Tịnh Độ Tông Khái Luận

IV. Kết Luận

tâm mình.” Ngài Tuệ Viễn là người ấp ủ nhiều chí nguyện tương lai.

IV. KẾT LUẬN

Những điều trình bày ở trên, đại khái ngài Tuệ Viễn đã đưa ra chủ thuyết thần thức không diệt, và sợ khổ đau sanh tử luân chuyển nên ngài tập trung những người có cùng chí hướng, với lòng tin vững mạnh, lập thệ nguyện trước tượng Phật A-di-đà, cùng kết Bạch liên xã, siêng năng tu tịnh nghiệp về Tây phương. Đây là sự mở đầu cho việc kết xã niệm Phật ở Trung Quốc.

Tư tưởng Tịnh độ của ngài Tuệ Viễn là lấy kinh Bát-chu tam-muội làm chính. Kinh này tuy chưa trình bày rõ về việc trang nghiêm Tịnh độ Di-đà, nhưng chỉ dạy nương vào tam-muội để thấy Phật A-di-đà ở Tây phương, vì thế mà ngài Tuệ Viễn đề xướng Tịnh độ, coi trọng niệm Phật tam-muội và việc trong định thấy Phật. Tam-muội là vắng lặng mầu nhiệm cùng tột. Một trạng thái tinh thần thống nhất, thể thần viên dung. Người nào nhập vào cảnh giới này thì có khả năng tùy nghi ứng vật,[61] hiển hiện diệu cảnh, có thể thấy được cảnh Phật. Trong phương pháp quán tam-muội, cần phải lấy đức Phật làm đối tượng, bằng không dễ bị rơi vào cảnh mờ mịt không có lối thoát, khó khế hợp với tam-muội.

Phương pháp niệm Phật của ngài Tuệ Viễn hầu như thuộc cách quán tưởng niệm Phật. Ở trước tượng Phật A-di-đà, miệng xưng danh hiệu Phật, tâm quán tướng Phật và công đức của Phật. Thân tâm đều trang nghiêm, ngưng lắng tâm tư, trong thiền định chủ yếu là niệm Phật, trong khi tọa thiền khế

———

[61] Ứng vật 應物: tùy nghi thích hợp hoàn cảnh.

hợp với niệm Phật tam-muội. Nói cách khác, cách niệm Phật đó chú trọng về quán tưởng, nên gọi là thiền quán. Ngài Tuệ Viễn tuy chưa đề xướng lý luận Thiền-Tịnh về một điểm chung, nhưng cũng mở ra đầu mối Thiền-Tịnh song tu cho sau này.

Liên xã ở Lô Sơn là nơi vân tập các bậc thanh nhã danh đức đạo phong, phẩm đức của họ đầy đủ, rực rỡ; ngài Tuệ Viễn và mọi người đều cắt đứt mọi chuyện thế gian thường ngày, chỉ chuyên tâm tu tập, và giữ lời nguyện: “Từ đây mãi mãi, lẽ nào không khích lệ cái tâm xưa nay của mình.”[62]

Phật giáo đến thời Đông Tấn rất hưng thịnh, nhưng phẩm chất thì lại tạp nham, phép tắc và phong cách đều bị mất, bấy giờ ngài Đạo Hằng có than trách rằng:

“Nay thấy Sa-môn chẳng có tài đức gì, cứ tìm đến chỗ tạp nham bỉ ổi mà ở, chưa thấy được sự ưu tú khác thường, hỗn độn, vẩn đục như nước sông Kinh (chảy qua tỉnh Thiểm Tây và Cam Túc), sông Vị (ở tỉnh Thiểm Tây), lộn xộn như cỏ huân (cỏ thơm), cỏ du (cỏ thối) cùng một thùng.”[63]

Cho nên đạo tràng ở Lô Sơn rất là điềm đạm khổ tu, giới luật nghiêm khắc, vô hình trung thúc đẩy đến tinh thần tự giác để hoàn thành nhân cách cho Tăng Lữ, cũng là tấm gương cho Phật giáo thời nay, bảo hộ một cõi thanh tịnh. Phật giáo Giang Đông hưng long mãi mãi, và Lô Sơn đã trở thành trung tâm Phật giáo quan trọng ở phương Nam, thật là một duyên lành.

———

[62] Thích Tuệ Viễn cùng ẩn sĩ Lưu Di Dân… viết (lời thệ nguyện), Quảng hoằng minh tập 27, p304a25.

[63] Thích bác luận của Thích Đạo Hằng trong Hoằng minh tập 6, T52n2102, p35a26.

Phong cách khiêm cung của ngài Tuệ Viễn cùng với cảnh tướng Lô Sơn thâm u tự nhiên, đã tạo thành tông phong đặc thù riêng cho Lô sơn liên xã. Nghĩ đến các bậc tiền nhân tu trước, khiến lòng người mãi ngưỡng mộ kính lễ không quên. Gặp lúc thời đại đạo đức sắp lụn bại như tảng băng tan thì ngài Tuệ Viễn kịp bộc lộ tâm nguyện cứu độ, đặc biệt các bậc ưu tú đều thể hiện tánh Phật, trang nghiêm thế giới thành một cõi Tịnh độ rộng lớn.

Tông Chỉ, Cương Yếu Pháp Môn Tịnh Độ

TÔNG CHỈ, CƯƠNG YẾU

PHÁP MÔN TỊNH ĐỘ

Trầm Thiện Đăng[1]

Kinh Di-đà nói: Sáu phương thế giới hằng sa chư Phật đều tán thán đức Phật Thích-ca vì tất cả thế gian mà nói pháp khó tin, và ở các quốc độ đều ca ngợi kinh này, khuyến khích tất cả nên tin tưởng thọ trì.

Đức Thích Tôn tùy nghi diễn nói mười hai phần giáo,[2] thích hợp theo căn cơ của mỗi chúng sanh. Vì thế giới vô lượng, chúng sanh vô lượng, do vậy mà có vô lượng pháp môn sai khác cũng thích ứng theo đó, đồng thời nói đến tất cả thế gian, thì kể luôn cõi Ta-bà, không có sự lựa chọn. Khi Phật thuyết pháp, các phương khác đều hội tụ về, như nhật nguyệt tinh tú quay quanh, như muôn sông chảy ra biển cả. Đó là tổng trì môn trong vô lượng môn. — Sự chứng minh thứ nhất.[3]

———

[1] Bài viết này là Tịnh độ pháp môn cương tông của tiên sinh Trầm Thiện Đăng thuật, Trương Thường Tỉnh hiệu chính ghi chép vào thời nhà Thanh, được xếp vào tác phẩm Báo ân luận 2 quyển, Tục tạng tập 62. Cư sĩ Oánh Hán trích dẫn cương yếu.

[2] Mười hai phần giáo là 12 bộ kinh: Khế kinh, Kì-dạ, Kí biệt, Phúng tụng, Tự thuyết, Nhân duyên, Thí dụ, Bổn sự, Bổn sanh, Phương quảng, Vị tằng hữu pháp, Luận nghị.

[3] Báo ân luận 1, X62n1205, p738c19.

Kinh Vô lượng thọ dạy: Vào thời tương lai khi kinh bị diệt, Ta (Phật) vì lòng từ bi thương xót, chỉ lưu giữ kinh này trăm năm. Nếu chúng sanh nào gặp thì có thể được độ.

Nói trăm năm là khi đức Phật còn tại thế, tuổi thọ con người sớm vào kiếp giảm,[4] kéo dài nhất là trăm năm, cho nên nếu tính trước mắt, khi nào chúng sanh diệt hết, thì kinh này mới diệt. Nhưng chúng sanh trước sau liên tục, không vào kiếp hoại,[5] rốt cuộc không diệt, do vậy kinh này cũng không diệt.

Lại trên hội Lăng-nghiêm lựa chọn (căn) viên thông,[6] Quán Âm ở trước, Thế Chí điện sau, hơn hai mươi ba vị[7] Bồ-tát đều nhập vào bao la. Hai Bồ-tát được đức Phật Di-đà bổ xứ, Thế Chí là Sơ tổ niệm Phật, bao nhiêu đó cũng đủ chứng minh nhất định thời giáo, có đầu có cuối, không thể vượt qua. Nay Phổ môn thị hiện,[8] và Tịnh độ thi thiết rất được thế gian tôn sùng, còn pháp môn khác truyền thừa thưa thớt. Điều này cũng đủ để minh chứng — Sự chứng minh thứ hai.[69]

———

[4] Kiếp giảm 減劫: khoảng thời gian con người thọ 8 vạn tuổi, rồi cứ 100 năm giảm đi một tuổi, cho đến khi chỉ còn 10 tuổi.

[5] Hoại kiếp 壞劫: một trong bốn kiếp, Thành, Trụ, Hoại, Không. Thời gian giữa kiếp Trụ và kiếp Không là Hoại kiếp, tức thời kì thế gian chuyển dần đến hoại diệt.

[6] Viên thông 圓通: là chỉ cho lí thực tướng mà trí mầu nhiệm của bậc Thánh chứng được. Bản chất tồn tại của chân như do trí tuệ chứng ngộ là tròn đầy, tác dụng của nó trùm khắp tất cả, nên gọi là viên thông. Kinh Đại Phật đỉnh thủ lăng-nghiêm 5, T19n945, p124b09 nói: 25 vị Bồ-tát đều có đủ viên thông, gồm 25 viên thông: 6 căn, 6 trần, 6 thức và 7 đại.

[7] Có thể Báo ân luận 1 (X62n1205) đã in nhầm con số 23 vị. Theo kinh Đại Phật đỉnh thủ lăng-nghiêm 5, ghi 25 vị.

[8] Phổ môn thị hiện 普門示現: chư Phật, Bồ-tát vận dụng năng lực thần thông tự tại, thị hiện các loại thân tướng.

[9] Báo ân luận 1, X62n1205, p739b09.

Thiên kinh vạn luận, chỉ quy về Tịnh độ, cho đến Hoa nghiêm là vua trong các kinh, mà hạnh nguyện của ngài Phổ Hiền cũng lấy mười đại nguyện vương dẫn lối về Cực lạc. Tất cả pháp giới đều là Hoa tạng pháp giới.

Nay không lấy Tịnh độ quy về Hoa tạng, mà chuyển Hoa tạng về Tịnh độ. Không chỉ Hoa tạng Cực lạc đồng một cõi, mà đức Già-na Di-đà[10] cũng cùng một thân, một hay nhiều vốn tự nhiếp nhau, nhỏ lớn có thể dung hòa vào nhau. Bởi tất cả pháp giới đều do tâm chúng sanh tạo ra tâm mà thôi. Chúng sanh vô tận, tạo tác vô tận, pháp giới vô tận. Sự tạo tác này xưa nay vốn hiện thành đầy đủ.

Do vậy, bốn pháp giới Hoa nghiêm,[11] vô lượng pháp môn, nói ngang nói dọc không kết thúc, không thể không về Tịnh độ. Thiện Tài trải qua 53 vị Bồ-tát để tham học, nơi đâu cũng đều xướng lên rằng: Tôi trước đã phát tâm Chánh đẳng chánh giác. Đó cũng là ý chỉ về vấn đề này. — Sự chứng minh thứ ba.[12]

Pháp môn trong các kinh, tất cả không ngoài việc loại trừ danh tướng, tột cùng của sự loại trừ là loại trừ đến khi nào không còn cái để loại trừ, khi đó mới hiển lộ chân như.

———

[10] Già-na Di-đà 遮那彌陀: tức chỉ cho Pháp thân hoặc Báo thân của Phật Di-đà. Già-na là lược xưng, nói đủ là Tỳ-lô-già-na (Skt. Vairocana), dịch nghĩa là Biến nhất thiết xứ (biến khắp nơi), Quang minh biến chiếu (ánh sáng chiếu khắp)…

[11] Bốn pháp giới Hoa nghiêm: tông Hoa nghiêm chủ trương toàn thể vũ trụ thống nhất trong một tâm, quán xét từ mặt hiện tượng đến bản thể chia thành 4 tầng lớp: Sự pháp giới, Lý pháp giới, Lý sự vô ngại pháp giới, Sự sự vô ngại pháp giới.

[12] ibid., p739b14.

Pháp môn trong các kinh, ví như cái đấu, cái hộc lường gạo, ý là ở chỗ dung chứa, khi nào đổ hết gạo ra, thì mới biết toàn bộ lượng dung chứa. Pháp môn Tịnh độ tức đựng đầy lúa gạo, muốn thật chứng toàn bộ lượng gạo được chứa đầy đó, thấy gạo là biết, không cần phải tính đếm. Cho nên việc loại trừ trong các kinh, chính là kiến lập Tịnh độ. Cũng giống như đổ hết gạo ra mới biết hết toàn bộ dung lượng. Đó chính là suy lường dung tích mới biết số lượng gạo. Nếu không làm như vậy thì không biết được số lượng gạo, mà không biết số lượng gạo, thì cũng giống như không có cái đấu, cái hộc, chẳng phải tính Không trong Trung đạo đệ nhất nghĩa — Sự chứng minh thứ tư.[13]

Sắc thân tức là pháp thân, vọng niệm tức là Chánh giác, toàn thể đại dụng hiện thành đầy đủ. Các kinh Đại thừa bàn luận về lý tánh, điểm chính là ở chỗ đó. Các kinh Tịnh độ thì không như vậy, công đức trang nghiêm, không ngoài căn trần, chỉ nói sự, không nói lý, nói tu không nói tánh. Vì sao? Vì những gì nói năng đều là danh tướng, đều là pháp đối đãi, chỉ có tâm thể rộng lớn này đầy đủ tất cả, tuyệt đối không đối đãi, mà thể không thể thấy, mượn dụng mới rõ. Chúng sanh nhiều tập khí sai lầm, dục là căn bổn, luôn bị danh tướng lôi cuốn, “mê đầu nhận ảnh”,[14] thiên ngôn vạn ngữ (nói năng quá nhiều), càng nói càng sai. Do vậy đức Phật Di-đà với lòng thương rộng lớn, tùy theo bệnh tình, phương tiện cho thuốc. Vì tâm dục chúng sanh cản trở nguyện hải (tâm

———

[13] ibid., p739c03.

[14] Mê đầu nhận ảnh 迷頭認影: nhận thức hồ đồ không rõ ràng, nhận hư là thực.

nguyện rộng lớn thâm sâu) của Ngài, Ngài lại dùng nguyện hải nhiếp tâm dục chúng sanh, khiến chúng hiện thành tất cả lý tính một cách đầy đủ, hoàn thành sự tu học trọn vẹn, là thể là dụng, gặp mặt lộ ra, không đợi phải nói. Thế nên ở trong tịnh, uế, khổ, vui chỉ là nhất như. Mục đích đổi sâu ra cạn, phân biệt này kia, duyên vào tịnh này trở lại tịnh khác, uế này lại uế khác, vui này đến vui kia, khổ này lại khổ nọ. Đó chính là hiển bày cái dụng của một niệm này. Toàn chân khởi vọng, tự hiện thành tất cả, đầy đủ tất cả tuyệt đãi vô đối, huống nữa là tại bản thể. Do vậy, nói lý, nói tánh trở thành lời nói dư thừa, nhưng nói sự nói tu, thì chính đáng không phải phần ngoài…. — Sự chứng minh thứ năm.[15]

Tông môn tẩy trừ tri kiến, mỗi mỗi đều bị vứt bỏ. Tịnh độ tức là tri kiến của chúng sanh, nhập tri kiến Phật, mỗi mỗi hướng về Tha Phật. Sở dĩ như vậy là vì tâm thể thì vô niệm, chỉ có Phật độc chứng. Tâm thể này bao trùm khắp mười phương, cùng cả ba đời. Sở chứng của đức Phật Di-đà ánh sáng vô lượng, thọ mạng vô lượng chính là tâm này. Chúng sanh vốn cùng chung với đức Phật Di-đà, nhưng vì từng niệm không dừng, do vậy không lấy gì để chứng đắc. Hiện tiền thoáng khởi một niệm, tức là cái dụng của tâm này.

Cho nên khi chợt nghe danh hiệu Phật, hay nghe kinh này, bất chợt thân tâm phấn khởi, đó là “Từ thể khởi dụng”. Nhân từ khởi niệm niệm Phật, là “Nhiếp dụng quy thể”, lâu dần được thuần thục, mặc tình tự niệm, thì “Thể dụng nhất như”.

———

[15] ibid., p739c12.

Tông môn lại từ vô niệm chỉ thẳng tâm thể, không lập Tha Phật, cho nên nói không dụng cầu chơn, chỉ cần chấm dứt cái thấy, trong lý đế này các kinh đều đã bàn nhiều, nhưng chưa cần thiết hạ thủ công phu, kiến lập chuyên môn, thế nên nói: “Giáo ngoại biệt truyền”. Tịnh độ tức là có thời niệm, biết giữ tâm thể, chuyên niệm Tha Phật, vì thế nên nói nhờ nghĩa bên ngoài mới thành. Thành lập quan niệm về duy tâm, trong lý đế này đã thấy rải rác các kinh, nhưng đặc biệt nói ba kinh, là quy căn nhất niệm để buộc tâm lại. Đây mới đúng là “Giáo nội biệt truyền”.

Thân thiết diệu mật của luận pháp môn, chỉ hiểu được trăm phần ngàn. Thiền Tông tự nhiên độc thắng. Tịnh độ thì dài dòng, hầu như chuyên tiếp độ bậc độn căn. Không biết rằng cái dài dòng này, chính là đem tông kia hai mặt quay về một đường, ba cửa cùng tiến, đồng loạt vượt qua, chỉ có bậc thượng căn mới có thể tin nhập, bậc trung hạ cũng tự vào trong pháp mầu nhiệm đó (Sở dĩ không lập ngộ môn,[16] cũng không ngộ môn, không còn tham cứu, không thể lại tham cứu, trong tam tính[17] không rơi vào vô ký, có niệm nghĩ nhiếp trì, sau khi “đắc thủ”[18] không rớt vào “dòng nước chết”,[19] đương niệm linh động). Do vậy nghe danh đều được bất thoái, phàm phu bước lên bổ xứ. Ngài Ngẫu Ích gọi đó là Thượng thiện nhất xứ, là sanh đồng cư, tức là đã sanh lên ba cõi, chỉ còn một đời thành Phật. Đó là địa vị bất thoái, tức là đã chứng tam bất thoái một cách viên mãn. So với chánh nhân đốn ngộ đó,

———

[16] Ngộ môn 悟門: con đường lãnh ngộ thiền pháp.

[17] Tam tính 三性: thiện, ác, vô ký (chẳng phải thiện, chẳng phải ác).

[18] Đắc thủ 得手: thành công, toại ý…

[19] Hán: Tử thủy 死水, nước bị ngưng đọng, không chảy được.

chỉ là thềm thang xuất trần, đời đời bất thoái, mới có thể hẹn ngày thành Phật, nói mãi cũng không cùng. Vì thế cho nên biết pháp môn này bao trùm cả tông môn, là “Giáo nội biệt truyền”. — Sự chứng minh thứ sáu.[20]

Có sáu chứng minh này, hành giả có thể thâm nhập pháp môn, không bị ý tưởng khác làm mê hoặc!

Do có công án sai lầm lẫn lộn từ ngàn xưa, nên không thể không biện minh hai ý: “Duy tâm Tịnh độ, tự tánh Di-đà”. Người xưa vốn sợ học giả đề cao thánh cảnh, không dám thừa nhận, do vậy đặc biệt thân thiết trình bày điều này. Vì thấy mọi người đều nhận thức riêng, khiến người sau nhân đó mà hiểu lầm. Tịnh ở tại tâm mình, Cực lạc không lìa hiện tại, chỉ rõ tự tánh, Di-đà vốn chẳng phải người khác. Nói cõi nói Phật, hoàn toàn là ngụ ngôn, sai một ly, đi ngàn dặm.

Do vậy, Liên Trì Ngẫu Ích và các bậc đại lão rất khổ tâm khi bàn về vấn đề này. Nói Tịnh độ chính là Tịnh độ duy tâm, là nơi có thể đến được. Di-đà chính là Di-đà tự tánh, là bậc có thể thấy được. Điều này cũng rất khổ tâm khi phân tích, nhưng đến nay các học giả vẫn còn mập mờ, nghiền ngẫm mãi cũng không ra.

Nói chung là do họ ly cú tuyệt phi,[21] bao nhiêu lý giải mầu nhiệm kết tập khó quên, bất giác bước qua Tịnh độ

———

[20] ibid., p740a06.

