Tịnh Độ Tông Khái Luận

Đại Ý Tông Tịnh Độ, I. Tây Phương Tịnh Độ

ĐẠI Ý TÔNG TỊNH ĐỘ

Chu Lãng Châu

Sau khi giáo lý tư tưởng Phật giáo phân thành Đại thừa và Tiểu thừa, rồi khi truyền đến Trung Quốc lại chia thành mười tông, mỗi tông đều có giáo nghĩa đặc biệt riêng. Trong đó, tông Tịnh độ được thành lập y cứ vào năm bộ kinh: Một, kinh Vô lượng thọ; hai, kinh Quán vô lượng thọ; ba, kinh A-di-đà; bốn, phẩm Phổ Hiền hạnh nguyện; năm, chương Đại Thế Chí viên thông.[1] Nhưng chỉ có đại sư Ngẫu Ích cuối đời Minh, cho đến đại sư Ấn Quang năm Dân quốc, các vị ấy, mới xét căn cơ chúng sanh, rồi cực lực đề xướng pháp môn niệm Phật. Giáo nghĩa Tịnh độ có những điểm quan trọng làm lợi ích cho quần sanh, do vậy pháp môn này rất thù thắng, không thể nhận thức một cách cạn cợt được. Ở đây tôi chỉ nêu ra ba điểm chính, phân thuật như sau:

I. TÂY PHƯƠNG TỊNH ĐỘ

Thế giới Cực lạc Tây phương, là do đức Phật A-di-đà phát nguyện tu hành tinh tấn nên mới được thành tựu. Từ vô lượng kiếp trước, đức Phật A-di-đà vốn là vị quốc vương, nhờ nghe đức Phật Thế Tự Tại Vương thuyết pháp, mà phát đạo tâm vô thượng. Từ đó, vua bỏ cả vương quốc xuất gia làm Sa-môn, hiệu là Pháp Tạng. Sau khi xuất gia, Ngài đến chỗ của đức Phật Thế Tự Tại Vương, chân thành đảnh lễ tán thán, rồi

———

[1] Chương Đại Thế Chí viên thông: xem cht. 24, tr. 30.

bạch với đức Phật: “Bạch đức Thế Tôn! Con phát tâm Vô thượng chánh giác, cúi xin đức Thế Tôn hãy vì con mà nói rộng kinh pháp.” Đức Phật dạy cứ đúng như pháp mà tu hành.

Tỳ-kheo Pháp Tạng lại thỉnh đức Phật giảng rộng về các hạnh Tịnh độ của chư Phật Như Lai, đức Phật vì Pháp Tạng giảng rộng về 210 ức cõi Phật, và các nghiệp thiện ác của trời người, cùng với quốc độ tốt xấu, ứng với tâm nguyện, đều hiện bày rõ ràng. Đức Phật nói về các quốc độ trang nghiêm, Tỳ-kheo Pháp Tạng thấy rõ ràng, do vậy mới phát vô lượng nguyện thù thắng, tâm luôn vắng lặng, chí không đắm trước, trải qua năm kiếp, tư duy nhiếp thủ về cách trang nghiêm cõi Phật thanh tịnh. Tu hành như vậy rồi, Tỳ-kheo Pháp Tạng lại đến chỗ đức Phật Thế Tự Tại Vương, phát khởi 48 đại nguyện, và trình bày lời phát nguyện đó lên đức Phật, nguyện xong tức thì đại địa chấn động sáu cách, trời mưa hoa đẹp, trên không trung có lời tán thán: Tỳ-kheo Pháp Tạng nhất định thành Vô thượng chánh giác. Sau khi Tỳ-kheo Pháp Tạng phát nguyện, trải qua vô lượng số kiếp, chứa công tích đức, nguyện hạnh viên mãn, trong mười kiếp đầu nhập vào Phật vị, hiệu là A-di-đà. Trong kinh Phật thuyết A-di-đà[2] nói:

“Đức Phật ấy ánh sáng vô lượng, chiếu sáng mười phương cõi, không có gì chướng ngại, cho nên hiệu là A-di-đà”. Và “Tuổi thọ của đức Phật và nhân dân nước đó vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp, cho nên gọi là A-di-đà”.

Nói một cách đơn giản, ý kinh nói về ánh sáng và tuổi thọ là liên hệ đến nghĩa: Phật vô lượng quang, Phật vô lượng thọ. Đồng thời ở phương Tây, cách đây mười vạn ức cõi Phật, có thế giới của Phật A-di-đà, gọi là Cực lạc.

———

[2] Kinh Phật thuyết A-di-đà 1, T12n366, p347a26.

Kinh Phật thuyết A-di-đà nói: “Vì sao cõi ấy gọi là Cực lạc, bởi vì chúng sanh cõi đó không có các khổ, chỉ thọ vui sướng, cho nên gọi là Cực lạc”. “Ở cõi Cực lạc, có bảy lớp lan can, bảy tầng lưới giăng, bảy hàng cây thẳng, đều được bốn loại báu bao bọc xung quanh, nên cõi ấy gọi là Cực lạc”.

Cõi ấy gọi là Tịnh độ, vì ở đó do kim ngân lưu ly làm thành, thanh tịnh trang nghiêm, không có bốn nẻo,[3] năm trược[4] và các thứ dơ bẩn... Còn gọi Cực lạc, là do cõi Phật đó không có ba đường ác, chúng sanh nước ấy không có các khổ, chỉ thọ vui sướng. Tông này lấy đức Phật A-di-đà làm Báo thân Phật, lấy thế giới Cực lạc làm Báo độ. Nhưng Báo Phật và Báo độ đều nhờ sự phát nguyện tu hành của đức Phật A-di-đà mà thành. Kinh Hoa nghiêm dạy: “Nếu ai muốn biết rõ tất cả ba đời Phật, nên quán tánh pháp giới, tất cả chỉ do tâm tạo”.[5] Muôn pháp chỉ do tâm, có nguyện nhất định được thành tựu. Cho nên tâm nguyện chính là nguồn động lực sáng tạo ra vũ trụ nhân sanh, một niệm khắp pháp giới, nhất tâm niệm Phật liền được vãng sanh. Trong “Thân độ duyên khởi môn” của luận Tịnh độ sanh vô sanh[6] có dạy: “Tức tâm là Phật, tức Phật là tâm, tức tâm là độ, tức độ là tâm, tức tâm là quả, tức quả là tâm”. Nhân duyên năng tạo và pháp sở tạo đều phát xuất từ tự tâm. Nên tâm lực và nguyện lực thật bất khả tư nghị. Đức Phật A-di-đà vận dụng nguyện lực đó, chiêu cảm mười phương; chúng sanh cũng từ nguyện lực đó niệm Phật được vãng sanh, cảm ứng đạo giao, như bóng theo hình, như

———

[3] Hán: tứ thú 四趣, là địa ngục, ngạ quỉ, súc sinh, A-tu-la.

[4] Hán: ngũ trược 五濁, chỉ cho 5 thứ cặn đục nổi lên trong kiếp giảm (thời đại mà tuổi thọ con người rút ngắn dần): kiếp trược, kiến trược, phiền não trược, chúng sinh trược, mạng trược.

[5] Kinh Hoa nghiêm 19, T10n279, p102a29.

[6] Tịnh độ sanh vô sanh 1, T47n1975, p382b02.

II. Quá Trình Phát Triển Và Biến Đổi Của Tông Tịnh Độ

âm vang theo tiếng, công tu không bao giờ mất. Hoặc có người cho rằng Tây phương Tịnh độ chẳng qua là lý tưởng, là ngụ ngôn, không có thật, nếu hiểu như thế thật là sai lầm! Đức Phật dạy: Từ đây qua Tây phương, cách hơn mười vạn ức cõi Phật, có thế giới tên là Cực lạc. Cõi ấy có đức Phật hiệu là Di-đà, hiện nay đang nói pháp, tức là Tây phương, y báo, chánh báo đều là có thật, chẳng phải ngụ ngôn, cũng không phải lý tưởng. Hơn nữa mười phương đều có Tịnh độ, cần gì phải bịa đặt ra Tây phương. Vì đức Phật A-di-đà và chúng sanh ở cõi này có duyên thù thắng với nhau, cho nên nếu mọi người nghe kinh A-di-đà, tán thán, tin tưởng có cõi đó thật, Phật thật, thì mới dễ dàng có tín tâm, nguyện tâm, hành tâm (niệm).

II. QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ BIẾN ĐỔI CỦA TÔNG TỊNH ĐỘ

Thế giới Tây phương Cực lạc được thành tựu từ nguyện lực của đức Phật A-di-đà, và giáo chủ của thế giới ấy cũng là đức Phật A-di-đà. Lại có hai vị đại Bồ-tát giúp Ngài giáo giáo hóa chúng sanh là Quán Thế Âm và Đại Thế Chí. Cho nên người nào cung kính, cúng dường đức Quán Thế Âm và xưng niệm tên Bồ-tát, rồi hồi hướng Cực lạc, thì quả báo, phước đức cũng ngang bằng với người chuyên niệm đức Phật A-di-đà.

