Tịnh Độ Tông Khái Luận

II. Tư Tưởng Tịnh Độ Kết Hợp Với Hai Sứ Mệnh Lớn

Tóm lại, sứ mệnh lớn lao của Phật giáo ước lược có hai điều: Thứ nhất là yêu cầu giải thoát; thứ hai là xây dựng một thế giới hoàn toàn tốt đẹp. Nhưng từ lâu người Phật tử khi đối diện sự việc gì đều gặp khó khăn cũng vì hai sứ mệnh to lớn này chưa thể điều hòa nhau. Đây là một bài “toán khó” mà Phật giáo thường gặp. Hai sứ mệnh này, tôi đã viết nhiều rồi, cho nên trong đây tôi tỉnh lược và dựa theo giáo lý Phật giáo chỉ nêu ra hai đại cương có tinh thần khế cơ và coi như bài kết luận cho những vấn đề trên.

II. TƯ TƯỞNG TỊNH ĐỘ KẾT HỢP VỚI HAI SỨ MỆNH LỚN

Tổng thể của Phật giáo bao hàm hai vấn đề lớn là nhu cầu giải thoát và xây dựng một thế giới tốt đẹp, chỉ có điều là nên điều hòa thế nào, đó mới là vấn đề quan trọng, cũng là sự tồn vong của Phật giáo? Theo nhu cầu giải thoát, mà một mặt phủ định đời sống hiện thực, một mặt lại kiến thiết thế giới cho tốt đẹp, kiến thiết thì phải thừa nhận hiện thực, đó là cặp mâu thuẫn luôn luôn tồn tại. Trong lịch sử truyền thừa, phần lớn Phật giáo Nhật Bản đều là Phật giáo Đại thừa, thời đại Nại Lương (Nara, 710-784) là triều đại đặt trọng tâm xây dựng một thế giới tốt đẹp vững bền, lúc ấy tín đồ Phật giáo cũng góp phần công đức, năng lực của mình như pháp sư Hành Cơ,[3] hoàng hậu Quang Minh[4] v.v…, đó là

———

[3] Hành Cơ (668-749): cao Tăng Nhật Bản, sống vào thời Nại Lương. Năm 15 tuổi, sư học Duy thức, Du-già… sau hoằng dương pháp môn quán tưởng và giáo nghĩa Tịnh độ. Sư thường dẫn đệ tử đi đào ao, đắp đê, mở đường, bắc cầu... Sư tịch năm đầu niên hiệu Thiên bình cảm bảo, thọ 82 tuổi. Người đời tôn sư là hóa thân của Bồ-tát Văn-thù.

[4] Hoàng hậu Quang Minh (701-760): tên là Đằng Nguyên Thị, là hoàng hậu của Thánh võ thiên hoàng thời Nại Lương. Bà có công lớn đối với kiến thiết xã hội, xây dựng nhiều tự viện, như Thí dược viện để cung

những vị tiêu biểu mô phạm. Song hành với kiến thiết đất nước, chủ nghĩa giải thoát cũng thịnh hành, đặc biệt những thể loại cố sự (chuyện kể) càng thịnh thành hơn vào cuối triều đại Bình An, kể về pháp sư Tây Hành, Kiêm Hành đều là những bậc vì muốn xa lánh mọi phiền toái rắc rối ở đời mà xuất gia. Hoặc trong tác phẩm “Bình gia vật ngữ”[5] cũng nói đến Kiến Lễ Môn Viện[6] ẩn dật ở viện Tịch Quang, tại Đại Nguyên, bà là người gạt bỏ thế gian tìm giải thoát. Thể loại ghi chép chuyện xưa (cố sự) đều được xếp vào vị trí rất cao. Bản thân tôi cũng mong muốn có một đời sống như thế tại thế gian này, nhưng nếu tất cả mọi người trong xã hội này mà lánh xa thế gian, chọn cách sống trầm lặng thì không thể được, mong rằng chỉ một phần nào đó thôi. Cuộc đời chua ngoa quá quắt, thế gian cạnh tranh sinh tồn khốc liệt, nhiều người mất hết sự nghiệp, thất chí mới từ bỏ tất cả, trốn đời xuất gia, mong sao những người đó có đời sống chân chánh trong tu viện. Phật giáo Nhật Bản vốn lấy núi non tịch tĩnh làm đạo tràng tu tập, nhưng hiện nay chùa viện có xu hướng chạy theo hình thức kinh doanh, dần dần đánh

———

cấp thuốc thang cho người bần khổ, Bi điền viện, là nuôi trẻ em khốn cùng, mất cha mẹ… Bà mất năm thứ 4, niên hiệu Thiên bình bảo tự (năm 760).

[5] Bình gia vật ngữ: The Tale of the Heike (平家物語 Heike Monogatari), hay gọi “Bình gia tỳ bà khúc”, không rõ của Tác giả nào, tác phẩm ghi chép thời kỳ tranh đoạt giữa hai dòng Bình thị và Nguyên thị vào năm 1156-1185, và kể giai thoại ẩn dật của bà Kiến Lễ Môn Viện…

[6] Kiến Lễ Môn Viện 見禮門院 (1155-1213): bà là con gái tướng quân Bình Thành Thịnh, được Cao Xương Thiên Hoàng sách phong hoàng hậu, tấn lên tước Kiến Lễ Môn Viện (tập tục Hoàng gia Nhật Bản, tước “Viện” là để phong các bà chánh, thứ cung, nếu sinh hoàng nam mà người này được chỉ định lên kế vị). Sau khi dòng Bình thị bị Nguyên thị tiêu diệt, dòng Nguyên thị không nỡ giết bà, cho bà tự do, bà liền xuất gia, bế môn tạ khách suốt 29 năm, hết quãng đời còn lại của bà .

mất tổ chức thích hợp với việc giải thoát khai ngộ, đây là điều đáng buồn! Tôi rất muốn ở Nhật Bản nên có khoảng mười cảnh chùa xả bỏ trần thế, đúng nghĩa nơi yên ổn để gởi gắm tâm hồn, nhưng đáng tiếc không có một nơi nào. Tại Tích-lan lại có đầy đủ cơ sở này. Tôi có người bạn ở Đức xuất gia, viết thư cho tôi nói: Phật giáo Nhật Bản không phải là Phật giáo chân chánh; huynh ấy xuất gia tại Tích-lan, hiện cư trú một nơi nghiêm trì giới luật, tu tập thiền định, và nghiên cứu phiên dịch Phật điển Pāli. Chính bản thân tôi cũng thích cách sống như thế.

Song, theo lập trường Phật giáo Đại thừa từ xưa đến nay, cho đời sống như thế chính là tác phong của Phật giáo Tiểu thừa (chỉ cho Phật giáo Tích-lan v.v…). Tinh thần chân chánh của Phật giáo Đại thừa tuy an trụ trong giải thoát, nhưng lại giúp cho xã hội thực hiện tịnh hóa hướng thượng. Gần đây, tín đồ Phật giáo Nhật Bản hầu như chú ý đến vấn đề xã hội, muốn cống hiến tịnh hóa xã hội và đưa xã hội đi lên. Nếu đứng trên tinh thần giác ngộ chân thật của Phật giáo, thì thiện ý của tôi là quay lại quá khứ, hành động như công trạng mà Bồ-tát Hành Cơ và hoàng hậu Quang Minh đã làm, đó là nền tảng cơ bản theo tinh thần Phật giáo Đại thừa.