[21] Ly cú tuyệt phi: là “ly tứ cú tuyệt bách phi 離四句絕百非”. Tứ cú là: có, không, chẳng có chẳng không, chẳng phải chẳng có chẳng phải chẳng không. Bách phi: trăm thứ sai lầm. Tất cả tư tưởng đều chẳng ra ngoài tứ cú này, nếu trụ thì chướng ngại sự dụng của bản thể tự tính mà sinh ra bách phi, nếu lìa thì hiển bày đại dụng của tự tính mà tuyệt bách phi.

hằng chơn, hóa hiện Tịnh độ hai môn, tạo ra bao nhiêu sơ hở, khiến cho học giả cứ giẫm chân theo đó. Họ đâu biết rằng, viên dung trùm khắp, vốn không ngại nhau, nhưng pháp môn thì đương nhiên không dung chứa lộn xộn. Nay bất đắc dĩ… “đọc lại câu sai”.[22]

Thế nào là duy tâm? Duy tâm là Tịnh độ. Nếu không đến được Tịnh độ, thì sao chứng duy tâm. Hiện tại do vọng tưởng nên không thể gọi là tâm. Thế nào là tự tánh? Tự tánh là Di-đà. Rõ được tự tánh là không cần thấy Di-đà. Nhưng hiện tại do nghiệp thức che mờ nên không thể gọi là tánh. Sở dĩ biện luận nhiều lần về vấn đề duy tâm tự tánh, là vì muốn mọi người dựa vào kinh đã dạy để biết rõ về đức Phật (Tha Phật) ở cõi kia, cũng chính là Tự Phật (Phật trong tâm – tự tánh). Đức Phật (Tha Phật) ở cõi ấy có tướng, tức là thật tướng Phật là tự tánh vô tướng, thì không còn ngăn ngại giữa tự và tha. Nên y Tự Phật, thật tướng Phật, rồi niệm Tự Phật, thật tướng Phật, thì niệm Tha Phật chưa hẳn là sai. Do vậy đừng có thiên kiến, không khéo là chấp ngã không thay đổi, dẫn đến trong thời gian từng niệm đều trở thành núi Thiết vi lớn nhỏ, chướng ngại muôn trùng. ([Cũng có người lý luận], Tây phương Cực lạc cách đây mười vạn ức cõi, lộ trình đi đến đó chưa hẳn là xa, nên có thể hồi tha tự hướng, sau đó có khả năng chứng tâm rõ tánh, thì năng niệm [người niệm], sở niệm [đối tượng nghĩ niệm], bốn chữ “A-di-đà Phật” hoàn toàn đồng với bốn chữ duy tâm tự tánh; nếu danh tướng bất đồng thì sao không niệm thẳng bốn chữ

———

[22] Hán: Phá cú độc tác 破句讀作. Phá cú (read and punctuate incorrectly) là ngắt câu sai; độc tác (pronounce as) là phát âm, đọc rõ âm. Ngụ ý là chỉnh sửa lại sự sai lầm.

duy tâm tự tánh cho nhanh mà lại niệm dài dòng như thế?) Do vậy tông này chuyên niệm Tha Phật, những ý kiến gì khác chỉ ma pháp, nên cẩn thận![23]

Theo pháp sư Ấn Quang và sách của cư sĩ Ôn Quang Hi thời cận đại đều nói: Duy tâm Tịnh độ, tự tánh Di-đà, lời nói vốn không sai, nhưng cái sai ở đây chính là nơi người học không hiểu rõ nghĩa thật của nó, rồi lại thiên chấp một bên, cuối cùng đồng đi đến lục đạo. Người các tông chưa chứng đắc, chỉ chấp duy tâm tự tánh, cho rằng Tịnh độ Di-đà đều chẳng thật. Những hạng người này vốn không biết tông, thì làm gì biết Tịnh độ. Các bậc cổ đức Tịnh độ đã nói về duy tâm Tịnh độ, tự tánh Di-đà, chính là Tây phương Tịnh độ không tách rời duy tâm, đức Phật A-di-đà không rời tự tánh, tánh tướng, lý sự, nhân quả đều hiện rõ trong đó. Nếu như cho rằng học giả căn tánh chậm lụt khó mà lãnh hội thì còn có thể được; còn như cho rằng lời nói của cổ đức là sai thì không thể được. Sanh thì quyết định sanh, đi thì thật không đi, và sanh thật không sanh, đi thì quyết định đi. Những lời nói này đều là pháp ngữ biện minh lý sự, hà tất nghĩ suy toan tính. Chẳng qua người thời nay nhiều sự lý mà chưa hiểu rõ, do vậy cần phải xét theo sự mà nói, không thể chiếu theo lý mà trình bày, nhằm tránh sự hiểu nhầm, trở thành khoác lác rỗng tuếch.

———

[23] ibid., p740b20.

Luận Biện Về Tịnh Độ

LUẬN BIỆN VỀ TỊNH ĐỘ

Hoằng Nhất

Từ sau thời nhà Tống cho đến đầu đời Thanh là thời kỳ cực thịnh của Thiền tông, và cũng trong thời điểm này đã phát sinh nhiều sự nghi ngờ về Tịnh độ; thế rồi đến khi giai đoạn Thiền tông suy yếu, những mối nghi ngờ về Tịnh độ vẫn tiếp diễn ra. Do đó mà các vị Sư tổ cổ đức soạn thuật, thiết lập luận đề vấn đáp, nhằm xiển dương Tịnh độ, đồng thời loại trừ nhiều sự nghi ngờ trước đây, tránh dẫn đến bất đồng, sai lầm. Nếu để sự giảng giải truyền bá đó càng lâu, thì chỉ đưa ra nhận thức kiến giải của riêng cá thể! Cho nên chư Tổ tâm nguyện mong chấm dứt mối nghi ngờ, chứ không có ý phô trương lời hay và cũng là muốn trình bày chánh đạo mà thôi!

Hỏi: Đương thời, người hoằng dương tông Tịnh độ thường cho rằng chuyên trì một câu Di-đà, không cần phải học các Kinh, Luật, Luận khác. Như vậy là bài xích giáo lý, chỉ tán thán trì danh, chẳng phải chủ trương thái quá ư?

Trả lời: Người thượng căn, tuy trọn đời chuyên trì một câu thánh hiệu, nhưng tuyệt đối không bài xích giáo lý. Nếu như người thường, ngoài việc trì danh ra, họ còn học cả Kinh, Luật, Luận, tùy theo khả năng mình, đâu có thể phế bỏ. Như Linh Chi sớ chủ,[1] tuy soạn thuật sớ giải, cực lực tán thán trì

———

[1] Linh Chi sớ chủ 靈芝疏主 (1048-1116), sư người đời Tống, còn gọi là Luật sư Nguyên Chiếu. Ban đầu sư nương ngài Đông Tạng Huệ Giám

danh nhưng bản thân ngài cũng nghiên cứu Luật tạng sâu sắc, và thông cả pháp tướng Thiên thai v.v… Điều này cũng đủ để chứng minh rồi!

Hỏi: Có người cho rằng, người theo Tịnh độ tông, đa số là vứt bỏ duyên đời, vậy điều này phải tin thế nào?

Trả lời: Nếu tu Thiền tông, chỉ quán, hoặc mật chú… cần phải cắt đứt duyên đời, vào núi tu tập tĩnh lặng. Còn pháp môn Tịnh độ thì khác với các pháp môn này, không có người nào không thể học, không có xứ sở nào không thể học, sĩ, nông, công, thương đều an tâm với công việc của mình, tất cả cứ tùy đó phân chia (thời gian, công việc) mà tu trì Tịnh độ. Đối với người, việc, tất cả công đức làm lợi ích quần chúng, hết thảy tận lực tích tập hành trang tư lương hồi hướng để sanh về Tây phương, không nhất thiết phải vứt bỏ duyên đời!?

Hỏi: Ở trước nói rằng, người tu Tịnh nghiệp không nên bài xích giáo lý hay vứt bỏ duyên đời, vậy điều này không biết xuất xứ từ kinh luận nào?

Trả lời: Kinh luận giải thích rộng rãi nhưng chưa trình bày cụ thể, nay lược nêu ra vấn đề này. Kinh Phật quán vô lượng thọ[2] nói: Người muốn sanh về nước Cực lạc cần phải tu ba phước:

Một, hiếu thuận cha mẹ, phụng sự sư trưởng, từ tâm không giết hại, tu mười nghiệp thiện.

———

học luật, sau theo Thiền sư Thần Ngộ học giáo quán Thiên thai, nhưng chú trọng Luật học nhiều hơn. Năm 30 tuổi, sư đến trụ trì chùa Linh Chi ở Hàng Châu, chúng đệ tử gọi sư là Linh Chi tôn giả, và sư có sớ giải, chú thích những sách như Tứ phần luật hành sự sao tư trì ký, kinh Quán vô lượng thọ, A-di-đà v.v… nên sư còn có tên là Linh Chi sớ chủ.

[2] Kinh Phật Quán vô lượng thọ 1, T12n365, p341c08.

Hai, thọ trì Tam quy, đầy đủ các giới, không phạm oai nghi. Ba, phát tâm Bồ-đề, tin nhân quả một cách sâu sắc, tụng đọc Đại thừa, khuyến tấn hành giả.

Ba việc này được gọi là Tịnh nghiệp. Đây là chánh nhân tịnh nghiệp của chư Phật trong ba đời quá khứ, vị lai và hiện tại.

Kinh Vô lượng thọ dạy:[3] Phát tâm Bồ-đề, tu các công đức, vun bồi gốc đức hạnh, chí tâm hồi hướng, hoan hỷ tín thọ, tu hạnh Bồ-tát.

Hội Phát thắng chí lạc trong kinh Đại bảo tích nói:[4 Đức Phật bảo Bồ-tát Di-lặc rằng, Bồ-tát phát mười loại tâm: Một, đối với các chúng sanh luôn khởi tâm đại từ không làm tổn hại. Hai, đối với các chúng sanh luôn khởi tâm đại bi không gây bức não. Ba, đối với chánh pháp của chư Phật, luôn phát tâm thủ hộ không tiếc thân mạng. Bốn, đối với tất cả pháp luôn phát tâm nhẫn nại thù thắng không có chấp trước. Năm, ý tịnh, tâm vui, không tham lợi dưỡng cung kính tôn trọng. Sáu, mong cầu chủng trí Phật, đối với tất cả thời không có tâm quên mất. Bảy, đối với các chúng sanh luôn sanh tâm tôn trọng cung kính không có hạ liệt. Tám, không đắm trước luận thế tục, luôn sanh tâm quyết định đối với Bồ-đề phần. Chín, gieo trồng các căn lành, không có tâm tạp nhiễm thanh tịnh. Mười, đối với các đức Như Lai xả ly các tướng và luôn khởi tâm tùy niệm. Nếu người nào đối với mười loại tâm này, thành tựu nhất tâm, muốn vãng sanh thì được về thế giới Cực lạc, không có chuyện không vãng sanh.

Hỏi: Bồ-tát phải thường ở cõi Ta-bà, chịu khổ thay cho chúng sanh, cớ gì cầu sanh Tịnh độ?

———

[3] Kinh Vô lượng thọ 1, T12n360, p268a29.

[4] Kinh Đại bảo tích 92, T11n310, p528b23.

Trả lời: Khi ngài Linh Chi sớ chủ mới xuất gia, cũng thường giữ vững lập trường này, khinh chê phỉ báng Tịnh nghiệp, sau mang bệnh nặng, sắc lực tiều tụy ốm gầy, thần thức mê man, không biết sẽ đi về đâu. Đến khi hết bệnh, mới biết những lập trường trước đã sai lầm, do vậy khóc lóc thảm thương, tự thầm trách mình, bởi do tâm ban đầu của Bồ-tát chưa đạt được Vô sanh pháp nhẫn, chí tuy rộng lớn nhưng sức không kham nhiệm nổi. Như Luận Đại trí độ dẫn chứng: Phàm phu có tâm đại bi mà còn bị trói buộc thì không có chuyện nguyện sanh vào cõi ác cứu khổ cho chúng sanh. Ví như em bé không thể tách rời mẹ, như chim non cánh còn yếu, chỉ có chuyền cành. Người chưa chứng Vô sanh pháp nhẫn thì phải thường xuyên theo Phật.

Hỏi: Học giả của Pháp tướng tông muốn diện kiến Bồ-tát Di-lặc, chắc phải cầu sanh về Đâu-suất ư?

Trả lời: Không phải hoàn toàn như thế. Bồ-tát Di-lặc chính là pháp thân Đại sĩ, khắp nơi đâu đâu, bất cứ lúc nào cũng đều có mặt khắp, nội viện Đâu-suất có Di-lặc, thế giới Cực lạc cũng có Di-lặc, do vậy học giả của Pháp tướng tông không ngại cầu sanh Tây phương, đã sanh về Tây phương đều thấy đức Phật Di-đà và các bậc đại Bồ-tát, như thế không tốt hơn sao? Phẩm Phổ Hiền hạnh nguyện trong kinh Hoa nghiêm nói:[5] Đến rồi, liền thấy đức Phật A-di-đà, Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi, Bồ-tát Phổ Hiền, Bồ-tát Quán Tự Tại, Bồ-tát Di-lặc… Lại nữa, kinh A-di-đà[6] cũng có dạy:

Trong số đó có rất nhiều vị Nhất sanh bổ xứ, số nhiều đến nỗi không thể tính đếm được, chỉ có thể dùng số vô lượng vô

———

[5] Kinh Hoa nghiêm 40, T10n293, p846c13.

[6] Kinh A-di-đà 1, T12n366, p347b05.

biên a-tăng-kỳ để nói. Chúng sanh nghe rồi nên phát nguyện sanh về nước ấy. Vì sao vậy? Vì cùng hội hợp một chỗ với các bậc thượng nhân.

Căn cứ những đoạn kinh văn trích dẫn trên, thì người cầu sanh về Tây phương rất thù thắng. Cho nên Từ Ân giáo chủ đại sư Khuy Cơ[7] từng soạn kinh A-di-đà thông tán sớ 3 quyển và Sớ 1 quyển,[8] phổ cáo khuyến khích chúng sanh cùng về Cực lạc. Tất cả mô phạm phương thức đều ở trong hai tác phẩm đó, mọi người có thể nương tựa thực hành.

Hỏi: Đâu-suất gần hơn cho nên dễ sanh về, còn Cực lạc cách xa hơn mười vạn ức cõi Phật, nếu như muốn sanh về e không phải khó lắm sao?

Trả lời: Phẩm Phổ Hiền hạnh nguyện trong kinh Hoa nghiêm dạy: Trong một sát-na liền được vãng sanh về thế giới Cực lạc.[9] A-di-đà kinh nghĩa sớ của ngài Linh Chi dạy: Cách mười vạn ức cõi (Phật), phàm tình nghĩ xa, nhưng chỉ trong nháy mắt liền đến, mười phương tịnh uế cùng là một tâm, tâm niệm nhanh chóng không thể nghĩ bàn.[10] Quán xét những điều này thì không còn lo lắng lắm.

Hỏi: Nghe học giả Mật tông nói, nếu chỉ tu pháp môn Tịnh độ, niệm Phật cầu sanh Tây phương, thì dần dần giảm tuổi thọ, cuối cùng bị chết yểu, cho nên người tu Tịnh nghiệp cần kiêm cả học pháp trường thọ của Mật tông, cả hai hỗ trợ lẫn nhau, như thế không cần lo lắng gì, lời nói đó có chính xác không?

———

[7] Đại sư Khuy Cơ: xem cht. 119, tr. 71.

[8] A-di-đà kinh sớ 1 quyển (T37n1757, p310), A-di-đà kinh thông tán sớ 3 quyển (T37n1758, p329), ngài Khuy Cơ đều soạn thời Đường.

[9] Kinh Hoa nghiêm 40, p846c12.

[10] A-di-đà kinh nghĩa sớ 1, T37n1761, p359a28.

Trả lời: Từ xưa đến nay, người chuyên tu Tịnh nghiệp, phần nhiều là sống lâu, do nhờ niệm Phật mà tuổi thọ được kéo dài, lời nói đó có vẻ hơi khó tin. Đã phát tâm cầu sanh Tây phương, thì cần gì phải lo lắng đời này tuổi thọ dài ngắn. Nếu người nào còn lo lắng thì khó mà vãng sanh. Người đời sống lâu không quá trăm năm, Tây phương thì vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp, bậc trí luôn cân nhắc điều này và nên biết chỗ khinh trọng.

Hỏi: Có người nói pháp môn niệm Di-đà là pháp chuyên đưa đám chết; còn pháp môn (niệm Phật) Dược Sư có khả năng tiêu trừ tai nạn kéo dài mạng sống, chết nhất định sanh về cảnh giới phương Đông thanh tịnh, vậy không hơn sao?

Trả lời: Pháp môn Di-đà có lợi ích rất nhiều ngay trong đời sống hiện tại, điều này đã được các kinh luận trình bày rộng rãi, nay tôi xin thuật lại bốn câu chuyện mà chính tôi nghe, để chứng minh và xóa đi những mối nghi ngờ kia.

Chuyện thứ nhất: Người đui mắt được sáng lại

Phạm Cổ Nông người Gia Hưng, có người bạn tên là Đái Quân, từng tốt nghiệp trung học ở Nam Dương, Thượng Hải. Bỗng nhiên hai mắt ông ta bị mù, ông vô cùng lo lắng ưu phiền. Thấy thế, Cổ Nông mới khuyên ông ta niệm Phật A-di-đà, và giới thiệu ông đến ở chùa Báo Bổn, Bình Hồ, ngày đêm nhất tâm chuyên niệm. Cứ như thế, trải qua hơn một năm, hai mắt của ông sáng lại như cũ. Chuyện này Cổ Nông kể lại cho tôi nghe.

Chuyện thứ hai: Bệnh nặng mau lành

Hải giám Từ Úy Như ở trọ tại Kinh sư. Ông ta luôn lo lắng về chứng bệnh trĩ đã lâu ngày mà không hết. Một hôm ông có việc phải đi xa, do vậy cần nhờ vào sức người, hoặc xe

cộ. Nhưng khi đi xe, đường sá gập ghềnh, nên sau khi về đến nhà, bệnh trĩ thêm nặng, đau nhức thấu tận tim gan, trải qua bảy ngày không tài nào ngủ được. Bệnh đã nguy cấp, lúc đó ông mới sực nhớ đến phẩm Thập hồi hướng trong kinh Hoa nghiêm có nói đến việc chịu khổ thay cho chúng sanh, do đó ông y theo kinh văn mà phát nguyện, rồi nhất tâm chuyên niệm đức Phật A-di-đà, liền ngủ được yên giấc. Sau khi yên giấc, bệnh trĩ cũng hết, đến nay đã trải qua hơn mười năm, chưa từng tái phát. Việc này Úy Như kể cho pháp sư Ấn Quang nghe, tôi viết thư thăm hỏi, ngài nói việc đó là chính xác.

Chuyện thứ ba: Oan hồn không còn đến xâm hại

Thích Hiển Chân người Tứ Xuyên, tự là Tây Quy, khi còn tại gia từng làm chức huyện trưởng nhiều năm, giết hại rất nhiều thổ phỉ. Xuất gia không lâu, hằng đêm ông thường mộng thấy rất nhiều thổ phỉ, da thịt rách nát, mình mẩy máu me đầm đìa, phẫn nộ dữ tợn, tay cầm súng, đến trước ông ta đòi mạng. Thấy thế, ông rất sợ hãi, phát tâm dũng mãnh, chuyên niệm đức Phật A-di-đà, suốt cả ngày đêm không bao giờ nghỉ, ngay cả trong giấc mộng cũng trì niệm. Trong mộng thấy thổ phỉ, ông niệm danh hiệu Phật để khuyến khích giáo hóa chúng. Từ đó, trong mộng thổ phỉ dần dần được hòa thuận, sau vài tháng không còn thấy nữa! Tôi ở chung với Hiển Chân rất lâu, nên thường nghe thầy kể lại chuyện xưa, và thầy luôn tán thán công đức không thể nghĩ bàn của việc niệm Phật.

Chuyện thứ tư: Thoát khỏi ách nạn

Ngô Bích Hoa người Ôn Châu, siêng tu Tịnh nghiệp, đi, đứng, nằm, ngồi thường niệm thánh hiệu Di-đà. Vào hạ tuần tháng bảy, năm Nhâm Tuất (Dân Quốc) thứ 11, ở Ôn Châu nổi lên

mưa to gió lớn, làm cho nhà cửa, tường vách sập đổ rất nhiều. Đêm hôm đó, Bích Hoa nằm cạnh tường nhà, niệm thầm danh hiệu Phật rồi ngủ. Đến nửa đêm, tường bỗng nhiên sập, gạch ngói, bùn đất rơi rớt sát bên thân, người nhà nghĩ rằng ông đã bị đè chết, do đó mới đốc thúc mọi người cố gắng đào bới gạch đất tìm kiếm, nhưng thật lạ thay, thấy Bích Hoa vẫn an nhiên không hề hấn gì, miệng ông vẫn còn niệm Phật không ngớt. Xem kỹ từ mặt mày cho đến thân thể, không bị tổn thương tí nào, cho nên mới thán phục và cảm niệm ân Phật. Lúc đó, tôi đang ở chùa Khánh Phước, Ôn Châu, sau ngày bão tố phong ba, Bích Hoa đến chùa kể cho tôi nghe chuyện này.

Bích Hoa mới đầu theo cách mạng, sau vì chuyện như vậy mà tin Phật pháp rồi nỗ lực hoằng dương Phật pháp đến các tỉnh Bắc Kinh, Ôn Châu, Hàng Châu cùng các tỉnh Đông Bắc. Không những thế, ông còn làm những việc từ thiện giúp người nghèo khổ. Khi sắp lâm chung, niệm danh hiệu Phật, các căn thanh thản, chánh niệm rõ ràng, đến khi liệm trên đỉnh ông còn nóng, chắc đã vãng sanh về Cực lạc. Qua những chuyện trên còn gì để nghi ngờ!