Những vị Thánh giả xiển dương ba kinh (Tịnh độ) của Thế Tôn như Bồ-tát Văn-thù, Phổ Hiền, Tôn giả Mã Minh, Long Thọ, luận sư Thiên Thân, Bồ-tát Giác Minh Diệu Hạnh v.v... Còn kinh điển Tịnh độ truyền đến Trung Quốc thì vào năm thứ 2, niên hiệu Quang Hòa, Linh đế đời Hậu Hán (179 Tây lịch); lúc đó có ngài Chi-lâu-ca-sấm dịch kinh Bát-chu tam-muội. Trong năm Kiến Hưng, đời Ngô thời Tam Quốc, có cư sĩ Chi Khiêm dịch kinh Đại A-di-đà, 2 quyển. Năm thứ 3,

niên hiệu Hoằng Thủy đời Diêu Tần (401 Tây lịch), ngài Cưu-ma-la-thập dịch kinh A-di-đà, 1 quyển. Năm đầu niên hiệu Vĩnh Sơ, Lưu Tống (421 Tây lịch), ngài Bảo Vân dịch kinh Tân Vô lượng thọ, 2 quyển; đến niên hiệu Nguyên Gia (Lưu Tống) (424 Tây lịch), ngài Cương-lương-da-xá dịch kinh Quán vô lượng thọ, 1 quyển. Lúc này kinh điển Tịnh độ đã được hoàn bị, và nhờ số kinh điển được dịch ra mà dần dần ai cũng xem đọc tụng niệm được.

Cho đến năm đầu niên hiệu Nguyên Hưng đời Đông Tấn (403 Tây lịch), đại sư Tuệ Viễn ở Lô Sơn kết Bạch liên xã, cùng với đồ chúng tinh tấn tu niệm Phật tam-muội. Kế tiếp tông phong ấy ngài di dời đến chùa Đông Lâm, đốc thúc chúng hành đạo, đồng thời mọi người đào ao trồng sen, sen nở 12 cánh, nhấp nhô theo sóng nước, phân chia múi giờ theo ngày đêm, mọi người theo thời khắc đó để hành đạo. Những thiện nam tín nữ nghe tiếng tìm đến trên 123 người. Lúc đó mới tạo Tây phương Thánh tượng, kiến trai lập xã, sai Lưu Di Dân chép văn phát nguyện, và cùng nhau lập thệ hẹn ngày vãng sanh về Tây phương, đồng tu niệm Phật tam-muội, kết xã niệm Phật bắt đầu từ đó.

Đại sư Tuệ Viễn thấy tạng kinh ở Giang Đông còn khiếm khuyết nhiều, nên sai đệ tử vượt đường xa đến Thông Lãnh, tìm cầu các bản tiếng Phạn, cùng đem truyền về Quan Trung, có được kinh luật, tại Lô Sơn dịch ra hàng trăm quyển.

Đại sư từng tạo Pháp tánh luận,[7] trong luận ngài nói rõ về tông chỉ Niết-bàn thường trụ. Ngài Cưu-ma-la-thập xem (luận) liền khen:

———

[7] Pháp tánh luận, 2 quyển, hiện nay bản này không còn. Cf. Xuất tam tạng ký tập 12, T55n2145, p83a12 v.v…

“Ở nơi xa xôi chưa từng xem kinh lớn, lại (có người) không hiểu và (có người) lý hợp như vậy”.[8]

Đại sư ở núi 30 năm, chuyên chí Tịnh độ, lắng tâm quán tưởng, ba lần thấy Thánh tướng, nhưng im lặng không nói cho ai biết. Ngày mùng 1 tháng 11 năm thứ 12, niên hiệu Nghĩa Hy, đại sư nhập định, trải qua 17 ngày mới xuất định, thấy đức Phật A-di-đà khắp cả hư không, trong ánh sáng lại có các hóa Phật, hai bên có hai vị đại Bồ-tát Quán Âm, Thế Chí đứng hầu. Khi ấy, đức Phật bảo đại sư rằng:

“Ta vì sức bổn nguyện, nên đến an ủi ngươi, sau bảy ngày nữa, ngươi sẽ sanh về nước Ta”.

Đến ngày mùng 6 tháng 8, đại sư ngồi ngay ngắn rồi an nhiên thị tịch, thọ 83 tuổi, là vị tổ đầu tiên của Liên tông.

Đến thời Bắc Ngụy, đại sư Đàm Loan chú giải luận Vãng sanh mà ngài Bồ-đề-lưu-chi dịch, đề xướng lý thuyết bổn nguyện tha lực. Đại sư lấy Bồ-đề cầu bất thoái chuyển.

Có hai con đường khó và dễ, ở cõi đời ngũ trược này, không có Phật, tất cả đều dựa vào tự lực tu hành dễ bị thoái chuyển, như đi trên đường bộ, đó là đường khó đi.

Còn nương vào sức bản nguyện của đức Phật, vãng sanh về Tịnh độ và nhờ Phật lực giữ gìn, nhập vào chánh định tụ[9] Đại

———

[8] Hán: “Biên phương vị kiến đại kinh, tiện ám dữ lí hợp 邊方未見大經, 便闇與理合.” Câu này nhiều bản ghi chép khác nhau. Văn trên Tác giả dẫn trong Tịnh độ thánh hiền lục 2, X78n1594, p229a04. Theo Phật tổ thống kỷ 36, T49n2035, p342a03: “Sau khi La-thập xem luận khen, ‘Người Tấn chưa từng xem kinh, lại (có người) không hiểu và (có người) lý hội như vậy 晉人未見經闇與理會”; Cao tăng truyện 6, T50n2059, p360a21: “Người ở nước xa chưa có kinh, lại (có người) không hiểu và (có người) lý hợp như vậy 邊國人未有經, 便闇與理合.” v.v…

thừa, rồi nhập vào địa vị bất thoái chuyển, như đi thuyền trên nước, gọi là đường dễ đi. Sư soạn Lễ tịnh độ thập nhị kệ để tiếp theo kệ văn của ngài Long Thọ và soạn An lạc tập 2 quyển, vẫn còn lưu ở đời. Năm thứ 4 niên hiệu Hưng Hòa, đêm nọ, đại sư thấy trong thất có vị Phạm tăng gọi ngài và bảo rằng:

“Ta là Long Thọ đây, từ lâu ta đã ở Tịnh độ, ta với ông đều đồng chí hướng, cho nên nay mới gặp nhau.”

Thời nhà Tùy, có ngài Trí Giả là vị tổ thứ ba của tông Thiên thai. Ngài thường tụng kinh Pháp hoa, khi tụng đến phẩm Bồ-tát Dược Vương, có đoạn nói: “Đó là chơn tinh tấn, gọi là pháp chân chánh cúng dường Như Lai”.[10]

Lúc đó thân lẫn tâm đều nhẹ nhàng thảnh thơi, yên lặng mà nhập định, hiểu rõ được Pháp hoa, đạt mọi pháp tướng. Đại sư đặt trọn niềm tin sâu sắc vào đức Phật Di-đà, tu Bát-chu tam-muội,[11] trước tác luận Tịnh độ thập nghi, chỉ rõ hai nghĩa thích và chán, hy vọng mọi người nhàm chán, xa lìa năm dục, thoát khỏi mọi nỗi khổ của sáu nẻo luân hồi, rồi phát tâm Bồ-đề, nương vào đức Phật Di-đà, thường thực hành niệm Phật tam-muội, tu hết tất cả hạnh lành, đều đem hồi hướng cho chúng sanh, cùng sanh về Tịnh độ Tây phương. Năm 67 tuổi, ngài ngồi xoay mặt về hướng Tây, chuyên tâm niệm Phật A-di-đà, rồi an nhiên thị tịch như đang nhập tam-muội.

———

[9] Chánh định tụ 正定聚: Skt. samyaktva-niyata-rāśi, Pāli: sammatta-niyata-rāsi, khi phá trừ được điên đảo thì gọi là chánh định, cũng là một trong ba tụ (chánh định tụ, tà định tụ và bất định tụ).

[10] Kinh Pháp hoa 6, T9n262, p53b11. Khi Bồ-tát Dược Vương đốt thân cúng dường, lúc đó chư Phật đồng khen ngợi: “Hay thay! Hay thay! Thiện nam tử, đó là chơn tinh tấn….”

[11] Bát-chu tam-muội: xem cht. 156, tr. 88.

Đại sư Thiện Đạo đời Đường, người Tứ Châu, An Huy,[12] xuất gia từ thuở nhỏ, thấy tướng lạ Tây phương, cảm động bèn hẹn ngày vãng sanh về Tịnh độ. Đại sư cho rằng Tịnh độ của đức Phật Di-đà là Báo độ, tuy phàm phu có tội ác cũng được vãng sanh về nước ấy.