Nhưng sự thật thì phần lớn bị dư luận các tông giáo phấn khích, động thái hành động chỉ làm với tính cách bất đắc dĩ, cho nên phải dựa vào tinh thần căn bản nào, lý do gì, thiết lập mục tiêu ra sao, mới có thể thực hành sự nghiệp nhập thế, bằng không thì ý thức đó không rõ ràng. Huống hồ là đại bộ phận nhiệm vụ xã hội của tự viện đều không có một chút tự giác nào, bên ngoài có vẻ giải thoát và thỏa mãn với công việc mai táng cùng với pháp sự, nhưng đối với hai sứ

mệnh to lớn của Phật giáo phải điều hòa như thế nào lại không biết một tí gì. Hiện nay, Phật tử thể hiện nhiều hành động, nhiều việc làm nhưng đại thể chỉ là đầu rồng đuôi rắn, theo tôi nguyên nhân chủ yếu chính là do không có tinh thần tự giác.

Thế thì lý tưởng giải thoát, cùng với lý tưởng xây dựng thế giới tốt đẹp, cần phải điều hòa như thế nào? Đối với vấn đề này cần phải lý luận rõ ràng, chỉ ra cách thức giải quyết một cách mô phạm. Đây thật là lý tưởng Đại thừa Tịnh độ của chư Phật; còn Tiểu thừa chỉ chuyên về chủ nghĩa giải thoát cho cá nhân mà thôi, chứ không như lý tưởng xã hội của Tịnh độ. Đại thừa có thệ nguyện trên cầu Bồ-đề, dưới hóa độ chúng sanh, lý tưởng cùng thành Phật đạo, ở đây nêu toàn thể xã hội là lý tưởng hóa quốc gia, cho nên mới kết luận rằng: Đại thừa chắc chắn có lý tưởng Tịnh độ.

Vả lại lý tưởng của Tịnh độ, một mặt không chỉ siêu việt hiện thực mà là mục tiêu giải thoát; mặt khác là mục đích xây dựng cho thế giới hoàn thiện viên mãn. Đó mới là giải thoát và đó cũng chính là xây dựng một nước lý tưởng. Nhưng về Tịnh độ cũng có nhiều quan điểm khác nhau, có quan điểm phủ định đời sống hiện tại, khuynh hướng về Tịnh độ quan từ xưa tới nay rất rõ ràng, nhưng trong Phật giáo nếu nói rộng thì vẫn muốn thế giới này như thật, tức kiến thiết Tịnh độ ngay trong thế giới hiện thực; tôi cũng lấy đó làm trung tâm, tường thuật ngắn gọn về Tịnh độ quan.

Quan niệm về Tịnh độ của Phật giáo, đại thể tôi chia làm ba phần:

1. Quán chiếu Tịnh độ; 2. Tha phương Tịnh độ; 3. Tịnh độ tương lai.

III. Quán Chiếu Tịnh Độ

III. QUÁN CHIẾU TỊNH ĐỘ

Quán chiếu Tịnh độ là dùng cái tâm thanh tịnh tuyệt đối, với cái nhìn hiện thực mà quán pháp Tịnh độ, thấy thế gian này hoàn toàn tốt hay xấu, vừa ý hay không vừa ý? Thông thường lấy sự ham muốn làm tiêu chuẩn, hợp với ham muốn thì cho là tốt, không hợp thì cho là xấu. Ví dụ, khi chúng ta muốn về nhà, không may gặp trời mưa, lúc đó cho mưa là đáng ghét, nhưng nếu tách rời tâm ham muốn ra để quán thì mưa cũng là một thứ phong lưu. Bởi vì cái ham muốn của con người là vô hạn, mà thế gian không có một cái gì có thể làm cho thỏa mãn sự ham muốn được. Vì thế, nếu lấy sự ham muốn làm tiêu chuẩn thì thế gian không có cái gì thỏa mãn cả. Đời là tấn tuồng sân khấu khổ não, một khi lìa được sự ham muốn, tâm được thanh tịnh, sẽ nhìn thấy thế giới đổi mới, một thế giới tốt đẹp.

Nghệ thuật của Schopenhauer[7] có luận rằng: Xây dựng một thế giới tốt đẹp cần phải có hai điều kiện:

Thứ nhất là điều kiện chủ quan, tức là cắt đứt sự ham muốn, nhập vào trạng thái tĩnh quán, để quán chiếu. Như cách vẽ của Tuyết Chu,[8] ông cho rằng khi quán chiếu giá trị đích thực của thẩm mỹ là phải lìa thiệt hơn của chính mình, thì vẻ đẹp mới bộc lộ hết được. Còn như thấy bức tranh chỉ nghĩ giá trị là 10.000, hay là 15.000, thì nó chỉ là một thương phẩm, như vậy không còn gì đẹp nữa. Cũng như từng thửa ruộng lúa chín nhấp nhô theo gió, từng đợt sóng vàng óng, thi nhân

———

[7] Schopenhauer (1788-1860): là triết học gia người Đức, nổi tiếng nhất với tác phẩm “The World as Will and Representation” (Thế giới như là ý chí và biểu tượng).

[8] Tuyết Chu 雪舟 (Sesshū, 1420-1506): còn gọi là Tuyết Chu Đẳng Thương, là họa gia tài ba của Nhật Bản.

nhìn ra cảnh tượng diễm tuyệt; còn địa chủ thì tính đến việc thâu hoạch trúng mùa trong năm nay, nên không thể thấy những làn sóng lúa chín vàng óng. Nếu không lìa tính toán thiệt hơn thì không bao giờ thấy thế giới này tốt đẹp được.

Thứ hai là điều kiện khách quan, như vẻ đẹp về một vật gì đó là phải biểu hiện được lí tính nét đẹp vĩnh viễn. Ví như phương thức vẽ chim sẻ của Trúc Nội Tê Phụng,[9] ông vẽ chim sẻ không như bình thường, mà đặt nặng tính cách cái mạnh, nét đẹp của nó tức là ý niệm lí tính. Dù là một nhiếp ảnh gia cũng không tài nào chụp hết được cái đẹp của con chim sẻ mà Tê phụng đã miêu tả trong tranh của ông, chúng ta phải nhận biết cái đẹp của con chim sẻ là xuất phát từ ý tưởng bên trong của người vẽ mới bộc lộ ra bên ngoài được. Nếu hội họa và điêu khắc không biểu hiện được tính cách giá trị vĩnh viễn của tác phẩm thì không thể gọi là mỹ thuật. Như vậy chỉ có loại nghệ thuật hội họa này, chúng ta mới chợt quên đi tính toán hơn thiệt để quán chiếu cái đẹp của nó. Đây chính là thú vị nghệ thuật triết học của Schopenhauer. Tịnh độ quan của Phật giáo cũng có phương diện này, tôi gọi đó là quán chiếu Tịnh độ. Trong Phật giáo nếu lấy sự ham muốn vĩnh viễn không được vừa lòng làm lập trường, thì thế giới này quả thật là thế giới khổ đau.

Nhưng nếu tách rời tính toán của cá nhân để quán sát, thì thế giới này tự phóng ánh sáng. Kinh Duy-ma đã đưa ra nghi vấn đối với thế giới này đã được đức Phật xác quyết, vậy cớ gì bị ô uế? Câu trả lời rằng: Đó là do tâm ông ô uế mà thôi.[10] Nếu

———

[9] Trúc Nội Tê Phụng 竹内栖鳳 (Takeuchi Seihō, 1864-1942): danh họa Nhật Bản.

[10] Kinh Duy-ma-cật sở thuyết 1, T14n475, p538c06: Bấy giờ, nương oai thần của Phật, Xá-lợi-phất chợt nghĩ: “Khi tâm của Bồ-tát thanh tịnh thì

tâm xa lìa, không còn ham muốn nhiều, thì như câu nói hay “Khi tâm thanh tịnh, quốc độ cũng thanh tịnh”.