Giảng Giải Luận Vãng Sanh Tịnh Độ, I. Giải Thích Đề

GIẢNG GIẢI

LUẬN VÃNG SANH TỊNH ĐỘ

Thái Hư

Giảng giải về bộ luận này được chia thành hai phần: 1. Giải thích đề. 2. Giải thích văn. Trong phần giải thích đề lại chia làm hai: Một, đề kinh luận; hai, dịch giải tên đề.

I. GIẢI THÍCH ĐỀ

1. Đề kinh luận:

Luận Vãng sanh tịnh độ[1] còn gọi là “Vô lượng thọ kinh Ưu-ba-đề-xá nguyện sanh kệ”.

Luận thì có Tông kinh luận và Thích kinh luận. Tông kinh luận, tông là chủ ý của kinh lập riêng thành luận. Thích kinh luận, là y cứ văn kinh để giải thích tạo luận. Bản luận này dựa vào “luận Vãng sanh Tịnh độ” để trình bày, đặt thành Tông kinh luận, và y cứ vào “Vô lượng thọ kinh Ưu-ba-đề-xá” để trình bày, mà lập ra Thích kinh luận. Thế nên trong tên đề vừa có tên luận vừa có tên kinh. Tên kinh “Vô lượng thọ” có thể chỉ chung cả ba kinh Tịnh độ: Phật thuyết Vô lượng thọ, Phật thuyết quán vô lượng thọ, Phật thuyết A-di-đà kinh.

“A-di-đà” là phiên âm từ tiếng Phạn (Amita), Trung Hoa dịch là “Vô lượng thọ”. Kinh A-di-đà tức là kinh Tiểu vô lượng thọ. Thông thường hay nói kinh Vô lượng thọ là chỉ cho Phật thuyết Vô lượng thọ kinh. Luận này y theo nghĩa của kinh Vô

———

[1] Vãng sanh tịnh độ luận, T26n1524, p230c13.

lượng thọ mà lập luận. Do vậy luận này mang tên Vô lượng thọ kinh luận.

“Vô lượng thọ” là danh hiệu Phật. Vì “A-di-đà” vốn có nghĩa “Vô lượng thọ”, “Vô lượng quang”, nhưng chủ yếu là lấy nghĩa “Vô lượng thọ”, cho nên trong các kinh phần nhiều dịch từ “A-di-đà” là “Vô lượng thọ”.

“Lượng” có bốn nghĩa: Một, lượng không gian, nghĩa là dài, rộng, dày nên gọi là lượng không gian. Và tính theo hình học của toán thì cũng nói là dài, rộng, dày. Hai, thời lượng, là dựa theo dài, rộng, dày, tức là phương lượng, như tính theo thời gian, từ một sát-na, một giờ, cho đến năm, tháng…, gọi là thời lượng. Ba, trọng lượng chính là phân, lượng, thù,[2] cân v.v… Bốn là số lượng, từ một đến hai, cho đến số a-tăng-kỳ.[3]

Sao gọi là “Vô lượng”? Những gì có thể nói được, có thể nghĩ được, đều liên quan đến “lượng” nêu trên. Nếu vượt qua các lượng đó thì ly ngôn thuyết tướng, ly tâm duyên tướng, nghĩa là “Ngôn ngữ đạo đoạn, tâm hành tịch diệt”,[4] tình cảnh không thể nghĩ bàn, gọi là “Vô lượng”.

“Thọ vô lượng”, nếu như lấy trăm ngàn năm, cho đến kiếp số để tính đếm tuổi thọ, những gì có thể tính đếm được thì không thể gọi là Thọ vô lượng. Thọ vô lượng không thể dùng ngôn ngữ hay ý tưởng để tính đếm, hay suy nghĩ được, mới gọi là Thọ vô lượng. Quang vô lượng… cũng vậy.

———

[2] Thù 銖: đơn vị đo lường thời cổ của Trung Quốc, bằng 1/24 lạng.

[3] A-tăng-kỳ 阿僧祇: Skt. asaṃkhya, hàm ý là số vô lượng, hoặc số cực lớn, là 1.10⁵⁹.

[4] Ngôn ngữ đạo đoạn, tâm hành tịch (xứ) diệt 言語道斷, 心行寂(處)滅: Ngôn ngữ dứt bặt, tâm hành vắng lặng. Nghĩa là Chân như pháp tính, không thể dùng lời nói để giảng giải, cũng chẳng phải chỗ Tư tuệ phân biệt mà biết được.

“Kinh”, thông thường gọi kinh là một trong ba tạng kinh điển của Phật. Ba tạng là “Kinh”, “Luật”, “Luận”. Những gì Phật nói, hoặc đệ tử Phật nói, được Phật ấn chứng đều gọi là “Kinh”; và trên khế hợp với lý của chư Phật, dưới khế hợp với căn cơ của chúng sanh thì gọi là khế kinh. Các vị đại Bồ-tát dựa theo nghĩa chính của kinh để phát huy sáng tác, hoặc y theo kinh văn chú thích tác thuật gọi là “Luận”. Còn “Luật” là những quy tắc, giới điều mà khi Phật còn tại thế chế định, để hàng đệ tử áp dụng tuân thủ tu tập trong đời sống sinh hoạt hằng ngày, gọi là “Luật”.

“Vô lượng thọ kinh”, tức là đề kinh. “Ưu-ba-đề-xá”[5] dịch ý là “Luận nghị”, thông thường gọi là “Nghị luận”. Hỏi đáp, phân tích, thảo luận rồi phát huy các yếu nghĩa đó thì gọi là “Luận”. Thế nên “Vô lượng thọ kinh Ưu-ba-đề-xá” tức là “Thích vô lượng thọ kinh luận”. Nhưng dựa theo nghĩa kinh trước làm kệ, tiếng Phạn gọi là: “Già-đà” (Gāthā), lược âm là “kệ”. Lập nghĩa từ trong kệ, mà phát nguyện vãng sanh gọi là “Nguyện sanh kệ”. Tông chỉ của luận này là nguyện sanh, nên gọi đủ “Vô lượng thọ kinh nguyện sanh kệ luận”. Nhưng trong đề luận nghĩa chính là “Vãng sanh tịnh độ luận”, hay gọi lược “Vãng sanh luận”.

Luận đề đã giải thích xong, tiếp tục trình bày về nghĩa Tịnh độ.

Độ tức là quốc độ, khác xa với nghĩa quốc gia. Danh từ quốc độ này chỉ thế giới mà nói. Thế giới theo kinh điển của Phật nói: Hư không vô biên, thế giới vô số. Điều này, trong tư tưởng xưa nay của Trung Quốc cho rằng phạm vi của quốc độ chỉ là trên trời dưới đất. Nếu loại bỏ tư tưởng trên trời

———

[5] Ưu-ba-đề-xá 優波提舍: Skt. Upadeśa.

dưới đất thì không có một quốc độ thế giới nào khác. Như vậy rất khó tương thông, chỉ nhờ vào thiên văn học hiện đại mới có thể tương thông nhau được. Dựa vào những thành tựu nghiên cứu của các nhà thiên văn đạt được, thì biết rằng trong thế giới Hỏa tinh có sự sống, trong hư không có nhiều tinh tú, mặt trời v.v…, đều là thế giới, cũng có sự sống, cho nên thế giới không có giới hạn. Với thế giới không hạn lượng này thì đương nhiên có rất nhiều sự khác biệt giữa khổ vui, sạch dơ hay tốt xấu… Trong đó, thế giới thanh tịnh, an lạc, trang nghiêm tốt đẹp chính là Tịnh độ. Từ đó cho ta thấy, Tây phương Tịnh độ dễ được Thiên văn học hiện đại chấp nhận. Trên đây là dựa theo tục đế để giảng về tướng Tịnh độ.

Còn thế giới Ta-bà[6] này là thế giới khổ, không phải là một thế giới trang nghiêm an lạc tốt đẹp. Ở trong thế giới đầy khổ não bức bách này, muốn cầu thoát khổ, vãng sanh về cõi An lạc, nếu như không tu Tịnh nghiệp thì không thể được! Nếu tu nghiệp nhân Tịnh độ thì được quả vui Tịnh độ. Trong thế giới Ta-bà có nhiều sự chênh lệch giữa sạch dơ, tốt xấu, khổ vui, nên đức Thích-ca đặc biệt chỉ ra một thế giới thanh tịnh, an lạc, thù thắng. Trong kinh Di-đà có nói: “Từ đây qua Tây phương cách mười vạn ức cõi Phật, có thế giới tên là Cực lạc”. Bình thường con người đối với thế giới Ta-bà còn có điều không thấy không biết, huống nữa là ngoài mười vạn ức cõi Phật lại nghe có một thế giới, tất nhiên họ cho là chuyện vu vơ hoang đường. Nhưng với con mắt trí tuệ của chư Phật nhìn thấy, thì chính xác có thế giới này giống như hiện tại

———

[6] Ta-bà 娑婆: Skt. sahā, còn gọi là Sa-ha沙訶…, dịch là Nhẫn, Kham nhẫn… là thế giới hiện thực, do đức Phật Thích-ca giáo hóa. Thế giới này chịu đựng nhiều phiễn não nên gọi là Nhẫn, hay chư Phật, Bồ-tát làm việc lợi lạc cho thế gian, chịu mọi thứ phiền não để biểu lộ lòng vô úy và từ bi của các ngài, cũng gọi là Nhẫn.

chúng ta thấy cái bàn. Do đó, đức Thích-ca khuyến khích dắt dẫn chúng sanh, hãy quán sát sự bức bách, thống khổ, đầy tai họa của thế giới này, mà phát khởi tâm niệm mong cầu sanh về thế giới Cực lạc, siêng tu Tịnh nghiệp, vãng sanh Tịnh độ.

Như vậy, về ý nghĩa vãng sanh đã được trình bày một cách cơ bản đơn giản, và dựa vào thiên văn của khoa học ngày nay chứng minh thêm cho mọi người dễ hiểu. Còn nếu y cứ vào thắng nghĩa đế trong pháp Phật để trình bày, thì cõi Phật hoàn toàn thanh tịnh đó chính là “Nhất chơn pháp giới”. Nó tách rời tất cả tướng, lìa mọi phân biệt để nói. Nhất chơn pháp giới hiện hữu khắp mọi nơi, ai cũng có đầy đủ nhưng không hiển hiện bởi vì nghiệp báo phiền não ngăn che, không thể tương ưng, khiến chúng sanh sống như mộng như huyễn, lưu chuyển mãi trong sanh tử. Nếu chúng ta có thể đốn phá nghiệp báo phiền não mộng huyễn này, thì nhất niệm giác ngộ, nhất niệm tương ưng với Tịnh độ.

Thế nên: “Vãng không chỗ vãng, sanh không chỗ sanh, đó mới chính nghĩa vãng sanh”. Như nói vãng sanh theo thế tục đế “Vãng thì quyết định vãng, sanh thì quyết định sanh”, do nhân tu Tịnh nghiệp, đến khi lâm chung, quyết định rời thế giới Ta-bà này, vãng sanh về thế giới Cực lạc Tịnh độ Tây phương.

Nếu hợp cả thắng nghĩa và thế tục đế để bàn về vãng sanh thì “Vãng không chỗ vãng, sanh thì quyết định sanh”. Người vãng sanh xét cho cùng thì lấy gì làm báo thể chân chánh để vãng sanh; nếu cho rằng trong thân xác của ta có một linh hồn… làm báo thể để vãng sanh, thì cái thuyết linh hồn đó đã bị Phật học đả phá từ lâu. Cái báo thể vãng sanh của thuyết Phật học, tức là thức a-lại-da, thức a-lại-da có mặt khắp nơi, không có chỗ nào mà không có. Người sanh vào trong quốc

độ này (Ta-bà), là do nghiệp lực năng sanh đã thành thục, cho nên mới thành tựu được báo thể ở quốc độ này. Như vậy, người tu Tịnh nghiệp thành thục được sanh về Tịnh độ, tức thành tựu báo thể sanh về Tịnh độ. Cho nên nói: “Vãng thì không chỗ vãng, sanh thì quyết định sanh”.

Lại nữa, nếu như báo thân đã thành tựu mà chưa xả bỏ mạng sống, là báo thân của thế giới này; nếu xả bỏ mạng sống mà vãng sanh về Cực lạc thì thành báo thân của thế giới Cực lạc. Đó chính là “vãng có chỗ vãng”. Nhưng mà năng sanh, sở sanh không có thực tại, xét cho cùng thì từ đâu sanh vào Ta-bà? Từ đâu sanh về Cực lạc? Nếu như từ tự sanh, chưa sanh tự thể còn không, thì sao có thể tự sanh? Nếu là tha sanh, lầm tự là tha, tự mình đã không sanh thì tha sao có thể sanh? Nếu không có nhân để sanh thì bằng với không sanh. Trung luận[7] có nói:

“Các pháp không tự sanh,

cũng không từ tha sanh,

không cộng, không (phải) không nhân,

thế nên nói không sanh”.

Cho nên nói “vãng có chỗ vãng”, mà “sanh không chỗ sanh”. Bốn câu trên đều không nghiêng chấp bên nào, nếu lìa chấp thì có thể tùy theo căn cơ phương tiện, thiết lập ngôn ngữ để trình bày.

2. Dịch giải tên đề:

Luận Vãng sanh tịnh độ, Bồ-tát Bà-tẩu-bàn-đậu[8] tạo, Tam tạng Bồ-đề-lưu-chi người Thiên Trúc dịch thời Nguyên Ngụy. “Bà-tẩu-bàn-đậu” là tên khác của Bồ-tát tạo luận, “Bồ-tát” là

———

[7] Trung luận 1, T30n1564, p2b06.

[8] Bà-tẩu-bàn-đậu 婆藪槃豆: Skt. Vasubandhu.

danh xưng chung, “Bà-tẩu” dịch là Thiên, Thế, Thế chủ, Thiên chủ, cho nên gọi Thế, hay Thiên. “Bàn-đậu” nghĩa là Thân, xưa dịch là Thế Thân, Thiên Thân. “Thiên Thân” là thân tộc của trời (thiên). Ngài Thế Thân có ba anh em. Anh của Thế Thân là Bồ-tát Vô Trước, em của ngài là Tôn giả Sư Tử Giác, cả ba đều là Bồ-tát xuất gia. Bồ-tát Thế Thân viết luận rất nhiều, nên ngài còn có hiệu là Thiên bộ luận sư. Ban đầu ngài học Tiểu thừa, nên viết 500 bộ luận Tiểu thừa, sau chuyển sang học Đại thừa, lại viết 500 bộ luận Đại thừa.

“Bồ-tát”,[9] “Bồ” nghĩa là “Bồ-tát tâm”; “Tát” tức là “Hữu tình”. “Bồ-đề” chính là “A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề”,[10] dịch nghĩa “Vô thượng chánh biến tri”. “Bồ-đề” tức là tên quả vị tu chứng “Vô thượng chánh biến tri”. Các hữu tình nếu phát nguyện thành Bồ-đề tức là “Bồ-tát”.

Người Trung Quốc vốn không hiểu rõ ý nghĩa Bồ-tát, lầm nhận Bồ-tát là những từ chỉ cho tượng Bồ-tát làm bằng cốt, xi-măng, điêu khắc, hoặc gỗ v.v..., mà nên hiểu rằng, Bồ-tát là người phát nguyện chứng đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, có nhiều công đức, vị lai sẽ thành Phật. Công hạnh của Bồ-tát có xa gần, trí tuệ có sâu cạn, cần phải trải qua các quả vị: Thập tín, là Bồ-tát mới phát tâm. Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, và Tứ gia hạnh vị[11] là Tam hiền Bồ-tát; Thập Địa là Thánh vị Bồ-tát. Thế Thân tức là Bồ-tát Tứ gia hạnh vị. Lịch sử ghi lại, khoảng 1.600 hay 1.700 năm trước,

———

[9] Bồ-tát 菩薩: Skt. bodhi-sattva, Pāli: bodhi-satta, dịch là Giác hữu tình, Đạo tâm chúng sanh… Hàm ý người có tâm cầu đạo rộng lớn.

[10] A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề 阿耨多羅三藐三菩提: Skt. anuttara-samyak-saṃbodhi.

[11] Tứ gia hạnh vị: Gia hạnh vị còn gọi Gia hạnh đạo…; Tứ gia hạnh vị còn gọi là Tứ thiện căn vị, tức chỉ cho 4 giai vị tu hành trước Kiến đạo, gồm: Noãn, Đỉnh, Nhẫn, Thế đệ nhất.

II. Giải Thích Văn

tại Ấn Độ, Bồ-tát Thế Thân viết luận này, nên nói là Bồ-tát Bà-tẩu-bàn-đậu tạo.

Đức Phật sanh ra ở Ấn Độ, thuyết pháp tại Ấn Độ, và Ngài dùng tiếng Phạn của Ấn Độ mà thuyết pháp, về sau các đệ tử cũng sử dụng Phạn văn v.v… loại văn tự Ấn Độ này mà kết tập kinh điển. Hiện nay kinh điển Hoa văn Trung Quốc hầu như đều dịch từ Phạn văn của Ấn Độ, đó là quá trình lịch sử phiên dịch. Nguyên Ngụy tức là thời Nam Bắc triều. Bắc triều lấy Ngụy làm tên nước, gọi Nguyên Ngụy là để phân biệt với Tào Ngụy. Thiên Trúc, Can Trúc đều là Ấn Độ.

Thời Nguyên Ngụy, ở Ấn Độ có pháp sư Bồ-đề-lưu-chi[12] thông đạt cả Tam tạng, ngài phiên dịch luận này, nên ghi là Nguyên Ngụy, Tam tạng Thiên Trúc Bồ-đề-lưu-chi dịch. Tiếng Phạn “Bồ-đề”, dịch là Giác. Lưu-chi, dịch là Ái, hoặc Hy; Bồ-đề-lưu-chi dịch là Giác Hy, Giác Ái — nghĩa là ái lạc, hy vọng.

II. GIẢI THÍCH VĂN

Trong phần giải thích văn được chia làm hai phần: 1. Kệ văn, 2. Luận văn. Kệ văn tức là quy định năm chữ thành một câu. Luận văn tức là tản văn (văn xuôi) sau bài kệ. Luận này không luận kệ văn hay luận văn, mà lấy hạnh tu năm môn vãng sanh Tịnh độ làm cương lãnh, kết cấu thành bài luận, nên luận này còn gọi là “Ngũ môn vãng sanh tịnh độ hạnh luận”. Kệ văn chia làm ba phần:

Một, Kính chủ của Pháp, trình bày sơ lược về ba môn trước. Hai, dựa vào kinh thuyết trình rộng rãi về môn Quán sát. Ba, thuật ý kệ, tổng kết môn Hồi hướng.

———

[12] Bồ-đề-lưu-chi 菩提流支: Skt. Bodhiruci.

1. KỆ VĂN[13]

A. Kính chủ của Pháp, trình bày sơ lược về ba môn trước:

Thế Tôn! Con nhất tâm,

quy mạng, khắp mười phương,

Vô ngại quang Như Lai,

nguyện sanh nước An lạc.

“Thế Tôn! Con nhất tâm quy mạng”, là “Con nhất tâm quy mạng đức Thế Tôn”. Đó là kính lễ vị Chủ thuyết pháp. “Kinh” là đích thân đệ tử nghe Phật nói, do đó khi kết tập ở đầu kinh thêm vào “Như thị ngã văn”. “Luận” là dựa vào kinh mà viết ra, kinh là do đức Phật nói, vì vậy khi tạo luận, phần đầu phải chí kính đức Phật. Tất cả giáo pháp đều do đức Thích-ca nói ra, cho nên ngài Thế Thân trước khi viết luận, phần đầu chí tâm kính lễ đức Phật Thích-ca. Như chúng ta trước khi tụng kinh hay giảng kinh, cần niệm: “Nam-mô Bổn sư Thích-ca Mâu-ni Phật”. Nam-mô tức là quy mạng. “Ngã” là đại danh từ, chúng ta thường nói ngã, là chấp có cái ngã thực tại. Còn Bồ-tát nói ngã chỉ là giả danh để tiện xưng hô. Luận Thành duy thức[14] có nói: “Do giả thuyết ngã pháp”, Phật và Bồ-tát nói về ngã đều do giả lập mà nói. “Nhất tâm” là thâu nhiếp tán tâm, tức là mình nhất tâm để quy mạng đức Thế Tôn. Đem thân mạng này quy kính đức Thế Tôn nên nói “Quy mạng”, là biểu hiện lòng chí kính cao tột. “Thế Tôn” là đấng tôn quý xuất thế gian, là danh hiệu chung của chư Phật. Nhưng đức Thế Tôn ở đây là chỉ cho đức Thích-ca, vì đức Thích-ca là vị chủ nói pháp. Nhưng mà Phật và Phật đạo đồng nhau, cung kính đức Thích-ca tức cung kính tất cả chư Phật khắp mười phương.

———

[13] Luận Vãng sanh 1, T26n1524, p230c17.

[14] Luận Thành duy thức 1, T31n1585, p01a20.