Căn cứ theo luận giải của ngài mới thấy rằng, sức bổn nguyện của đức Như Lai thật mạnh mẽ, đó là nhờ tăng thượng duyên bởi lòng đại bi của Như Lai, đặc biệt luôn chú trọng đến những người chịu khổ, như gấp rút cứu vớt những ai bị nước cuốn. Chúng ta là hàng phàm phu địa vị thấp kém (bạc địa), đang bị trôi nổi trong biển khổ sanh tử, cho nên đức Như Lai phát nguyện đại bi, thiết lập ra pháp vãng sanh Tịnh độ. Bổn nguyện của đức Di-đà, là lấy việc cứu tế phàm phu làm mục đích, ngài kiến lập Báo độ để chúng ta được vãng sanh đến đó. Đây là tôn chỉ lớn nhất mà luận đề xướng Báo độ của phàm phu.

Đại sư Thiện Đạo mỗi lần niệm Phật một tiếng, lại có một luồng ánh sáng từ miệng phóng ra, niệm mười tiếng cho đến một trăm ngàn tiếng, cũng lại như vậy. Ngài thị tịch nhằm ngày 14 tháng 3, năm thứ 2 niên hiệu Vĩnh Long (Năm 682 Tây lịch), thọ 69 tuổi. Những sách ngài trước tác gồm: Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ 4 quyển, Vãng sanh lễ tán kệ 1 quyển, Tịnh độ pháp sự tán 2 quyển, Bát-chu tán 1 quyển, Quán niệm pháp môn 1 quyển, Y kinh minh ngũ chủng tăng thượng duyên nghĩa 1 quyển; ngài là Tổ thứ hai của phái Liên tông.

Ngài Thừa Viễn người huyện Miên Trúc, tỉnh Tứ Xuyên đời Đường, năm 24 tuổi, đến núi Ngọc Tuyền, Kinh Châu, quy y

———

[12] Xem cht. 109, tr. 68.

và làm đệ tử với pháp sư Huệ Chơn. Vâng lệnh thầy, ngài vào Nam Nhạc Hoành Sơn (tỉnh Hồ Nam) để truyền giáo, số người được ngài giáo hóa lên đến cả vạn. Ngài lập tinh xá ở phía Tây nam của Hoành Sơn, đặc tên là đài Di-đà, chỉ để kinh tượng. Cuộc sống của ngài rất đơn giản, y áo thô sơ, ăn uống đạm bạc, tinh tấn chịu khổ tu đạo, nhờ thế mà đạt được tam-muội, thường thấy cảnh Thánh, được vãng sanh hầu đức Di-đà. Tháng 7, năm thứ 18 niên hiệu Trinh Nguyên (năm 802 Tây lịch), ngài cáo biệt các đệ tử rồi an nhiên thị tịch, hưởng thọ 91 tuổi, là Tổ thứ ba của Liên tông.

Đại sư Pháp Chiếu đời Đường, ở chùa Vân Phong, Hoành Châu, siêng năng tu tập không biếng nhác. Một hôm ngài đi đến Ngũ Đài, vào giữa đêm, trông thấy ánh sáng lạ chiếu đến thân mình, và được hai đồng tử dẫn đến chùa Đại Thánh Trúc Lâm, lắng nghe hai vị Bồ-tát Văn-thù và Phổ Hiền thuyết pháp. Bồ-tát Văn-thù dạy:

“Trong các pháp môn tu hành, chưa có pháp nào qua niệm Phật, Ta ở trong kiếp quá khứ, nhờ quán Phật, niệm Phật, cúng dường Phật, nên được nhất thiết chủng trí. Tất cả các pháp Bát-nhã ba-la-mật, thiền định thậm thâm, cho đến chư Phật đều từ niệm Phật mà sanh.”

Những tác phẩm ngài trước tác: Tịnh độ ngũ hội niệm Phật tụng kinh quán hành nghi 3 quyển, Tịnh độ ngũ hội niệm Phật lược pháp sự nghi tán 1 quyển, ngài là Tổ thứ tư của Liên tông.

Đại sư Thiếu Khang đời Đường, họ Châu, ở núi Tiên Đô, Tấn Vân (Chiết Giang), ngài xây dựng đạo tràng ở núi Ô Long, số người được ngài giáo hóa trên ba ngàn người. Mỗi khi ngài niệm Phật, mỗi tiếng niệm, mọi người thấy có một đức Phật từ miệng đi ra, niệm mười tiếng có mười đức Phật, trăm tiếng

có trăm đức Phật. Ngài từng di chúc cho đạo và đời rằng: “Đối với Tịnh độ nên khởi tâm tinh tấn, đối với Diêm-phù[13] nên khởi tâm nhàm chán xa lìa.”

Ngài là Tổ thứ năm của phái Liên Tông.

Đại sư Vĩnh Minh Diên Thọ đời Tống, mỗi lần ngài ở trong biệt thất niệm Phật, mọi người đều nghe tiếng kèn, nhạc trời trổi lên. Ngô Việt Trung Ý Vương nghe việc này, liền cho xây dựng điện Tây Phương Hương Nghiêm, và ban hiệu cho ngài là Trí Giác thiền sư. Ngài ở tại (đạo tràng) Vĩnh Minh được 15 năm, lúc đó mọi người tôn xưng ngài là Di-đà hạ sanh. Ngài nỗ lực chủ trương Thiền-Tịnh song tu. Ngài có trước tác: Tông cảnh lục 100 quyển, và Vạn thiện đồng quy tập,[14] gồm mười môn: tức là lý sự vô ngại, quyền thật song tu, nhị đế đều mở, tánh tướng dung thông, thể dụng tự tại, thành tướng có-không, chánh trợ kiêm tu, khác giống là một, tu tánh bất nhị, nhân quả không sai v.v...

Trong số đó, Tứ liệu giản[15] là sách rất hợp với hành giả. Sách này đưa ra bốn cách:

Thứ nhất: “Người nào tu thiền mà không tu Tịnh độ, thì mười người sai đường hết chín, nếu âm cảnh xuất hiện, lúc đó như người mù để kẻ khác dẫn đi.”

———

[13] Diêm-phù, gọi đủ Diêm-phù-đề 閻浮提: (Skt. Jambu-dvīpa, Pāli: Jambu-dīpa). Diêm-phù (Jambu) là tên cây đào đỏ (lá dày lớn, phấn hoa màu hồng, bên ngoài quả có lông nhung, quả có thể ăn được. Tên khoa học là Eugeniajambolana); đề (dvīpa) là châu, dịch theo Phạn-Hán “Diêm-phù châu”, là nước sinh trưởng nhiều cây Diêm-phù. Trước đây Diêm-phù-đề vốn chỉ riêng cho Ấn Độ, về sau chỉ chung cho thế giới nhân gian.

[14] Vạn thiện đồng qui tập 3, T48n2017, p992a12.

[15] Tứ liệu giản: Xem cht. 162, tr. 92.

Thứ hai: “Người nào không tu thiền nhưng có tu Tịnh độ, thì muôn người tu muôn người thành, nhất định được diện kiến đức Phật Di-đà, lo gì không khai ngộ.”

Thứ ba: “Người nào vừa tu thiền vừa tu Tịnh độ, như cọp mọc thêm sừng, hiện tại làm thầy thiên hạ, tương lai làm Phật tổ.”

Thứ tư: “Người không tu thiền, không tu Tịnh độ, nhất định đọa địa ngục, nằm giường sắt và ôm trụ đồng, muôn kiếp ngàn đời không người để nương tựa.”

Ngài thật không hổ danh là vị Tổ thứ sáu của phái Liên tông.

Đại sư Tỉnh Thường đời nhà Tống, người Tiền Đường, xuất gia năm 7 tuổi, 17 tuổi thọ giới Cụ túc, thông hiểu Đại thừa khởi tín, kế thừa di phong của đại sư Tuệ Viễn ở Lô Sơn. Những người thuần hóa, chuyên tu tịnh nghiệp, kết thành Tịnh hạnh xã, tại chùa Chiêu Khánh, Hàng Châu. Đại sư còn chích máu chép phẩm Tịnh hạnh trong kinh Hoa nghiêm. Mỗi lần ngài viết một chữ thì lạy ba lạy, nhiễu ba vòng, xưng danh hiệu Phật ba tiếng. Ngày 12 tháng giêng, năm thứ tư niên hiệu Thiên Hy, ngài ngồi ngay ngắn niệm Phật, mới được một chút lên tiếng xướng rằng: “Đức Phật đến rồi.” Nói xong, ngài an nhiên thị tịch, hưởng thọ 62 tuổi, là Tổ thứ bảy của phái Liên tông.

Đại sư Liên Trì đời nhà Minh, húy là Châu Hoành, biệt hiệu là Liên Trì. Năm ngài 17 tuổi, giúp các học sinh về việc học tập và thực hành đúng với những gì mình học. Hàng xóm có một bà già, mỗi ngày niệm Phật đến vài ngàn niệm, thấy thế đại sư mới hỏi lý do, bà đáp: “Trước kia chồng tôi trì danh hiệu Phật, đến khi lâm chung không có bệnh hoạn gì, chắp tay chào mọi người rồi đi. Vì thế nên biết công đức niệm Phật không thể nghĩ bàn.”

