạo, nghĩa là xây dựng một xã hội tốt đẹp. Nói cách khác, lý tưởng của Bồ tát đạo bấy giờ là thiết lập cõi Tịnh độ ở nhân gian, tức phát triển đời sống vật chất và tinh thần đến mức độ cao nhất, mà không gây tác hại cho mọi người và cũng không làm tổn hại sự sống của tất cả các loài cùng hiện hữu trên hành tinh này.

Nói theo ngày nay, mô hình Tịnh độ của Bồ tát đề ra là xây dựng xã hội văn minh, giàu có, nhưng không gây ra ảnh hưởng độc hại đến mọi người và không làm hư hại môi trường sống của con người, của muôn loài và của trái đất.

Một xã hội tốt đẹp cần có đủ bốn yếu tố quan trọng là không khí trong lành cho mọi người hít thở, không gây ra bệnh tật, đất đai sạch và nước sạch để con người sống khỏe mạnh và điều quan trọng không kém là tâm hồn con người cũng trong sạch.

Các Bồ tát dấn thân thực hiện lý tưởng này, thì tất cả mọi người trong xã hội cũng phải đồng tâm hiệp lực trong việc xây

dựng xã hội tốt đẹp, lành mạnh như vậy. Vì chỉ có một người xây dựng mà người khác phá thì không có việc nào thành tựu được.

Tinh thần Bồ tát đạo theo hướng tích cực xây dựng xã hội như vậy đã thể hiện chiều hướng ngược lại với tư tưởng tiêu cực nghĩ rằng chỉ lo giải thoát cho riêng mình thôi, còn ai làm gì cũng được. Thực tế cuộc sống ngày nay cho thấy rõ sự ảnh hưởng cộng tồn mật thiết giữa con người với nhau, giữa con người với các loài và giữa con người với môi trường. Nếu để cho những người nhân danh phát triển kinh tế toàn quyền khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên theo hướng trục lợi, ích kỷ, chỉ nghĩ đến quyền lợi riêng của cá nhân, của quốc gia họ, gây tác hại cho không khí, đất đai, sông biển bị dơ bẩn, ô nhiễm bởi các chất độc hại của nhà máy thải ra; hoặc khai thác cạn kiệt các tài nguyên thiên nhiên gây ảnh hưởng đến môi sinh, thì chắc chắn sự sống của chúng ta cũng bị đe dọa.

Thấm nhuần tinh hoa của Phật dạy rằng muôn sự muôn vật trên hành tinh này có mối tương quan tương duyên sâu xa, có sự cộng tồn hỗ tương mật thiết, chúng ta hiểu loài người hay bất cứ loài nào đều không thể sống tách biệt mà an ổn được. Vì thế, Phật giáo Đại thừa luôn để tâm đến sự phát triển môi trường, phát triển thiên nhiên, phát triển xã hội để giúp cho đời sống kinh tế của mọi người, của đất nước được nâng cao. Điển hình là kinh Đại Bảo Tích đã giới thiệu pháp hội Vô Lượng Thọ nói về công hạnh của Đức Phật Di Đà và mô hình tốt đẹp tuyệt đối của thế giới Cực Lạc ở Tây phương do Ngài xây dựng và điều hành.

Đức Phật Di Đà đã thiết kế thế giới Cực Lạc có đầy đủ những tiện nghi hoàn hảo nhất cho cư dân sống ở đó. Thật vậy, với hệ thống Liên Hoa hóa sanh, không phải thai sanh, người dân ở Cực

Lạc sanh ra từ hoa sen đều có thân thể khỏe mạnh, tinh khiết, vô nhiễm. Ngoài ra, người dân ở Cực Lạc được nuôi dưỡng bằng nước bát công đức, nghĩa là tâm đại bi thuần tịnh của Phật Di Đà tẩy sạch trần tâm của họ và nuôi lớn tâm Bồ đề của họ, tác dộng cho họ được an lạc thanh tịnh. Đến khi họ chứng được Vô sanh Pháp nhẫn, tức đã chuyển hóa từ thể xác đến tâm lý hoàn toàn tốt lành, thì họ sanh ra với đầy đủ ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp và được sinh hoạt với Thánh chúng là những người có hiểu biết cao tột, có đạo đức vô cùng.

Ngoài ra, Phật Di Đà cũng tạo môi trường sống trong lành cho người dân ở Cực Lạc. Ở đó, đất bằng lưu ly, bảy hàng cây báu, bảy màn lưới giăng… tiêu biểu cho một thế giới thuần khiết với đất sạch, không khí sạch và nước sạch, v.v… Cũng có các loài chim như Bạch hạc, Khổng tước, Ca lăng tần già… nói được pháp Phật, giúp cho người dân nghĩ đến Phật, Pháp, Tăng; nghĩa là làm cho họ phát chí hướng thượng, nỗ lực phát huy trí tuệ và đức hạnh như Phật, có hiểu biết chính xác và sống hòa hợp thanh tịnh, làm việc ích lợi cho tập thể.

Ngày đêm ở Cực Lạc chỉ nghe nhạc trời, thấy hoa trời, bất cứ âm thanh và hình ảnh nào ở Cực Lạc cũng tác động cho người dân phấn đấu thăng hoa. Trong khi ngành công nghệ phim ảnh và ca nhạc của một số nước văn minh, giàu có ngày nay được khai thác theo hướng xấu. Họ thu được lợi nhuận rất nhiều và dĩ nhiên sự phát triển sức mạnh kinh tế của lãnh vực hoạt động giải trí này rất lớn. Nhưng sự phát triển đời sống vật chất và sự hưởng thụ tinh thần theo hướng không lành mạnh và sa đọa như vậy đã gây tác hại nguy hiểm vô cùng cho giới thanh thiếu niên và cũng tạo ra sự bất

an cho xã hội. Thực tế cho thấy phim ảnh và ca nhạc, múa hát đồi trụy đã gây kích động, bạo lực, bạo hành cho người nghe, người xem, đã tạo thành một lớp người hung ác thường sát hại người khác, thích tàn phá mọi thứ, thích gây rối loạn, bạo động trong xã hội. Rõ ràng một sự phát triển chỉ nghiêng về việc thu lợi nhuận thì kết quả của nó luôn luôn song hành với sự tác hại, một sự tác hại lâu dài và rộng lớn cho cả cộng đồng xã hội, nhất là lớp thế hệ trẻ. Những người chủ tương lai của đất nước mà sống cuồng loạn thì cái giá phải trả cho sự phát triển đời sống vật chất theo cách đó thật là quá đắt.

Thiết nghĩ từ thời xa xưa, Đức Phật đã xây dựng được một thế giới văn minh thực sự hoàn hảo. Với cách nuôi dạy từ trong thai sen, công dân nước Cực Lạc sanh ra là đã có thân tâm toàn thiện. Kế đến, được sống trong môi trường trong sạch hoàn toàn, nên tuổi thọ của người dân ở đó nhất định phải lâu dài và quan trọng hơn nữa là được sinh hoạt với thầy bạn đều là những bậc thượng thiện nhân hoàn toàn tốt giỏi, thì tri thức và đạo đức chắc chắn phải được thăng hoa tối đa.

Vì vậy, có thể khẳng định rằng Cực Lạc là mô hình thế giới phát triển tuyệt vời nhất, ở đó chỉ có cuộc sống tốt đẹp, thánh thiện; mọi bóng dáng của nghèo đói, ngu dốt, sa đọa, tranh chấp, thù hận, khổ đau, tội ác, trộm cắp, giết chóc, chiến tranh… còn không có cái tên, huống chi nói đến hiện diện. Vì thế, chư Phật mười phương đều khen ngợi công đức của Phật Di Đà và thế giới Cực Lạc.

Tóm lại, Phật giáo không hề tiêu cực. Trái lại, theo dòng chảy miên viễn của tâm từ bi và trí tuệ từ nghìn xưa cho đến ngày nay và

mãi đến nghìn sau, Phật giáo đã, đang và sẽ mãi mãi tích cực xây dựng một cộng đồng xã hội phát triển lành mạnh cho mọi người, xây dựng một cộng đồng thế giới hòa bình, hòa hợp, an vui cho tất cả mọi người thuộc mọi chủng tộc, xây dựng một ngôi nhà chung thân thương nối kết cuộc sống của loài người và muôn loài cùng cộng tồn, cùng phát triển theo hướng tốt đẹp nhất.