Đối với một đóa hoa nhỏ, chúng ta không thưởng thức được vẻ đẹp đặc biệt của nó, nhưng từ thiên nhiên, thi nhân quán sát đóa hoa, thấy nó chứa đựng bao nhiêu vẻ đẹp tràn đầy trong ánh mắt. Như thi nhân pháp sư Tây Hành[11] và thi sĩ Ba Tiêu,[12] quán sát tất cả bằng lập trường không ham muốn (vô dục), cho nên những gì thấy nghe đều là nghệ thuật, mỹ thuật. Trời mưa, nếu nghĩ trời hôm nay không đẹp, thì cái đẹp của mưa không thấy được. Tuyết rơi, nếu cho rằng lạnh không thích, thì không tận hưởng được cái đẹp của tuyết. Nếu lìa tính toán thiệt hơn của chính mình để quán sát nó, thì mưa hay tuyết rơi đều đẹp mắt cả.

Đây chính là quán chiếu Tịnh độ đã được Phật giáo trình bày. Thế giới Liên hoa tạng trong kinh Hoa nghiêm chính là tiêu bản ấy.

Đại nạn hỏa hoạn cũng vậy, nếu nhìn ngọn lửa thiêu đốt mà lìa bỏ tâm niệm thiệt hơn, còn mất thì nó cũng có vẻ đẹp trang nghiêm của nó. Nhìn ngọn lửa dữ thiêu đốt mọi thứ trong căn nhà như sách vở, đồ vật…, ai cũng kinh khiếp,

———

quốc độ Phật thanh tịnh. Vậy tâm của đức Thế Tôn nguyên lai khi còn là Bồ-tát há không thanh tịnh sao mà quốc độ Phật này chẳng hề thanh tịnh?”… Phật nói: “Này Xá-lợi-phất, do bởi tội của chúng sanh nên không thấy vẻ trang nghiêm thanh tịnh của quốc độ Phật; đó không phải do lỗi của Như Lai. Xá-lợi-phất, cõi đất của Ta thanh tịnh nhưng ông không nhận ra đấy thôi”.

[11] Tây Hành (1118-1190): Tăng ca Nhật Bản (Tăng sĩ chuyên sáng tác ca vịnh và hát), tên Tả Đẳng, pháp hiệu Viên Vị. Sư không thuộc tông phái nào, sống đời đạm bạc, thong dong, coi ngâm thơ, ca vịnh là cảnh giới tôn giáo của mình cư ngụ.

[12] Ba Tiêu: Matsuo Bashō, 松尾笆焦 Tùng Vĩ Ba Tiêu, 1644-1694, thiền sư thi sĩ lỗi lạc của thời Edo (江戶) Nhật Bản.

IV. Tha Phương Tịnh Độ

nhưng họa sĩ Lương Châu với lòng đam mê nghệ thuật đúng đắn, lấy mảnh giấy vẽ lại bức tranh ấy.

Phật giáo cho tất cả việc này là hiển bày chân như pháp tánh, hoặc là pháp thân Tỳ-lô-xá-na[13] hiển hiện; hoặc theo tâm lý của Phiếm thần luận,[14] quan sát thế giới này cũng như thế.

IV. THA PHƯƠNG TỊNH ĐỘ

Quán chiếu Tịnh độ là tịnh hóa tự tâm, nhận thức tất cả đều tốt đẹp, thấy rõ mọi cái đều là chơn như, hiển hiện trong tâm niệm. Từ lập trường này thấy tất cả hữu tình trong khắp thế giới đều là Bồ-tát, hoặc ít nhất cũng là người tốt. Bởi vì quy tắc chung của Tịnh độ quan, người ở Tịnh độ là Bồ-tát, hoặc là người thiện. Vậy lập cước của luận lý được kết luận tương đương với nạn đau khổ sao? Như nói thủ phạm trộm cướp, sát sanh, phóng hỏa…, những người ác đó đều là tam-muội du hý của Bồ-tát; và đứng trên lập trường quán chiếu người ác diễn kịch, trộm cướp, sát sanh đều là đối tượng tốt? Hiện nay thế giới đang rối bời, các nhà điện ảnh, báo chí đều quan tâm, như thế thì thiện ác cũng được coi là khế hợp với chơn thể của Phật giáo ư? Thế nào là ý nghĩa “Chớ làm các việc ác”? Ngoài thế giới nghệ thuật, chúng ta đang ở trong thế giới đạo đức và thế giới lợi hại, cho nên không thể nói nạn lửa là phong lưu, giết người là vở kịch. Giới hạn nơi thế giới lợi hại của hiện thực để quán chiếu Tịnh độ này là lĩnh vực đặc biệt chủ quan của các nhà đại tôn giáo, đại thi nhân, tuy đáng thán phục, nhưng cũng có số người không thông, không chấp nhận. Nhưng không vì một số người có quan niệm đặc thù (thi nhân,

———

[13] Tỳ-lô-xá-na 毘盧舍那: hay gọi Tỳ-lô-già-na, Tỳ-lô-giá-na. Xem cht. 10, tr. 349.

[14] Phiếm thần luận 汎神論 (panthesim): quan niệm rằng tất cả mọi thứ đều thuộc về một Thượng đế.

nhà tôn giáo) mà bất thành giá trị chung. Tinh thần văn hóa Đông phương là do năng lực quán chiếu như vậy mà trưởng thành, sự thật đó không thể tranh luận; đặc biệt là từ văn học nghệ thuật của người Nhật. Người Tây phương không biết nghệ thuật dựng non bộ ở giữa sân vườn. Còn người Nhật thì dựng non bộ ở trong một cái hồ nhỏ để tượng trưng một tiểu thiên địa. Đây là một nét thú vị đặc sắc của Đông phương. Đối với người Tây phương, nếu sự vật đó không được cụ thể hóa thì họ không thể biết, do vậy cần phải cụ thể hóa. Tinh thần trà đạo của người Nhật Bản là trong một căn phòng (kích thước) chỉ trải bốn chiếc chiếu rưỡi, muốn thể hiện điều gì đó.[15] Điều này có thể khẳng định rằng, tinh thần đó là do quán chiếu du hý tam-muội của Tịnh độ mà ra. Nói một cách tổng quát hơn, nếu như chỉ quán chiếu Tịnh độ thì chưa đủ, do vậy cần phải thừa nhận sự quan hệ đến lợi hại, rồi có lý tưởng mong rằng sau khi chết sẽ sanh về một thế giới hoàn mãn hơn, đó chính là Tha phương tịnh độ. Thời kỳ đầu là Tịnh độ của đức Phật A-súc, rồi đến thế giới Cực lạc hiện tại của đức Phật A-di-đà, là Tịnh độ của tín đồ Phật tử Trung Quốc và tín ngưỡng Nhật Bản, cũng là đại biểu cho Tịnh độ Phật giáo.

Cuộc sống của chúng ta hiện nay vẫn phải thừa nhận là thế giới lợi và hại, hạnh phúc và khổ đau, từ đó mà niệm đức Phật A-di-đà để sau khi chết liền được vãng sanh về Tịnh độ của Ngài, ở cõi này tuổi thọ vô hạn, và ánh sáng vô cùng. Khi có tư tưởng đó mới kiện toàn cho bản thân và thành tựu tâm

———

[15] Sự bố trí như vậy là do họ lấy cảm hứng từ câu chuyện Duy-ma-cật nghinh đón ngài Văn-thù-sư-lợi cùng tám ngàn Bồ-tát, năm trăm Thanh văn… đến thăm bệnh ông trong căn phòng nhỏ hẹp. (Kinh Duy-ma-cật sở thuyết 2, p544a26, chương 5, phẩm Văn-thù-sư-lợi thăm bệnh); ý nghĩa không gian bất tồn tại đối với những người thực sự giác ngộ.