“Quy mạng” là mang ý nghĩa cung kính lễ bái. “Con nhất tâm quy mạng, khắp cả mười phương Vô ngại quang Như Lai” là môn Lễ bái. “Khắp mười phương Vô ngại quang Như Lai” là đức Phật A-di-đà, và cũng là lời tán thán ánh sáng vô lượng vô biên của đức Phật A-di-đà, là môn Tán thán. “Như Lai”, Như tức chân như thật tánh, chứng chân như thật tánh, thành Vô thượng chánh giác, đến độ thoát tất cả chúng sanh. Từ chân như thật tánh mà đến, không đến mà đến gọi là Như Lai. “Nguyện sanh về nước An lạc” là phát nguyện mong cầu vãng sanh về quốc độ An lạc, là môn Tác nguyện. Lễ bái là thuộc về thân nghiệp, tán thán thuộc về khẩu nghiệp, nguyện sanh là thuộc về ý nghiệp, như vậy là tu thanh tịnh ba nghiệp.

B. Y tướng kinh rộng nói môn Quán sát:[15]

Phần này được chia làm hai: 1. Muốn hiểu rõ cần phải dựa vào kinh giáo. 2. Quán sát các công đức.

1. Muốn hiểu rõ cần phải dựa vào kinh giáo:

Con nương Tu-đa-la,

tướng công đức chân thật,

nói kệ nguyện nắm giữ,

tương ưng lời Phật dạy.

Nói rõ tướng công đức, không phải tự thân mình thấy cũng không phải mình phỏng nói, mà dựa vào những lời dạy trong kinh Phật để nói.

“Tu-đa-la”,[16] dịch âm khác là “Tố-đát-lãm”, dịch nghĩa là “Khế kinh”, tức là đại pháp luôn khế lý hợp cơ. Nếu đứng

———

[15] Luận Vãng sanh 1, p230c19.

[16] Tu-đa-la 修多羅: Skt. sūtra, Pāli: sutta.

trên nghĩa rộng mà nói, thì “Tu-đa-la” là cùng “Luật” và “Luận”, còn đứng trên nghĩa hẹp mà nói thì chỉ là phần Trường hàng, Tán thuyết trong mười hai phần giáo.[17] Ở đây là nói theo nghĩa rộng.

Trong kinh đã trình bày nghĩa rộng, và cũng có nói đến công đức của chư Phật. Nay Bồ-tát Thế Thân chỉ căn cứ theo kinh Phật mà trình bày về tướng công đức của đức Phật A-di-đà. Kệ nói: “Tướng công đức chân thật”, vì lời nói của Phật là chân chánh, thành thật, không sai khác, không dối gạt. Trong kinh nói về Phật như vậy. Thế thì công đức của đức Phật A-di-đà đương nhiên là chân thật không có hư dối. Lại nữa, tướng công đức trang nghiêm của Tịnh độ là sự thành tựu từ quả vô lậu, lìa tất cả tướng điên đảo nhiễm ô. Đây là công đức vô lậu, xa lìa tất cả tướng, tức là nhất thiết tướng, nên gọi là “Tướng chân thật”. Nói kệ là đem tướng công đức được trình bày trong kinh tóm thâu lại trong kệ tụng. Kệ văn đó có chung một quan điểm với giáo pháp mà đức Phật đã nói, không trái nhau, không ngược nhau, cho nên kệ nói rằng:

Nói kệ nguyện nắm giữ

tương ưng lời Phật dạy.

2. Quán sát các công đức:

Phần này được chia làm ba: Thứ nhất, công đức thế giới. Thứ hai, công đức của Phật. Thứ ba, công đức của Bồ-tát.

Thứ nhất - công đức thế giới:

Quán tướng thế giới ấy,

hơn con đường ba cõi.

———

[17] Mười hai phần giáo: xem cht. 2, tr. 347.

(1). Môn quán sát: Chính là quán sát tướng công đức Y, Chánh trang nghiêm[18] ở nước Cực lạc của đức Phật A-di-đà. Trong đây đề cập đến sự quán sát công đức thế giới, phương pháp trước nhất là quán sát tướng công đức Y, Chánh trang nghiêm của thế giới Tây phương Cực lạc. Đây là kệ tụng công đức thế giới. Từ “Quán tướng thế giới ấy” cho đến “Nước Phật A-di-đà”, phối hợp với văn dưới đây của luận, gồm có 17 thứ công đức. Hai câu này là thành tựu công đức thanh tịnh đệ nhất. Nghĩa là thế giới Cực lạc Tây phương thù thắng hơn tướng thanh tịnh của ba cõi.

Rỗng suốt như hư không,

thênh thang không bờ bến.

(2). Lượng thành tựu công đức: Nghĩa là so lường sự thành tựu ở thế giới Cực lạc Tây phương rộng lớn như hư không, không có bờ bến.

Chánh đạo đại từ bi,

sanh căn lành xuất thế.

(3). Thành tựu tánh công đức: Nghĩa là cái nhân tánh của thế giới Cực lạc Tây phương là do thành tựu công đức thanh tịnh vô lậu xuất thế, chứ chẳng phải từ nghiệp lực hữu lậu nhiễm ô.

Sáng thanh tịnh trọn đầy,

như gương, như nhật nguyệt.

(4). Thành tựu công đức hình tướng: Nghĩa là hình tướng ở thế giới Cực lạc Tây phương chẳng phải hình tướng tối tăm không ánh sáng, mà ánh sáng thanh tịnh ở đó giống như gương sáng, như ánh sáng mặt trăng, mặt trời.

———

[18] Y, Chánh trang nghiêm: xem cht. 167, tr. 96.

Đầy đủ tánh ngọc báu,

trang nghiêm đẹp tuyệt vời.

(5). Thành tựu tất cả công đức: Nghĩa là đầy đủ bảy báu, là vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xa cừ, xích châu, mã não, cho đến trăm ngàn vô lượng trân báu, thành tựu công đức trang nghiêm thanh tịnh vi diệu.

Sáng rực rỡ không nhiễm,

chiếu thanh tịnh thế gian.

(6). Thành tựu công đức sắc tướng vi diệu: Rực rỡ là ánh sáng cực sáng, nghĩa là ánh sáng sắc tướng không ô nhiễm (vô cấu) ở thế giới Cực lạc Tây phương, có thể chiếu khắp cả thế gian.

Cỏ tánh báu công đức,

mềm mại mọc vây quanh,

chạm vào sanh vui thích,

hơn Ca-chiên-lân-đà.

(7). Thành tựu công đức xúc chạm: “Ca-chiên-lân-đà” là tên của một loại cỏ có lá rất nhỏ và mềm mại ở Ấn Độ. Ai tiếp xúc cỏ này thì có cảm giác vui thích. Nhưng nếu đem so với sự cảm giác với những ai chạm vào cỏ tánh báu công đức mềm mại ở thế giới Cực lạc Tây phương thì lại thua kém xa.

Hoa báu ngàn vạn loại,

phủ khắp ao, sông, suối.

Gió nhẹ thổi lá, hoa,

ánh sáng chiếu xen nhau.

Cung điện nhiều lầu gác,

quán mười phương không ngại,

mỗi cây ánh sáng khác,

lan can báu bao quanh.

Vô lượng báu đan xen,

như lưới khắp hư không,

âm thanh những quả chuông,

phát tiếng như diệu pháp.

(8). Thành tựu công đức trang nghiêm: Đầu bài tụng đã trình bày rõ về sự thành tựu công đức trang nghiêm trong nước. Giữa bài tụng trình bày rõ về sự thành tựu công đức trang nghiêm trên đất. Cuối bài tụng, trình bày rõ về sự thành tựu công đức trang nghiêm trong hư không.

Mưa hoa, y trang nghiêm,

vô lượng hương xông khắp.

(9). Thành tựu mưa công đức trang nghiêm: Nghĩa là trên trời mưa xuống y phục, hoa để trang nghiêm, có vô lượng hương thơm, xông khắp tất cả pháp giới.

Trí tuệ Phật thanh tịnh,

sáng rực như mặt trời,

xua ngu tối thế gian.

(10). Thành tựu công đức ánh sáng: Nghĩa là ánh sáng trí tuệ của đức Phật, thanh tịnh, sáng rực như mặt trời, không chỉ xua tan bóng tối thế gian, mà còn có năng lực phá trừ mọi tối tăm ngu si trong tâm của tất cả chúng sanh.

Tiếng Phạm vang rất xa,

mười phương đều cùng nghe.

(11). Thành tựu công đức tiếng: Nghĩa là tiếng vi diệu của đức Phật, khắp cả mười phương đều nghe. Nếu tìm tận cùng của tiếng vang đó, thì không bao giờ thấy được.

Chánh giác A-di-đà,

Pháp vương khéo giữ gìn.

(12). Thành tựu chủ công đức: “Chánh giác A-di-đà” tức là “A-di-đà chánh giác”, chính là đức Phật A-di-đà. Đức Phật A-di-đà là vị giáo chủ của thế giới Cực lạc, là vua trong giáo pháp.

Như Lai, chúng hoa tịnh,

sinh từ hoa Chánh giác.

(13). Thành tựu công đức quyến thuộc: Có chủ tất có bạn, nghĩa là các vị đại Bồ-tát và chúng sanh, vãng sanh chín phẩm làm bạn với đức Phật A-di-đà, đều từ hoa Chánh giác của đức Phật A-di-đà biến hóa mà sanh ra.

Mến mộ pháp vị Phật,

ăn bằng thiền tam-muội.

(14). Thành tựu công đức thọ dụng: Chúng ta thường nghe: “Pháp hỷ sung mãn”, tức là câu “Mến mộ pháp vị của Phật” (Ái lạc Phật pháp vị), hay “Thiền duyệt vi thực”, là câu “Ăn bằng thiền tam-muội” (Thiền tam-muội vi thực). Mến mộ pháp Phật, là đã đạt được hương vị hướng đến giác ngộ, rồi dùng pháp vị đó nuôi dưỡng tuệ mạng.

“Thiền”, tiếng Phạn dịch đủ là “Thiền-na”,[19] nghĩa “Tĩnh lự”; “Tam-muội” dịch là “đẳng trì”, bình đẳng thọ trì an ổn trong tâm mình, khiến xa lìa hôn trầm và trạo cử, thông thường gọi là “định”.

Thân tâm lìa phiền não,

hưởng an vui vĩnh viễn.

(15). Thành tựu công đức không có các nạn: Nghĩa là trong thân tâm không có các khổ nạn. Như kinh Di-đà có dạy:

———

[19] Thiền-na 禪那: Skt. dhyāna.

“Chỉ thọ hưởng mọi vui thích, chứ không có các thứ khổ, nên gọi là Cực lạc.”

Cõi thiện căn Đại thừa,

bình đẳng không tỵ hiềm,

người nữ cùng căn khuyết,

và Nhị thừa không sanh.

(16). Thành tựu môn đại nghĩa công đức: Ở đây có nói đến người nữ không thể vãng sanh là ý nói: chúng sanh khi sanh vào thế giới Cực lạc Tây phương không có tướng người nữ. Do người không hiểu rõ nghĩa này cho nên mới lầm hiểu người nữ không được vãng sanh về Tây phương. Như vậy thì người nữ niệm Phật chẳng lẽ lại uổng công vô ích ư? Chúng ta phải hiểu rằng, những ai sanh về thế giới Cực lạc Tây phương đều đầy đủ 32 tướng đại Bồ-tát, không có người nữ, không có người khiếm khuyết các căn và hàng Nhị thừa không đủ phước báo, chứ chẳng phải nói là cõi này hay cõi khác, người nữ, người căn khuyết và hàng Nhị thừa không sanh về Cực lạc. Ai đã sanh về Cực lạc, tuy có khác biệt phàm phu, Nhị thừa, nhưng đều tiến đến Đại thừa, rốt ráo thành Phật. Thế nên thế giới Cực lạc Tây phương là sự thành tựu từ thiện căn vô lậu Đại thừa.

Do vậy, thế giới thiện căn Đại thừa không những không có thể tánh của người nữ, người căn khuyết và hàng Nhị thừa, mà ngay cả tên gọi người nữ cũng hoàn toàn không có, chỉ có danh xưng Bồ-tát A-bệ-bạt-trí.[20]

Bàn rộng về Tịnh độ, không chỉ có Tịnh độ của đức Phật A-di-đà mà chư Phật, Bồ-tát mười phương đều có Tịnh độ. Như

———

[20] A-bệ-bạt-trí 阿鞞跋致: Skt. avinivartanīya, avaivartika, avi-vartika, dịch không thoái chuyển.

vậy thì cớ gì chư Phật lại an lập Tịnh độ? Đức Phật Thích-ca vì căn cơ nào mà nói pháp môn Tịnh độ? Ở đây là vì người tu Tịnh độ, như một vấn đề cần giải đáp cấp bách, xin được trình bày dưới đây:

Ở đời có người vì sợ nhân ác phải hứng chịu quả báo trong hiện tại mà cầu sanh về Tịnh độ. Có người vì đời sống đói khát, khốn khổ bức bách mà cầu sanh về Tịnh độ. Có người vì sợ sự bức bách của các khổ như già, bệnh v.v… mà cầu sanh về Tịnh độ. Tất cả những nguyên nhân trên đều mang tâm lý “tránh khổ để hướng đến chỗ vui”, do động cơ đó mới mong vãng sanh về Tịnh độ. Nếu xét kỹ thì chư Phật an lập Tịnh độ, đức Thích-ca Thế Tôn nói pháp môn Tịnh độ, tuy phù hợp với tâm lý của chúng sanh chán khổ thích vui, nhưng đó chẳng phải ý chính mà chư Phật kiến lập tuyên nói Tịnh độ. Ý chính của chư Phật là vì những ai phát tâm Đại thừa Bồ-tát mà an lập tuyên nói.

Tâm chúng sanh phàm phu tránh khổ tìm vui chỉ biết tìm đến thú vui, chứ không phải mong cầu cắt đứt sanh tử vĩnh viễn. Như nhàm chán lìa nỗi khổ ở ba đường ác, bảo hộ duy trì đời sống con người không bị mất; nhàm chán xa lìa nỗi khổ của đời người mà cầu sanh thiên; vì chán nỗi khổ Dục giới mà cầu sanh về Sắc giới; vì chán khổ Sắc giới mà sanh lên Vô sắc giới. Như thế chỉ cần áp dụng pháp Nhân, Thiên thừa trong Phật pháp như tu năm giới, thập thiện, bát định[21] thâu nhiếp. Trì năm giới, có thể bảo hộ đời người không mất; tu thập thiện, bát định được sanh thiên thì cần gì chư Phật an lập Tịnh độ? Và đức Thích-ca nói pháp môn Tịnh độ làm gì?

———

[21] Bát định (tám định): Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền, Không xứ thiên định, Thức xứ thiên định, Vô sở hữu xứ thiên định, Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên định.

Đến như hàng Nhị thừa “Quán ba cõi như lao ngục, thấy sanh tử như oan gia” cho nên mới cầu ra khỏi ba cõi, cắt đứt sanh tử vĩnh viễn; như thế chỉ cần hiểu rõ ba cõi là khổ, chúng sanh bất tịnh, vô thường vô ngã… dựa vào tứ niệm xứ, khởi tứ chánh cần, bát chánh đạo, ba mươi bảy pháp phần Bồ-đề, siêng năng tu tập tinh tấn trong một đời, tuy chưa đạt được quả A-la-hán nhưng chắc chắn chứng quả Tu-đà-hoàn, vĩnh viễn không còn thoái chuyển, và các thống khổ phiền não sanh tử cũng không cần dựa vào pháp môn Tịnh độ để cầu vãng sanh Tịnh độ. Như Phật pháp Tiểu thừa ở Tích Lan, Miến Điện… họ chỉ chuyên cầu đắc quả A-la-hán, liễu thoát sanh tử, nên những nơi đó không có pháp môn Tịnh độ.

Từ đó suy ra cho chúng ta thấy, sở dĩ chư Phật an lập Tịnh độ, đức Thích-ca tuyên nói Tịnh độ, chẳng phải vì hàng Nhị thừa, phàm phu, mà vì chúng sanh có căn tánh Đại thừa, lắng nghe pháp Phật, không mong cầu phước báo an lạc đời sau, không tính toán thoát khỏi khổ não sanh tử ba cõi, mà vì phát tâm Đại thừa, độ hết tất cả chúng sanh, nên Phật mới an lập và tuyên nói Tịnh độ.

Người phát tâm Đại thừa, hiểu rõ đạo lý các pháp duyên sanh, biết tất cả pháp là từ các duyên sanh, cho nên một pháp tức là tất cả pháp. Chúng sanh là từ các duyên sanh nên một chúng sanh tức là tất cả chúng sanh, nếu lìa tất cả chúng sanh thì không có ngã riêng biệt, như thế là muốn tất cả chúng sanh đều cùng thành Phật. Do đó mới phát khởi đại nguyện độ hết tất cả chúng sanh, cùng thành Phật đạo, tuyệt đối không tách rời tất cả chúng sanh để tự mình thoát khỏi sanh tử. Vì chúng sanh tức là vì mình, vì mình tức là vì chúng sanh, chứ không có sự riêng biệt giữa chúng sanh và ta.

Cho nên kinh nói: “Không tướng ngã, không tướng nhân, không tướng chúng sanh, không tướng thọ mạng”,[22] không thể tách rời chúng sanh để độ thoát chính mình. Bồ-tát đã lấy tất cả chúng sanh làm đồng thể không hai, mà phát nguyện đại bi độ hết tất cả chúng sanh.

Nhưng muốn thực hiện nguyện này một cách viên mãn, phải chứng đắc quả vị Chánh đẳng chánh giác. Bằng không, dù có nguyện cũng không thể làm được gì. Và muốn phát tâm đại bi để độ hết chúng sanh khắp cả hư không pháp giới, thì phải đoạn trừ tận gốc phiền não, tu học vô lượng pháp môn, thành tựu quả vị Phật, đầy đủ vô lượng phước đức trí tuệ trang nghiêm, nhưng phải trải qua ba đại a-tăng-kỳ kiếp, dấn thân vào vô lượng pháp giới, độ vô số chúng sanh, nếu chỉ trong một đời thì không thể nào làm được. Luận Khởi tín[23] nói:

“Thành tựu được lòng tin, nhập vào tu chánh định, phải trải qua mười ngàn đại kiếp.”

Thành tựu được lòng tin Đại thừa còn khó đến như vậy, huống nữa là quả vị Phật!

Thành Phật không phải chỉ một đời làm được, mà từng phát tâm Đại thừa, tu hành lục độ. Khi tu lục độ, biết bao nhiêu chướng duyên, làm thoái lui tâm Đại thừa, rồi đưa đến nguy hiểm, mất cả tâm Đại thừa. Trong khi đó, mạng người ngắn ngủi, bất chợt vô thường ập đến, hoặc sanh lên cõi vui sướng, hoặc đọa vào chốn khổ sở, rồi lại mê muội, mất tâm Đại thừa, làm nguy hiểm đến tâm Bồ-đề. Bởi có những ác duyên như thế, Bồ-tát tuy đã phát tâm Đại thừa, tâm Bồ-đề, nhưng muốn giữ gìn duy trì không cho tâm bị thoái thất là không dễ tí nào.

———

[22] Kinh Kim cang bát-nhã ba-la-mật 1, T8n235, p750b15.

[23] Luận Khởi tín 1, T32n1666, p580b25.

Chư Phật vốn có nguyện là luôn luôn hộ niệm cho các vị Bồ-tát, như kinh Kim cang[24] dạy: “Đức Như Lai khéo hộ niệm cho các vị Bồ-tát”. Đối với các vị Bồ-tát đã phát tâm Đại thừa mà chưa đạt đến Bất thoái, thì nên dùng pháp nào để từ bi hộ niệm, khiến cho vị Bồ-tát đó không bị nguy hiểm mất tâm Đại thừa? Chư Phật vì muốn hộ niệm cho các vị Bồ-tát đã phát tâm Đại thừa nhưng chưa đạt đến Bất thoái, mà an lập quốc độ thanh tịnh trang nghiêm, Bồ-tát có duyên với quốc độ nào, thì phát nguyện vãng sanh về quốc độ đó, tùy theo tâm niệm phát nguyện mà phát khởi lòng tin quyết định, tâm luôn chuyên nhất, đến khi lâm chung, tùy theo sở nguyện liền được vãng sanh về Tịnh độ, nghe pháp đạt đến Bất thoái, rồi trở lại độ hết tất cả chúng sanh.

Nếu như chư Phật không an lập Tịnh độ, làm chỗ nương tựa cho Bồ-tát phát tâm Đại thừa, không may bị thoái thất, sẽ tan biến luống uổng các công đức đã tu trước đây như: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Thế nên Bồ-tát nhất định lấy Tịnh độ làm chỗ nương tựa, mới không bị thoái thất tâm Đại thừa, tâm Bồ-đề, và kể cả công đức trước đây cũng không bị mất. Đây là chánh nghĩa mà đức Phật A-di-đà cùng với chư Phật mười phương thành lập Tịnh độ; đó cũng là nghĩa chân chánh mà đức Thích-ca tuyên nói pháp môn Tịnh độ. Người tu pháp môn Tịnh độ cần phải chú ý và hiểu rõ nghĩa này một cách sâu sắc.