Tất cả mọi sự xung đột, thù hận, sát hại, tàn phá, chiến tranh đều được hóa giải bởi đôi tay tình thương, trái tim nhân ái và khối óc minh mẫn, vì lợi ích của mọi người, mọi loài. Và từ đó, muôn người, muôn loài đều được hưởng thụ hợp lý mọi của cải do chính họ làm ra và tận hưởng một cách công bằng mọi của cải mà thiên nhiên đã hào phóng để đặt trên hành tinh này.

Xây dựng cuộc sống vật chất và tinh thần tốt đẹp cho mọi người, mọi loài, ở khắp mọi nơi trên quả địa cầu này luôn luôn là mục tiêu hướng đến trong mọi sinh hoạt của hành giả Phật giáo Đại thừa. Đó chính là mở cửa Cực Lạc tại chốn Ta bà, xây dựng thế giới Cực Lạc cho mọi người ngay tại cuộc sống nhân gian này.

Những nét đẹp của Phật giáo Lý Trần

Những nét đẹp của Phật giáo Lý Trần

Từ trước đến nay, người ta nhìn về Phật giáo Lý Trần thường căn cứ trên những tác phẩm thơ văn nổi tiếng của thời Lý Trần còn lưu lại trong sử sách, đặc biệt là tác phẩm Thiền Uyển Tập Anh nổi tiếng. Ngoài các áng văn thơ tiêu biểu đóng góp rất nhiều cho nền văn học nước ta, thời Lý Trần còn có các ông vua rất sùng đạo Phật, có vua được coi là Thiền sư như vua Lý Thái Tổ hay vua Lý Thánh Tông, vua Trần Thái Tông…, thậm chí đức vua Trần Nhân Tông được tôn danh là Phật hoàng Trần Nhân Tông. Ngài đã rũ bỏ quyền lực, lợi danh để xuất gia vào cái tuổi tràn đầy sức sống và nhất là ngài đang ở đỉnh cao của vinh hoa phú quý.

Qua những trang sử còn lưu đậm dấu ấn son sắc về trí tuệ ngời sáng và những thành quả lớn lao mà Phật giáo Lý Trần đã đóng góp rất đáng kể cho đất nước trên nhiều lãnh vực, Phật giáo Lý Trần đã được đánh giá là thời kỳ vàng son của Phật giáo Việt Nam. Tuy nhiên, ít có người để tâm tìm về nguyên nhân sâu xa để thấy được cái gì ẩn chứa bên trong đã tạo nên sự thành công mỹ mãn của vua quan và Thiền sư thời Lý Trần. Nhận chân được hạt nhân

tiềm ẩn quý báu của Phật giáo Lý Trần mới giúp chúng ta rút ra bài học cho việc xiển dương Phật giáo Việt Nam ở thời hiện đại.

Riêng tôi, nhờ có cơ hội đi hoằng pháp ở phía Bắc nước ta, tôi cố tìm lại những di tích của lịch sử Phật giáo chúng ta và tôi cũng dành nhiều thì giờ trầm mặc để tìm về đời sống tâm linh của các vị Thiền sư thời vàng son ấy. Thật vậy, lặn sâu vào mạch sống nội tâm, tôi cố lắng nghe những gì các ngài muốn thực sự truyền trao; từ đó, tôi cảm nhận được những gì khác hơn là dấu tích đóng khung của ngữ ngôn văn tự trong sách vở, mà Phật giáo thường diễn tả bằng bốn chữ "bất khả tư nghì”. Chính điều này đã phần nào giúp tôi trên bước đường hoằng pháp, xin chia sẻ với các bạn đồng hành trên lộ trình tìm chân lý và thể nghiệm chân lý trong cuộc sống.

Có thể khẳng định rằng trong Phật giáo, Thiền được coi là cốt lõi. Chính đời sống của Đức Phật đã toát lên một cách kỳ vĩ cái nét trầm mặc từ khi Ngài còn là Sa môn dấn thân tìm đạo và cũng nhờ sự nhập định dưới cội Bồ đề mà Ngài thành tựu quả vị Vô thượng Đẳng giác. Từ đó, trong suốt bốn mươi chín năm thuyết giáo độ sanh, Đức Phật cũng luôn an trú trong đời sống trầm mặc, mà chúng ta gọi là Thiền. Nói cách khác, đó là đời sống nội tâm, tỉnh thức, theo đó Ngài thấy biết chính xác mối quan hệ vô hình giữa mình và mọi người từ quá khứ cho đến hiện tại và dẫn đến cả vị lai.

Với cái nhìn tỉnh giác phát xuất từ nếp sống trầm mặc, hàng ngày trên bước đường giáo hóa, Đức Phật tìm đến cứu độ những người có duyên với Ngài từ quá khứ, dù là thuận hay nghịch duyên. Người có sẵn thiện duyên với Phật, Ngài đến để nuôi lớn căn lành của họ. Đối với người ác duyên, Phật biết rõ duyên quá khứ, nên

đến để phá vỡ duyên ác đó và chuyển đổi, xây dựng duyên lành với họ trong hiện tại. Vì vậy, Đức Phật thành công hoàn toàn trong việc cảm hóa mọi người, kể cả người ác.

Sau khi Phật nhập Niết bàn, bên cạnh những người kế thừa sự nghiệp của Ngài về giáo lý, còn có những người kế thừa quan trọng hơn. Đó là sự kế thừa về đời sống tâm linh, trầm mặc, tỉnh giác.

Các Thiền sư Việt Nam thời Lý Trần đã thể hiện sâu sắc tinh thần kế thừa tâm linh từ Phật cho đến các vị Tổ sư. Thật vậy, các ngài đã thắp sáng đời sống trầm mặc giống như Phật qua sự thấy biết chính xác mọi việc xảy ra và tùy theo đó giải quyết tốt đẹp nhất. Điển hình như Thiền sư Đỗ Thuận đóng vai người chèo đò đưa khách sang sông. Chỉ với công việc đơn giản và vẻ ngoài bình thường như thế, nhưng ngài đã đối đáp tinh thông, khiến sứ giả của nước Trung Hoa phải nể phục, dẫn đến giải quyết được việc đại sự cho quốc gia một cách nhẹ nhàng.

Hoặc hình ảnh sáng suốt tuyệt vời của Vạn Hạnh Thiền sư. Ngài bảo vua Lê Đại Hành chỉ việc án binh bất động trong hai mươi mốt ngày là giặc phải lui; hoặc ngài khuyên dời đô về Thăng Long để địa thế được vững bền. Thực tế đã xảy ra hoàn toàn đúng với sự chỉ dạy của ngài.

Hoặc vua Lý Thánh Tông rất sáng suốt khi chỉ đạo rằng chăm lo cho đời sống nhân dân ấm no, hạnh phúc chính là bảo vệ sự độc lập của nước nhà.

Hoặc vua tôi nhà Trần thể hiện tích cực tinh thần bình đẳng, cảm thông, khoan dung một cách đáng khâm phục. Nổi tiếng là

vua Trần Nhân Tông qua sự kiện trong buổi tiệc mừng chiến thắng cho một thượng tướng. Nhân lúc gió thổi tắt đèn, ông này đã có cử chỉ sàm sỡ với bà phi của vua và bị giật đứt một quai nón. Vua biết vậy, chẳng những không kết tội, còn bảo rằng nếu các quan thực sự vui với trẫm thì quai nón phải đứt. Mọi người nghe vậy, liền giật đứt quai nón, nên chẳng còn biết ông quan nào là người đã làm bậy.

Hoặc đánh thắng giặc Nguyên xong, tịch thu được tráp có sớ đầu hàng của các quan, vua Trần Nhân Tông không cho truy cứu mà bảo đem đốt. Nói theo ngày nay là khép lại quá khứ, hướng đến tương lai.

Qua cách giải quyết một vài công việc đại sự của vua Trần Nhân Tông cho thấy nhà vua thể hiện tinh thần bình tĩnh vô cùng và giải quyết việc hoàn toàn sáng suốt, lại thêm có đức tính nhân hậu, từ ái, khoan dung là điểm đặc sắc của đệ tử Phật.

Bình tĩnh, sáng suốt, vị tha chính là tinh ba của Thiền theo Phật giáo, mà Đức Phật, chư vị Tổ sư và các bậc cha anh của chúng ta đã tỏa sáng trong mọi việc làm trên bước đường cứu độ chúng sanh, xiển dương Phật pháp. Ngày nay, nếu chúng ta tiếp thu được những nét đẹp tuyệt vời của Thiền theo Phật và cha ông chúng ta, chắc chắn Phật giáo sẽ là ngọn đuốc soi đường cho nhân loại thoát khỏi những xung đột, hận thù, chiến tranh, khổ đau và xây dựng được ngôi nhà chung an vui, hòa hợp, hòa bình trên trái đất này.