V. Tương Lai Cõi Này Là Tịnh Độ

nguyện lớn. Đứng trên lĩnh vực tình cảm và tư tưởng của tôn giáo mà nói, đây chính là Tịnh độ quan rất dễ phổ biến. Muốn thực hành quán chiếu Tịnh độ cần phải có lập trường cao mới thực hiện nổi, vả lại tín ngưỡng Tịnh độ cực lạc đều đáp ứng được với bất cứ trình độ, căn cơ của mỗi người. Năm trước tôi có dịp đi qua Trung Quốc, ở Trung Quốc bất luận là Thiền tông hay Thiên thai tông đều y cứ câu niệm “Nam-mô A-di-đà Phật” để vãng sanh Cực lạc, đó là sự đồng bộ của tông phái. Có thể nói Đại thừa Phật giáo là do Thiền giáo và niệm Phật chi phối, việc này chẳng phải là ngẫu nhiên.

V. TƯƠNG LAI CÕI NÀY LÀ TỊNH ĐỘ

Ngoài thế giới này ra, riêng cầu thế giới Cực lạc cũng tốt, như vậy thì xử lí thế giới này thế nào? Không thể chỉ lấy Cực lạc tây phương làm lý tưởng mà xem thường thế giới này. năm Đại chánh[16] thứ 12, ở Quan Đông đại địa chấn động, một số nhà mỹ thuật và tiểu thuyết nói: Đông Kinh không thể ở nữa, họ rời bỏ nó đến trung tâm Kinh Đô hoặc ở Đại Bảng, thấy thế chúng tôi rất giận. Đông Kinh bị hư hoại, lẽ nào chúng ta không phục hưng nó? Thấy họ rời bỏ Đông Kinh mà đến Kinh Đô hoặc Đại Bảng, thật khó chịu! Đối với những người chỉ biết riêng cầu Cực lạc ở cõi khác, thì cũng không tránh khỏi cảm tưởng (rời bỏ) như thế. Họ nghĩ thế giới này thật đáng chán, cho nên mới muốn mau kết thúc mà vãng sanh về thế giới Cực lạc, như ai đó đến ở ngôi biệt thự bên bờ biển, rồi lại vứt bỏ những thứ dơ bẩn xuống đó, thấy vậy làm sao nhẫn tâm được. Vì vậy mà chúng ta không thể không có phương pháp cải thiện, xử lý thế giới này, đó chính là Tịnh

———

[16] Đại chánh: là thời kỳ Đại chánh Thiên hoàng (Nhật Bản) trị vì (Thời kỳ Đại chánh 大正時代, 1912 – 1926).

độ quan tương lai cho cõi này. Đại biểu cõi này chính là Tịnh độ Di-lặc. Tín ngưỡng Tịnh độ Di-lặc có hai:

Thứ nhất là ở cõi trời Đâu-suất, có Bồ-tát Di-lặc, thường hay nói pháp ở nơi ấy, sau khi chết chúng ta vãng sanh về Tịnh độ Đâu-suất. Cõi này gọi là Tịnh độ Di-lặc. Tín ngưỡng này là quan niệm vãng sanh Tịnh độ, rất thịnh hành một thời ở Ấn Độ, Trung Quốc và kể cả Nhật Bản.

Thứ hai là ngay ở cõi này xuất hiện Phật Di-lặc, cùng với sự hiệp lực của Chuyển luân vương Nhương-khư.[17]

Như vậy, đứng ở hai phương diện văn hóa và tinh thần đều muốn tịnh hóa cõi này. Cho nên ở Ấn Độ từ xưa đến nay, dân chúng tin rằng có nhiều vị thánh tốt, đang đợi Ngài Di-lặc xuất thế, mới chú trọng việc nhập định để bảo trì tuổi thọ của mình. Tại Nhật Bản, trên núi Cao Dã,[18] người dân nơi đây đều tin rằng đại sư Hoằng Pháp[19] hiện đang nhập định là đợi Di-lặc xuất thế. Theo tôi nghĩ, điều này rất có ý nghĩa, đó chính là tín ngưỡng Phật Di-lặc tương lai, chứ không phải chỉ lấy việc vãng sanh về Đâu-suất của Phật Di-lặc làm đối tượng, mà phải tin rằng đức Phật Di-lặc xuất hiện ở cõi này và tịnh hóa cõi này trong tương lai. Thời kỳ xuất hiện của Ngài, theo thông lệ cho rằng sau 56 ức vạn năm.

Tóm lại, chúng ta nên giải thích theo chiều hướng vĩnh viễn, thế giới này sẽ thành Tịnh độ, là tín ngưỡng về Phật Di-lặc

———

[17] Kinh Di-lặc hạ sinh 1, T14n453, p421b15, trình bày: trong đời vị lai, thời vua Chuyển luân vương Nhương-khư dùng chánh pháp cai trị, Ngài Di-lặc từ cung trời Đâu-suất giáng hạ, giáo hóa, độ sanh.

[18] Núi Cao Dã (Cao Dã sơn 高野山, Kōyasan): ở huyện Hòa Ca sơn, Nhật Bản.

[19] Đại sư Hoằng Pháp (774-835), pháp danh Không Hải, Tổ khai sáng tông Chân ngôn Nhật Bản.

tương lai. Đối với việc này, tôi đã từng ấp ủ, muốn giải thoát và xây dựng nên một thế giới tốt đẹp, là điều hòa Tịnh độ Di-lặc ngay tại nhân gian này, đó cũng là sự mơ ước lớn của mọi người. Tịnh độ chân chánh là thực hiện theo tinh thần của Phật ở mọi phương diện, nghĩa là không chỉ có thế giới tinh thần, mà trong thế giới vật chất cũng phải có tinh thần thực hiện như thật.

Gần đây có một số dân chúng than thở sự suy thoái về đời sống tinh thần, rồi nguyền rủa sự tiến bộ của văn hóa vật chất, đó chẳng phải là sự hiểu biết chính xác. Chủ nghĩa vật chất tuy không thể giải quyết hết tất cả, nhưng đời sống tinh thần chân chánh cũng cần sử dụng vật chất mới hoàn thành. Nếu như tách rời vật chất mà cô lập nó thì không đúng. Vật chất là vật chất, tinh thần là tinh thần, như thế thì chẳng phải là văn hóa kiện toàn. Bởi vì thời kỳ hiện đại văn hóa vật chất được đặt vào vị trí quan trọng, còn tinh thần được xếp vào vị trí thứ hai, khiến quên đi sự tự do của đời sống tinh thần, cho nên mọi người kịch liệt phản đối về chủ nghĩa vạn năng của vật chất. Nhưng đừng quá cực đoan nói: đây cũng văn minh vật chất, kia cũng văn minh vật chất, rồi phê phán, như thế là sai. Có thể ví dụ một cách bâng quơ: đèn điện là sản phẩm của văn minh vật chất, nếu thay vào đó là đèn nến, đèn nến cũng là văn minh vật chất, ta lại vứt nó đi, ngồi dưới ánh trăng đàm đạo, như thế có thể cho nó là tinh thần văn minh kiện toàn ư? Tinh thần văn minh chân chánh không phải cô lập tinh thần, mà từ tinh thần vật chất hóa, tinh thần sự thật hóa, mới được hoàn toàn. Từ hiểu biết này mà có cái nhìn về Tịnh độ Phật giáo, quán chiếu được Tịnh độ không cần qua ngôn ngữ, văn tự, và dẫn đến tinh thần là thanh tịnh viên mãn, vật chất cũng là lý tưởng hoàn bị. Như câu: “Lấy lưu ly làm đất, lấy dây bằng vàng ròng giăng bên đường, cây bảy báu có nhiều màu

sắc, thường trổ hoa trái”,[20] ý này trong văn kinh Tịnh độ bất cứ chỗ nào cũng đều nói đến; tức là hình thái của Tịnh độ, ngoài việc hoàn bị đạo đức tôn giáo ra, chúng ta còn phải trang bị đầy đủ văn minh cho một quốc độ. Từ đó có thể xây dựng Tịnh độ này như thật, chứ không phải chỉ dựa vào sự chủ trì của tâm. Do sự chủ trì của tâm để kiến thiết, quán chiếu Tịnh độ tuy là việc khó, song nó thuộc về lĩnh vực chủ quan cũng là dễ. Nhưng muốn thực hiện lĩnh vực vật chất hoàn bị như thật, thì cần phải trải qua thời gian dài, tất yếu là phải kiến tạo từng bước một. Như Đông Kinh bị hư hoại vào năm Đại chánh thứ 12, rất khó khôi phục trở lại, cần phải trải qua nhiều năm công phu, may ra mới phục hồi.