Chúng sanh nguyện an lạc,

tất cả được đầy đủ.

Nên con nguyện vãng sanh,

về cõi Phật Di-đà.

———

[24] Kinh Kim cang 1, p748c26.

Hai câu đầu tức là thành tựu tất cả sự mong cầu công đức thứ 17. Nghĩa là thế giới Cực lạc Tây phương đáp ứng hết tất cả, nếu như chúng sanh nguyện an vui, thì tất cả đều được đáp ứng đầy đủ. Hai câu sau là kết lại nguyện vãng sanh.

Thứ hai - công đức của Phật:

Đài hoa tịnh, vi diệu,

vô lượng đại bảo vương.

(1). Trước hết là quán công đức cõi Phật, có mười bảy thứ công đức, làm y báo trang nghiêm. Trong đây quán công đức của Phật, cùng với quán công đức Bồ-tát, và quán chánh báo công đức trang nghiêm ở cõi Cực lạc. Nếu y theo luận văn thì quán công đức của Phật gồm có tám thứ. Hai câu kệ trên ca ngợi tòa trang nghiêm thứ nhất, nghĩa là dùng vô lượng hoa đẹp bằng trân bảo quý giá, kết thành tòa ngồi bằng đài hoa thanh tịnh vi diệu.

Ánh sáng dài một tầm,

sắc đẹp hơn quần sanh.

(2). Thân trang nghiêm: “Phật A-di-đà”, dịch là “Vô lượng quang”; câu trên nói một tầm, tức là nói từ quốc độ của chúng sanh mà quán sát đến ánh sáng của đức Phật Thích-ca.

Tiếng Như Lai vi diệu,

Phạm âm vang mười phương.

(3). Miệng trang nghiêm: Khi đức Như Lai nói ra, khắp cả mười phương đều nghe.

Đồng đất, nước, lửa, gió,

hư không không phân biệt.

(4). Tâm trang nghiêm: Nghĩa là tâm của đức Phật bình đẳng giống như năm đại, không có phân biệt.

Chúng trời, người bất động,

biển trí thanh tịnh sanh.

(5). Chúng trang nghiêm: Nghĩa là chúng trời, người không dao động, đều từ biển trí thanh tịnh của đức Phật A-di-đà mà sanh ra.

Như núi chúa Tu-di,[25]

thắng diệu không gì sánh.

(6). Thượng thủ trang nghiêm: Nghĩa là các bậc thượng thủ làm bạn với đức Phật A-di-đà, giống như núi chúa Tu-di, thù thắng vi diệu, không có gì sánh bằng.

Chúng trời, người trượng phu,[26]

nhiễu quanh, kính chiêm ngưỡng.

(7). Chủ trang nghiêm: Bậc giáo chủ xuất hiện giữa chúng bạn này, chính là đức Phật A-di-đà, là vị pháp chủ được trời, người… cung kính nhiễu quanh, chiêm ngưỡng tán thán.

Quán sức bổn nguyện Phật,

thật không gì vượt qua,

mau chóng được đầy đủ,

biển lớn báu công đức.

(8). Làm trụ trì trang nghiêm không có hư dối: Nghĩa là những ai thấy được ánh sáng của đức Phật, nghe danh hiệu Phật đều có thể mau chóng chứng đắc Chánh đẳng chánh giác.

———

[25] Núi chúa Tu-di 須彌山王: Tu-di, Skt. Sumeru, Hán dịch là Diệu cao sơn… Vốn là tên núi trong thần thoại Ấn Độ, được sử dụng trong vũ trụ quan của Phật giáo, cho rằng đây là ngọn núi cao đứng sừng sững ở giữa một Tiểu thế giới. Về tên núi này có thể là ký ức từ một nền văn minh xa xưa đã mất, đó là nền văn minh Sumer trên vùng Lưỡng hà (Mesopotamia), phía nam Irak ngày nay.

[26] Trượng phu: xem cht. 50, tr. 209.

Nếu như không gặp ánh sáng, không nghe danh đức Phật thì không thể thành Phật.

Thứ ba - công đức của Bồ-tát:

Nước An lạc thanh tịnh,

thường chuyển pháp thanh tịnh,

Hóa Phật, hóa Bồ-tát,

như mặt trời đứng vững,

trên đỉnh núi Tu-di.

Sáng trang nghiêm không nhiễm,

một niệm và một thời,

chiếu khắp các hội Phật,

lợi ích các quần sanh.

Trời mưa, nhạc, y đẹp,

diệu hương,… đều cúng dường

tán thán công đức Phật,

không có tâm phân biệt.

Thế giới nào không có,

công đức báu pháp Phật,

Tôi đều nguyện đến đó,

dạy Phật pháp như Phật.

Căn cứ luận văn trên, ta có thể nói Bồ-tát có bốn thứ công đức thành tựu việc tu hành chân chánh.

Bài tụng đầu nói hóa thân của Bồ-tát khắp cả mười phương, còn báo thân đứng vững như núi Tu-di không lay động, tức là “Đối với một cõi Phật, thân không lay động mà còn hóa độ khắp mười phương”.

Bài tụng thứ hai nói ứng hóa thân của Bồ-tát, dù bất cứ lúc nào cũng nhất tâm niệm, phóng ánh sáng lớn, chiếu sáng khắp mười phương, làm lợi lạc hữu tình.

Bài tụng thứ ba nói Bồ-tát bằng mọi cách làm cho trời mưa âm nhạc, hương hoa, y phục để cúng dường tán tụng tất cả chư Phật, không thiếu sót một cõi nào. Cũng giống như sự phát tâm cúng dường rộng rãi của Bồ-tát Phổ Hiền. Kinh Di-đà[27] nói:

“Ai nấy đều dùng lẵng đựng đầy các loại hoa đẹp đẽ, vi diệu, đem cúng dường mười vạn ức Phật khắp các cõi, nhưng đến giờ cơm trưa, tất cả đều trở về cõi của mình”.

Bài tụng thứ tư nói không chỉ thế giới có Phật mới trên cầu Phật đạo mà ngay cả thế giới không có công đức Phật cũng dưới hóa độ chúng sanh, như 32 ứng thân của Bồ-tát Quán Thế Âm. Đại sư Ngẫu Ích thời nhà Minh, tu hạnh Bồ-tát, có người đến hỏi: Ngài có nguyện gì? Ngài trả lời: Tôi có hai nguyện: Một, đem những công đức mà tôi tu được hồi hướng vãng sanh về cõi Tịnh độ. Hai, nguyện sau khi sanh về Tịnh độ thành tựu bất thoái, khi đó vào trong địa ngục độ hết tất cả chúng sanh. Trong tâm ở đây là muốn nói đến người tu Tịnh độ, nếu với tâm phàm phu “tránh khổ để hướng đến chỗ vui sướng”, hoặc tâm của hàng Nhị thừa tự độ mà mong cầu vãng sanh về Tịnh độ, thì không tương ưng với Tịnh độ. Tuy Phật nói Tịnh độ có vẻ đồng cảm với tính tâm lý phàm phu… mong cầu vãng sanh nhưng đó chẳng phải bổn ý của Phật.

C. Thuật ý kệ tổng kết môn hồi hướng:[28]

Tôi làm luận nói kệ,

nguyện thấy Phật Di-đà,

cùng tất cả chúng sanh,

vãng sanh nước Cực lạc.

———

[27] Kinh Di-đà 1, T12n366, p347a09.

[28] Luận Vãng sanh 1, p231b05.

Hai câu đầu nói rõ tông chỉ viết luận nói kệ, vì nguyện vãng sanh về Tịnh độ mà làm kệ, nên tựa luận có viết: “Nguyện sanh kệ”.

Hai câu sau nói rõ về môn hồi hướng: Nói rằng Bồ-tát dùng tâm đại bi để tu Tịnh độ, không những Bồ-tát cầu vãng sanh về Tịnh độ mà còn muốn cùng tất cả chúng sanh vãng sanh về thế giới An lạc thanh tịnh. Vì thế nên đem công đức tu niệm Phật, hồi hướng đến tất cả chúng sanh, khiến cùng sanh về Tịnh độ.

Chương cú Tu-đa-la Vô lượng thọ, tôi dùng kệ nói một cách tổng quát đã xong.

Lời trên là nói tổng kết bài kệ đã xong. “Tu-đa-la Vô lượng thọ” là chỉ cho ba kinh Vô lượng thọ của Tịnh độ. Nói nghĩa trường hàng, tán thuyết (giảng nghĩa) trong kinh Vô lượng thọ, nay Thế Thân tôi dùng kệ tổng kết và trình bày đã xong.

2. LUẬN VĂN

Phần này được chia làm hai: Một, nêu chung. Hai, giải thích rộng.

A. Nêu chung:[29]

Luận rằng: Kệ nguyện này nói rõ nghĩa gì? Là quán thế giới An lạc, thấy đức Phật A-di-đà, và nguyện sanh về quốc độ ấy.

Ở đây là lấy hết thể vấn đáp nêu ra để hỏi, mở ra tông chỉ nói bằng kệ. “Luận” tức “Nghị luận”, dựa vào lý để thảo luận nghiên cứu gọi là “Luận”.

B. Giải thích rộng:

———

[29] ibid., p231b08.

Phần này được chia làm bốn: 1, chỉ chung năm môn. 2, quán sát riêng biệt một cách kỹ lưỡng. 3, khéo léo hồi hướng. 4, tổng kết nói rõ năm môn.

1 - Chỉ chung năm môn:[30]

Thế nào là quán? Thế nào là sanh lòng tin? Nếu thiện nam, thiện nữ nào tu hành thành tựu được năm môn niệm Phật, thì nhất định sẽ sanh về nước An lạc, và được diện kiến đức Phật A-di-đà. Thế nào là năm niệm môn? Một, lễ bái môn. Hai, tán thán môn. Ba, tác nguyện môn. Bốn, quán sát môn. Năm, hồi hướng môn.

Ở đây liệt kê chung năm môn.

Thế nào gọi là quán? Tức là ba pháp quán sát trong môn quán sát. Thế nào gọi là tin? Là dựa vào sự quán sát công đức chân thật ở Tịnh độ mà sanh lòng tin.

Năm môn niệm Phật tức là năm thứ hạnh môn vãng sanh về Tịnh độ.

Bình thường nói niệm Phật là niệm danh hiệu Phật. Ở đây hiểu lầm nghĩa của chữ niệm, nghĩa là khi chúng ta niệm, là nhớ rõ tướng công đức của chư Phật…, gọi chung là niệm, chứ không phải chỉ miệng niệm mới gọi là niệm Phật.

Thế nào gọi là lễ bái? Thân nghiệp lễ bái đức Phật A-di-đà Như Lai Ứng chánh biến tri, tức là sanh khởi ý niệm về cõi ấy.

Dưới đây giải thích riêng năm môn:

Thứ nhất, môn lễ bái: Chư Phật đều có mười danh hiệu chung: Như Lai, Ứng cúng, Chánh biến tri…, những danh hiệu đó đều trong mười hiệu. “Như Lai” như đã giải thích ở trước,

———

[30] ibid., p231b09.

“Ứng Cúng” do chư Phật dứt sạch phiền não, viên mãn tất cả công đức, đáng được thọ nhận sự cúng dường của trời, người. “Chánh biến tri” là để phân biệt giữa “bất tri”, “tà tri”, “biến tri’, “bất viên mãn tri” của phàm phu ngoại đạo, Nhị thừa, Bồ-tát, cho nên gọi là “Chánh biến tri”. “A-di-đà Như Lai”, “A-di-đà Ứng cúng”, “A-di-đà Chánh biến tri’, đều chỉ cho đức Phật A-di-đà. Từ thân nghiệp lễ bái đức Phật A-di-đà, nên thân này có thể vãng sanh về cõi đức Phật A-di-đà.

Thế nào gọi là tán thán? Là xưng danh hiệu đức Như Lai. Như ánh sáng tướng trí của đức Như Lai ấy, như danh nghĩa ấy, chúng ta muốn tương ưng phải tu hành như thật.

Thứ hai, môn tán thán: Đem ngữ nghiệp xưng dương tán thán đức Di-đà Như Lai. Ánh sáng của đức Phật là do từ trí thanh tịnh vô lậu mà phát ra, nên nói “Ánh sáng tướng trí”. “Danh” là chủ thể giải thích, “nghĩa” là đối tượng giải thích, tức giải thích danh hiệu Như Lai và biểu đạt công đức của Như Lai; đồng thời xưng danh hiệu Như Lai cũng chính là xưng dương tất cả công đức của Như Lai. Nếu muốn tương ưng cùng với công đức chân thật, xưng hiệu Như Lai mà không tu hành như thật thì không đạt được gì. Vì vậy mà nói: “Như danh nghĩa ấy, chúng ta muốn tương ưng phải tu hành như thật.” Và tán thán cũng để nhập vào chúng hội, thấy Phật và nghe pháp.

Thế nào là tác nguyện? Tâm thường phát nguyện: Nhất tâm chuyên niệm, nhất định vãng sanh về nước An lạc, và tu hành hạnh Xa-ma-tha như thật.

Thứ ba, môn tác nguyện: Tác có nghĩa là phát khởi; phát khởi nguyện vãng sanh. “Xa-ma-tha”,[31] dịch là “chỉ”. Hành giả tu

———

[31] Xa-ma-tha: xem thêm cht. 72, tr. 52.

Tịnh độ là phát nguyện vãng sanh, do đó trong lòng hành giả chỉ nghĩ (niệm): “Nhất định vãng sanh về nước An lạc” chứ không nghĩ gì khác, ngoài ra còn siêng tu hạnh Xa-ma-tha, giúp tâm chuyên chú vào cảnh quốc độ An lạc, không để tâm giong ruổi vào cảnh trần năm dục.

Thế nào gọi là quán sát? Tức là quán sát bằng trí tuệ, chánh niệm để quán sát cõi ấy, và tu hành Tỳ-bà-xá-na như thật. Quán sát có ba cách: Một, quán sát công đức trang nghiêm ở cõi Phật ấy. Hai, quán sát công đức trang nghiêm của đức Phật A-di-đà. Ba, quán sát công đức trang nghiêm của các vị Bồ-tát.

Thứ tư, môn quán sát: Nếu như muốn vận dụng trí tuệ quán sát ba thứ công đức chân thật đó, thì phải tu hành Tỳ-bà-xá-na như thật. “Tỳ-bà-xá-na”,[32] dịch là “Quán”. Nếu vận dụng Tỳ-bà-xá-na quán công đức chân thật, thì hành giả cũng được công đức như thật mà quyết định vãng sanh.

Thế nào gọi là hồi hướng? Không xả bỏ chúng sanh đang chịu khổ não, tâm thường tác nguyện, hồi hướng làm đầu, thành tựu tâm đại bi.

Thứ năm, môn hồi hướng: Hành giả tu pháp môn Tịnh độ cần xác định rằng, ta cùng chúng sanh đồng thể không hai, nên không thể xả bỏ chúng sanh đang chịu mọi khổ não. Không những thế, chúng ta còn phải đem công đức mà mình tu được hồi hướng đến tất cả chúng sanh, cùng chúng sanh sanh về Cực lạc, thành tựu tâm đại bi rộng lớn.

2 - Quán sát riêng biệt một cách kỹ lưỡng:

Phần này được chia làm hai: Một, trình bày, giải thích ba pháp quán. Hai, qui kết về một pháp.

———

[32] Tỳ-bà-xá-na: xem thêm cht. 73, tr. 52.

A. Trình bày, giải thích ba pháp quán:

Phần này gồm: Công đức quốc độ, công đức quán Phật, công đức Bồ-tát.

Trong công đức quốc độ lại chia làm ba phần: Ví dụ làm sáng tỏ năng lực thù thắng; trình bày pháp môn để phân chia giải thích; đúc kết và hiển bày nghĩa vi diệu.

1. Công đức quốc độ:

1.1. Ví dụ để rõ về năng lực thù thắng:[33]

Thế nào là quán sát công đức trang nghiêm quốc độ của Phật kia? Công đức trang nghiêm quốc độ của Phật kia thành tựu năng lực không thể nghĩ bàn, như pháp tương tợ, tương đối của tính báu ngọc ma-ni Như ý.[34]

Trước là nêu chung phương pháp của năm môn tu hành, còn ở đây chỉ lấy một môn quán sát để trình bày giải thích cho kỹ hơn. Trước hết lấy ví dụ để làm sáng tỏ năng lực công đức thù thắng không thể nghĩ bàn của cõi Phật ấy.

Nói đến việc quán sát trang nghiêm cõi Phật ấy, phân chia ra mười bảy pháp quán sát. Mười bảy phương pháp quán sát, trước là nói rõ về tướng quán sát chung của việc quán sát cõi Phật. Nghĩa là quán sát các tướng công đức mà chúng ta cùng thấy nghe… về sự thành tựu quốc độ An lạc của đức Phật A-di-đà. Vậy chúng ta nên quán sát như thế nào? Chúng ta nên

———

[33] ibid., p231b24.

[34] Vô lượng thọ kinh Ưu-ba-đề-xá nguyện sanh kệ chú 2, T40n1819, p836b14: “…như pháp tương tợ, tương đối của tính báu ngọc ma-ni Như ý, là vay mượn tính báu ngọc ma-ni Như ý để biểu thị tính cõi Phật an lạc không thể nghĩ bàn. Lúc chư Phật nhập niết-bàn, dùng phương tiện lực lưu lại xá-lợi thân vụn (tro, cốt…) để phước cho chúng sanh. Khi phước chúng sanh tận thì xá-lợi này biến thành bảo châu ma-ni Như ý.”

vận dụng sự thành tựu năng lực công đức không thể nghĩ bàn để quán sát.

Quốc độ An lạc của đức Phật A-di-đà không giống với quốc độ của thế giới này. Quốc độ của thế giới này do cộng nghiệp của chúng sanh mà có, còn quốc độ An lạc của đức Phật A-di-đà là do sức công đức bổn nguyện của đức Phật A-di-đà mà thành. Trong kinh Vô lượng thọ, đức Thích Tôn nói đức Phật A-di-đà lúc ở nhân địa là Tỳ-kheo Pháp Tạng, từng phát 48 lời nguyện, nên quốc độ được thành tựu từ nơi nguyện lực của đức Phật A-di-đà. Những ai thấy nghe đều được vãng sanh, cho nên không thể quán sát quốc độ đó ngang bằng với thế giới này, chỉ có thể dùng năng lực công đức không thể nghĩ bàn để quán sát.

Những gì có thể nghĩ bàn đều do ngôn ngữ tư tưởng mà có, dù nói về việc này thế nào đi nữa thì nó cũng có phạm vi giới hạn nhất định. Đây chẳng phải kia, kia chẳng phải đây; vật này chẳng phải vật khác, vật khác cũng chẳng phải vật này. Nếu có ngôn thuyết tư tưởng, tức có phân biệt đúng sai, kia đây.

Còn lìa ngôn thuyết tư tưởng, thì không có tướng đúng sai, kia đây, tức là việc không thể nghĩ bàn (bất khả tư nghị). Có việc phàm phu không thể nghĩ bàn, mà hàng Nhị thừa có thể nghĩ bàn. Có việc Nhị thừa không thể nghĩ bàn, nhưng Bồ-tát có thể nghĩ bàn. Việc Bồ-tát không thể nghĩ bàn, Phật có thể nghĩ bàn. Người hành trì theo trí Phật tức là “Nhất chơn pháp giới”, tất cả không bị chướng ngại.

Còn như phân biệt, so lường thì không thể được. Kinh nói: “Ba cõi đều dùng danh ngôn giả lập”, còn “Nhất chơn pháp giới” này chẳng phải dùng giả danh của ba cõi có thể nghĩ bàn.

Không thể nghĩ bàn thì tất cả pháp đều bất khả đắc, nếu pháp đã bất khả đắc thì tại sao lại có ngôn thuyết? Vì chúng sanh, nên không thể không mượn ngôn thuyết để làm sáng tỏ về cõi Tịnh độ không thể nghĩ bàn, và giúp chúng sanh tin, cầu vãng sanh, cho nên dùng phương tiện thí dụ để trình bày cho rõ ràng.

“Tánh báu ngọc ma-ni Như ý”. “Ma-ni” (Skt. maṇi) là tiếng Phạn, Hoa dịch là “Như ý”, do dùng cả Hoa và Phạn nên gọi là “Ma-ni Như ý”. Bảo châu Như ý là do tim của chim đại bàng lông cánh vàng tạo thành.[35] Ngọc châu này thường thường là do rồng cất giữ. Nó là thứ bảo vật quan trọng không thể nghĩ bàn. Ai được châu này, theo nhu cầu của chúng sanh, như muốn có y áo, thức ăn… thì hạt châu này đáp ứng đầy đủ. Cho nên nói “Báu như ý”. Báu Như ý này không thể đem so sánh với vật báu khác, vì vật báu khác nó có giới hạn nhất định, như vàng nó chỉ là vàng, chứ không thể là báu lưu ly… Báu như ý thì không như vậy, nó theo ý chúng sanh muốn vật báu gì thì báu đó liền xuất hiện, không có giới hạn nhất định. Vì đem cái tánh không thể nghĩ bàn của vật báu Như ý, so với tánh công đức không thể nghĩ bàn ở cõi An lạc của Phật A-di-đà, nên nói: “Như tánh báu ngọc Ma-ni Như ý kia”. Nhưng tánh không thể nghĩ bàn của báu Như ý và tánh không thể nghĩ bàn ở quốc độ An lạc của Phật A-di-đà chỉ hơi giống nhau, chứ không giống nhau hoàn toàn.