Nghệ thuật trong Phật giáo

Nghệ thuật trong Phật giáo

Khi Đức Phật tại thế, trên bước đường du hành, hóa độ chúng sanh ở khắp mọi nơi, những cảnh tượng thiên nhiên và xã hội đã phô bày trước mắt Ngài một cách trọn vẹn, qua đó Ngài có nhận thức sâu sắc về những hiện tượng này. Đức Phật mới giảng dạy cho tứ chúng để họ nhận ra được sự thật của cuộc sống thiên nhiên và con người một cách chính xác. Nhất là đối trước những cảnh thương tâm của các chúng sanh bị bức hại, cho đến những cảnh hung tàn bạo ngược của vua chúa đã gây ấn tượng và tạo nên những cảm xúc trong lòng đại chúng. Trước việc đại chúng đối cảnh sanh tâm, Đức Phật đã đưa ra những lời giảng dạy tương ưng. Vì thế, khi ôn lại kinh điển Nguyên thủy, chúng ta cũng nhận thấy rõ những lời dạy của Đức Phật phản ảnh trung thực những cảm xúc ấy.

Tuy nhiên, sau khi Phật nhập diệt, hành giả Đại thừa nương vào những cảm xúc của Phật và Thánh chúng được ghi nhận trong kinh tạng Nguyên thủy mà triển khai và kiến

giải theo tầm nhìn sâu rộng của tâm linh. Vì thế, sự diễn tả những cảm xúc, những chấn động nội tâm trong kinh điển Đại thừa đôi khi vượt lên trên sinh hoạt thực tế cuộc sống.

Tinh thần phóng khoáng của Phật giáo Đại thừa theo bước chân hành đạo của chư vị Tổ sư đã bắt rễ và thấm sâu vào nếp nghĩ, nếp sống của nhân gian. Từ đó, những cảm xúc nội tâm mang nặng ảnh hưởng Phật giáo được người ta thể hiện qua tranh ảnh, hình tượng, thơ ca… Có thể nói những tác phẩm biểu lộ cảm xúc nội tâm theo Phật giáo đã đạt đến mức độ cao trong nhiều lãnh vực như văn chương, hội họa, điêu khắc, phim ảnh, tuồng kịch và trở thành nghệ thuật trong Phật giáo.

Điển hình là những bức tranh, pho tượng, cho đến phong cách trang trí ở các tự viện do Thiền sư hay Phật tử sáng tạo, thể hiện sự phong phú đa dạng của cảm xúc tâm linh, tiêu biểu cho nghệ thuật Phật giáo đã từng phát triển qua nhiều thời kỳ và còn được lưu truyền đến ngày nay. Nhìn ngắm lại kho tàng Phật giáo, những gì còn được lưu giữ, phần lớn ở các nước theo Phật giáo Đại thừa, đều tiêu biểu cho nền văn hóa và nghệ thuật vàng son ở nước đó. Thật vậy, khi nghiên cứu về nghệ thuật, văn hóa của đất nước chúng ta, hoặc Trung Hoa, Nhật Bản, chúng ta thấy rõ các biểu mẫu còn được lưu giữ tại Viện Bảo tàng Mỹ thuật của chúng ta, hay của các nước này, phần nhiều mang đậm dấu ấn Phật giáo, toát lên những cảm xúc của các nhà tu hành hoặc Phật tử.

Có thể khẳng định rằng nét đặc sắc của Phật giáo là mặc dù phát xuất từ triết học Ấn Độ, nhưng đã không chấp nhận những thần tượng hay ngẫu tượng của Ấn Độ. Hàng đệ tử Phật đã sáng tạo những tác phẩm thần thoại trong sáng hơn và an lành hơn. Và cảm xúc tâm linh ấy đã trải qua từng thời đại cho đến ngày nay, người ta vẫn tiếp tục sáng tạo nhiều phong cách đa dạng theo dòng chảy miên viễn của cảm xúc tâm linh. Nhất là khi cuộc sống của nhân loại ở thời đại văn minh cao độ, nhưng con người luôn phải đối diện với nhiều bất trắc, rủi ro, thảm họa, khủng bố, chết chóc, bệnh tật… Vì thế, cảm xúc nội tâm của con người càng hướng đến quyền năng siêu nhiên mầu nhiệm để làm nơi nương tựa an lành, để giải tỏa những căng thẳng, lo âu, sợ sệt, để thoát khỏi nỗi khổ đau trầm thống… Từ đó, dòng cảm xúc tâm linh của hành giả Đại thừa lại tiếp tục dâng trào qua những tượng Phật sống động, đa dạng; nhất là tượng Bồ tát Quan Âm từ hình tướng phụ nữ uyển chuyển nhẹ nhàng đã chuyển đổi thành tượng Phật Chuẩn Đề ba đầu sáu tay, hay Quan Âm có 11 mặt, cho đến Quan Âm ngàn mắt ngàn tay.

Thiết nghĩ nghệ thuật Phật giáo vẫn tiếp tục phát huy theo dòng cảm xúc của con người luôn hướng về nét đẹp siêu phàm của các đấng giải thoát tự tại trong biển hồng trần. Dòng cảm xúc hướng đến sự thánh thiện theo Phật giáo giúp cho tâm hồn người sáng tạo thăng hoa, thổi vào tác phẩm cái hồn thiện mỹ, khiến cho tâm hồn người thưởng thức cũng được bay bổng, thoát trần.

Tôi tin rằng nét tinh ba của Phật giáo mãi mãi khơi dậy nguồn cảm xúc sâu xa, vô tận cho mọi người sáng tạo vô số tác phẩm nghệ thuật trong thời hiện đại cũng như muôn đời về sau, làm phong phú thêm kho tàng nghệ thuật của nhân loại.

Ý nghĩa nhà lửa tam giới trong kinh Pháp Hoa

Ý nghĩa nhà lửa tam giới trong kinh pháp hoa

(Bài giảng trường hạ chùa Dược Sư ngày 26-5-2005)

Kinh Pháp Hoa khẳng định rằng Đức Phật Thích Ca đã thành Phật từ vô lượng kiếp quá khứ lâu xa, không phải mới thành Phật. Còn Đức Thích Ca mới thành Vô thượng Chánh đẳng giác dưới cội Bồ đề gần thành Già Da mà mọi người thấy biết được chỉ là phương tiện của Phật. Thật vậy, nếu Ngài không hiện thân làm người trên cuộc đời này, làm thế nào loài người thấy biết Phật là gì. Và Đức Phật cũng dùng phương tiện nói rằng Ngài mới thành Phật để khích lệ chúng ta tu hành, rằng Ngài mang thân người mà đạt quả vị Toàn giác, thì chắc chắn chúng ta tu cũng thành Phật. Đó chính là phương tiện, không phải chân thật. Vì từ trước đến nay, duy nhất có Đức Thích Ca thành Phật, trong khi những người khác chỉ chứng quả Tu đà hoàn cho đến A la hán, Bích chi Phật, hay các quả vị của Bồ tát. Điều này cũng thể hiện trong kinh Nguyên thủy, Phật nói rằng sau này sẽ có Phật Di Lặc ra đời; còn khoảng giữa không

ai thành Phật cả. Như vậy, khởi đầu Phật nói ai tu cũng thành Phật, nhưng cuối cùng Ngài chỉ thọ ký cho Di Lặc Bồ tát thành Phật thôi.

Vì sự khó khăn của việc thâm nhập trực tiếp vào chân thật môn mà chỉ có hàng thượng căn thượng trí như Phật mới có khả năng; nên Phật phải mở cánh cửa phương tiện cho mọi người tu hành. Trong kinh Pháp Hoa, Phật xác định rằng Ngài dã triển khai vô số phương tiện để giúp mọi người từng bước thăng tiến trên đường đạo; nếu không đối trước quá trình Phật đạo dài xa, mọi người sẽ cảm thấy ngán sợ và bỏ cuộc. Tuy pháp phương tiện của Phật không phải là chân thật, nhưng cũng gần giống với chân thật, nhằm khích lệ chúng ta tu hành. Thí dụ cô giáo vẽ xe ô tô trên bảng, hay đưa ra mô hình chiếc ô tô, mặc dù không phải là chiếc xe thật, nhưng nó cũng giống thật và giúp các trẻ em hình dung ra chiếc xe thật. Pháp phương tiện của Phật cũng vậy, mặc dù không phải pháp chân thật, nhưng chúng ta nương theo đó tu hành cũng dẫn đến quả vị Phật. Vì vậy, chúng ta tu phương tiện, nhưng chứng được chân thật.