Từ đó đại sư hâm mộ Tịnh độ và viết bốn chữ “Sanh tử sự đại” treo phía trên đầu để tự cảnh tỉnh sách tấn lấy mình. Năm 32 tuổi xuất gia, trên đường ngài đi qua Đông Xương (tỉnh Sơn Đông), nghe tiếng trống điểm canh, bỗng nhiên đại ngộ, mới làm bài kệ:

“Ba mươi năm trước việc đáng nghi[16]

Ngoài ba ngàn dặm gặp sao kỳ!?

Đốt hương, liệng kích việc nhàn hạ[17]

Không tranh ma, Phật đúng hay sai.”

Năm thứ năm, niên hiệu Long Khánh, ngài vào núi Vân Thê ở Hàng Châu, tu niệm Phật tam-muội giáo hóa gần xa, đạo đời vân tập, tạo thành một đại tòng lâm. Ngài viết ba điều đáng tiếc, mười điều đáng mừng để cảnh tỉnh đồ chúng. Không những thế ngài lại còn răn dạy các đệ tử phải niệm Phật chí thiết. Ngài viên tịch ở tuổi 81. Những tác phẩm ngài trước tác gồm: Di-đà sớ sao 4 quyển, Vãng sanh tập 3 quyển, Tịnh độ nghi biện 1 quyển, Thiền quan sách tấn 2 quyển, Phạm võng kinh giới sớ phát ẩn 5 quyển, Lăng-nghiêm kinh mô tượng ký 1 quyển, Truy môn sùng hạnh lục 1 quyển, Sơn phòng tạp lục 3 quyển, Trúc song tùy bút 2 quyển. Ngài là vị Tổ thứ tám của phái Liên tông.

Đại sư Trí Húc đời nhà Minh, hiệu là Ngẫu Ích, thuở nhỏ đã thích Thánh học, viết sách bài xích Phật giáo, nhưng sau xem

———

[16] Câu này trong Tục tạng ghi chép không đồng nhất. Theo Tông giám pháp lâm 72, X66n1297, p714a20; Ngũ đăng hội nguyên tục lược 2, X80n1566, p496a03 v.v… ghi: “Ba mươi năm trước việc đáng nghi (Tam thập niên tiền sự khả nghi 三十年前事可疑).” Nhưng Tịnh độ toàn thư 2, X62n1176, p171a12; Giác hổ tập 2, X62n1177, p226a12 v.v… lại ghi: “Hai mươi năm trước việc đáng nghi (Nhị thập niên tiền sự khả nghi 二十年前事可疑).”

[17] Xem cht. 181, tr. 105.

Trúc song tùy bút liền đốt sạch mọi ngôn luận mà ngài đã từng trước tác (đả kích Phật giáo). Đại sư Trí Húc chủ trương Thiền, Giáo, Luật ba học thành nhất nguyên. Lấy Thiền làm tâm Phật, Giáo làm lời Phật và Luật làm hạnh Phật, chưa từng “có tâm, không nói, không thực hành”, hoặc “có nói, không thực hành, không tâm”, hay “có thực hành, mà không tâm, không nói”, ba điều này tuy ba nhưng thật lại là một. Những trước tác của ngài gồm: kinh A-di-đà yếu giải 1 quyển, Pháp hoa kinh huyền nghĩa tiết yếu 2 quyển, Lăng-nghiêm huyền nghĩa 2 quyển, ngài còn biên tập Linh Phong Ngẫu Ích tông luận 10 quyển... hơn 40 bộ. Ngài là vị Tổ thứ chín của phái Liên tông.

Đại sư Hành Sách sống vào đời nhà Thanh, năm 22 tuổi xuất gia với Hòa thượng Vấn Công (Nhược Am Thông Vấn) ở chùa Lý An tại Võ Lâm. Suốt năm năm lưng ngài chưa hề dính chiếu, thấu triệt được nguồn pháp. Sau khi Hòa thượng Vấn Công viên tịch, ngài đến trú trì chùa Báo Ân. Nơi đây ngài gặp thầy Am Anh là người cùng tu pháp đếm hơi thở và được thầy khuyến khích tu Tịnh nghiệp. Sau đó lại gặp pháp sư Tiều Thạch ở Tiền Đường, cùng nhau nghiên cứu Thai giáo (tông Thiên thai), rồi cùng nhập tịnh thất, tu Pháp hoa tam-muội, túc huệ thông suốt, thấu triệt cùng tận cốt lõi của giáo pháp. Không những thế, ngài còn trước tác Khuyến phát chân tín văn để giáo hóa hướng dẫn người đời. Ngài là vị Tổ thứ mười của phái Liên tông.

Đại sư Thật Hiền, trước tác bộ sách Khuyến phát bồ-đề tâm văn, nhằm khích lệ bốn chúng, người tụng sách này không ai mà không rơi lệ. Ngài ăn chay từ thuở nhỏ, sau khi xuất gia từng đến tháp A-dục vương, huyện Mậu Sơn (tỉnh Chiết Giang), vào ngày vía Phật niết-bàn, ngài đốt ngón tay để cúng

dường, và phát 48 đại nguyện, cảm ứng xá-lợi phóng hào quang. Đến khi sắp lâm chung, ngài dạy dỗ chúng rằng: “Tôi đến rồi đi, sanh tử là việc lớn, các vị hãy tự mình tịnh tâm niệm Phật.” Ngài là vị Tổ thứ mười một.

Đại sư Tế Tỉnh sống vào đời nhà Thanh, tự là Triệt Ngộ, thuở nhỏ đã thông kinh sử. Sau khi cạo tóc, ngài đi khắp các trường giảng, quán triệt rộng rãi hai tông Tánh, Tướng. Ngài từng nói: Thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ là bậc tông tượng trong chốn thiền môn mà còn quy tâm Tịnh độ, huống nữa nay nhằm thời mạt pháp thì càng nên tuân thừa. Thế rồi, ngài chuyên tu Tịnh nghiệp, chủ xướng Liên tông. Ngài trước tác Ngữ lục 2 quyển, lời lẽ phần nhiều là thiết yếu tâm huyết. Ngài nói: “Tin cho sâu sắc, nguyện nên vững chắc, đó mới là trọng tâm. Tu Tịnh, tịnh nghiệp càng vững mạnh, nghiệp mạnh thì chắc chắn được thuần thục; tịnh nghiệp Cực lạc được thuần thục thì nhiễm duyên ở Ta-bà dứt sạch, đến khi lâm chung, tuy muốn cảnh giới luân hồi tái hiện cũng không thể được! Dù muốn Tịnh độ của Phật Di-đà không xuất hiện cũng không thể được!”

Giờ Thân, ngày 17 tháng 12, năm thứ 15 niên hiệu Gia Khánh, ngài bảo chúng rằng: “Hôm qua ta thấy hai vị đại Bồ-tát là Quán Âm, Thế Chí, nay lại được Phật đích thân đến tiếp dẫn, ta đi đây!” Ngài hưởng thọ 70 tuổi, là vị Tổ thứ mười hai của phái Liên tông.

Đại sư Ấn Quang sống vào thời Dân quốc, tự là Thánh Lượng, biệt hiệu là Thường Tàm Quý Tăng. Do từ thuở nhỏ, ngài đã giỏi Nho học, cho nên sau khi đọc sách của Chu Trình,[18] sanh lòng hủy báng Phật pháp. Cũng từ đó tự nhiên

———

[18] Chu Trình: Trình Hạo, Trình Di, Chu Hi (Xem thêm cht. 16, tr. 27).

mắt của ngài bị mờ, ngài mới thức tỉnh, chí thành khẩn thiết, nhờ thế mà được linh cảm mắt ngài dần dần sáng lại. Đại sư là người chấn hưng cho tiền đồ Tịnh nghiệp thời cận đại. Đại sư từng đến chùa Tư Phước núi Hồng Loa, chịu khổ năm năm, và tự đặt hiệu là “Kế lô hành giả” (kế tiếp những người tu hành Lô Sơn) để nói rõ ý chí của mình. Sau đó, đại sư chống tích trượng xuống phía Nam đến chùa Pháp Vũ, (núi) Phổ Đà, ngoài chiếc y bá nạp ra, đại sư không có vật gì đáng giá. Đại sư ở trên núi, suốt 24 giờ trong ngày chỉ niệm đức Phật A-di-đà. Hai lần đóng cửa, không đắm trước sắc tướng.

Suốt 20 năm đại sư không bao giờ rời khỏi núi và cũng không mong mình nổi tiếng. Do đại sư tu hành tinh tấn như thế, nên có hai cư sĩ là Từ Úy Như và Cao Hạc Niên tìm đến, rồi tìm tòi sưu tập văn của ngài khắc thành bản để lưu truyền cho hậu thế, do đó mà tiếng tăm của đại sư vang khắp nơi. Nhân duyên hóa độ của đại sư đã thuần thục, trời rồng ủng hộ đề xuất, việc như thế lẽ nào không có nhân duyên!?