Do vậy, muốn được một thế giới chân thật, thì ngay thế giới này xây dựng một thế giới Tịnh độ, nên không thể không lấy phương diện vĩnh viễn ấy làm lý tưởng tối hậu. Tương lai, 56 ức vạn năm nữa, đức Phật Di-lặc đến cõi này, thì thế gian trở thành tư tưởng Tịnh độ, vậy chúng ta đã hiểu được lý này. Căn cứ vào sự miêu tả của kinh điển cho chúng ta thấy: Thế giới của đức Phật Di-lặc, đường sá bằng phẳng như gương, người người đều sử dụng một ngôn ngữ thống nhất, ngôn ngữ của thế giới chỉ là một, lúc đó không có tiếng Nhật, Anh, Pháp…, người toàn thế giới đều là anh em, tất cả đều một lòng. Thời điểm đó, chỉ có một lý tưởng, không có lao ngục, đó chính là lý tưởng Tịnh độ. Đường sá ở Đông Kinh là đường xấu nhất thế giới, nhưng dần dần được Âu Mỹ hóa, ngồi trên xe hơi đi ngang qua trước thần cung Minh Trị, ta có cảm giác như đi qua đường phố Paris, khiến tôi liên tưởng đến đường sá của thời đại Tịnh độ Di-lặc. Nhìn từ góc độ vật chất cho ta thấy, Tịnh độ Di-lặc là một mô hình rất tiếp cận

———

[20] Diệu pháp liên hoa kinh 2, T9n262, p11c19…

với lý tưởng văn minh cận đại. Ví dụ có thể lúc đó, núi cùng núi bằng phẳng, biển cùng với đất liền tiếp nhau, và dự đoán trước xe lửa cùng với thuyền bè song hành, ngôn ngữ thống nhất, như Quốc tế ngữ (Esperanto).[21] Đặc biệt hơn là khi đi đại tiểu tiện, đất liền khép lại, giống như nhà xí của Tây phương hiện nay. Bởi vì chỉ có phương diện đạo đức và tôn giáo mới đi ngược lại cái ác, cho nên nếu để văn minh cận đại vượt qua là tách rời tư tưởng Tịnh độ; do đó không thể không đợi đến 56 ức vạn năm.

Tóm lại, theo lịch sử, tư tưởng Di-lặc hạ sanh, quán chiếu Tịnh độ và Di-đà Tịnh độ quan là thời kỳ đầu, cho nên còn nhiều điểm mộc mạc, giản dị, chưa được thông suốt, đó cũng là thực tế và cũng còn nhiều điểm để suy nghĩ. Vậy thì chỗ nương tựa cuối cùng có thể thực hiện được, đó chính là thế giới này. Ở điểm này, tôi hằng ôm ấp bao hy vọng đối với Tịnh độ Di-lặc, là Tịnh độ văn hóa và Tịnh độ đạo đức. Đối với điều này, chúng tôi lúc nào cũng luôn canh cánh và suy xét rằng, vấn đề lớn nhất của Phật giáo là làm thế nào để giải thoát sanh tử? Phật giáo là lấy việc cắt đứt sanh tử làm lý tưởng trước nhất. Nếu theo nhu cầu phải đợi cho đến 56 ức vạn năm sau mới thực hiện được Tịnh độ, thì trong khoảng thời gian này, đối với vấn đề sanh tử nên xử lý như thế nào. Đối với việc này, tôi muốn chủ trương giữ vững chí nguyện xây dựng Tịnh độ Di-lặc, nhưng mà sanh tử luân hồi không cùng, do vậy cần phải giải thoát ngay thân này, ngoài con đường giải thoát sanh tử ra lại không mong cầu gì khác. Nam

———

[21] Quốc tế ngữ được sáng tạo bởi một học giả Ba Lan, Ludwik Lejzer Zamenhof trong khoảng 1872 tới 1885 tại Warszawa. Vào thời điểm Quốc tế ngữ được sáng chế, ngôn ngữ này được kì vọng sẽ là ngôn ngữ phổ thông, được sử dụng trong mọi sinh hoạt hằng ngày của nhân dân toàn thế giới.

Mộc Chánh Thành[22] từng thề nguyện: “Bảy lần sanh vào cõi này để diệt địch”. Chúng ta không những bảy lần hay tám lần mà là vô hạn, thay thế sanh tử để xây dựng thế giới Di-lặc. Phật giáo cho rằng sanh tử là khổ, vì sanh tử bị nghiệp lôi kéo, sự lôi kéo thân này chính đó là khổ. Bị người ép buộc, thì dù cho buổi tiệc đó có linh đình đến mấy cũng chỉ là khổ mà thôi. Hôm nay mở tiệc đưa tiễn, ngày mai thiết hội nghinh đón, nhưng người được đưa tiễn hay nghinh đón đó bị ép uống ruợu thì thật là chán ngán. Còn những gì mình tự động làm, dù cho khổ đến mấy, cũng không thấy khổ. Con trai lớn của tôi rất thích núi Alps Nhật Bản,[23] cho nên ba năm liên tục nó đi leo núi, lại bị giông tố cản trở, nhưng nó không có chút nản lòng. Giả sử việc này bị tôi cưỡng ép la rằng: Vì con quá hư đốn, cho nên cha phạt con phải đi leo núi; thử hỏi lúc đó nó có cảm giác đau khổ đến dường nào, và oán hận sự nhẫn tâm của thân phụ.

Luân hồi cũng lại như vậy, vận mạng của tôi bị nghiệp lôi kéo vào vòng xoáy sanh tử lưu chuyển, thì thật là đau khổ, nếu vì tự nguyện mà xây dựng Tịnh độ thì luân hồi không phải là đau khổ mà là niềm hy vọng, là tinh thần hoạt động tự phát xán lạn, là tác dụng của giải thoát. Như chí nguyện của Nam Mộc Chánh Thành quyết chuyển sanh bảy lần để diệt địch. Chúng tôi cũng muốn hướng đến luân hồi nhiều lần, xuất hiện xúc tiến Tịnh độ Di-lặc, dù sanh tử bao nhiêu lần đều cống hiến Tịnh độ Di-lặc. Như vậy là bản thân sanh tử là tác dụng sống động của Bồ-tát đạo. Đây gọi là nguyện sanh

———

[22] Nam Mộc Chánh Thành 楠木正成 (1294-1336): võ tướng thời Nam bắc triều Nhật Bản.

[23] Alps Nhật Bản (Nihon arupusu): là tên gọi chung cho ba dãy núi ở vùng Chubu trên đảo Honshu của Nhật Bản. Ba dãy núi đó là: Hida (Alps Bắc), Kiso (Alps trung tâm) và Akaishi (Alps Nam).