Phật tử đi chùa, về hình thức tu giống nhau; nhưng người nào quyết tâm tu, biết nương vào pháp phương tiện, lần lần phước đức và trí tuệ của họ sanh ra, được người quý mến. Người xuất gia cũng vậy, sử dụng phương tiện Phật dạy trên bước đường tu, lần lần điều chỉnh được thân tâm tốt đẹp, tạo được công đức và đầy đủ tâm hạnh đại bi, sẽ đạt đến quả vị Phật. Có thể thấy rõ pháp phương tiện về hình thức tu giống nhau, nhưng sự chứng quả của mỗi người lại hoàn toàn khác

nhau. Vì động cơ của nội tâm, sự chuyển biến của nội tâm mỗi người khác nhau, nên kết quả tu chứng của mỗi người cũng khác nhau.

Như đã nói, chúng ta tu pháp phương tiện, mà lần chứng chân thật. Thật vậy, trên bước đường tu, lúc mới bước chân vào đạo, không ai biết ta, hoặc ta còn nhiều khuyết điểm, ba nghiệp thân khẩu ý thường không tốt, khiến mọi người không cảm tình với ta. Thực tu thì phải làm cho người chấp nhận được mình và tiến hơn nữa là người phải quý mến mình. Muốn được người chấp nhận, việc trước nhất chúng ta phải phát huy trí tuệ để thấy đúng và nói đúng. Theo kinh nghiệm của tôi, ít nói thì ít phạm sai lầm; người ta không có cơ hội gây khó cho mình được. Và nói nhiều, đôi khi làm không được.

Phật dạy chúng ta nói việc đã làm và làm việc đã nói. Thí dụ tôi khuyên người khác lạy hồng danh sám hối để được tiêu nghiệp; bản thân tôi cũng đã tu pháp này và đạt được thành quả như thế, người mới tin theo. Bước đầu tu hành, phát huy sự hiểu biết, nói đúng, làm đúng, khiến cho người tin tưởng tu theo, là đã thành tựu đạo đức, tức pháp chân thật. Bước thứ hai, người thực tu kiểm tra và điều chỉnh thân tâm mình. Lấy đối tượng là Phật, Bồ tát và Thánh Tăng để điều chỉnh bản thân ta. Riêng tôi, trải qua ít nhất mười năm, không dám tiếp xúc với người xung quanh. Trong khoảng thời gian dài sôi kinh nấu sử, tôi nghiền ngẫm, ôn lại đời sống của Đức Phật và các vị Thánh Tăng ghi trong sách vở. Học và tiếp nhận được những điều hoàn toàn tốt đẹp của các Ngài để điều chỉnh thân tâm mình.

Thí dụ học về cuộc đời hành đạo của Trí Giả Đại sư, tôi tâm đắc nhất là pháp tu hai mươi lăm phương tiện của ngài chỉ dạy. Tại sao ngài dạy chúng ta như vậy. Vì đó chính là kinh nghiệm thiết thực nhất trong đời sống tu của ngài. Thật vậy, Thầy của Trí Giả là Huệ Tư Thiền sư đã bỏ pháp phương tiện mà đi thẳng vào chân thật môn và chứng ngộ được tam trí tam quán, thì thân thể của ngài cũng bị bại liệt. Không riêng gì Huệ Tư Thiền sư, chính Đức Phật của chúng ta trên con đường tìm chân lý, Ngài đã nỗ lực trắc nghiệm pháp tu đến mức quên ăn, thân mình chỉ còn da bọc xương, sắp ngã gục. Sau khi uống bát sữa của tín nữ Su Già Ta dâng cúng, thân tâm được phục hồi. Đức Phật đã nhận ra sai lầm của pháp tu khổ hạnh. Từ kinh nghiệm sống thực ấy, Phật mới đưa ra pháp tu Trung đạo theo nếp sống bình thường, không khổ hạnh ép xác, cũng không hưởng thụ vật chất quá mức. Lúc ấy, năm anh em Kiều Trần Như không chấp nhận pháp Trung đạo, vì họ đang say mê pháp khổ hạnh.

Trí Giả đã rút kinh nghiệm của Phật, của Thầy, ngài dạy rằng không nên ăn nhiều cũng không ăn ít và không ăn những thức ăn không hợp với cơ thể, hoặc những thức ăn không cần thiết. Ngài đưa ra những pháp để điều chỉnh thân tâm. Kết hợp được thân và tâm hài hòa với nhau là tu đúng pháp. Trái lại, thực hành sai pháp thì thân hành hạ tâm và tâm bức phá lại thân. Thử nghĩ xem tại sao chúng ta không giải thoát như các Thiền sư. Theo tôi, đơn giản chỉ vì chúng ta để cho tâm hành hạ thân. Chúng ta muốn đủ thứ, làm sao thân đáp ứng cho nổi; tất nhiên ráng sức làm, phải ốm yếu, bệnh hoạn, thì tâm

cũng đau khổ theo. Thuở còn nhỏ, tôi cũng rơi vào tình trạng này, tự nghĩ tại sao mình phải mang thân xấu xí, bệnh hoạn và không được ai tiếp nhận vậy; thực là buồn tủi, thậm chí buồn muốn chết, nghĩa là tâm đã bị thân hành hạ quá mức. Vì vậy, tôi có kinh nghiệm vấn đề này. Tôi áp dụng phương pháp điều đình, thỏa hiệp với thân, không áp bức nó nữa. Tâm chủ động hỏi thân mình bằng cách ngồi lắng yên, kiểm tra lượng máu và nhịp tim. Tôi mới giựt mình, lâu ngày tâm mình hành hạ cái thân này quá đáng, đòi hỏi thân nhiều quá, làm cho thân phải ốm o, xấu xí, chịu đủ thứ bệnh, nay thấy tội nghiệp cho cái thân mình quá. Vì thế, tôi bắt đầu chăm sóc nó, lóng nghe từ trong huyết quản, trong nhịp tim, để biết nó cần gì, đòi hỏi mình cái gì. Kiểm tra biết thân bị suy dinh dưỡng, ta đáp ứng cho nó, ăn đúng cái cần, uống đúng thuốc cần, thân thể tự khỏe ra, trở thành bình thường. Quan trọng là chúng ta phải biết dùng thuốc và tu tâm là biết dùng pháp. Phật dạy phải chọn pháp thích hợp với tâm (trạch pháp), việc hành trì mới đạt kết quả tốt, cũng như uống đúng thuốc mới hết bệnh và mạnh khỏe.

Học kinh nghiệm của Trí Giả Đại sư dạy, tôi không ăn những thức ăn không cần thiết và những thức ăn gây bệnh. Thí dụ nấm mèo trắng không thích hợp với cơ thể tôi, ăn vào thấy khó chịu. Tu hành không cần ăn ngon, chỉ cần những gì giúp cho cơ thể bình thường mà thôi. Các Thầy thường bị tiểu đường vì ăn nhiều những thứ gây bệnh này. Trên 40 tuổi, đừng ăn nhiều cơm, vì tinh bột sẽ biến thành đường dư thừa, sẽ gây bệnh phá hỏng thân này, làm sao tu. Đừng để thói quen hại mình.

Theo tôi, tu hành, dùng tâm lóng nghe cơ thể, mình nghe mình dễ hơn là bác sĩ. Tôi làm việc nhiều, khi áp huyết cao, tôi cũng tự biết; áp huyết thấp, tôi cũng nhận ra, vì cảm thấy hơi khó thở, chóng mặt, tôi uống viên thuốc bổ, hoặc uống một ly sữa, hoặc nghỉ ngơi. Khi phải giải quyết nhiều việc dồn dập, đầu hơi nặng, hơi mỏi lưng, tôi điều chỉnh ngay bằng cách điều chỉnh nhịp tim và hơi thở trở lại trạng thái bình thường. Biết lắng nghe yêu cầu của thân, thì tâm theo đó được giải thoát. Thân khỏe không gây áp lực cho tâm, tâm sẽ thanh thản và từ đó dễ hiện hảo tướng. Thiết nghĩ pháp phương tiện mà Trí Giả dạy rất có ích lợi thực tiễn cho chúng ta. Trên bước đường hành đạo, làm được việc lớn thì tốt, nhưng không làm được cũng không sao. Vì để cho thân bệnh hoạn, tất nhiên không thể làm được gì và tâm buồn phiền thì lại tiêm nhiễm độc hại cho người khác là điều cấm kỵ đối với người tu. Chính vì thế mà Đức Phật dành cho chúng ta ba tháng An cư để điều chỉnh thân tâm.