Về sau những bài văn của đại sư được đóng thành tập, gọi là Ấn Quang đại sư văn sao tổng cộng 4 quyển. Những cuốn sách này được lưu hành trong nhân gian, người tu Tịnh nghiệp xưa nay không ai mà không lấy đó làm khuôn phép.

Ngày mùng 4 tháng 11, năm Dân Quốc thứ 29, biết giờ đã đến, đại sư ngồi kiết già ngay ngắn nói rằng:

“Niệm Phật được thấy Phật, nhất định sanh về Tây phương.”

Nói xong, đại sư lớn tiếng niệm Phật, niệm chưa được bao lâu lại nói:

“Nhờ đức Phật A-di-đà chỉ dẫn, ta đi đây!” Vừa dứt lời, đại sư an nhiên thị tịch. Đại sư là vị tổ thứ mười ba của phái Liên tông.

Kết luận: Kinh Đại tập dạy, “Đời mạt pháp, ức ức người tu hành, hiếm thấy người đắc đạo, chỉ có nương theo phương pháp niệm Phật, thì mới vượt qua sanh tử.”[19] Ngài Linh Phong dạy:

“Trong tất cả các pháp môn của Phật, pháp môn niệm Phật là tìm cầu hướng đến rất giản dị, vững chãi chắc chắn, nhưng không bằng ai đạt được niềm tin sâu sắc, nguyện vững chãi, chuyên trì danh hiệu thì không nhọc phải quán tưởng, không cần tham cứu.”[20]

Thế nhưng người trì danh xưa nay thì nhiều, người vãng sanh thì lại quá ít, bởi vì họ tín nguyện không thâm sâu, vững chãi, tạp tu bất chuyên, hoặc chỉ mong phước báo trời người, do vậy mà vẫn nằm trong phạm vi luân hồi, thật đáng tiếc thay!

———

[19] Xem cht. 58, tr. 219.

[20] Đoạn văn trên Tác giả (Chu Lãng Châu) trích dẫn nhầm ý cuối. Cf. Tịnh độ tuỳ học 2, X62n1187, p435b04; Liên tông tất độc 1, X62n1197, p577c14 v.v… ghi: “Ngài Linh Phong dạy: Trong pháp môn niệm Phật là cầu nguyện hướng đến giản dị, nhanh chóng, nhưng phải (chi bằng) tín, nguyện, trì danh hiệu, nhân đây như hành cả ba kinh Tịnh độ 於念佛法門中求其至簡易, 至直捷者, 莫若信願專持名號, 是故淨土三經並行.”

Nghĩa Yếu Tịnh Độ Tông, I. Tổng Luận

NGHĨA YẾU TỊNH ĐỘ TÔNG

Lý Thế Kiệt

I. TỔNG LUẬN

1. Khởi nguyên việc niệm Phật:

Khi đức Phật còn tại thế, hàng tứ chúng đệ tử may mắn thường ở bên cạnh Phật, có thắc mắc gì liền hỏi, được Phật khai thị, chỉ dạy pháp tu. Nhưng sau khi đức Phật diệt độ, đại chúng không được chiêm bái sanh thân[1] của Phật nữa, và những lúc phiền não nổi lên, khổ đau ập đến, biết Phật đâu mà thưa hỏi, do đó các vị đệ tử mới thiết lập ra phương pháp quán tưởng đến Phật, nhớ nghĩ lời Phật dạy, rồi theo tư chất, khả năng tinh thần đề cao của mỗi người, nó trở thành phương pháp hành trì hết sức thiết thực và hiệu quả. Phương pháp quán tưởng Phật là sự tập trung tinh thần, đưa đến tâm định một chỗ gọi là tam-muội (Samādhi). Các kinh như Quán vô lượng thọ, Bát-chu tam-muội v.v... đều từ phương pháp hành trì này mà được biên soạn thành. Phương pháp quán Phật có ba điều kiện:

1. Đối với đức Phật cần phải có tâm kính ngưỡng hâm mộ mãnh liệt.

2. Cần phải có tâm nhiệt thành mong cầu thấy đức Phật.

3. Tích tập tinh thần huấn luyện.

———

[1] Sanh thân 生身: tức thân Phật đầy đủ 32 tướng do cha mẹ sanh ra.

Nếu ai hội đủ ba điều kiện này thì có khả năng thấy được đức Phật.

Diễn biến của tư tưởng niệm Phật: Thứ nhất, bắt nguồn từ hâm mộ nhân cách đức Phật; thứ hai, hình thành từ nhớ nghĩ tướng mạo trang nghiêm của đức Phật; thứ ba chính là phương pháp quán tưởng (phương pháp tu luyện tam-muội); cuối cùng (thứ tư) biến qua hình thức chuyên xưng danh hiệu. Nhưng điểm chính của việc xưng danh chính là lòng tin, kết quả là lấy mục đích vãng sanh Tịnh độ làm cứu cánh. Nhân đó mà tư tưởng niệm Phật chia thành bốn loại phạm trù triết học: Quán tưởng, xưng danh, lòng tin, Tịnh độ.

2. Ba phái Tịnh độ ở Trung Quốc:

Tịnh độ giáo ở Trung Quốc có thể chia thành ba giáo hệ. Thứ nhất là hệ thống của pháp sư Tuệ Viễn ở Lô Sơn. Thứ hai là hệ thống của đại sư Thiện Đạo. Thứ ba là hệ thống của Tam Tạng Từ Mẫn.

a. Phái ngài Tuệ Viễn

Phương pháp niệm Phật của ngài Tuệ Viễn là “Quán tưởng niệm Phật”, tức nhập tam-muội và thấy Phật, vãng sanh chính là mục tiêu của việc niệm Phật. Tam-muội là một trạng thái thể thần viên dung, tinh thần thống nhất. Ai đạt đến cảnh giới này có thể hiểu biết tùy theo căn cơ trình độ của mọi loài và có khả năng quán sát cảnh giới vi diệu mà tai mắt không thể nghe thấy được, kết quả là thấy được Phật. Nhưng cần phải có “đối tượng” là “Phật” mới dễ quán, bằng không thì không có trọng tâm. Ngài Tuệ Viễn cho rằng Tịnh độ là do nghiệp báo chiêu cảm, cho nên chỗ vãng sanh của phàm phu là sự Tịnh độ (sự Tịnh), không có phương pháp đến tướng Tịnh độ và chân Tịnh độ. Nhưng lý luận về cách niệm Phật này cần

phải có thật tướng niệm Phật thì mới đủ khả năng vãng sanh. Thế nên giáo học của hệ thống này là một phái lý luận tánh thường thức, tức là lấy tri thức nghĩa giải làm chính, nên tư tưởng này cuối cùng được các tông: Duy thức, Tam luận, Thiên thai, Hoa nghiêm trọng dụng và nhận làm Tịnh độ Di-đà. Ở đây ý muốn nói là phương tiện Tịnh độ, chứ không phải chân thật Tịnh độ.

b. Phái ngài Thiện Đạo

Các vị đại sư Đàm Loan, Đạo Xước, Thiện Đạo đều cổ xúy tư tưởng “Bổn nguyện” và chấp nhận Báo độ vãng sanh của phàm phu. Tịnh độ Di-đà là do sức bổn nguyện của Phật thành lập để trang nghiêm Tịnh độ, đồng thời là Báo độ, tuyệt đối không phải là Ứng hóa độ. Thể giải (thông đạt, ngộ hiểu), tín ngưỡng Phật trí, cảm ứng từ tâm đại bi mà xuất phát, và do tâm đại bi mà phát nguyện lực rộng lớn phi thường, có khả năng bao hàm hết thảy lý trí, đủ để cho hàng phàm phu vãng sanh về cõi Báo độ này. Đó là nhờ sức nhiếp thọ đại nguyện vô cùng của đức Phật A-di-đà. Bản chất của nhiếp độ: “Thể của độ (cõi) là niết-bàn, chứng quả là pháp tánh vô vi, lạc là cái vui tịch tịnh vô vi”. Đó là Tịnh độ thật tướng quán của ngài Thiện Đạo. Do tác dụng của “nguyện lực”, dẫn dắt chúng ta đến thế giới thật tướng, đồng thời cũng từ nơi thế giới thật tướng này lại phát huy thế giới diệu hữu chỉ phương lập tướng (thế giới Cực lạc). Đây là bản chất đặc biệt để tồn tại tư tưởng này.

Tịnh độ giáo nghĩa của phái Tuệ Viễn là thu nhận thượng căn làm chính, nhưng phái của ngài Thiện Đạo bao quát cả hạ căn (thượng, trung, hạ căn).