———

[35] Chim đại bàng lông cánh vàng (đại bằng kim sí điểu 大鵬金翅鳥, Skt. suparṇa), loại chim đại bàng có tính hung dữ, được thần cách hóa trong thần thoại Ấn Độ cổ đại. Kinh Trường a-hàm q. 19 nói, loài chim này thường bắt rồng (rắn) để ăn. Và ngọc ma-ni, có thuyết cho rằng được lấy từ óc cá Ma-kiệt, hoặc mảnh vỡ từ vật cầm tay của trời Đế Thích, hay xá-lợi của Phật biến thành (xem kinh Hải long vương q. 4, kinh Khởi thế nhân bản q. 5…, kinh Di nhật ma-ni, kinh Khởi thế q. 2…).

Vì sao? Vì báu Như ý chỉ làm thỏa mãn theo nhu cầu của chúng sanh, còn cõi Tịnh độ của Phật A-di-đà không những khiến vô lượng chúng sanh vãng sanh về cõi ấy, và nhu cầu sinh hoạt đều tự nhiên, muốn áo có áo, muốn ăn được ăn, đồng thời còn giúp cho chúng sanh đầy đủ đại nguyện Bồ-đề, thành Phật viên mãn, nên nói: “Pháp tương tợ, tương đối”.

Đây là quán sát chung về công đức của cõi Tịnh độ, là năng lực không thể nghĩ bàn. Trong 17 thứ phân biệt quán sát dưới đây cũng bao hàm năng lực không thể nghĩ bàn.

1.2. Trình bày pháp môn để phân chia giải thích:

(a). Nêu ra pháp môn:[36]

Quán sát công đức trang nghiêm ở cõi Phật ấy, gồm 17 việc nên biết: Một, thành tựu công đức thanh tịnh. Hai, thành tựu công đức so lường. Ba, thành tựu công đức tánh. Bốn, thành tựu công đức hình tướng. Năm, thành tựu công đức từ các công việc. Sáu, thành tựu công đức vi diệu. Bảy, thành tựu công đức xúc. Tám, thành tựu công đức trang nghiêm. Chín, thành tựu công đức mưa. Mười, thành tựu công đức ánh sáng. Mười một, thành tựu công đức âm thanh. Mười hai, thành tựu công đức chủ. Mười ba, thành tựu công đức quyến thuộc. Mười bốn, thành tựu công đức thọ dụng. Mười lăm, thành tựu công đức không có các tai nạn. Mười sáu, thành tựu công đức môn đại nghĩa. Mười bảy, thành tựu công đức về tất cả sự mong cầu.

(b). Phân chia giải thích:[37]

Thành tựu công đức thanh tịnh, kệ nói:

———

[36] ibid., p231b27.

[37] ibid., p231c08.

“Quán tướng thế giới ấy;

hơn con đường ba cõi”.

“Quán tướng thế giới ấy”, tức là quán tướng Cực lạc Di-đà. “Con đường ba cõi” là “con đường” có phân chia con đường hữu lậu và vô lậu. Con đường hữu lậu là do phiền não mà thành. Chúng sanh tạo nghiệp và nghiệp đó trở thành quả báo, nó mang tính phiền não, nên gọi “hữu lậu”.

Những người bị phiền não, rơi rớt trong sanh tử, chịu sự trói buộc bởi ba cõi, nên nói “Con đường ba cõi”. Tướng công đức ở thế giới Cực lạc của Phật A-di-đà là thành tựu từ thiện căn thanh tịnh vô lậu xuất thế, vì vậy nói: “Hơn con đường ba cõi”. Đức Phật A-di-đà đem công đức trang nghiêm ở cõi Tịnh độ Cực lạc làm pháp vi diệu để hóa độ chúng sanh, như lái thuyền đưa người sang sông, nên dùng thuyền diệu pháp để độ người.

Thành tựu công đức so lường, kệ nói:

“Rỗng suốt như hư không;

thênh thang không bờ bến”.

Thế giới Cực lạc tuy là cõi Hóa độ từ đức Phật A-di-đà. Hóa độ tức là Báo độ, Báo độ cũng chính là pháp tánh Tịnh độ. Pháp tánh bao trùm khắp tất cả, lìa tất cả tướng, không có giới hạn, chẳng qua là tùy theo công đức cao thấp của chúng sanh mà không giống nhau, có tướng lớn nhỏ sai khác, hiển hiện ra từ tâm chúng sanh.

Kỳ thật, là tùy theo chúng sanh trong thế giới mười phương, nếu vãng sanh cùng một lúc cũng không sợ chật hẹp. Phạm vi thế giới đó vô lượng, như hư không rộng lớn, không có bờ bến. Không giống với thế giới này, khi dân số tăng thì đất đai bị chật hẹp, sinh hoạt khổ sở.

Thành tựu công đức tánh, kệ nói:

“Chánh đạo đại từ bi;

sanh căn lành xuất thế”.

Trước hết nói thành tựu công đức, tức là đứng trên thể tướng mà nói. Thành tựu công đức tánh ở đây, tánh tức là giới; giới tức là chủng tử; chủng tử tức là nhân tánh.

Như vậy chúng ta trước đã rõ về quả tướng, từ chủng tánh “Chánh đạo đại từ bi, sanh căn lành xuất thế” này làm nhân để thành tựu.

Tứ đế và 37 phẩm trợ đạo đều là “chánh đạo”. Chánh đạo chân chánh là cộng tướng của ba thừa. “Đại từ đại bi” là pháp bất cộng tướng của Đại thừa xuất thế. Đem cộng pháp ba thừa, và thiện căn xuất thế của pháp Đại thừa bất cộng làm tánh chủng tử của thế giới ấy, hiển bày thế giới ấy, hoặc nhân hay quả đều là công đức vô lậu thanh tịnh.

Thành tựu công đức hình tướng, kệ nói:

“Sáng thanh tịnh trọn đầy;

như gương, như nhật nguyệt”.

Sắc pháp có hai thứ hiển sắc và hình sắc. Xanh, vàng, đỏ, trắng… là hiển sắc. Dài, ngắn, vuông, tròn… là hình sắc. Trong đây nói ánh sáng hình tướng là chỉ cho hình sắc. Ánh sáng của thế giới Cực lạc bao trùm khắp tất cả, cây cối lầu gác của chúng sanh không thứ nào là không đầy đủ sự thanh tịnh vô lậu này, như ánh sáng của gương và mặt trời mặt trăng.

Thành tựu công đức từ các việc, kệ nói:

“Đầy đủ tánh ngọc báu;

trang nghiêm đẹp tuyệt vời”.

Bình thường nói có tám thứ quí, bảy loại báu,[38] nay kể thế giới Cực lạc Tây phương ngọc báu có đến ngàn vạn, không có số lượng, không thể nêu ra hết, nên nói “đầy đủ”, nghĩa là cõi ấy có vô số bảo báu trân quí, đầy đủ thanh tịnh trang nghiêm vi diệu.

Thành tựu công đức sắc vi diệu, kệ nói:

“Sáng rực rỡ không nhiễm;

chiếu thế gian thanh tịnh”.

Công đức sắc vi diệu là chỉ cho hiển sắc. Nếu đứng trên bình diện pháp hiển sắc mà giảng thì rõ ràng không nhiễm (vô cấu), còn nói về tánh công đức “vô cấu” là không có vô minh, phiền não…. “Rực rỡ” là sáng rực; đem ánh sáng rực rỡ mạnh mẽ chiếu sáng tất cả thế gian, nhiếp hóa hết chúng sanh.

Thành tựu công đức xúc chạm, kệ nói:

“Cỏ tánh báu công đức;

mềm mại mọc quanh tròn;

chạm vào sanh vui thích;

hơn Ca-chiên-lân-đà”.

Xúc là tiếp xúc, xúc chạm. Các thứ y phục v.v… đều có thể xúc chạm, nhưng ở đây chỉ nêu cỏ mà thôi. Cỏ tánh báu công đức, không thô cứng mà luôn mềm mại, ai sờ vào đều vui

———

[38] Tám thứ quí, bảy loại báu (bát trân thất bảo 八珍七寳): Diệu pháp liên hoa kinh huyền tán 2, phẩm Tựa, T34n1723, p685b6 giải thích: tám thứ quí: 1. kim cương, 2. ngọc Đế thanh (Skt. Indranilamuktā, ngọc màu xanh của trời Đế Thích), Đại thanh (Skt. Mahānila, ngọc lớn xanh, cũng của trời Đế Thích), 3. nô tỳ, 4. tỳ nữ, 5. xe, 6. xa giá vua, 7. bảo vật trang sức trên xa giá hoặc xe quí tộc, 8. bảo vật trang sức trên kiệu.

Bảy loại báu (thất bảo), kinh Vô lượng thọ 1, T12n360, p270a8 dẫn: vàng, bạc, lưu li, pha lê, xa cừ, xích châu, mã não.

thích không thể tả (thắng diệu). Chúng sanh ở cõi Ta-bà hưởng thọ mọi thú vui, khi gặp cảnh vui thú liền sanh tham đắm, do đó càng tăng thêm phiền não. Tịnh độ cực lạc chỉ có an vui, niềm an vui đó có khả năng giúp chúng sanh đoạn diệt phiền não, công đức tăng trưởng.

“Ca-chiên-lân-đà” là một loại cỏ rất mềm ở Ấn Độ, ai chạm vào đều khoái thích, nhưng so với cỏ tánh báu công đức ở Tịnh độ thì khác nhau một trời một vực. Vì thế nói: “Cỏ tánh báu công đức, hơn Ca-chiên-lân-đà”.

Thành tựu công đức trang nghiêm, có ba thứ nên biết. Một là nước. Hai là đất. Ba là hư không.

Nước dùng làm để trang nghiêm, kệ nói:

“Hoa báu ngàn vạn loại;

phủ khắp ao, sông, suối;

Gió nhẹ thổi lá, hoa;

ánh sáng chiếu xen nhau”.

Đất trang nghiêm, kệ nói:

“Cung điện nhiều lầu gác;

quán mười phương không ngại;

mỗi cây ánh sáng khác;

lan can báu bao quanh”.

Hư không trang nghiêm, kệ nói:

“Vô lượng báu đan xen;

như lưới khắp hư không;

âm thanh những quả chuông;

phát tiếng như diệu pháp”.

Ở đây nói về ba thứ như nước, đất và hư không trang nghiêm cho thế giới Cực lạc thật tuyệt diệu, không gì sánh bằng.

Thành tựu công đức mưa, kệ nói:

“Mưa hoa, y trang nghiêm;

vô lượng hương xông khắp”.

Từ trên hư không mưa xuống các loài hoa thơm, y phục tốt đẹp như vậy đều do năng lực công đức của nước An lạc mà thành.

Thành tựu công đức ánh sáng, kệ nói:

“Trí tuệ Phật thanh tịnh;

sáng rực như mặt trời;

xua ngu tối thế gian”.

Trước đã giảng về ánh sáng công đức của hình sắc vi diệu, nhưng chỉ là ánh sáng của sắc pháp, còn kệ này nói ánh sáng trí tuệ của Phật. Ánh sáng sắc pháp có thể xua tan tối tăm của khí thế gian,[39] nhưng không thể phá trừ sự ngu tối trong lòng chúng sanh. Tâm ngu tối của chúng sanh chỉ có ánh sáng trí tuệ của đức Phật mới có thể xua tan được, nên ánh sáng trí tuệ của Phật mới là ánh sáng chân thật. Sự ngu tối trong lòng đáng sợ hơn sự tối tăm ở thế gian. Do đó mà người đời hay nói: “Mắt mù không bằng tâm mù”. Mắt mù nhiều lắm chỉ có đau khổ một đời, còn tâm mù tạo nghiệp lưu chuyển trong vòng sanh tử, khổ đau vô cùng.

Thành tựu công đức âm thanh vi diệu, kệ nói:

“Tiếng Phạm vang rất xa;

mười phương đều cùng nghe”.

Phạm tức là Phạm thiên.[40] Trong các âm thanh, âm thanh Phạm thiên thanh tịnh nhất. Trong thế giới Cực lạc, tiếng

———

[39] Khí thế gian: xem cht. 48, tr. 206.

[40] Phạm thiên梵天: Skt. Brahmā, dịch là thanh tịnh, ly dục. Theo tư tưởng quan điểm của Bà-la-môn giáo, Ấn Độ giáo, Phạm thiên là đấng sáng tạo, cùng với thần Śiva, Viṣṇu, tuy ba thể nhưng chỉ là một. Phạm

Phật, tiếng Bồ-tát, tiếng Thanh văn cho đến tiếng gió, mưa, tất cả đều như tiếng Phạm thanh tịnh, sâu xa vi diệu, vang khắp cả mười phương.

Thành tựu chủ công đức, kệ nói:

“Chánh giác A-di-đà;

Pháp vương khéo gìn giữ”.

Ở đây nói rõ, cõi này có người làm chủ, như trong một đất nước có lãnh thổ, có nhân dân và chủ quyền thống trị. Quốc độ Cực lạc cũng vậy, không những có nhiều thứ trang nghiêm, mà còn có đức Phật A-di-đà làm chủ cõi ấy. “Phật” là dịch theo âm Phạn (Buddha), Hoa dịch là “Chánh giác”. “Chánh giác A-di-đà” là viết theo văn pháp Trung Quốc, hoặc viết cách khác là Phật A-di-đà. “Pháp vương” là ý nói Phật luôn tự tại trong pháp nên gọi “Pháp vương”. Phật A-di-đà cũng là vua trong các pháp, tự tại trong các pháp, vì vậy mà có khả năng giữ gìn thế giới Cực lạc.

Thành tựu công đức quyến thuộc, kệ nói:

“Chúng hoa tịnh Như Lai;

sinh từ hoa Chánh giác”.

Quyến thuộc ở thế gian chỉ cho gia tộc mà nói; quyến thuộc của đức Phật A-di-đà là tất cả chúng sanh trong thế giới Cực lạc, cho đến tất cả chúng sanh trong mười phương thế giới. Cõi này có bốn cách sanh: thai, trứng, thấp, hóa. Nếu sanh về Tịnh độ Cực lạc thì hóa sanh từ hoa sen.

Cho nên nói phàm phu, Nhị thừa, Bồ-tát, tất cả chúng sanh ở thế giới Cực lạc là “chúng hoa tịnh”. Chúng hoa tịnh này đều

———

thiên cũng là cõi trời Sơ thiền của Sắc giới, cõi trời Ly dục (Brahmadeva).

do công đức của Chánh giác A-di-đà mà hóa sanh, vì vậy kệ nói “sinh từ hoa Chánh giác”.

“Hoa Chánh giác” là bảy chi giác ngộ, còn gọi là Thất giác hoa. Từ bảy chi giác này mới có thể thành Chánh giác, như có hoa rồi mới có trái.

Thành tựu công đức thọ dụng, kệ nói:

“Mến mộ pháp vị Phật;

ăn bằng thiền tam-muội”.

Chúng sanh ở cõi Ta-bà lấy xúc thực, đoàn thực[41]… làm thức ăn, như dùng lúa, gạo, đậu… để nuôi dưỡng sinh mạng. Còn chúng sanh ở Cực lạc lấy pháp vị Phật và thiền tam-muội để nuôi dưỡng sinh mạng.

Thành tựu công đức không có các nạn, kệ nói:

“Thân tâm lìa phiền não;

hưởng an vui vĩnh viễn”.

Y, thực ở thế giới Cực lạc là tự nhiên, thân không còn phiền não, không có sự thương yêu, chia lìa, buồn rầu, sầu bi, khổ não. Tâm hoàn toàn cắt đứt mọi phiền não. Cõi này (Ta-bà) thì chịu khổ đau không ngừng, còn Cực lạc lại hưởng vui không cùng tận.

Thành tựu công đức môn đại nghĩa, kệ nói:

———

[41] Kinh Trường a-hàm 20, phẩm Đao-lợi thiên, T01n1, p133b17: Đức Phật bảo các Tỳ-kheo, tất cả chúng sanh tồn tại do bốn loại thức ăn. 1. Đoàn thực (摶食 [揣=段食], Skt. kavaḍiṃkārāhāra, hình thức ăn qua miệng), 2. Xúc thực (觸食, Skt. Sparśākārāhāra, hình thức ăn bằng xúc giác, tức tiếp xúc với cảnh, sinh khoái lạc), 3. Niệm thực (念食 [Tư thực 思食] Skt. manaḥ-saṃcetanākārāhāra, ăn bằng ý chí, ý niệm) , 4. Thức thực (識食, Skt. Vijñānākārāhāra, nhờ thức thứ 8 [a-lại-da] duy trì thân mạng hữu tình).

“Cõi thiện căn Đại thừa;

bình đẳng không cơ hiềm;

người nữ cùng căn khuyết;

và Nhị thừa không sanh”.

Quả báo ở Tịnh độ nên biết lìa hai lỗi cơ hiềm (sự coi thường) là thể và tên gọi (danh). Thể có ba thứ: Một, hàng Nhị thừa. Hai, người nữ. Ba, người không đầy đủ các căn. Người không có ba lỗi này gọi là xa lìa cơ hiềm về thể. Không những ba thể này không có mà ngay cả tên gọi về Nhị thừa, người nữ, người không đầy đủ các căn cũng không nghe đến. Do không có ba hạng này nên nói xa lìa cơ hiềm. Bình đẳng là gì? Là bình đẳng một tướng.

Văn nghĩa ở trên đã giải thích tường tận, nhưng trong phần luận văn cần chú ý hai điều:

Một, câu “Quả báo ở Tịnh độ nên biết lìa hai lỗi cơ hiềm”, tức trong bài kệ giải thích ở thế giới Cực lạc không có ba thứ cơ hiềm như Nhị thừa, người nữ, và người không đầy đủ các căn, là nói hành giả tu Tịnh độ được quả báo sanh về Tịnh độ, chứ không phải nói trong nhân hàng Nhị thừa, người nữ, hay người không đủ căn không thể tu Tịnh độ.

Hai, nói đến câu “Bình đẳng là gì? Là bình đẳng một tướng”, tức giải thích người đã được quả báo Tịnh độ thì không còn tướng Nhị thừa, người nữ và người không đủ các căn. Người sanh về Cực lạc, đối với cửu phẩm vãng sanh, tuy có sự sai khác giữa hạ phẩm vãng sanh dành cho phàm phu, trung phẩm vãng sanh dành cho Nhị thừa… nhưng một khi đã sanh về Cực lạc thì thân tướng đều bình đẳng, đều là Bồ-tát Đại thừa. Vì thế nên nói không có các tướng Nhị thừa, người nữ…

Hiện nay, các bức tranh Tây phương Tịnh độ có vẽ các tướng nam nữ, Nhị thừa…, đó chẳng qua là đối chiếu với các tướng ở cõi này, để chúng sanh thấy ở cõi ấy có tướng như mọi người mà phát nguyện vãng sanh. Đó cũng là phương tiện hoằng pháp, chứ kỳ thật sanh về Tịnh độ rồi thì lìa ngã tướng hiện tại, và được 32 tướng của Bồ-tát.

Tất cả công đức mong cầu đều được thành tựu đầy đủ, kệ nói:

“Chúng sanh nguyện an lạc;

tất cả được đầy đủ”.

Chúng sanh sanh về thế giới Cực lạc đều do sức bổn nguyện của đức Phật A-di-đà, nên tất cả sở nguyện an lạc đều có thể thành tựu đầy đủ, không chỉ trên vấn đề sinh hoạt mà cả sự nguyện cầu cũng được đầy đủ, nghĩa là thành tựu viên mãn bốn hoằng thệ nguyện:

“Chúng sanh vô biên thệ nguyện độ; phiền não vô tận thệ nguyện đoạn; pháp môn vô lượng thệ nguyện học; Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành”.

1.3. Đúc kết và hiển bày nghĩa vi diệu:[42]

Lược nói về quốc độ của đức Phật A-di-đà trang nghiêm bằng 17 thứ công đức. Như Lai thị hiện thành tựu nguyện lực đại công đức tự lợi và lợi tha. Trang nghiêm cõi Phật Vô lượng thọ, cảnh giới vi diệu đệ nhất nghĩa đế. Mười sáu câu và một câu được trình bày theo thứ tự, nên biết như thế.