Pháp chân thật chỉ có Phật biết, hàng Bồ tát trở xuống đều không biết. Hàng nhân thiên phải tu pháp phương tiện, nhằm điều chỉnh thân tâm, giúp cho thân khỏe mạnh và tâm an lạc; từ đó mới có thể tiến tu Bồ tát pháp. Một số Tỳ kheo ở thời Phật tại thế, vì chấp pháp hành, nên không được giải thoát, không chứng ngộ. Và những pháp hành mà họ chấp giữ đã trở lại hành hạ chính họ. Trong khi Phật luôn nhắc nhở rằng pháp ví như thuyền đưa chúng ta qua sông mê biển khổ, ví như chiếc xe chở chúng ta ra khỏi Nhà lửa tam giới. Nhưng ngày nay, một số người tu cũng sai phạm như thế, mà kinh Pháp Hoa gọi là uống lầm thuốc độc. Họ sử dụng pháp

để nhận chìm chính họ vào cảnh khổ đau, mà kinh diễn tả rằng chúng sanh ở trong tam giới không an lành, giống như đang dạo chơi trong Nhà lửa vậy.

Nhà lửa này có thực không? Những người đọc kinh Pháp Hoa nghe nói thế giới này là Nhà lửa, liền nghĩ rằng phải cấp tốc bỏ chạy khỏi thế giới này. Nghĩa là từ chấp có, họ lại rơi vô chấp không. Thử nghĩ xem chạy khỏi Nhà lửa này, chúng ta được gì? Đức Phật thường nhắc rằng chúng ta rời bỏ thực tế cuộc sống chẳng khác gì nắm bắt lông rùa sừng thỏ là điều không tưởng, không bao giờ có.

Nhà lửa tam giới là phương tiện của Phật nói cho đối tượng đau khổ ở trần gian. Với những người không khổ, Phật khẳng định sự thật trong kinh Pháp Hoa, phẩm Như Lai Thọ Lượng rằng: "Đức Như Lai thấy rõ thật tướng của mọi chúng sanh ở trong ba cõi không có sanh tử, nhưng vì vô minh vọng kiến ngăn che, nên sanh các tánh ham muốn khác nhau, tạo tội sai biệt, nên Đức Như Lai phải dùng các pháp đối trị như thế mới sanh căn lành …”. Rõ ràng là vì những người bị phiền não quấy rầy, Phật mới nói như vậy. Vì thế, những người muốn sanh về cõi Trời, hay về Cực Lạc, Niết bàn, Phật mới chỉ dạy họ những pháp để được về đó.

Phật nói Nhà lửa tam giới cho những người đang bị Nhà lửa này thiêu đốt và Ngài chỉ họ hướng đi là ba xe, hay Tam thừa giáo để thoát ly. Nhưng khi ra khỏi Nhà lửa tam giới rồi, ở giữa bãi đất trống, trưởng giả mới cho biết sự thật rằng trước ông hứa cho ba xe, nhưng nay cho một xe tốt nhất là đại bạch ngưu xa, tức Nhất thừa.

Một vị Tổ đắc đạo, nhận chân được yếu nghĩa của Pháp Hoa, đã ca ngợi rằng: "… Vãng hoàn tam giới, trường ngự bạch ngưu chi xa, xuất nhập cửu cư chung cứ, thanh liên chi tòa, thanh lương hỏa trạch, thê tức hóa thành …” Nghĩa là hành giả Pháp Hoa đi ra đi vào Nhà lửa tam giới một cách tự do, lửa không đốt cháy được, họ bình an vô cùng, nhờ có xe Nhứt thừa. Thâm nhập Pháp Hoa được thành quả vi diệu như thế, trong khi người sử dụng xe Tam thừa chỉ chạy ra khỏi Nhà lửa thôi. Tổ Pháp Huệ tụng Pháp Hoa cũng đã nói "Tiên hứa tam xa, chung dữ Nhứt thừa”, là trước hứa cho ba xe, nhưng sau cho một xe. "Tiền ư thảo xá, hậu gia trung”, nhắc đến phẩm Tín giải thứ tư, cùng tử lúc trước ở am tranh, nhưng sau được phú chúc gia tài. Tất cả những hình ảnh này là thí dụ để giúp chúng ta hiểu rằng với người cầu đạo Thanh văn, Phật nói Tứ Thánh đế; với người cầu Duyên giác, Phật nói mười hai nhân duyên; với người cầu đạo Bồ tát, Phật nói Lục độ. Phật đã dùng ba xe để thí dụ cho Tam thừa giáo dành cho Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát và Ngài khẳng định rằng Tam thừa giáo này chỉ là phương tiện mà thôi. Nhưng những người mê lầm hiểu sai ý Phật dạy, họ chấp pháp để tự làm khổ họ và làm khổ người khác. Thí dụ đơn giản như một số người quyên góp tiền xây chùa, rất khổ công nhọc sức và người bị bắt buộc cúng cũng khổ.

Theo Phật, phải hiểu chiều sâu bên trong lời Phật dạy. Tại sao Phật hạn chế đời sống tu hành của chư Tăng với một y một bát và cái bát nếu bị nứt vỡ phải ba lần ràng lại để dùng, không được thì mới bỏ. Vì Đức Phật muốn tránh tối đa sự tốn kém của thí chủ đàn na. Người ta theo Phật đông, vì Ngài không đòi hỏi gì ở họ. Người

muốn cúng dường Phật thật nhiều, nhưng Ngài lại nhận quá ít; được cúng dường Phật, họ hoan hỷ vô cùng.

Ca Diếp làm Tổ, được Phật ấn chứng kế thừa sự nghiệp của Phật, vì ngài đã sống đúng theo tinh thần Phật dạy, chỉ làm lợi ích cho cuộc đời, không làm tổn hại mọi loài. Chúng ta tu hành giác ngộ, nhận chân cuộc đời này giả tạm, nên không để tâm đến vật chất, lợi danh, v.v… Và người tu như vậy là giải thoát Tăng, là ruộng phước cho mọi người gieo trồng căn lành.

Phật dạy chúng ta hai trường hợp, sự đau khổ trong tam giới là ảo giác, không thực và giải thoát trong tam giới là thực. Phổ Hiền Bồ tát cũng nhắc nhở chúng ta "Ở nơi các hoặc nghiệp cảnh ma, trong vòng thế gian được giải thoát, cũng như hoa sen không dính nước, nào khác nhựt nguyệt chẳng dừng không”. Thật vậy, trên bước đường tu, tôi nhận ra lời Phật dạy không có sanh tử là không có khổ đau; nhưng khổ đau vì do các tánh ham muốn khác nhau, từ đó mới tạo ra đủ thứ tội lỗi. Tôi quan sát thấy khi mình thanh tịnh tu hành, thực an lạc vô cùng; nhưng nếu vụt khởi lên ý niệm một Thầy nào đó không có cảm tình với mình, muốn hại mình, v.v… là khởi vọng tưởng điên đảo, nên vấn đề bắt đầu phát sanh. Theo kinh nghiệm của tôi, nếu người chống ta thực; nhưng lòng ta thanh thản, bình thường, cứ lo tu học. Một khoảng thời gian sau, việc này tự vô hiệu hóa; như vậy, không phải ảo giác là gì. Chúng ta bị vọng kiến ngăn che, nghĩ rằng người này thù, người kia xấu… tạo thành sự bất an cho mình; đó chính là Nhà lửa tam giới. Hoặc thí dụ đại chúng chùa này tự nhiên bắt đầu hiểu lầm nhau và buồn giận nhau; đây là lửa tam độc tham sân si trong tâm mới đốt cả tam giới.