VI. Lời Kết

luân hồi, hoặc là không trụ niết-bàn. Nếu trong thời gian này may mắn được vãng sanh về Tịnh độ cực lạc, để chứng kiến tận mắt và học tập ở thế giới đó, rồi trở lại thế giới này, xây dựng Tịnh độ Di-lặc theo cách thức ấy, rồi cùng khuyến tấn khích lệ mọi người sống theo tinh thần hoan hỷ.

Kết luận lại, giải thoát không ngoài tự do ý chí thực hành của bản thân mình, chứ không phải do người khác cưỡng chế, cho nên sanh tử tức là giải thoát, tức là niết-bàn.

VI. LỜI KẾT

Chúng ta là những Phật tử, nếu tiến đến bằng cái tâm này, thì hai vấn đề của Phật giáo hoàn toàn thống nhất, đối với việc này nó có ý nghĩa tiến triển vô hạn. Gần đây nhất tôi có đọc cuốn “Triết học tương lai” (Philosophie der Zukunft) của Ludwig Feuerbach,[24] cơ bản của cuốn sách này là luận về triết học chủ nghĩa tương lai, nó giống với cái mà tôi gọi là Tịnh độ Di-lặc. Trong sách nêu ra mười qui tắc để chúng ta sống trong thế giới này:

1. Đời sống sinh hoạt phải áp dụng theo cơ sở của thế giới quan, không phải tự nhiên, không phải tinh thần, cũng không là thần, mà là lấy đời sống của bản thân làm cơ sở.

2. Luôn luôn suy nghĩ đắn đo tương lai.

3. Hãy nỗ lực hết sức vì văn hóa.

4. Hãy lao động hết mình vì cuộc sống.

5. Trong thời khắc như thế nào đó, anh sẵn sàng lấy cái chết đổi lấy sự sống.

———

[24] Ludwig Feuerbach (1804-1872): nhà triết học, nhân chủng học người Đức.

6. Hãy tận lực vào những ngày cúng tế thần thánh.

7. Tôn kính đồng bào, sống sao cho xứng đáng với họ, đó là bất tử.

8. Từ tự lực, từ công tác, giải thoát khổ não và bất chánh.

9. Đối với người khác, bản thân mình phải có giá trị hơn họ và luôn biểu hiện tất cả lòng tôn kính.

10. Luôn ngưỡng mộ anh hùng.

Lý tưởng hy vọng này là muốn thực hiện đời sống tương lai cho nhân loại. Riêng tôi có cảm giác thích thú với thế giới quan Di-lặc.

Cuối cùng cho tôi nói thêm một lời, tuy tôi hâm mộ tín ngưỡng về Tịnh độ Di-lặc tương lai ở ngay trên cõi này, nhưng chưa chắc đã hâm mộ về sự tín ngưỡng Di-lặc thần thoại mà từ xưa đến nay đã nói đến. Căn cứ theo tín ngưỡng Di-lặc thần thoại, có đặt định cho A-dật-đa[25] tu hành thành Bồ-tát Di-lặc, sau lại có Chuyển luân vương Nhương-khư xuất hiện ở đời này, Bồ-tát sẽ hạ sanh rồi lại thành Phật Di-lặc, dưới cây Long hoa, trải qua ba hội thuyết pháp tế độ chúng sanh, đó gọi là sự bừng sáng của Long hoa tam hội. Còn Phật Di-lặc mà tôi nghĩ đến, không phải là người đã được đặt định thành Phật, mà chính chúng ta lúc nào cũng ôm ấp lý tưởng Di-lặc, và sự thiết chế thực tế của Chuyển luân vương Nhương-khư cũng chính trong chúng ta về mặt tinh

———

[25] A-dật-đa 阿逸多: Skt. Ajita, dịch là Vô năng thắng (không ai hơn được). Có hai thuyết, 1. kinh Pháp hoa quyển 6, Bình đẳng giác quyển 4 nói A-dật-đa chính là Di-lặc; 2. kinh Thuyết bản trong Trung a-hàm quyển 13, kinh Xuất diệu quyển 6 v.v… nói A-dật-đa và Di-lặc là hai người, hoặc nói ngài A-dật-đa lập chí trong tương lai sẽ thành Chuyển luân thánh vương là Nhương-khư 蠰佉 (Skt. Śaṃkha, Loa).

thần, vật chất, chánh trị, tôn giáo, đều ở tại lý tưởng thống nhất, là làm thế nào để ngay cõi đời này trở thành một cõi đại Tịnh độ.

(Lý Căn Nguyên dịch từ Nhật sang Hán).

Nói Về Tịnh Độ, I. Lời Nói Đầu

NÓI VỀ TỊNH ĐỘ

Phương Luân

I. LỜI NÓI ĐẦU

Trong tập Nguyệt san Giác sanh từ số 12 cho đến 15, tôi có viết bài “Thiền thoại” (nói về Thiền), nội dung không được rành mạch cho lắm; do vậy không thành Thiền pháp, mà chỉ tạm gọi là thoại. Nay có nhiều sự khích lệ nên tôi cũng viết một bài “Tịnh thoại” (nói về Tịnh độ). Nguyên nhân là thấy Thiền-Tịnh bất khả phân, nhưng chính hai môn này là hai môn mà tôi thích nhất, thành ra đam mê và cũng không coi bên nào nặng bên nào nhẹ, cho nên sau khi viết về Thiền rồi lại viết về Tịnh. Nhân đây mà trong bài viết nói về Thiền cũng có Tịnh, trong bài Tịnh cũng nói Thiền, đây là cách điều chỉnh nặng nhẹ, như hai đầu gánh, cần phải bỏ đồ ngang nhau. Xưa nay, kinh sách Tịnh độ các bậc tiền nhân đã nói quá nhiều, hà tất gì tôi lại vẽ rắn thêm chân, nhưng việc làm của tôi cũng là chỗ bất đắc dĩ cho những người không đủ cơ duyên, hoặc không đủ sức để xem nhiều sách vở, mà bắt gặp bài “Nói về Tịnh độ” của tôi, lấy đó làm ngoại duyên để kích thích hạt giống bên trong đã chín muồi. Nếu không được như vậy thì cũng gieo trồng hạt giống mới về Tịnh độ, và làm lương thực cho tương lai. Giống như người tích trữ lúa, đến khi đói thì đem ra ăn. Lý này tuy nhất quán, nhưng nói ra lại khác nhau nhiều. Tuy mọi người có đề mục giống nhau, nhưng văn chương lại không giống nhau. Văn chương bất đồng thì chẳng khác nào chìa và khóa không đồng bộ, có khóa thì dùng chìa này để mở, có khóa thì dùng chìa kia mở.

II. Giải Thích Nghĩa Tịnh Độ

Đã nói không chỉ dùng một chìa mở khóa, do vậy mà đợi đến vô lượng a-tăng-kỳ kiếp, đủ nhân duyên, lúc cần thiết tôi đã lấy chìa vừa gỉ sét, vừa cùn cũng mở được. Đó là nhân duyên khiến cho tôi viết bài này.