Trước đã trình bày 17 thứ công đức nên (văn trên ghi) lược nói, tán thán mãi cũng không cùng, trình bày hoài cũng

———

[42] ibid., p232a11.

không hết, trong cái nghĩa tóm lược đã bao quát sự rộng rãi. Phần trước đã nêu chung 17 thứ công đức, tuy đầy đủ hai thứ công đức tự lợi và lợi tha, nhưng Tịnh độ có khả năng khiến tất cả chúng sanh vãng sanh về cõi ấy, lắng nghe pháp Phật, cho đến khi nào đạt được quả bất thoái, chứng Vô thượng giác mới là công đức lợi tha chân chánh, nên nói: “Như Lai thị hiện thành tựu nguyện lực đại công đức tự lợi và lợi tha”. Thế giới Cực lạc là Hóa độ (là cõi được hóa hiện ra) của đức Phật A-di-đà, nhưng Hóa độ tức là Báo độ; Báo độ tức là Pháp tánh độ, pháp tánh tức “chân như”, “thật tướng”, “nhất chân pháp giới”, là tướng cảnh giới vi diệu đệ nhất nghĩa đế, nên nói: “Trang nghiêm cõi Phật Vô lượng thọ, cảnh giới vi diệu đệ nhất nghĩa đế”. Ba thân, hai báo y và chánh báo của đức Phật, vốn không thể phân biệt. Ba thân tức là một thân, ba độ tức là một độ nhưng người sau lại vọng chấp phân biệt, cho là Hóa Phật chẳng phải Báo Phật, Báo hóa độ chẳng phải Pháp tánh độ, không biết Hóa Phật cần phải dựa vào Pháp, Báo Phật mà khởi; Pháp, Báo Phật tức là chỗ nương của Hóa Phật.

“Mười sáu câu và một câu”, vì mười sáu thứ trước là riêng, một thứ sau là chung.[43] Trên đây đã trình bày xong về công đức quốc độ.

2. Quán công đức Phật:

Phần này được chia làm hai: Một, liệt môn. Hai, phân chia giải thích.

2. 1. Liệt môn:[44]

———

[43] Vô lượng thọ kinh Ưu-ba-đề-xá nguyện sinh kệ chú 2, T40n1819, p838c13: Mười sáu câu là nói tướng cảnh giới vi diệu, và một câu được trình bày theo thứ tự là quán khí tịnh (khí thế gian thanh tịnh và chúng sanh thanh tịnh)…

Thế nào là quán Phật thành tựu công đức trang nghiêm? Quán Phật thành tựu công đức trang nghiêm, có tám thứ nên biết: Một, tòa trang nghiêm. Hai, thân trang nghiêm. Ba, miệng trang nghiêm. Bốn, tâm trang nghiêm. Năm, chúng trang nghiêm. Sáu, thượng thủ trang nghiêm. Bảy, chủ trang nghiêm. Tám, bất hư tác trụ trì trang nghiêm.

Ở trước quán quốc độ của Phật, tuy cũng quán Phật và Bồ-tát, nhưng chỉ là từ trong quốc độ quán sát tướng chung. Còn đây là lấy tướng riêng để quán sát công đức của Phật gồm có tám thứ.

2.2. Phân chia giải thích:[45]

Thế nào là tòa trang nghiêm? Kệ nói:

“Đài hoa tịnh vi diệu,

bằng vô lượng bảo vương”.

Trước tiên là quán quốc độ, quán quốc độ cũng là quán Phật, quán Phật cũng là quán quốc độ. Tòa ngồi của Phật A-di-đà vốn là lấy thế giới An lạc làm tòa. Như Phật Lô-xá-na lấy đài ngàn hoa làm tòa, đài ngàn hoa tức là ngàn thế giới.

Nhưng nói theo ngữ cảnh này, thì tòa của Phật làm bằng đài hoa sen thanh tịnh vi diệu, dùng vua hoa đại quý báu vô lượng làm thành. “Đại bảo vương” tức là vua trong các loài hoa quý báu nhất.

Thế nào là thân trang nghiêm? Kệ nói:

“Ánh sáng dài một tầm;

sắc đẹp hơn quần sanh”.

———

[44] ibid., p232a15.

[45] ibid., p232a20.

Bài kệ tán thán đức Phật:

“Thân đức Phật Di-đà,

màu sắc óng vàng tía,

ánh sáng của tướng hảo,

không có gì sánh bằng.

Lông trắng giữa chặng mày,

xoay tròn về bên phải,

như năm núi Tu-di.[46]

Mắt Ngài xanh trong suốt,

lượng như bốn biển lớn”.[47]

Tức là thân Phật trang nghiêm, ánh sáng của đức Phật A-di-đà vô lượng.

Trong bài kệ nói ánh sáng một tầm là vì chúng sanh ở cõi này quán ánh sáng thân của đức Thích-ca là một tầm. Vì vậy lấy đó làm tiêu chuẩn để quán ánh sáng của đức Phật A-di-đà, nên nói ánh sáng của đức Phật A-di-đà là một tầm.

Thế nào là miệng trang nghiêm? Kệ nói:

“Tiếng Như Lai vi diệu;

Phạm âm vang mười phương”.

Tiếng nói do môi lưỡi, hơi gió… hòa hợp mà phát ra, không thể chỉ riêng miệng nói được. Nay Phật hiện tướng giảng dạy bằng lời, lấy lời nói trang nghiêm nên gọi là “Miệng trang

———

[46] Như năm núi Tu-di (như ngũ Tu-di 如五須彌): núi Tu-di cao 336 vạn dặm, mà tướng lông trắng của Phật A-di-đà lớn gấp 5 lần như vậy, nên nói là như năm núi Tu-di (Ngũ Tu-di).

[47] Bốn biển lớn (Tứ đại hải 四大海): theo Quán vô lượng Phật kinh nghĩa sớ 3, T37n1754, p296c21 nói, bề rộng đại hải là 84.000 do-tuần, hợp 4 đại hải thành 336.000 do-tuần, mà lượng mắt của Phật A-di-đà còn rộng lớn hơn thế, nên gọi là bốn biển lớn (Tứ đại hải).

nghiêm”. Âm thanh, ngôn ngữ của Phật rất vi diệu như tiếng Phạm thiên, có thể vang khắp cả mười phương.

Thế nào là tâm trang nghiêm? Kệ nói:

“Đồng đất, nước, lửa, gió;

hư không không phân biệt”.

Không có phân biệt, là tâm ý của Phật không có sự phân biệt, như năm đại: Đất, nước, lửa, gió, hư không, không có tâm phân biệt. Đất không có phân biệt, dù là người tốt hay người xấu đi trên đất, đất cũng không khởi phân biệt. Lửa không phân biệt, những vật có thể đốt, lửa đều đốt sạch, dù là cỏ mục hay gỗ hương chiên-đàn cũng đều đốt sạch, không có phân biệt. Cho đến hư không dung nạp tất cả, không có phân biệt. Tâm ý của Phật cũng như vậy, vì đức Phật dùng tâm bình đẳng độ hết tất cả chúng sanh, không phân biệt giàu, nghèo, sang, hèn, có hay không có thiện căn, tất cả đều được vãng sanh về Tịnh độ, cho đến chứng đắc Chánh đẳng chánh giác.

Thế nào là chúng trang nghiêm? Kệ nói:

“Chúng trời, người bất động;

biển trí thanh tịnh sanh”.

Bình thường nói ba nghiệp, phước nghiệp sanh trời người, phi phước nghiệp sanh vào ba đường ác, bất động nghiệp sanh lên cõi trời Sắc cứu cánh. Chúng trời người… ở quốc độ Cực lạc, căn bản là do năng lực biển công đức trí tuệ của Phật A-di-đà giúp được vãng sanh. Như các nhà từ thiện thành lập Cô nhi viện, dù cô nhi có đủ sức để đến viện, nhưng căn bản vẫn do lòng từ bi của họ, nhờ họ xây dựng viện thì cô nhi mới có viện để cư trú sinh hoạt. Chúng sanh vãng sanh cũng như vậy; nếu không có sức bổn nguyện trí tuệ của Phật A-di-đà

thành lập Tịnh độ Tây phương, thì chúng sanh dù muốn vãng sanh cũng không thể được.

Thế nào là thượng thủ trang nghiêm? Kệ nói:

“Như núi chúa Tu-di;

thắng diệu không gì sánh”.

Ở đây nói thượng thủ trang nghiêm là chỉ cho đại Bồ-tát Đại thừa bất thoái chuyển, là vua trong chúng, không có chúng nào hơn được; như núi Tu-di, là vua trong các núi, không có núi nào sánh bằng.

Thế nào là chủ trang nghiêm? Kệ nói:

“Chúng trời, người trượng phu;[48]

nhiễu quanh, kính chiêm ngưỡng”.

Trước hết là từ trong chủ mà hiển bày chúng, trong chúng hiển bày thượng thủ, thượng thủ hiển bày chủ, lại lấy chủ hiển bày bạn, lấy bạn hiển bày chủ, chủ bạn hiển bày lẫn nhau. Cho nên nói chủ được chúng trời, người, trượng phu cung kính nhiễu quanh chiêm ngưỡng, công đức đó có thể biết.

Thế nào là bất hư tác trụ trì trang nghiêm? Kệ nói:

“Quán sức bổn nguyện Phật;

thật không gì vượt qua;

mau chóng được đầy đủ;

biển công đức báu lớn”.

Nghĩa là tuy đã thấy Phật (A-di-đà), chưa chứng được Bồ-tát tịnh tâm,[49] nhưng vẫn được pháp thân bình đẳng

———

[48] Trượng phu: xem cht. 50, tr. 209.

[49] Bồ-tát tịnh tâm 淨心菩薩: là hàng Bồ-tát chứng được tâm thanh tịnh vô lậu.

không khác với Bồ-tát tịnh tâm. Bồ-tát tịnh tâm và các Bồ-tát Thượng địa cùng chứng đắc tịch diệt bình đẳng.

Trong nước Cực lạc, nhờ sức bổn nguyện của đức Phật A-di-đà, những ai vãng sanh đều được nuôi dưỡng thành Bồ-tát Đại thừa, có năng lực bất thoái chuyển, sau đó mới có khả năng thị hiện khắp mười phương, độ hết tất cả chúng sanh. Nếu không thành tựu như thế thì trách nhiệm độ sanh không thể gánh vác nổi. Như các nhà thành lập cô nhi viện, cần phải giáo dưỡng cô nhi đủ ba đức tính Đức, Trí, Thể, để sau này chúng ra phục vụ xã hội, không chỉ làm một người công dân tốt mà còn làm một nhân tài hữu dụng cho quốc gia xã tắc.

Đức Phật A-di-đà thành lập Tịnh độ cũng vậy. Những ai sanh về Cực lạc, gặp đức Phật A-di-đà, tùy theo sự tu nhân sâu cạn mà thành Phật có nhanh chậm, nhưng chung quy đều được thành Phật; và trong nước Cực lạc có hoàn cảnh tốt, khiến tâm Bồ-đề chúng sanh ngày càng tăng trưởng, phiền não dần dần tiêu diệt, không còn lỗi lầm, cho đến khi thành Phật. Vì thế nên nói: “Thật không gì vượt qua”. Bồ-tát tịnh tâm là Bồ-tát phải từ Bát địa (địa thứ 8) trở lên.

Thông thường nói Bồ-tát tịnh tâm là chỉ cho Bồ-tát Sơ địa. Vì Bồ-tát Sơ địa tương ưng với trí thanh tịnh vô lậu. Nếu chưa chứng được tâm thanh tịnh của Bồ-tát, thì người đó là phàm phu, Nhị thừa chưa chứng Sơ địa. Tuy chưa phải là Bồ-tát Sơ địa, nhưng có thể cùng với Bồ-tát Đăng địa tương lai hoàn toàn cùng chứng pháp thân, bình đẳng không khác. Tuy là Bồ-tát Sơ địa, nhưng có thể cùng với Bồ-tát Thượng địa chứng tịch diệt bình đẳng. Tướng tịch diệt tức là thật tướng của các pháp, chỉ có Phật với Phật mới có pháp tánh bình đẳng thanh tịnh rốt ráo.

Có người niệm Phật hiểu lầm rằng, người sanh về Tịnh độ tức là thành Phật. Đối với vấn đề này chúng ta cần biết, người sanh về thế giới Cực lạc chẳng phải là thành Phật ngay, hoặc là thành đại Bồ-tát, cũng có phàm phu, Nhị thừa chưa chứng tâm thanh tịnh, cho đến cả Bồ-tát Sơ địa chứng tâm thanh tịnh. Người sanh về Tịnh độ, tuy là phàm phu, Nhị thừa, nhưng cũng có lợi ích rất lớn cho đến ngày thành Phật, không còn thoái chuyển.

Lượt trình bày tám câu, Như Lai thị hiện tự lợi lợi tha, công đức trang nghiêm, lần lược được thành tựu.

Xem như ở trên lược nói công đức Như Lai đã xong.

3. Công đức của Bồ-tát:[50]

Phần này được chia làm hai: Thứ nhất nêu chung; thứ hai chứng minh, giải thích.

Thế nào là quán thành tựu công đức trang nghiêm của Bồ-tát? Là quán Bồ-tát ấy thành tựu bốn thứ công đức tu hành chân chánh.

Trước đã quán quốc độ và công đức của Phật, nay sao lại quán công đức của Bồ-tát trong thế giới ấy? Nghĩa là quán chung chung về Bồ-tát thành tựu bốn thứ công đức tu hành chân chánh. Phật là quả vị, Bồ-tát là nhân vị. Ở trong nhân Bồ-tát cần phải tu hai hạnh chân chánh tự lợi và lợi tha, cho nên Bồ-tát có bốn thứ tu hành chân chánh. Ngoại đạo tuy cũng có tu hành, nhưng không phải chân chánh.

Những gì là bốn? Thứ nhất, đối với quốc độ Phật thân không lay động, mà lại ứng hóa nhiều thân, khắp cả mười phương, tu hành như thật, thường làm Phật sự, kệ nói:

———

[50] ibid., p232b05.

“Nước An lạc thanh tịnh;

thường chuyển pháp thanh tịnh (vô cấu),

Hóa Phật, hóa Bồ-tát;

như mặt trời đứng vững,

trên đỉnh núi Tu-di”.

Cho nên từ trong bùn nở ra hoa chúng sanh, nhưng lại không bị ô nhiễm.

Bồ-tát ở nước Cực lạc, có khả năng thành tựu ở trong một quốc độ Phật, thường xuyên đến đi, nhưng thân không bao giờ dao động, còn ứng hóa khắp mười phương, công đức thù thắng, độ hết tất cả chúng sanh. Nếu Bồ-tát rời thế giới này, đi đến mười phương để ứng hóa, thì không thể thành tự rốt ráo. Còn nếu ở thế giới này mà không ứng hóa khắp mười phương thì cũng không thành tựu rốt ráo.

Nay Bồ-tát ở nước Cực lạc, tuy không rời Cực lạc nhưng có khả năng ứng hóa khắp nơi, đó mới là thành tựu rốt ráo. “Tu hành như thật, thường làm các Phật sự”, là chư Phật, Bồ-tát đã thành tựu công đức chơn thật, tu hành như thật, thường đến mười phương, với sự nghiệp giáo hóa chúng sanh. Bồ-tát thường chuyển pháp luân, lìa tất cả cấu bẩn phiền não, mặc dầu hiện thân Phật và thân Bồ-tát nhưng báo thân vẫn an trụ không dao động, nên kệ nói: “Thường chuyển pháp thanh tịnh (vô cấu), Hóa Phật, hóa Bồ-tát, như mặt trời đứng vững, trên dỉnh núi Tu-di”. “Từ bùn nở ra hoa chúng sanh”, hoa sen ở trong bùn, nếu không có mặt trời chiếu sáng thì hoa không nở được; chúng sanh cũng vậy, tuy có hạt giống thiện căn, nhưng không có Bồ-tát ứng hóa hướng dẫn, thì cũng không thành tựu.

Thứ hai, ứng hóa thân ấy, dù bất cứ lúc nào, không trước không sau, nhất tâm nhất niệm phóng ánh sáng lớn, bao

trùm khắp cả mười phương thế giới, giáo hóa chúng sanh, dùng mọi phương tiện tu hành, diệt trừ mọi nỗi khổ cho tất cả chúng sanh. Kệ nói:

“Sáng trang nghiêm không nhiễm;

một niệm và một thời;

chiếu khắp các hội Phật;

lợi ích các quần sanh.”

Ứng hóa thân của Bồ-tát, không rời nơi này nhưng lại ứng hóa nơi kia, vì vậy khi khởi nhất tâm, động nhất niệm đều có thể phóng ánh sáng lớn chiếu khắp cả mười phương giáo hóa chúng sanh. Không chỉ phương pháp giáo hóa của Bồ-tát có đủ mọi phương tiện, mà ngay cả phương pháp tu hành giáo hóa cũng ứng dụng đủ mọi phương tiện, tùy theo căn cơ mà dạy dỗ trao truyền, tương ưng cùng với pháp môn niệm Phật; dạy phương pháp niệm Phật tương ưng với pháp môn thiền định, và dạy phương pháp tu thiền, giúp chúng sanh tu hành như pháp, diệt trừ phiền não vô minh, nhổ tận gốc khổ sanh tử. Chứ không phải như các nhà từ thiện thế gian, chỉ có thể tạm dừng cái khổ của chúng sanh, không thể chấm dứt nhân khổ của chúng sanh một cách vĩnh viễn.

Thứ ba, hóa thân của Bồ-tát đối với tất cả thế giới không sót thế giới nào, chiếu sáng đến đại chúng trong hội của chư Phật không còn thiếu chỗ nào, cúng dường rộng lớn vô lượng, cung kính tán thán chư Phật Như Lai.

Kệ nói:

“Trời mưa, nhạc, y đẹp;

diệu hương,… đều cúng dường;

tán thán công đức Phật;

không có tâm phân biệt.”

Bồ-tát ở nước Cực lạc, hóa sanh đến mười phương thế giới không có một thế giới nào là không đến hóa sanh, nên nói: “Không sót thế giới nào”. Hóa sanh như thế, phóng quang cũng vậy. Ở đây, nói Bồ-tát ở nước Cực lạc, không chỉ đi đến mười phương độ hết chúng sanh, mà còn đến mười phương cúng dường chư Phật. Đó chính là tinh thần: “Trên cầu Phật đạo, dưới hóa độ chúng sanh”. Vì sao Bồ-tát đi đến mười phương cúng dường cung kính tán thán chư Phật? Bởi vì Bồ-tát vô công dụng đạo, không khởi phân biệt, đến đi tự tại.

Thứ tư, đối với mười phương tất cả thế giới, nơi không có Tam bảo, Bồ-tát đến nơi đó, giữ gìn biển lớn công đức trang nghiêm ngôi Tam bảo Phật, Pháp, Tăng, chỉ bày khắp tất cả, khiến chúng sanh nơi đó hiểu rõ để tu hành như thật. Kệ nói:

“Thế giới nào không có;

công đức báu pháp Phật;

tôi đều nguyện đến đó;

dạy Phật pháp như Phật.”

Phần trước nói Bồ-tát đến thế giới có Phật, còn phần này nói Bồ-tát đến thế giới không có Phật. Như thế giới Ta-bà này có đức Phật Thích-ca, tuy Phật Thích-ca đã niết-bàn, nhưng hình ảnh, tượng Phật còn đó, kinh điển được lưu bố; chúng sanh nương theo giáo pháp Phật, có khả năng tu hành cho đến chứng quả, đó là thế giới như có Phật. Song thế giới căn bản mà không có Phật pháp thì chúng sanh vĩnh viễn không nghe đến giáo pháp, không biết ngày nào mới thoát khỏi sanh tử, nỗi khổ đó không kém gì ở địa ngục! Bồ-tát đã về Cực lạc rồi nhưng với lòng từ bi, dùng con mắt trí tuệ nhìn thấy rõ những thế giới nào không có Phật, liền phát nguyện đến đó, hoằng tuyên pháp Phật, kiến lập Tam bảo, làm cho chúng sanh lâu

nay không thấy không nghe pháp Phật đều hiểu biết pháp tánh chân thật, sau đó áp dụng tu hành theo như những gì mình đã hiểu, cuối cùng chứng được đạo quả. Các vị Bồ-tát ấy khai thị kiến lập pháp Phật, cũng như đức Phật kiến lập pháp Phật. Vì thế nói “Dạy pháp Phật như Phật”. Nếu Bồ-tát có công đức của Bồ-tát mà không phổ độ chúng sanh thì cũng như không. Cho nên Bồ-tát có công đức phải giáo hóa chúng sanh, như Bồ-tát Địa Tạng thệ nguyện “Ta không vào địa ngục, thì ai vào địa ngục”, là nói lên ý nghĩa đó.

B. Qui kết về một pháp:[51]

Lại nói về sự thành tựu công đức trang nghiêm của quốc độ Phật, thành tựu công đức trang nghiêm của Phật, thành tựu công đức của Bồ-tát. Thành tựu ba thứ tâm nguyện trang nghiêm này, lược nói nhập vào một câu pháp, một câu pháp nghĩa là câu thanh tịnh, câu thanh tịnh chính là pháp thân vô vi trí tuệ chân thật. Nên biết, thanh tịnh này có hai loại: một, khí thế gian thanh tịnh; hai, chúng sanh thế gian thanh tịnh.

Khí thế gian thanh tịnh, như đã nói mười bảy thứ thành tựu công đức trang nghiêm quốc độ của Phật. Đó là khí thế gian thanh tịnh.