Lửa tam giới thiêu đốt chúng ta. Đầu tiên là lửa Dục giới, tức lòng ham muốn xúi giục chúng ta phải làm việc này việc nọ để được cái này cái nọ. Nhưng lao vào làm đã khổ, mà không được, nổi sân hận, thì càng khổ hơn. Lửa tham sân si đốt người có ham muốn chết trước. Người ham muốn nhiều, khổ nhiều; không ham muốn, không khổ. Đời sống vật chất càng lớn càng khổ. Kinh nghiệm thực tế cho thấy rõ thầy cô nào tu hành, không giữ chức vụ nào cả, sướng như ở Cực Lạc. Nhưng bắt đầu giữ chức vụ cao nhất trong chùa là Trụ trì thì khổ nhất; vậy mà ít người cảm thông được nỗi khổ của Trụ trì. Trụ trì mà không đủ tài đức phải nói là nguy vô cùng. Khởi tham vọng làm Trụ trì, bắt đầu đi vận động để đạt mục tiêu này, khổ lắm chứ. Tu hành, an phận thủ thường, người nhờ thì mình giúp, không tranh giành với ai, nên người cũng không hơn thua với mình, tâm tự nhiên thanh thản. Người ham muốn, chúng ta không ham muốn, vẫn được giải thoát lập tức, dù còn là học Tăng.

Cắt đứt lòng tham muốn, ta không còn cái khổ ở cõi Dục, là đã thăng tiến một bước để tiếp tục vượt lên khổ đau của Sắc giới. Sắc chỉ cho sắc thân của con người. Ta còn thân vật chất, phải khổ vì nó. Dù thế nào, ta vẫn phải chịu sự quản lý của chùa, của Giáo hội, của luật pháp Nhà nước. Nhưng bình tĩnh thấy rõ sự thật những thanh quy của Thiền môn, nội quy của Giáo hội, luật lệ của Nhà nước, đều nhằm giữ gìn mọi sinh hoạt được tốt đẹp. Đối với tôi, là tu sĩ Tăng vô nhất vật, không có quyền lợi, không có tài sản và chúng ta không vi phạm luật đạo, luật đời, tùy theo đó hành đạo, ta được an ổn, chẳng có gì phải buồn phiền, không ai gây khó khăn cho ta được. Người không dám xả bỏ, đi vào vòng tranh chấp, tranh chấp tài sản, quyền lợi, tất có đụng chạm, phải khổ thôi. Chúng ta tu

hành thoát khỏi những khổ đau này dễ dàng. Thật vậy, Phật dạy các Tỳ kheo chỉ cần tu ba mươi bảy Phẩm trợ đạo, liền ra khỏi Nhà lửa sinh tử, chứng Niết bàn. Cứ thử nghiệm sẽ nhận biết ngay. Trước nhất, Phật dạy người tu muốn thoát ly khổ đau của thế gian, phải thực hành quán Tứ Niệm xứ, quán thân bất tịnh, quán thọ thì khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã. Quán Tứ Niệm xứ thuần thục, sẽ cảm thấy cuộc sống nhẹ nhàng vô cùng.

Quán thân bất tịnh để dứt trừ ái nhiễm. Nhiều người cứ nghĩ thân mình đẹp, lo tô điểm cho nó. Nhưng Phật dạy phải quán sát thân này là một thùng phân biết đi. Riêng tôi, thường nghĩ sắc thân như cái nghĩa địa ăn nuốt biết bao nhiêu là chúng sanh, tạo đầy các nghiệp chướng trần lao. Quán thuần như vậy, ta và đối tượng đều là những thùng phân biết đi, quả thực ghê sợ thì còn gì mà luyến ái. Phật cũng dạy các Tỳ kheo ra nghĩa địa quán sát thây người chết sẽ dẹp bỏ được ái nghiệp, không bị đắm nhiễm vào tình cảm nam nữ, được giải thoát.

Quán thọ nhận của cúng dường là khổ, nên tôi thường không nhận. Bất cứ việc cho nào cũng thường kèm theo điều kiện; không ai cho không cả. Vì thế, nhận là bị người ràng buộc, phải đáp ứng được yêu cầu của người, nhất là yêu cầu về tinh thần, như cầu nguyện cho người sống được an lành, người chết được vãng sanh, thì càng khó hơn nữa, nếu chúng ta không thực tu, không đắc đạo.

Quán tâm vô thường để xả bỏ mọi việc, không bị vướng mắc, sẽ không khổ đau. Ngày hôm trước có người hứa cúng dường toàn bộ tiền xây chùa, họ hứa chắc như đinh đóng cột. Nhưng ngày hôm sau, họ đã đổi ý. Thiết nghĩ trời đất còn có thay đổi, huống chi con người. Ý thức sâu sắc lời Phật dạy về sự vô thường của cái tâm,

chúng ta chấp nhận sự thay đổi một cách nhẹ nhàng, để tâm mình không bị lệ thuộc, khổ đau.

Tất cả các pháp, mọi sự được mất trên cuộc đời này, Phật dạy đều là không, chỉ còn tội hay phước đeo dính chúng ta mà thôi. Cảm nhận một cách thấm thía các pháp là như thế, trước sau gì chúng ta cũng sẽ phải từ giã cõi đời này, nên không còn tranh chấp, làm được việc gì tốt là sẵn lòng. Chỉ mới tu một pháp quán Tứ Niệm xứ, đã hiện được tướng giải thoát. Chúng ta không luyện tập như vậy, học bao nhiêu cũng vô ích.

Thành tựu ba mươi bảy Trợ đạo phẩm, ra khỏi Nhà lửa tam giới, tâm hoàn toàn yên tĩnh, tốt đẹp; lúc ấy, hành giả vẫn ở ngay trên cuộc đời, không chạy đi đâu, nhưng không bị lửa tham sân si đốt cháy. Ở tại thế giới này, nhưng không ai có khả năng tác hại hành giả, và làm tốt cho đời thì được đời ghi công, làm đẹp cho đạo thì đạo quý mến. Nói cách khác, theo Pháp Hoa, Niết bàn luôn hiện hữu tại trần gian này.

Đức Phật dạy chúng ta một sự thật rất hay, Phật an trụ Niết bàn ngay trên thế gian sanh tử, Ngài chứng Niết bàn ngay trong cõi đời này. Còn chúng sanh phải khổ đau sanh tử ngay trong Niết bàn của Phật. Nghĩa là chúng ta đang nắm trong tay giáo lý của Phật, đang sống trong nhà Phật, ở trong Niết bàn của Phật, nhưng lại than khóc khổ đau; thật tội nghiệp. Tất cả khổ đau của chúng sanh trong tam giới đều là ảo giác. Nếu biết nương theo pháp Phật dạy, nương vào lực Phật để tu hành, chúng ta ở trần gian này mà vẫn hưởng được quả vị Niết bàn an lạc của chư Phật.

Ý nghĩa lễ tắm Phật

Ý nghĩa lễ tắm Phật

Mỗi năm đến mùa Phật đản, các chùa đều làm lễ tắm Phật và đọc bài kệ, bài chú tắm Phật. Nếu tin rằng bài chú tắm Phật có tính cách linh thiêng thì cũng được; nhưng theo tôi, hiểu được ý nghĩa và có độ cảm sâu sắc về bài kệ, sẽ gặt hái được nhiều lợi ích hơn trên bước đường tu. Thật vậy, hiểu được trí tuệ và đức hạnh của Phật thì giữa chúng ta và Ngài có sự gắn bó thân thương, gần gũi hơn; từ đó thế giới Ta bà mà chúng ta đang ở và thế giới Phật cũng trở nên gần nhau, không còn bị ngăn cách xa xôi. Và lần lần chúng ta sẽ hiểu được việc làm siêu việt của Phật, hiểu được thế giới Phật, để thâm nhập được thế giới Phật thì sẽ làm được những việc ngoài sức nghĩ tưởng của con người. Các Hòa thượng lớn đều đạt được thành quả như vậy, mặc dù các ngài sống giản dị, nhưng việc làm nào của các ngài cũng thành tựu tốt đẹp mà người thường không làm được; đó mới thật là Phật sự. Vì vậy, thâm nhập Phật huệ là thấy Phật tu hành, phát tâm Bồ đề và thành Phật. Chúng ta suy nghĩ và làm theo Phật, nên ở ngoài tham vọng tính toán; nhờ vậy, Phật mới bổ xứ cho ta làm, và bảo

Hộ pháp Long thiên trợ lực cho ta, dẫn đến kết quả vượt ngoài khả năng ta.