Cả hai phương pháp đều mang đến lợi ích, nhưng khuynh hướng rốt ráo có khác nhau.

c. Phái ngài Từ Mẫn

Năm đầu niên hiệu Khai Nguyên đời Đường, ngài Huệ Nhật (Từ Mẫn) từ Ấn Độ trở về (Trung Quốc), xem thấy Thiền gia đương thời phần đông cho rằng Tịnh độ là “Thuyết phương tiện” để dẫn dắt ngu tâm. Thấy thế, ngài kịch liệt phản đối khuynh hướng này và đề xướng phương pháp niệm Phật vãng sanh, rồi dần dần trở thành một nhà. Về sau các ngài Thừa Viễn, Pháp Chiếu, Phi Tích v.v... kế thừa phương pháp này, đều lấy niệm Phật làm pháp môn vô thượng và bài xích tâm kiêu ngạo của các Thiền gia. Ngài Huệ Nhật lấy pháp “Y tha”[2] duyên sanh huyễn có, nhận làm ý nghĩa có thật tại, tức là sự sai khác của mười cõi, quả báo sanh tử, quả báo cắt đứt sự trói buộc v.v... đều là thật có. Ngài chủ trương Giới-Tịnh đi đôi, Thiền-Tịnh song tu, Giáo-Thiền một mối, nhưng cuối cùng đều hồi hướng vãng sanh về Tịnh độ. Thiền định này mới là của Phật ấn khả, là nơi quy tụ của Thánh giáo. Một mặt ngài ghi nhận về tư tưởng Duy thức, mặt khác lại trách cứ cái thấy “không” và cái thấy sai lệch, rồi phế bỏ muôn hạnh của các Thiền gia đương thời, nhưng lại đề xướng thuyết thực hành của các tông hợp lại (trong đó bao hàm cả Thiền-Tịnh song tu. Về sau Thiền sư Diên Thọ cũng ảnh hưởng và cũng chủ trương Thiền-Tịnh song tu, “không” và “có” tương thành). Tư tưởng niệm Phật của ngài Huệ Nhật là xưng danh niệm Phật do muôn hạnh quy nạp. Xưng danh niệm Phật là điểm trọng tâm của muôn hạnh.

Ở trên đã trình bày tư tưởng của ba phái, có thể hiểu lại qua biểu đồ sau:

———

[2] Y tha: Y tha khởi tính 依他起性, Skt. para-tantra-svabhāva, tính của sự nương tựa vào tính khác.

3. Hệ thống niệm Phật:

Nội dung niệm Phật có ba phương diện quán tưởng: Lý quán, sự quán, miệng niệm. Nếu từ phương diện lý thể quán tưởng Phật A-di-đà, gọi là lý quán niệm Phật. Từ phương diện sự tướng quán tưởng Phật A-di-đà, gọi là sự quán niệm Phật. Từ phương diện “dụng lực” quán tưởng Phật A-di-đà, gọi là miệng niệm Phật. Hai cách niệm trước là tâm niệm, cách sau là miệng niệm. Lý quán là quán tưởng bản thể Phật. Sự quán là quán tưởng hình tướng Phật.

Lý quán và quán sự tướng không dễ, nên phải dùng miệng niệm (dễ hành đạo). Bất luận là phương pháp quán nào cũng cần có đối tượng chính (đức Phật A-di-đà) mới thực hành được. Nội dung của lý quán niệm Phật có quan hệ đến vấn đề bản thể của nhân cách. Nhưng bản thể là không hình không tướng, cho nên không dễ gì nắm chắc được tướng chơn thật. Sự quán tuy là có hình tướng, nhưng lại phức tạp vi diệu, nên áp dụng miệng niệm danh hiệu Phật là pháp môn rất dễ dàng và an tâm. Nội dung miệng niệm danh hiệu Phật có ba ý nghĩa: Một là tác dụng tâm lý. Hai là tác dụng của thể nghiệm tôn giáo. Ba là tác dụng chân lý của danh hiệu bản thân (gọi là Tuyệt đối luận, Thực tại luận). Do ba tác dụng này mà đạt

II. Triết Học Quán Niệm

được tuổi thọ vĩnh viễn và ánh sáng tuyệt đối (Vô lượng thọ, Vô lượng quang).

Có thể xem lại biểu đồ dưới đây:

II. TRIẾT HỌC QUÁN NIỆM

1. Bản thể nhân cách (Lý quán):

Nhân cách quan của Phật giáo là quan niệm và nhìn nhận về đức Phật - Phật-đà quan. Nội dung của Phật-đà quan là luận về thân Phật, nhưng hình thái về thân Phật không nhất định là nhân cách hóa, mà xem như tư tưởng Phật và nhân cách quan của Phật giáo là nhân cách quan bi trí viên mãn. Có nhiều cách luận về thân Phật, nhưng có thể chia làm hai ý: “Thật tướng thân” (Lý thân hoặc là thật thân) và “Vi vật thân” (Sự thân hoặc là Ứng hóa thân...) Trước là luận về bản thể của nhân cách, còn sau là bàn luận về hiện tượng của nhân cách. Thật tướng (Đệ nhất nghĩa) đế vốn không thể nói, nhưng đức

Phật từ bi dùng mọi pháp môn để làm lợi ích chúng sanh, trong đó pháp môn niệm Phật là một giáo pháp phổ biến.

Tính chân không: Về nghĩa thật tướng niệm Phật, trong kinh Vô lượng thọ[3] có dẫn chứng như sau: “Đức Phật Như Lai, đến không từ đâu đến, đi không đi về đâu, không sanh không diệt, không có quá khứ, hiện tại, vị lai, nhưng vì nguyện lớn cứu độ chúng sanh nên hiện tại Ngài đang ở Tây phương.”

Đây là lời kinh dẫn chứng về thật tướng luận của nhân cách rất có hiệu lực. Đến không từ đâu đến, đi không đi về đâu, không sanh không diệt, chính là biểu hiện thật tướng thường trụ, siêu việt cả không gian và thời gian. Thật tướng là thường trụ bất biến, nhìn không thể thấy, không lắng nghe được, cảnh giới này không thể tiếp xúc được nên gọi là “không”. Nhưng thật tướng này là thế giới cây liễu leo bám thân hoa hồng,[4] núi là núi, nước là nước (là thế giới thật có) cho nên gọi là “chân không”. Chân không là một bản chất thật tướng đặc biệt thứ nhất.

Tính tương tức: Chân không được nhìn nhận bằng thật tướng của “Thể”, như nhìn thấy mọi động tác. Hiện tượng của thật tướng có muôn ngàn sai khác. Hiện tượng tánh sai khác cùng với chân không tánh phổ biến là hai cách nhìn về một thật tướng. Vì thế nên nói: “Không tức là sắc, sắc tức là không”, gọi là “Tính tương tức”. Hoặc nói: Bản thể tức là hiện tượng, hiện tượng tức là bản thể, cũng là “Tính tương tức”. Thật tướng này là bản chất đặc biệt thứ hai.

———

[3] Phật thuyết đại thừa Vô lượng thọ trang nghiêm kinh 2, T12n363, p321c11; Phật thuyết đại A-di-đà kinh 1, T12n364, p331a18.

[4] Hán: Hoa hồng 花紅, là cây táo tây, quả nhỏ, chứ không phải cây hoa hồng. Loại cây này còn có tên “lâm cầm 林檎”, “sa quả 沙果”.

Tính lực dụng: Nhưng cái tánh phổ biến đó làm thế nào để trở thành tánh sai biệt? Cái tánh sai biệt làm sao để trở thành tánh phổ biến xưa nay? Ví dụ: không khí là cái tánh phổ biến, trong không khí lại có rất nhiều yếu tố hóa học, nhưng không khí là không khí, nước là nước, không thể nói bản thân không khí là nước. Như muốn đem không khí biến thành nước, thì phải cần tăng thêm một lực lượng (lực dụng, năng lực), lực lượng này gọi là “Tính lực dụng”. Lực dụng trong hiện tượng luận tức là “nguyện lực” của đức Phật A-đi-đà, cần phải có lực lượng này thì vạn vật mới có khả năng hoạt động, tác dụng. Bồ-tát Pháp Tạng phải trải qua thời gian năm kiếp vận dụng hết trí tuệ tối cao, nghiền ngẫm, suy xét qua hai trăm mười ức quốc độ, cuối cùng mới lập ra một nước Cực lạc hết sức lý tưởng. Ngài có được khả năng như vậy là nhờ vào một lực lượng (nguyện lực) vô hình vĩ đại.

Thể của nhân cách (Không): Nội dung của thật tướng, có ba tính chất đã nêu đầy đủ ở trên, nhưng ba tính đó lại có thể tương tức tương nhập, viên dung vô ngại, lại khiến nó đầy đủ chủ thể viên dung, gọi là “nhân cách”. “Thể” của nhân cách là không sanh không diệt; tướng của nhân cách rộng hẹp tương nhập; dụng của nhân cách là 48 lời nguyện. Không sanh không diệt là sinh mạng vĩnh viễn, không đến không đi, bao trùm khắp tất cả là ánh sáng tuyệt đối (trí tuệ). Cho nên nhân cách của đức Như Lai là nhân cách tuyệt đối. Mỗi sự vật đều có nhân cách biểu hiện về “Không”.[5] Thân thể của chúng ta hoàn toàn không phải là vật chất phổ thông, thống nhất thân tâm một thể, cũng biểu hiện cụ thể nhân cách.