Chúng sanh thế gian thanh tịnh là nói tám thứ thành tựu công đức trang nghiêm của Phật, bốn thứ thành tựu công đức trang nghiêm của Bồ-tát; đó là chúng sanh thế gian thanh tịnh. Như vậy một câu pháp nên biết thu nhiếp cả hai loại.

Trong môn quán sát, phân biệt quán sát ba thứ công đức đã được trình bày xong, nay lấy ba thứ quán sát công đức trước

———

[51] ibid., p232b22.

để tổng kết quy nhiếp về một câu pháp. “Nói về” là chỉ cho ba thứ công đức trang nghiêm đã nói trước.

“Thành tựu ba thứ tâm nguyện trang nghiêm này” là lấy ba thứ nhân thành tựu công đức, tức là tâm lực đại nguyện của đức Phật A-di-đà. Trong kinh Vô lượng thọ có nói: Ở trong nhân, đức Phật A-di-đà là Tỳ-kheo Pháp Tạng, phát 48 lời nguyện, sau đó nương vào tâm thệ nguyện, tu hành theo thệ nguyện, rồi quả thành theo sở nguyện, đó là thế giới Cực lạc. Như bảo châu Ma-ni là do tim của chim đại bàng lông cánh vàng mà thành, thế giới Cực lạc này cũng do tâm nguyện của đức Phật A-di-đà mà thành. Với tâm nguyện đó, đức Phật A-di-đà tạo thành thế giới Cực lạc và làm đủ mọi Phật sự, giúp chúng sanh đoạn trừ phiền não vô tận, chứng Bồ-đề vô thượng.

Tâm nguyện đại bi độ hết tất cả chúng sanh của chư Phật tuy giống nhau, nhưng phương pháp độ sanh lại khác. Như đức Phật Thích-ca dùng ngôn ngữ âm thanh nói pháp (ở cõi Ta-bà) để hóa độ chúng sanh, gọi là “Đây mới chơn giáo thể, thanh tịnh tại âm thanh”.[52] Hay ở nước Chúng hương[53] dùng hương để nói pháp, cho đến dùng hoa và báo mộng… để nói pháp độ sanh. Còn Phật A-di-đà lại tạo ra thế giới Cực lạc, cũng là pháp môn phương tiện duy nhất để hóa độ chúng sanh.

Người muốn sanh về Tịnh độ cần phát nguyện mới được vãng sanh, bởi vì Tịnh độ cực lạc thành tựu là do nguyện lực của đức Phật A-di-đà và trong đó Ngài có nguyện muốn tất cả chúng sanh đều về Cực lạc. Quốc độ ấy có năng lực nhiếp

———

[52] Kinh Lăng-nghiêm 6, T19n945, p130c18.

[53] Nước Chúng hương 衆香國: tức nước Phật tràn đầy mùi thơm vi diệu. Kinh Duy-ma-cật sở thuyết 3, chương 10, phẩm Phật Hương Tích (T14n475, p552a05).

thọ hết thảy chúng sanh khắp cả mười phương thế giới, hễ ai phát nguyện đều được vãng sanh, như nam châm có sức hút sắt, nên người nguyện sanh về Tịnh độ, thì nhất định được sanh. Bình thường được sanh về Tịnh độ cần đạt đến Bồ-tát Sơ địa mới có thể thành tựu Tự tha thọ dụng Tịnh độ. Thành tựu được Tịnh độ là do tu hành đến địa vị đó tự nhiên được thành, chứ chẳng phải phát một lời nguyện liền được vãng sanh. Mặt khác chúng ta muốn sanh về Tịnh độ cực lạc không cần phải tu hết nhân Tịnh độ, mà chỉ phát nguyện vãng sanh liền được. Điều này tuy hơi trái với cách nói bình thường theo luật nhân quả: “Nếu không tu nhân thì không chứng quả”, nhưng trong pháp Phật có năm việc không thể nghĩ bàn,[54] không cần tu nhân, cũng không phải không cần niệm Phật, là nói không cần tu hạnh Bồ-tát Sơ địa, mà đạt được Tự tha thọ dụng độ của Sơ địa. Người sanh về Tịnh độ tức khắcđược nguyện lực không thể nghĩ bàn trong năm thứ không thể nghĩ bàn.

Phần trước đã phân biệt quán sát có 29 thứ công đức, nay được tóm thâu vào trong một câu pháp. Nói một câu pháp tức là pháp tịnh, pháp thanh tịnh tức pháp giới thanh tịnh, là chứng được pháp tính trí tuệ vô lậu của Phật. Đức Phật lấy pháp tính làm thân, pháp tính cũng chính là pháp thân vô vi của Phật. “Pháp thân vô vi trí tuệ chân thật”, nếu phân ra

———

[54] Năm việc không thể nghĩ bàn (ngũ sự bất khả tư nghị 五事不可思議), Đại trí độ luận 30, phẩm Tựa, T25n1509, p283c18: 1. Chúng sanh nhiều ít không thể nghĩ bàn (chúng sanh tăng giảm không ngừng); 2. Quả báo của nghiệp không thể nghĩ bàn (nương vào sức nghiệp mà muôn vật biến hiện); 3. Năng lực của người tọa thiền không thể nghĩ bàn (nhờ sức thiền định mà phát sinh thần thông); 4. Sức của rồng không thể nghĩ bàn (một giọt nước của rồng có thể tuông mưa lênh láng, gây lũ lụt); 5. Sức của chư Phật không thể nghĩ bàn (nhờ Phật pháp mà chứng quả lớn niết-bàn).

giảng thì “Trí tuệ chơn thật” là bốn trí Bồ-đề. Bốn trí này là trí vô lậu, không hư vọng, không điên đảo. Trí này là năng chứng, tương ưng với nó là trí sở chứng, tức là pháp giới thanh tịnh. Pháp giới thanh tịnh là “Pháp thân vô vi” của Phật, nghĩa là lấy trí vô phân biệt để chứng cái lý vô phân biệt, lý trí như như, lìa cả tướng năng sở. Phạm vi nghĩa “chúng sanh” có rộng có hẹp, nhưng nghĩa rộng là chính; tất cả hữu tình vô tình, các pháp sanh diệt đều gọi là chúng sanh, vì do các duyên hòa hợp mà sanh. Thứ đến, trừ pháp vô tình, những gì thuộc hữu tình, Phật, Bồ-tát, cho đến côn trùng nhỏ nhất đều là chúng sanh. Kế nữa, do chúng sanh đối lập với Phật, Phật chẳng phải là chúng sanh, chỉ Bồ-tát và tất cả hữu tình thuộc về chúng sanh. Lại do chúng sanh đối lập với Thánh nhân, trong mười pháp giới, tứ Thánh[55] chẳng phải chúng sanh, sáu phàm[56] là thuộc về chúng sanh.

Trên đã nói chúng sanh của thế gian, tức gồm cả nghĩa chúng sanh, Phật và Bồ-tát.

Tông Hoa nghiêm nói thế gian có ba: Một, khí thế gian; hai, chúng sanh thế gian; ba, Chánh giác thế gian. Luận này chỉ nói hai thế gian, vì đem Chánh giác thế gian của Hoa nghiêm tóm thâu vào chúng sanh thế gian. Thế gian có tướng sai khác đều là công đức thế gian, nếu “Ngôn ngữ đạo đoạn, tâm hành xứ diệt”[57] không có tướng sai khác là tướng xuất thế gian vô lậu.

Trên tuy nói thế gian nhưng đều lấy công đức vô lậu mà thành, đó cũng là thế gian của xuất thế gian vậy.

———

[55] Tứ thánh: xem cht. 1, tr. 21.

[56] Sáu phàm: xem cht. 1, tr. 21.

[57] “Ngôn ngữ đạo đoạn, tâm hành xứ diệt”: xem cht. 5 trước.

3 - Khéo léo hồi hướng:[58]

Bồ-tát tu hành rộng hẹp về pháp Xa-ma-tha và Tỳ-bà-xá-na, thành tựu tâm nhu nhuyến, biết rõ một cách như thật về các pháp rộng hay hẹp. Như vậy là Bồ-tát đã thành tựu hồi hướng phương tiện khéo léo.

Luận này gồm có năm môn, cần phân biệt để hiểu rõ và quán sát, đó là Quán sát môn. Và giảng thế nào là khéo léo hồi hướng tức Hồi hướng môn.

Trong năm môn, Tác nguyện môn là tu hạnh Xa-ma-tha. Quán sát môn là tu hạnh Tỳ-bà(bát)-xá-na. Hai môn lễ bái và tán thán là hành phương pháp chỉ quán tiền phương tiện;[59] gồm chung cả bốn môn lễ bái, tán thán, phát nguyện và quán sát để Bồ-tát tu hành nên nói “Bồ-tát tu hành rộng hẹp về pháp môn xa-ma-tha, Tỳ-bà(bát)-xá-na”. Trong năm môn, Tác nguyện môn rất cần thiết. Khi chưa tạo công đức, lễ bái, tán thán, thì phải lập nguyện. Chính khi tạo công đức cũng cần có nguyện, nếu có nguyện thì công mới có chỗ quy hướng, tâm mới chuyên chú. Công có chỗ quy hướng thì công không bị tán mất. Như tiền có dây buộc thì tiền không bị rơi rớt. Tâm có chuyên chú, phát nguyện vãng sanh Tây phương, tâm chuyên chú về Tịnh độ thì nhiếp tâm tán loạn trở về định, định tức là “Xa-ma-tha”. Nương vào hạnh Xa-ma-tha, tu Tỳ-bát-xá-na, từ Tác nguyện môn mới khởi lên Quán sát môn. Quán sát Y, Chánh trang nghiêm của Phật thì trong chỉ có quán, trong quán có chỉ, chỉ quán song vận. Ba thứ quán sát là hạnh rộng, ba nhiếp về một, lấy một pháp giới làm chung, gọi là hạnh tóm lược.

———

[58] ibid., p232c03.

[59] Tiền phương tiện: xem cht. 85, tr. 60.

“Thành tựu tâm nhu nhuyến”, nếu tâm có phiền não thì không có nhu nhuyến (mềm mại, nhẹ nhàng), giống như ngựa hoang. Tu chỉ quán có khả năng hàng phục tất cả phiền não, khi phiền não được hàng phục thì thành tựu, tâm được nhu nhuyến. Nếu không tu tâm nhẫn nhu nhuyến, thì dễ bị tham đắm vào ngũ dục… không thể biết chỉ để định, không thể quán sát kỹ lưỡng. Do đó hai môn Chỉ, Quán sẽ giúp thành tựu tâm nhu nhuyến.

Thế nào là Bồ-tát phương tiện khéo léo hồi hướng? Là nói đến lễ bái… năm thức tu hành, được gom vào tất cả công đức thiện căn, không mong cầu cái vui riêng cho chính mình, mà muốn nhổ sạch mọi thống khổ cho tất cả chúng sanh. Tác nguyện nhiếp thủ tất cả chúng sanh, cùng sanh về cõi Phật an lạc. Đó gọi là Bồ-tát thành tựu phương tiện khéo léo hồi hướng.

Nói về hồi hướng là chỗ nương của tâm, cũng chính là đề cập đến cái nghĩa hồi hướng. Khi thành tựu được công đức mới có thể hồi hướng, cho nên trước cần phải lễ bái… các hạnh rồi mới tập hợp tất cả công đức thiện căn.

“Công” là công hạnh. “Đức” là quả đức. Công hạnh được thành tựu mới gọi là “công đức”. Công đức tức là thiện căn. Thành tựu công đức cũng chính là thành tựu thiện căn. Nói đến thiện căn, thông thường là lấy năm thiện căn: tín, tấn, niệm, định, tuệ và ba căn vô lậu (sẽ biết, đã biết, biết đủ) là tổng tướng của ba thiện căn. Thật ra tất cả công đức đều gọi là thiện căn. Như niệm Phật, niệm cho đến khi nào không còn tạp niệm, như vậy là thành tựu được một loại công lực niệm Phật. Lấy công lực niệm Phật này làm căn, nên thành tựu thiện căn niệm Phật. Như người thích làm việc bố thí, bố thí lâu ngày trở thành thói quen thì thành tựu công đức bố thí,

thành tựu thiện căn bố thí. Ngược lại, tạo ác cũng thành tựu ác căn, như tham, sân, si gọi là ba căn độc, là căn tánh ác tác, là căn tánh yếu kém. Người không khéo léo hồi hướng là do tâm có ngã chấp, khi làm việc công đức đều vì ngã mà làm, đó là công đức hữu trước tướng (dính mắc vào tướng), chẳng phải công đức vô lậu xuất thế gian. Với công đức hữu lậu này, chỉ thành tựu cái nhân hữu lậu trời, người và được cái quả sanh lên trời, hay làm người mà thôi. Nếu như khéo léo hồi hướng thì không cần mong cầu cái vui “trụ trì” (giữ gìn) cho tự thân. “Trụ trì” là sinh tồn, tồn tại không mất. Người không mong cầu giữ gìn cái an lạc cho chính mình thì người đó có khả năng khiến tất cả chúng sanh lìa khổ được vui. Như chúng ta niệm vãng sanh về Tịnh độ, là không phải mong cầu được ở nơi an lạc mà vì muốn cứu khổ cho tất cả chúng sanh nên mới sanh về Tịnh độ. Các nhà từ thiện ở thế gian cho áo mặc, cho thức ăn, tuy có thể cứu khổ, nhưng đó chẳng phải là nhổ sạch gốc khổ, chỉ có giáo pháp của đức Phật mới đủ năng lực khiến chúng sanh đoạn trừ phiền não chứng Bồ-đề. Pháp môn Tịnh độ khiến người vãng sanh, tuy chưa giúp chúng sanh đoạn trừ phiền não tức thời nhưng người sanh về Tây phương có khả năng lìa khổ, dứt trừ phiền não và thành tựu được giác ngộ vô thượng.

Như vậy, Bồ-tát khéo biết thành tựu hồi hướng, xa lìa ba thứ trái với Bồ-đề. Những gì là ba? Một, dựa vào môn trí tuệ, không mong cầu niềm vui riêng cho chính mình, xa lìa ngã, và tâm tham đắm chấp trước tự thân. Hai, dựa vào môn từ bi, nhổ sạch cái khổ cho tất cả chúng sanh, xa lìa cái tâm không làm cho chúng sanh an lạc. Ba, dựa vào môn phương tiện, thương xót tất cả chúng sanh, xa lìa tâm thích cúng dường cung kính tự thân. Đó gọi là xa lìa ba thứ trái với Bồ-đề.

Bồ-đề là tâm Bồ-đề Đại thừa. Nếu không hồi hướng như vậy là xa lìa ba loại tâm Bồ-đề Đại thừa và đi ngược với tôn chỉ an lập Tịnh độ của đức Phật A-di-đà.

Người tu học Phật pháp cần có tâm vô ngã để làm điểm xuất phát, nếu có ngã chấp tức là phàm phu. Cho nên hàng Nhị thừa, từ phương diện tiêu cực mà phá trừ ngã chấp chứng quả A-la-hán, còn Bồ-tát Đại thừa vận dụng tâm đại bi vô ngã để viên thành quả Phật.

Tâm chấp ngã tiếng Phạn gọi là Tát-ca-da kiến,[60] dịch nghĩa là thân kiến. Đối với thân kiến mà có ngã chấp là có tham, ái, si, mạn. Luận Duy thức[61] nói ngã chấp có hai: Một, do thức thứ bảy Mạt-na duyên với kiến phần của thức thứ 8 A-lại-da làm ngã tức Câu sanh ngã chấp,[62] đó là tâm ngã chấp căn bản. Hai, do ý thức thứ 6 bám víu vào năm uẩn mà khởi lên ngã chấp và nó thông với Câu sanh và Phân biệt ngã chấp.[63] Muốn phá ngã chấp cần phải có trí Bát-nhã, nhờ có trí Bát-nhã mới phá trừ chấp nhân ngã, đoạn được phiền não chướng (chấp ngã), chứng được lý sanh không, phá trừ các chấp ngã, đoạn sở tri chướng (chấp pháp), chứng được lý pháp Không.

Sanh không, phải hiểu thân chúng ta do năm uẩn hợp thành, không có một cá thể chân thật, do nhiều phần tử hòa hợp. Nếu như lìa một trong những phần tử đó thì một cá thể không thành. Đối với cái ngã của chúng ta cũng vậy, chỉ do các

———

[60] Tát-ca-da kiến: xem cht. 56, tr. 218.

[61] Thành Duy thức luận 1, T31n1585, p02a10.

[62] Câu sanh ngã chấp 俱生我執: là do năng lực nhân bên trong huân tập hư vọng từ vô thủy cho đến nay, thường hằng, tồn tại với thân.

[63] Phân biệt ngã chấp 分別我執: do ngoại cảnh phát sinh, như học hỏi, huân tập, phân biệt (Biến kế phân biệt, tức qua quá trình xứ lí đối tượng bởi thức, đối tượng không còn hiện thực, nó không như là nó nữa) v.v…

duyên giả tướng hòa hợp, không có cái ngã thực thể, do vậy cái sanh của chúng ta là không, chẳng có thật. Hiểu rõ sanh không và hiểu thêm thân người do năm uẩn hợp thành, năm uẩn đó cũng do các duyên hòa hợp, vậy năm uẩn cũng đều không; khi chúng ta quán thành tựu pháp không, hiểu biết nhân, pháp cả hai đều không, thì không còn tham trước, không mong cầu cái vui cho chính mình, thế nên nói:

“Dựa vào môn trí tuệ, không mong cầu niềm vui riêng cho chính mình, xa lìa ngã, và tâm tham đắm chấp trước tự thân”.

Từ bi của thế gian không giống với từ bi của Phật pháp, từ bi của thế gian lấy tâm có ngã mà hành từ, từ bi trong Phật pháp lấy vô ngã mà hành từ. Đó là đại từ bi.

Lại nữa, từ bi trong Phật pháp có ba: Một, sanh duyên từ; hai, pháp duyên từ; ba, vô duyên từ (vô duyên bình đẳng từ). Duyên vào cái khổ của chúng sanh mà khởi lên từ bi gọi là sanh duyên từ. Không thấy mình, người mà khởi lên từ bi gọi là pháp duyên từ. Lấy vô công dụng mà khởi lên từ bi gọi là vô duyên bình đẳng từ.

Chúng sanh ở trong chỗ không khổ mà vọng khởi khổ, thì đó là cái khổ vô cùng. Chúng sanh đang chịu khổ não này như đang ở trong nhà lửa lớn. Bồ-tát có năng lực vận dụng tâm đại bi giúp chúng sanh lìa gốc khổ, được vui rốt ráo, nên nói:

“Dựa vào môn từ bi, nhổ sạch cái khổ cho tất cả chúng sanh, xa lìa cái tâm không làm cho chúng sanh an lạc”.

Người đời lập công, lập ngôn, lập đức đều không lìa tâm ngã chấp, vì thế mà khi công thành, chỉ hưởng riêng cho chính mình. Bồ-tát thì không như vậy, Bồ-tát sanh về thế giới An lạc, nếu không thương xót chúng sanh, thì coi như lấy thế giới Cực lạc chỉ để cúng dường cho mình. Do đó Bồ-tát dựa

vào trí tuệ làm căn bản mà khởi lên phương tiện, làm hạnh hồi hướng lợi tha, thương xót tất cả chúng sanh, xa lìa tâm cúng dường cung kính tự thân.

Nếu ai đi ngược với ba pháp này thì không thành tựu tâm đại Bồ-đề; như thuận ba pháp này trở thành tâm đại Bồ-đề và thành tựu môn Đại thừa.

Bồ-tát xa lìa ba pháp trái với Bồ-đề như vậy, thì đạt được ba pháp tùy thuận trọn vẹn với pháp môn Bồ-đề. Ba pháp đó là gì? Một, tâm vô nhiễm thanh tịnh, không vì tự thân mà cầu các thú vui. Hai, tâm thanh tịnh an ổn để cứu vớt hết thảy nỗi khổ của chúng sanh. Ba, tâm thanh tịnh vui vẻ khiến tất cả chúng sanh đạt được đại Bồ-đề, và nhiếp thủ chúng sanh sanh về quốc độ ấy. Đó là ba loại pháp môn tùy thuận Bồ-đề cần phải biết đầy đủ.

Những ai hành động không vị kỷ gọi là vô nhiễm. Người đời lập công hay làm một sự nghiệp lớn lao nào đều có tâm thích thú riêng tư, gọi là tâm ô nhiễm. Bồ-tát không vì mình cho nên tâm không bị ô nhiễm và hành động đó là thanh tịnh tự thân. Bồ-tát cứu khổ chúng sanh, giúp chúng sanh được thanh tịnh, như thế là thành tựu tâm thanh tịnh an ổn, không những khiến tất cả chúng sanh lìa khổ, mà còn giúp tất cả chúng sanh chứng đắc pháp lạc giác ngộ Vô thượng bồ-đề, đó là tâm thanh tịnh vui thích. Nếu lấy ba tâm thanh tịnh này, đối chiếu với ba đức thì thanh tịnh không nhiễm là đoạn đức; thanh tịnh an ổn là ân đức; thanh tịnh vui thích là trí đức. Ba pháp thanh tịnh tương ưng tùy thuận với tâm Bồ-đề, nên nói: “Tùy thuận trọn vẹn với pháp môn Bồ-đề”.