Một vị Tổ sư có độ cảm sâu sắc về sự thọ mạng bất tử của Phật, đã sáng tác bài kệ tắm Phật, nhưng ngài ẩn danh. Đó là bài thơ Đường có ba đoạn, mỗi đoạn có bốn câu. Bài thơ này bằng chữ Hán nên Phật tử đọc mà ít người hiểu được. Tôi mới dịch bài này ra tiếng Việt như sau, để mọi người hiểu được tôn ý của Đức Như Lai, theo đó tu hành mới đạt được kết quả không thể nghĩ bàn.

Con nay tắm gội Đức Như Lai

Trí tuệ quang minh tọa bảo đài

Ngũ trược chúng sanh đều rửa sạch

Không còn sanh tử ở trần ai

Phật cũng không sanh Ca Tỳ La

Cũng không nhập diệt Câu Thy Na

Không sanh không diệt là chơn Phật

Xứng danh giáo chủ cõi Ta bà

Hôm nay mùng tám tháng Vê-Sa

Xuất hiện trên đời Sĩ Đạt Ta

Chín rồng phun nước từ Thiên ngoại

Bảy bước chân đi bảy đóa hoa

ÁN MÂU NI MÂU NI TAM MÂU NI TÁT PHẠ HẠ

Con nay tắm gội Đức Như Lai”. Chúng ta lấy nước nào tắm Như Lai? Một số người cho rằng không được dùng nước giếng để tắm Phật, phải lấy nước tinh khiết, vì thế chỉ có nước mưa từ trên trời rơi xuống mới tinh khiết.

Theo các vị Tổ dạy, nước tắm Phật phải lấy từ tánh thiên chơn hay từ vô thức, vô tâm của chúng ta, nghĩa là cùng tột của sự giải thoát. Vì từ tánh thiên chơn mới sanh ra được nước Bát công đức. Nước Bát công đức có một công năng kỳ diệu là có thể tẩy sạch được thân nghiệp chướng ô uế, rửa sạch tâm phiền não trần lao của chúng ta.

Để tắm Phật, chúng ta mượn nước trong sạch, nhưng muốn linh nghiệm phải kết hợp được lòng thành, tánh thiên chơn của chúng ta. Nếu không có lòng thành, không phát xuất từ tánh thiên chơn, thì không hiệu nghiệm. Công đức thủy này do chúng ta tu hành đúng chánh pháp mà có. Vì thế, phải mượn nước sạch cộng với tâm trong sạch và công đức của chúng ta. Kết hợp ba yếu tố này lại mới thành pháp. Chính vì lý do không đơn giản ấy, nên hình thức tắm Phật giống nhau, nhưng có nơi đạt được sự linh nghiệm, có nơi không. Thực tế chúng ta tham dự lễ tắm Phật, có cảm nhận rằng người chủ lễ trang nghiêm được tâm thanh tịnh, trong sáng, đức hạnh vẹn toàn, nên đã biến nước mưa thành nước Bát công đức. Nước công đức này rải trúng ai thì người đó được tâm mát mẻ. Nói cách khác, nhận thấy đức hạnh của chủ lễ, chúng ta sanh tâm kính trọng, an vui, giải thoát. Có thể nói trên bước đường tu, chúng ta thường mượn cảnh để biểu thị tâm, vì tâm không có cảnh trở thành vô nghĩa, mà cảnh không chuyên chở được tâm thì cũng không có giá trị gì. Hiểu rõ như vậy, khi làm lễ tắm Phật, chúng ta chuẩn bị tư thế đạt đến tánh thiên chơn, với tất cả lòng thành, với tất cả niềm tin, mới có kết quả tốt. Cùng cầu nguyện, mà người có kết quả tốt,

người không được gì và cùng tổ chức đạo tràng giống nhau, nhưng có đạo tràng thanh tịnh, đạo tràng không thanh tịnh là như vậy.

Tâm thành cùng với niềm tin của chúng ta hòa quyện với đức hạnh của vị chủ trì lễ, tất cả dồn lực vào nước tắm tượng Phật, biến tượng trở thành linh thiêng. Tượng vật chất không linh, nhưng kết hợp được niềm tin và lòng thành của con người thì cảnh này trở thành kỳ diệu, tượng này thành trang nghiêm thanh tịnh, khiến chúng ta hình dung bức tượng trong thau nước là Đức Như Lai đứng trên tòa sen và chúng ta tắm Đức Như Lai này. Bấy giờ tượng Phật chính là vật tiêu biểu cho trí huệ quang minh, "Trí huệ quang minh tọa bảo đài” và có công năng "Ngũ trược chúng sanh đều rửa sạch. Không còn sanh tử ở trần ai”.

Chúng sanh có năm thứ trược, hay năm điều ô uế là thế giới Ta bà kết hợp những người có năm thứ này. Một là kiến giải không đồng, thấy khác nhau nên tranh giành, sát hại nhau, là chúng sanh. Ta bà hiện ra vì thấy khác, chấp khác, gọi là kiến trược. "Kiếp trược”, kiếp là một thời kỳ. Ở thời chánh pháp, công lý được phổ biến; nhưng kiếp trược thì công lý không được công nhận, mà sức mạnh làm chủ, nên nạn bè phái, tranh chấp hoành hành. Phiền não trược, chúng sinh trược thì tất cả đều khổ đau vì chống đối nhau, hại nhau và rơi vào cùng tột khổ đau, không bằng lòng cả chính mình, dẫn đến cuộc sống không còn lối thoát vì phiền não bao vây kín mít là mạng trược. Nhưng nhờ làm lễ tắm Phật ngự bảo đài, chỉ nghĩ về Phật, không nghĩ đến chúng sanh, nên tự nhiên chúng ta dẹp được phiền não và xa lìa trần cấu, thì "Không còn sanh tử ở trần ai”.

Nghĩ đến Phật, gắn tâm mình nối liền với tâm Phật một cách mật thiết, phiền não trần lao biến mất. Nếu chúng ta trụ mãi tâm thuần tịnh này, dĩ nhiên chúng ta dễ dàng thành Phật một cách nhanh chóng. Nhưng thực tế hiếm có người giữ được niệm trong sạch này một cách liên tục, chỉ nghĩ đến Phật trong một khoảnh khắc, một niệm tâm thôi, nên chỉ được thanh tịnh trong giây phút ngắn ngủi ấy, rồi lại trở về với tâm niệm điên đảo của chúng sanh.

Phật không còn sanh tử, chúng ta thì trái lại, ở trong sanh tử. Đa số người đã hiểu như vậy là không đúng. Phật không sanh tử, chúng ta còn sanh tử; như thế, giữa Phật và chúng ta cách biệt. Tu Pháp Hoa không hiểu như vậy. Vì thế, trong đoạn hai của bài kệ tắm Phật có nói rõ ý này tương ưng với phẩm Như Lai Thọ Lượng thứ 16 của kinh Pháp Hoa.

"Phật không sanh Ca Tỳ La

Cũng không nhập diệt Câu Thy Na

Không sanh không diệt là chơn Phật

Xứng danh giáo chủ cõi Ta bà”.

Theo lịch sử ghi nhận, Đức Phật sanh ở Ca Tỳ La và nhập diệt ở Câu Thy Na; nhưng nay lại nói Phật không sanh ở Ca Tỳ La và không nhập diệt ở Câu Thy Na. Đây chính là cốt lõi của kinh Pháp Hoa, phẩm Như Lai Thọ Lượng, theo đó Phật không sanh diệt là chơn Phật. Nếu Phật có sanh diệt, là Phật chết rồi thì chẳng lẽ không còn Phật hay sao? Chơn Phật không sanh diệt, nhưng chúng ta bị vô minh, vọng kiến ngăn che, nên mới thấy Phật có sanh diệt, nghĩa là thấy Ngài sanh ra trên cuộc đời và Ngài không còn sống nữa. Nếu chỉ thấy như vậy là cái thấy biết đơn giản, không đúng, là cái thấy ảo giác

theo cuộc đời, nên Đức Phật thường nói cuộc đời này là ảo mộng, không thực. Nghĩa là cuộc đời thay đổi không cùng, tất cả mọi người làm đủ thứ rồi biến mất, mà kinh cũng thường diễn tả là mộng huyễn bào ảnh. Chính vì lý do đó, Phật dạy rằng người tu Pháp Hoa không phải là người ở trong cuộc đời thấy cuộc đời (bất như tam giới kiến ư tam giới). Còn thấy như người trong cuộc đời là mộng tưởng điên đảo, thì hay giận, buồn, lo, sợ. Vì thế, người còn giận là còn sống với vọng tưởng điên đảo, tự biết không phải là hành giả Pháp Hoa. Người hay sợ, nhất là sợ chết, nhưng thân này tất yếu phải chịu sự chi phối của sanh diệt, có sanh phải có chết, không thể khác. Chết là việc quan trọng nhất của con người, mà chúng ta không sợ, thì những việc khác có gì mà phải sợ. Còn nói đến lo thì đa số người lo nghèo, đói, khổ; đó là việc không đáng lo. Vì như đã nói tất cả mọi việc trên cuộc đời này là mộng ảo phù du, người giàu có quyền thế đã có đủ thứ mà họ có tồn tại mãi đâu. Việc đáng lo nhất là lo ra khỏi thế giới sanh tử luân hồi, để trở về cội nguồn của chúng ta là thế giới Phật. Ở thế giới Phật mới là chánh, ở đây là phụ. Việc của chúng ta là nhắm đến cái gốc không còn sanh tử. Vì thế, chúng ta sợ nhất là sợ kẹt trong sanh tử, trong vô minh. Vì chúng ta nhìn sự vật không chính xác, nên nghĩ tưởng đủ thứ, không bao giờ đúng, mới buồn phiền, khổ đau, thất vọng, nghĩa là sống với thế giới sanh tử.