———

[5] Không 空: không phải là “cái không chi” (nothingness). Không này là “tính Không” (Śūnyatā), là tuyệt đối thể, phi tính chất. Nó đồng nghĩa với Chân như (yathatā).

Trong thế giới tự nhiên, như động vật, thực vật, vật thể, tinh cầu v.v..., cũng có sự biểu hiện cụ thể của chính nó. Đó là biểu hiện cụ thể về nhân cách.

Tính tương tức của nhân cách: Lại xem về phương diện của Tính tương tức, mỗi sự vật đều có tính chất tuyệt đối tương phản mới thành. Ví dụ như có và không, sống và chết, anh và tôi, Phật và phàm v.v... Từ nơi căn bản của tất cả sự vật, nhất định có nhân cách hỗ tương đối lập với nhân cách. Đây có thể nói là tự ngôn tự ngữ, hoặc hỗ tương lẫn nhau của tự thân sự vật (Thing-in-itself). Cảnh này là một thế giới trang nghiêm bí mật, chỉ có Phật cùng với Phật mới biết được mà thôi. Tính tương tức này trong Tịnh độ luận chú[6] của Thế Thân, ngài Đàm Loan chú giải, mới biểu hiện nguyên lý tính tương tức của “Quảng lược tương nhập”.[7] Quốc độ (Cực lạc) trang nghiêm có 17 cú, Như Lai trang nghiêm 8 cú, Bồ-tát trang nghiêm 4 cú, cả ba đoạn này gọi là “Quảng” (rộng), nhưng nhập vào nhất pháp cú gọi là “Lược”. Nhất pháp cú là “Thanh tịnh cú” [8] mà là quảng lược tương tức tương nhập. Quốc độ, Phật, Bồ-tát, ngài Thế Thân lập thành ba đạo tràng, đem nội dung của 48 lời nguyện chia làm 29 thứ trang nghiêm. Nhưng ngài Đàm Loan lại đem nó viết thành lý luận “Quảng lược

———

[6] Tịnh độ luận chú: xem cht. 28, tr. 32.

[7] Tịnh độ luận chú 2, T40n1819, p841b12.

[8] Nhất pháp cú là Thanh tịnh cú 一法句是清淨句: Nhất pháp là nghĩa triệt ngộ pháp thân; cú là câu giải thích rõ lí nghĩa. “Nhất pháp cú tức là Thanh tịnh cú”, ý của ngài Thế Thân: “Thanh tịnh cú” là chỉ cho pháp thân vô vi của trí tuệ chân thật. Những cảnh giới thù thắng như Phật, Bồ-tát, thế giới Cực lạc… gồm 29 câu (cú), tất cả công đức trang nghiêm của 29 câu này thu gọn trong “Nhất cú thanh tịnh”. Vì thế, 29 câu là Nhất pháp cú “rộng”, còn 29 câu thu gọn vào 1 câu là Nhất pháp cú “lược”. Vì rộng và lược hòa nhập vào nhau, nên nói cảnh giới Tịnh độ là Pháp thân vô vi của trí tuệ chân thật.

tương nhập”. Quảng là tánh sai biệt, lược là tánh phổ biến. Do tính tương tức cho nên ở trong bất cứ hiện tượng nào cũng quán được đức Phật chơn thật, chỉ cần thanh tịnh là được, thanh tịnh là tâm điểm thật tướng. Bởi trí thức của chúng ta nông cạn, không biết được tính tương tức vi diệu vô tận, nên quán mãi không thấy Phật. Hành vi của chúng ta là do sự xung động của vũ trụ mà bắt đầu. Nhất cử nhất động của chúng ta đều từ bản thân vũ trụ phát triển (chủ-khách cùng một thể), đây là sức vĩ đại của vũ trụ trong Tịnh độ giáo, cũng chính là tính nguyện lực của nhân cách vĩ đại. Nguyện lực là một loại hành vi vĩ đại sâu xa, và thân thật tướng[9] hợp biến thành nguồn động lực của thân vì vật,[10] cũng bắt nguồn từ “Nguyện lực”.

Thân thật tướng cùng thân vì vật: Bồ-tát Pháp Tạng vì mục đích cứu độ chúng sanh nên đem “thân thật tướng” (Lý thân) biến thành “thân vì vật” (Sự thân) mà trú tại Tây phương. Quốc độ Cực lạc của đức Phật A-di-đà là từ “thân vì vật” hiển xuất “Năng lực của thật tướng”, lại từ sự tồn tại của thật tướng mà hiển hiện thành “Năng lực vì vật”. Đây là sự biến hóa hết sức trọng yếu. Ý này muốn nói: “Đệ nhất nghĩa đế tức là pháp nhân duyên”, “pháp nhân duyên tức là đệ nhất nghĩa đế”. Nhưng vì sao từ đệ nhất nghĩa đế phát sanh ra pháp nhân duyên?

Đáp: Thứ nhất, vì độ chúng sanh. Thứ hai, khiến chân lý có nội dung. Thứ ba, khiến vạn hạnh có quả đức.

Đệ nhất nghĩa đế thì không hình không tướng, không nhân không quả, không sanh không diệt. Nhưng pháp nhân duyên

———

[9] Hán: Thật tướng thân 實相身: là tướng công đức chân thật của Phật.

[10] Hán: Vị vật thân 爲物身: là thân vì cứu vớt chúng sanh mà ứng hiện ra.

thì có hình có tướng, có nhân có quả, có sanh có diệt. Vậy Cực lạc là pháp nhân duyên có hình có tướng, có nhân có quả, có sanh có diệt. Như thế quốc độ Cực lạc cũng phải bị hoại diệt mới đúng. Nhưng Bồ-tát Pháp Tạng có nguyện lực đặc biệt, dựa vào tuổi thọ vĩnh viễn (Vô lượng thọ) và ánh sáng tuyệt đối (Vô lượng quang) để duy trì quốc độ này trở thành tính chất vĩnh viễn. Việc này trên mặt kỹ thuật tuy là việc phi thường phức tạp, nhưng trong kinh Vô lượng thọ lại đem việc khó khăn này, dùng phương pháp đặc biệt, khiến thân thật tướng biến thành thân vì vật. Nguyên lý biến hóa này chính là pháp “Quảng lược tương nhập, tương tức” đã nêu ở trên.

Xem lại biểu đồ sau:

Nguyên lý muốn thấy liền hiện: Đệ nhất nghĩa đế và pháp nhân duyên là pháp không phải một không phải hai, đồng thời tính Không có tương tức. Tuy tương tức nhưng lại có khả năng hiển xuất tướng sai biệt, thật tướng hiện vạn tượng. Trong kinh có câu: “Muốn thấy liền hiện”.[11] Muốn thấy 29 thứ trang nghiêm, liền xuất hiện. Cái thấy này không phải mở mắt (phàm) của mình, mà phải dựa vào nhãn quang “tức hiện” ở bên kia mới thấy. Tức là: Anh muốn thấy, bên kia cho anh thấy; còn anh không muốn thấy thì xưa nay vốn không thể thấy, cần phải hiểu được nguyên lý của bên kia (phương Tây ứng hiện)

———

[11] “Dục kiến tắc hiện 欲見則現”. (Phật thuyết Vô lượng thọ kinh 1, T12n360, p270a13).

mới được. Ví dụ như nói về giả tướng, chúng ta không có cách gì lại đem cái bàn vuông nhìn thành cái bàn tròn, chỉ có hư không không hình tướng, tùy trong tâm bạn, muốn nghĩ cái gì thì cái đó liền xuất hiện. Cho nên trong giả tướng của tính biến hóa, phối hợp với quán niệm thật tướng trên, thì có đủ khả năng tự do tự tại hiện xuất giả tướng (pháp nhân duyên). Đây là nguyên lý muốn thấy liền thấy.

Lý tưởng Tây phương Tịnh độ: Thế giới Cực lạc Tây phương được thành lập từ mười kiếp trước. Một kiếp là bốn ức ba ngàn hai trăm vạn năm. Như vậy, mười kiếp tức là bốn mươi ba ức hai ngàn vạn năm. Chữ số này thuộc về lĩnh vực thiên văn học, còn kiếp thì thế giới mới thành lập gần đây. Nhưng Tịnh độ này là do nguyện lực từ nguyện thứ 12 (ánh sáng bao trùm) và 13 (tuổi thọ vô lượng) trong 48 lời nguyện mà kiến lập thành. Đây là thật tướng, tức là hiện tượng hết sức cụ thể về sự biểu hiện một thế giới đặc biệt.

2. Hiện tượng của nhân cách (Sự quán):

Sự quán so với lý quán thì nó là tính hiện thật, tính trực tiếp. Kinh Quán vô lượng thọ miêu tả có 16 cách quán, như quán tưởng mặt trời, quán tưởng nước, quán tưởng đất, quán tưởng cây báu, quán ao báu, quán lầu báu, cho đến quán đức Phật A-di-đà và quán chúng sanh, muốn người quán đạt đến cảnh giới tuổi thọ vô lượng (mạng sống vĩnh viễn), và đạt đến thế giới của Phật. Hay nói một cách khác, mười sáu cách quán này là từ hình tướng mà quán sát chân lý. Lấy thế giới vui vẻ đối đãi với thế giới khổ hiện thật. Lý tưởng về thế giới Cực lạc này là do nguyện lực từ bi của Phật A-di-đà lập nên. Nếu chúng ta tin vào nguyện lực và sự tồn tại của thế giới đó thì đương nhiên sẽ có pháp hành để vãng sanh về thế giới Cực lạc.