II. GIẢI THÍCH NGHĨA TỊNH ĐỘ

Ý nghĩa của hai chữ Tịnh độ là nói đến cõi thanh tịnh thuần khiết, đã có cõi thanh tịnh thuần khiết để gọi Tịnh độ, thì đương nhiên cũng có cõi dơ bẩn, cõi dơ bẩn gọi là Uế độ. Trong Phật giáo, thông thường gọi thế giới Cực lạc của Phật A-di-đà là Tịnh độ, gọi thế giới Ta-bà chỗ chúng ta đang ở là Uế độ. Đã có quốc độ thì đương nhiên phải có người. Phàm việc gì cũng không lìa nhân quả, vậy ai là người được sanh vào Tịnh độ trang nghiêm xán lạn? Ai là người bị sanh vào cõi ô uế ác trược khốn khổ? Đây không phải việc ngẫu nhiên mà là có nhân trước quả sau, đã có hình thức nhân quả thì dĩ nhiên phải có sự tu tập gieo trồng mà được. Lúc sanh tiền chuyên ròng gieo trồng huân tu hạt giống thiện, sau khi chết liền xa lìa cõi ô uế mà vãng sanh về thế giới thanh tịnh, nhà Phật gọi là Tịnh độ. Kinh luận pháp môn Tịnh độ được căn cứ theo kinh Vô lượng thọ, A-di-đà, Quán vô lượng thọ và luận Vãng sanh, gọi là ba kinh một luận. Ngoài các kinh luận này ra còn có Quán kinh sớ, Huyền nghĩa phần, Tựa phần nghĩa, Định thiện nghĩa, Tán thiện nghĩa, Vãng sanh lễ tán, Pháp sự tán, Bát-chu tán, và Quán niệm pháp môn của đại sư Thiện Đạo, Vãng sanh luận chú của đại sư Đàm Loan, An lạc tập của thiền sư Đạo Xước, cho đến các kinh Hoa nghiêm, Pháp hoa…, luận Khởi tín, luận Bảo tánh… đều là những sách để y cứ, cũng là kinh điển Tịnh độ. Kinh Phật là chính Phật nói, đức Phật Thích-ca từng nói: “Như Lai là người nói lời chính xác, nói lời đúng với sự thật, nói lời đúng với thực

III. Nguyên Lý Niệm Phật

tại, nói lời không dối trá, là người chỉ nói một lời”.[1] Vậy giáo pháp mà đức Phật nói ra chúng ta nên tin thọ, nếu không tin lời của Phật thì tin lời của ai đây? Nhưng thế gian còn nhiều người không tin có đức Phật A-di-đà, có thế giới Cực lạc, lại càng không tin niệm danh hiệu Phật được vãng sanh. Điều này chẳng khác nào con ve không tin có mùa Đông, ếch ngồi đáy giếng không tin có biển. Nói chung đều là do phước mỏng tuệ cạn, cho nên không thể lãnh thọ pháp môn mầu nhiệm vi diệu này.

III. NGUYÊN LÝ NIỆM PHẬT

Người niệm Phật sau khi chết, liền vãng sanh về thế giới Cực lạc của Phật A-di-đà, theo các nhà khoa học cận đại, hoặc theo cách nhìn của những người chuyên giảng về hiện thực cho rằng: Cực lạc chẳng khác nào động Đào Nguyên ở nước Hoa Tư.[2] Lý tưởng mơ mơ màng màng, không có pháp thực chứng, chỉ là loại mục tiêu hy vọng được tâng bốc trong tôn giáo. Cách nhìn nhận thuyết niệm Phật được vãng sanh về nước Cực lạc, hoặc niệm Phật được thành Phật thì không ai phản bác gì, nhưng phần đông đều cười trừ, biểu hiện cho rằng không có việc này, tỏ ra thái độ không muốn lắng nghe.

———

[1] Kinh Kim cang bát-nhã ba-la-mật 1, T8n235, p750b27.

[2] Động Đào Nguyên (桃源洞) ở nước Hoa Tư (華胥國): động Đào Nguyên (nay ở phía Bắc huyện Thiên Thai, tỉnh Chiết Giang), tương truyền thời Đông Hán, Lưu Thần và Nguyễn Triệu đến núi Thiên Thai hái thuốc, lạc đường đi lần hồi vào động Đào Nguyên gặp hai tiên nữ, họ mời đến nhà chơi rồi ở lại nửa năm; sau đó hai vị ấy trở về thì con cháu đã trải qua 7 đời.

Nước Hoa Tư, là cảnh giới an lạc thái bình. Trong Liệt tử, thiên Hoàng đế ghi: Hoàng đế tối ngủ nằm mộng thấy mình đi đến nước Hoa Tư, nước này cách nước Tề mấy ngàn dặm; nước không có vua, khí hậu ấm áp… dân chúng nhu thuận, ai cũng vui sướng, không già nua, không buồn rầu khổ đau… Khi tỉnh dậy, lòng Hoàng đế rất vui.

Tu pháp môn Tịnh độ điều kiện thứ nhất là tín. Nếu không có niềm tin lẽ đương nhiên không thể phát nguyện vãng sanh, lại càng không thể lập chí tu hành. Tín, nguyện, hạnh là lương thực, hành trang của Tịnh độ. Nếu không đủ lương thực thì pháp không thể sanh, công không thể thành. Ngược lại, nếu có lòng tin sâu sắc không nghi ngờ, thì tự nhiên có phát nguyện, tự nhiên tu hành, nói tới nó lui cũng là lấy tín làm điều kiện thứ nhất. Tín được chia làm Lý tín và Sự tín. Người không có trình độ không biết pháp lý, chỉ biết tin niệm Phật vãng sanh, tin có việc này, như pháp mà tu hành, thì kết quả cũng thành công, đây gọi là Sự tín. Như người bệnh không biết dược tính, lý y học, nhưng tin vào phương thuốc mà lương y đã kê khai, nhất định có thể bớt bệnh, uống vào liền thấy thuyên giảm. Nhưng có một số giới tri thức lại không như vậy, số người này tuyệt đối không có nguyện chỉ biết hòa theo một cách mù quáng; đối với hạng người này trước tiên cần nên nói lý do, khiến họ nhận thấy có chí lý, xác định mười phần vừa lòng, sau đó khởi tâm hoan hỷ thành kính bội phục, tín niệm không còn lay động, lúc đó mới chịu phát khởi hành động, đó gọi là lý tín. Như người bệnh, trước tự nghiên cứu bệnh tình, dược tính, sau đó mới uống thuốc, thì nhất định không bị nhầm thuốc dởm. Bởi vì, hạng người này sau khi hiểu lý rồi, lòng tin của họ rất kiên định, khó làm lay động, họ còn phát nguyện các nguyện hạnh. Cho nên các phần tử trung kiên có thể coi là quý báu. Pháp niệm Phật tuy hết sức đơn giản, nhưng nó bao hàm nghĩa lý rất sâu xa, chí tâm niệm một câu Nam-mô A-di-đà, công dụng bao trùm cả Tám giáo, viên nhiếp Năm tông, nghĩa lại không thừa. Song trong thực tại, nó hàm chứa bao nhiêu nghĩa, chỉ có Phật với Phật mới có thể biết được cái rốt ráo ấy. Ngoài Phật ra, hàng Thập địa Bồ-tát cũng không thể biết hết được. Chúng ta là

phàm phu làm sao hiểu thấu nổi. Cho nên tiêu đề của đoạn này, tuy là viết về nguyên lý niệm Phật, nhưng hoàn toàn lại vượt ra ngoài nguyên lý cả trăm phần, chỉ sợ rằng trình bày với số chữ ít ỏi này khó hiểu cho hết. Lúc bình thường ghi nhớ đạo lý, đến khi cầm bút viết thì lại quên hết một phần. Mặc dù biết rằng ít, nhưng cũng không thể không viết, nếu có những chỗ sơ lược, mong rằng người sau bổ sung vào.

1. Nguyện lực của đức Phật A-di-đà, dùng nguyện để dẫn nguyện

Căn cứ kinh Vô lượng thọ đã chép: Từ thuở xa xưa về trước, ở một vương quốc nọ, có một vị vương tử xuất gia, tên Pháp Tạng (nay là đức Phật A-di-đà). Nhân Ngài phát tâm thành Phật, cho nên ở trước đức Phật Thế Tự Tại Vương, phát 48 lời nguyện. Trong đó, nguyện thứ 18, 19, 20 phạm vi rất rộng, và rất thực tế đối với tất cả chúng sanh.