"Hôm nay mùng tám tháng Vê Sa

Xuất hiện trên đời Sĩ Đạt Ta

Chín rồng phun nước từ Thiên ngoại

Bảy bước chân đi bảy đóa hoa”

Vì chúng ta sống trong cuộc đời ảo mộng, nên Phật cũng phải hiện thân vào thế giới này để cứu độ chúng ta. Nếu Phật không xuất hiện trên cuộc đời, tất cả mọi người làm sao biết Phật là gì.

Phật không sanh diệt là Phật chân thật, nhưng không ai thấy, không ai biết, nhưng nhờ Phật mang thân người trên cuộc đời mà chúng ta hình dung ra Phật. Phật xuất hiện với tư cách của con người toàn thiện, không khổ đau. Dù Ngài là con người mang tên Sĩ Đạt Ta, nhưng cuộc sống của Ngài thể hiện rõ nét tất cả những gì đáng quý nhất. Trong con người Phật, từ cấu trúc cơ thể khỏe mạnh, thông minh, tướng hảo trọn lành, cho đến sự hiểu biết tuyệt đỉnh, tâm lượng đại từ bi, vị tha vô cùng, việc làm lợi ích vô tận, v. v...

Nhờ sanh thân Phật hiện hữu mà chúng ta nhận ra được Báo thân Phật kết hợp toàn những điều quý báu như vừa nói. Vì thế, chúng ta kính trọng Phật là kính trí tuệ và đức hạnh của Ngài. Phật là biểu tượng của sự hiểu biết chính xác cao tột để chúng ta nương theo, mới nhận ra được Phật chân thật vĩnh hằng. Trí Giả đại sư diễn tả ý này là vị liên cố hoa; nghĩa là Phật thật ví như gương sen bên trong, Phật hiện trên cuộc đời ví như hoa sen bên ngoài. Hoa sen từ bùn sanh ra, tỏa hương thơm tinh khiết mà các loài hoa khác không có được. Đức Phật xuất hiện trên cuộc đời tiêu biểu cho sự trong sạch hoàn toàn như hoa sen mà không một bậc Thánh nhân nào có thể sánh bằng và Đức Phật tinh khiết như gương sen nhờ cốt lõi tâm trọn lành của Phật thật. Từ Phật gốc toàn thiện, toàn mỹ, toàn bích như vậy mới thể hiện lời nói và việc làm thánh thiện của Phật bằng xương thịt hiện hữu trên thế gian. Nhờ tâm Phật đặt vào thân Thái tử Sĩ Đạt Ta, nên đã biến đổi

thân thái tử thành thân Phật, nhưng người ta cứ tưởng lầm thái tử là Phật.

Thái tử Sĩ Đạt Ta hay Phật Thích Ca có xuất hiện trên cuộc đời và có từ giã cõi đời, nhưng nhờ tâm Phật ẩn chứa bên trong, nên Phật thật không chết, mà tồn tại vĩnh hằng. Trong kinh Pháp Hoa, phẩm Phân Biệt Công Đức thứ 17, Đức Phật bảo Di Lặc Bồ tát rằng nếu có người nào sanh một niệm tín giải thọ mạng dài lâu của Đức Như lai thì sẽ được công đức nhiều hơn công đức của người bố thí, trí giới, nhẫn nhục trong tám mươi muôn na do tha kiếp. Nếu hiểu ý nghĩa thọ lượng Như lai thì có thể được phát sanh Phật huệ Nhứt thiết chủng trí, lại có thể thấy… thế giới Thật Báo của Lô Xá Na. Nghĩa là người hiểu được Phật thật đi vào sanh thân của Sĩ Đạt Ta và Phật thật đó ra khỏi Sĩ Đạt Ta, là đã nhận chân được Phật không sanh diệt. Và chúng ta nương theo Phật không sanh diệt để tu, theo công đức và trí tuệ của Phật thật đó để phát huy hiểu biết và đạo hạnh của mình; nói cách khác, nhìn sanh diệt mà hướng về Vô sanh, về Niết bàn.

Người có trí hiểu được Phật thật hiện vô Sĩ Đạt Ta và khi thân Sĩ Đạt Ta già rồi, thì Phật thật ra đi. Thân người ví cho nhà ngũ uẩn, nhưng nhà này hư mục, chúng ta bỏ đi và đến nhà khác ở. Người khôn chỉ ở tạm nhà ngũ uẩn, họ làm việc tích lũy được một số tiền lớn, thì nhà mục, họ mua được nhà khác sang trọng hơn để ở. Cũng vậy, linh hồn chúng ta trong sáng và có phước đức, chúng ta phải có thân xác tốt. Linh hồn chúng ta xấu ác sẽ có xác thân xấu xí. Linh hồn tốt ví như người giàu có, phải mua nhà tốt ở. Chúng ta hành Bồ tát đạo tạo được nhiều công đức, khi nhận thấy

thân này sắp hư, chúng ta tạo thân khác tốt hơn để tiếp tục công việc hoằng hóa độ sanh.

Đức Phật nói Ngài thành Phật ở chỗ này thì có tên này, thành Phật chỗ khác có tên khác; nghĩa là Phật có phước báo rồi, Ngài sử dụng phước đó để tạo nhà ngũ uẩn ở đâu cũng được. Ví như người có tiền tìm nhà tốt ở khu an ninh, sang trọng để ở. Chúng ta nghèo phải vào xóm nghèo, phải chấp nhận sống chung với những người hung ác, trộm cắp, v.v…

Trên bước đường tu, khi thọ thân ngũ uẩn, chúng ta coi nó là chỗ tạm nương náu để tạo công đức. Nhưng thân này hoại rồi, phải bỏ nó mà không có chỗ khác ở thì tinh thần mê mờ sẽ dẫn đường đưa lối, chỗ nào cũng chui vô đại, chỗ ở của heo gà chó… cũng vô, vì đâu có điều kiện để lựa chọn. Cần hiểu rằng tạm mượn thân ngũ uẩn, nhưng quan trọng là chúng ta được gặp Phật pháp, nương theo Phật pháp tu hành, nương theo Thầy hiền bạn tốt để khai ngộ cho chúng ta làm quyến thuộc Bồ đề, để giúp chúng ta tạo các thắng duyên khác. Vì được làm bạn với Bồ tát mười phương, các ngài mới giới thiệu cho chúng ta vùng đất tốt đẹp, an lành. Đó là Tịnh độ của Phật mười phương có rất nhiều, nhưng chúng ta không biết. Các Bồ tát chỉ cho chúng ta những nơi an lành ấy. Tu Pháp Hoa là nương các vị này dẫn lối đưa đường cho chúng ta đi đến những nơi an lành; nghĩa là bước đường tu của chúng ta đã có định hướng, nên bỏ xác rồi mới đến đó được. Nhiều người niệm Di Đà, nhưng ít người được về Cực Lạc là vậy. Phước đức thế nào mới vào thế giới Phật được.

Kỷ niệm mùa Phật Đản, cầu mong Tăng Ni, Phật tử luôn hướng tâm đến Đức Phật bất sanh bất diệt, sống với Phật Báo thân vĩnh hằng bất tử để nuôi lớn Báo thân của chúng ta, để xây dựng cõi Tịnh độ an lạc ngay trên cõi nhân gian này.