III. Triết Học Xưng Danh

III. TRIẾT HỌC XƯNG DANH

1. Tâm lý niệm Phật:

Tính chất của danh hiệu (đại biểu thực tại).

Tính chất của danh hiệu giống như thay cho ký hiệu số học, nó có thể thay cho bất cứ số nào. Danh hiệu của đức Phật A-di-đà cũng như vậy, có thể bao quát hết tất cả chư Phật. Từ nơi danh hiệu này mà chúng ta có thể mở ra nội dung về ý thức tôn giáo một cách sâu sắc.

Cho nên danh hiệu là một cách biểu hiện cụ thể về bản thân chân lý. Hết thảy hiện tượng đều cần được đặt tên, đặt tên là sáng tạo. Nếu không có danh tướng thì không thể hiểu được nội dung tồn tại. Như chúng ta xưng niệm danh hiệu Phật, thì ngay lập tức đức Phật tương ứng xuất hiện; còn không niệm tức không có tương ứng, cho nên không hiện tiền.

Niệm Phật tính cơ giới (bao hàm âm thanh là một và cảnh thanh tịnh).

Một khi nêu ra tên, nhất định phải có tác dụng phân biệt, có phân biệt mới có thể hiểu rõ nội dung mọi thứ, nhưng chuyên tâm trì danh không phân biệt, thì kết quả cũng phát sinh một thứ tâm lý hết sức hiệu dụng. Nếu chúng ta “lật ngược” cách niệm Phật, tức biến đổi cơ giới hóa niệm Phật. Như vậy, cơ giới hóa niệm Phật có thể trừ bỏ mọi thứ trên cơ giới tính ý thức. Khi ý tưởng gạt bỏ tạp tưởng, liền biến thành một trạng thái không thiện không ác không ý thức, đó mới là tâm thanh tịnh. Khi tâm cảnh đạt đến giai đoạn đó, thì “niệm” cùng với “tiếng” kết thành một khối và trở thành cảnh giới “niệm với tiếng là một”.

Thiền sư Không Cốc Cảnh Long gọi cảnh giới này:

“Hôm nay cũng không không, ngày mai cũng không không”.[12]

Hay Đại tập kinh nhật tạng phần[13] dạy: “Niệm lớn thấy Phật lớn, niệm nhỏ thấy Phật nhỏ.”[14] Niệm lớn là niệm lớn tiếng, gạt bỏ tạp tưởng (tâm thanh tịnh), siêu việt cảnh giới nhân ngã, lập tức biến hiện bên trong được thanh tịnh, bên ngoài không một vật. Trong cảnh giới tuyệt đối này chỉ có danh hiệu Phật mới bao trùm khắp cả vũ trụ, toàn thế giới đều là tượng trưng của Phật. Phương pháp này là do xưng danh mà thấy được Phật.

2. Luận về thể nghiệm niệm Phật:

Cảnh giới niệm Phật tính cơ giới

Niệm Phật liên tục, cuối cùng trở thành siêu việt nội dung của tính lý giải, tính Đà-la-ni (tính niệm chú). Nhưng nội dung này chỉ là một thứ tượng trưng của tính ám thị mà thôi. Cảnh giới cuối cùng của trì danh là biến thành một cảnh giới với tâm sâu sắc: “niệm mà không niệm”, “vãng sanh tức không sanh”, “niệm niệm đến mạng chung”, “tâm này là Phật”. Đây là thế giới thể nghiệm của tính tôn giáo.

Tín, nguyện, hạnh là điều kiện cần phải có trong pháp tu tịnh nghiệp. Kinh Di-đà dạy: “Các vị phải nên tin và ghi nhận lời Ta dạy”,[15] đó là lời kinh dẫn chứng về “tín”. “Cần phải phát nguyện sanh về nước ấy”, là dẫn chứng về “nguyện”. Kinh

———

[12] Hoàng minh danh tăng tập lược 1, X84n1581, p363c03.

[13] Bản Hán in nhầm là Đại tập nguyệt tạng kinh 大集月藏經. Đại tập kinh nhật tạng phần大集經日藏分, gọi đủ kinh Đại thừa đại phương đẳng nhật tạng, 10 quyển, Na-liên-đề-da-xá dịch thời Tùy, kinh thứ 14 trong Đại phương đẳng đại tập kinh, 60 quyển.

[14] Đại tập kinh nhật tạng phần 43, T13n397, p285c27; Thích tịnh độ quần nghi luận 7, T47n1960, p76c02 v.v…

[15] Kinh A-di-đà 1, T12n366, p348a12.

nói tiếp: “Chấp trì danh hiệu, nhất tâm bất loạn” là biểu thị cho “hạnh”. Trong ba điều kiện này, hạnh “trì danh” là quan trọng nhất.

Niệm Phật nhất tâm bất loạn (tông chỉ niệm Phật của đại sư Liên Trì): Nhất tâm là chấp trì vững chắc. “Chấp” là nghe danh hiệu rồi chấp thọ trong tâm (tư tuệ). “Trì” là giữ mãi không bao giờ quên (Tu tuệ).

“Trì” có ba ý: Trì rõ (niệm Phật ra tiếng); trì im lặng (mật niệm); trì nửa rõ nửa im — Cảnh giới cuối cùng là nhất tâm bất loạn.

Chấp trì có Sự trì (nhớ nghĩ không gián đoạn) và Lý trì (thể nghiệm không gián đoạn).

Nhất tâm có Sự nhất tâm (nghe danh hiệu Phật, thường nhớ, thường niệm, từng chữ rõ ràng liên tục không gián đoạn; đi, đứng, nằm, ngồi chỉ niệm Phật, không bị phiền não nhiễu loạn [Thành tựu tín lực, hàng phục mầm móng vọng tưởng]) và Lý nhất tâm: 1. Năng niệm sở niệm không hai, niệm cùng với Phật không tách rời nhau, đó là nhất tâm; 2. Hai niệm năng sở, chẳng có chẳng không, có không đều dứt, đoạn đường nói năng. Như thế khế hợp với cảnh giới của thể tính thanh tịnh xưa nay (hoàn toàn là lý quán).

Lý nhất tâm là cực điểm của kinh Di-đà. Ở trong niệm, chúng ta có thể nghiên cứu rõ ràng tất cả, đó là đặc điểm của niệm Phật. Từ “sự” mà rõ được “lý”, từ “danh” mà thấy Phật, do “niệm” để thành Phật, đây là bản chất đặc biệt thường hằng của tư tưởng niệm Phật.

3. Ý nghĩa hình nhi thượng danh hiệu:

Danh hiệu là người môi giới

Thế giới của Phật và thế giới của chúng sanh cách nhau rất xa, do vậy phải nhờ danh hiệu làm môi giới. Nếu chúng ta tin vào danh hiệu thì có thể tiếp xúc với Phật lực. Vì sao danh hiệu có năng lực như thế?

Ý nghĩa căn bản của danh hiệu

Danh hiệu là nguồn động lực của niềm tin với Phật, là sự hiển hiện của Phật trí, tuyệt đối không phải là năng lực của ý thức chủ quan. Đức Phật hiện thân qua danh hiệu “Nam-mô A-di-đà Phật”, như từ cõi Tịnh đến thế giới nhân gian, quay lưng với cõi Phật vạn đức trang nghiêm, như phủ định chính mình, tự thân thu nhỏ lại bằng hình thái danh hiệu, đến với cõi này giúp chúng sanh tu niệm. Phương pháp này dễ thực hành, là con đường duy nhất mà đức Phật từ bi dành cho chúng ta. Nương vào nguyện lực của Phật để xưng danh là một hành động thiện tối cao trong tất cả việc thiện.

Danh hiệu vốn không có năng lực, nhưng mượn phương tiện liền trở thành chân thật; và hiện tượng là nguồn gốc năng lực của bản thể, còn danh hiệu là sự biểu hiện tối cao của nguyện lực.

Cho nên năng lực của danh hiệu có từ “nguyện lực”, năng lực của “nguyện” là vô cùng vô tận, do đó năng lực của danh hiệu cũng vô cùng vô tận.

Ánh sáng của đức Phật A-di-đà nhiếp thủ đối tượng

Đại sư Thiện Đạo dạy:

“Trên nguyện bỏ hình hài, dưới trọn vẹn mười tiếng, cho đến một niệm một tiếng đều được vãng sanh”.

Một niệm thuần túy vượt hơn tất cả tạp hạnh. Hạnh tuyệt đối này có từ nơi nguyện lực. Một khi ánh sáng (Phật) phi thường