Nguyện thứ 18 nói: “Nếu như tôi thành Phật, chúng sanh trong mười phương muốn sanh vào nước tôi, chí tâm tin thọ, xưng danh hiệu của tôi, cho đến mười niệm, nếu không được vãng sanh tôi thề không thành Phật, ngoại trừ phạm năm tội ngũ nghịch, hủy báng chánh pháp”. Ở đây là nói xưng danh hiệu đức Phật A-di-đà, mười niệm nhất định được vãng sanh.

Nguyện thứ 19 nói: “Nếu tôi thành Phật, chúng sanh trong mười phương, phát tâm Bồ-đề, tu các công đức, chí tâm phát nguyện, muốn sanh về nước của tôi, khi lâm chung, nếu tôi không cùng đại chúng hiện ra trước mặt người ấy, thì thề không thành Phật”. Đây là nói người từng phát nguyện, nguyện sanh về nước Cực lạc, đến khi lâm chung, nhất định đức Phật A-di-đà đến nghinh tiếp vãng sanh.

Nguyện thứ 20 nói: “Nếu khi tôi thành Phật, chúng sanh trong mười phương nghe danh hiệu của tôi, buộc niệm vào

quốc độ của tôi, gieo trồng các công đức, chí tâm hồi hướng muốn sanh vào nước tôi, nếu các chúng sanh ấy không được toại nguyện, thì tôi thề không thành Phật”. Đoạn này nói phàm những ai tạo công đức, nếu nguyện đem phước báo mà mình có được, hồi hướng cầu sanh về nước ấy, thì nhất định được vãng sanh.

Ở đây, chúng ta thấy ba câu nguyện trên đều có lời thề: “Nếu không được như vậy, tôi thề không thành Phật”. Nhưng hiện nay, Ngài Pháp Tạng đã thành Phật rồi, hiệu là A-di-đà, quốc độ tên Cực lạc; như vậy, Ngài đã thành tựu ba lời thệ nguyện trên, lời nguyện đã trở thành hiện thực, nếu không thành hiện thực thì tuyệt đối Ngài không thành Phật. Đây là lý do để người đời sau niệm Nam-mô A-di-đà Phật, hồi hướng công đức phát nguyện vãng sanh. Nguyện là phát ra từ trong tâm, có năng lực không thể nghĩ bàn, với tâm nguyện đại bi của Phật, sẽ tiếp dẫn chúng sanh, hiệu lực đó không thể nghĩ bàn. Còn chúng sanh khẩn thiết nguyện sanh về Cực lạc, thì hiệu đó cũng không thể nghĩ bàn. Một là nguyện tiếp dẫn, còn một là nguyện vãng sanh, cả hai đều không thể nghĩ bàn, hợp hai làm một, đó là quyết định hợp nhất, như nước chảy ra biển nếu không đạt mục đích thì không dừng lại.

2. Công năng nhớ nghĩ thâm sâu, cảm ứng đạo giao

Tâm phát nguyện của Phật phát sanh một loại năng lực, năng lực này chuyên hấp dẫn chúng sanh trong mười phương thế giới niệm Phật. Chúng ta niệm Phật nguyện sanh về nước Cực lạc, nguyện đó cũng phát xuất một thứ năng lực tương ưng với nguyện của Phật, đó là cảm ứng đạo giao.

Chương Bồ-tát Đại Thế Chí viên thông trong kinh Lăng-nghiêm chép: Đức Phật Thích-ca hỏi các vị Bồ-tát, “Các vị lúc mới tu hành phải cần nhân duyên nào? Tu phương tiện gì?

Để đến ngày hôm nay thành đại Bồ-tát. Vậy các vị từng người một đưa ra phương pháp của mình để cho đại chúng trong đại hội này và chúng sanh đời sau lấy đó làm phép tắc. Đức Phật vừa hỏi xong, Bồ-tát đại Thế Chí cùng 25 vị Bồ-tát đồng hành, từ chỗ ngồi đứng dậy đảnh lễ dưới chân Phật, rồi bạch Phật: “Bạch đức Thế Tôn! Con nhớ thuở xa xưa hằng hà sa kiếp, có một vị Phật ra đời hiệu là Vô Lượng Quang, mười hai đức Như Lai nối tiếp nhau trong một kiếp, vị Phật cuối cùng hiệu là Siêu Nhật Nguyệt Quang. Đức Phật ấy dạy con niệm Phật tam-muội. Ví như có người trí nhớ rất tốt và một người hay quên, như vậy hai người này hoặc gặp nhau, hoặc không gặp nhau, hoặc thấy hoặc không thấy, hai người cùng nhớ nhau, nghĩ nhớ về nhau rất sâu đậm, cứ như vậy từ đời này sang đời khác, giống như hình với bóng, không bao giờ xa cách nhau.

Cũng vậy, các đức Như Lai trong mười phương thương nhớ chúng sanh, như mẹ nhớ con, nếu con bỏ đi không bao giờ trở lại, thì nỗi nhớ đó có được gì. Nếu con nhớ mẹ cũng giống như khi mẹ nhớ con, mẹ con nhiều đời, không bao giờ xa nhau. Nếu tâm chúng sanh, nhớ Phật nghĩ đến Phật, hiện tại hay tương lai nhất định gặp Phật và cách Phật không xa, không mượn phương tiện, tâm được khai mở. Như người xông hương, từ thân thoang thoảng hương thơm, đây gọi là hương quang trang nghiêm. Nhân địa của con là lấy tâm niệm Phật, nhập vào Vô sanh nhẫn, nay ở cõi này, nhiếp hóa người niệm Phật, quay về với Tịnh độ. Đức Phật hỏi pháp viên thông, con không lựa chọn, đều nhiếp sáu căn, tịnh niệm liên tục, đạt được Tam-ma-địa, đó là đệ nhất”.[3]

———

[3] Kinh Lăng-nghiêm 5, T19n945, p128a22.

Đây là đức Phật nghĩ đến chúng sanh, chúng sanh niệm Phật, cả hai sự nhớ nghĩ đó sâu đậm, phát sanh cảm ứng, cho nên năng lực đó không thể nghĩ bàn, nay xin nêu một chuyện để chứng minh. Trong sách Nhị thập tứ hiếu có nói: Tăng Sâm là người thờ mẹ rất chí hiếu, vì nhà nghèo, nên Tăng Sâm hằng ngày phải vào núi đốn củi. Một hôm Sâm vào núi, trong nhà vừa có khách đến, lúc đó mẹ Sâm muốn Sâm mau về nhà, nên mới ngầm cắn vào ngón tay của mình, Tăng Sâm ở trong núi cảm giác thấy tim đau nhói, bèn vội vã trở về nhà. Pháp này ai từng thử qua sẽ nghiệm thấy rõ.

Qua đoạn văn trên, biết mẹ là từ mẫu, lúc nhớ đến con, con là hiếu tử, cũng nhớ đến mẹ, hình thể tuy khác nhưng tâm niệm kết hợp, nên khi mẹ cắn vào tay mình thì tim con đau nhói. Ở đời có mẹ hiền, nhưng chưa chắc đã có con hiếu, con hiếu chưa chắc đã có mẹ hiền, hoặc cả con lẫn mẹ đều không từ hiếu, thì không thể sanh cảm ứng. Phàm phu tâm niệm nhiếp nhau còn được như vậy, huống nữa là tâm niệm của Phật. Như trăng in bóng vạn sông, có nước là trăng hiện. Do đó Tịnh độ là tự lực kiêm tha lực, các tông khác không thấy đề cập đến. Lý này vượt qua vật chất, chẳng dễ cho các nhà khoa học và những kẻ thấy hiện thực cạn cợt hiểu nổi.

3. Bên nào nặng thì rơi, bên nào nhiều thì nghiêng

Bên nào nặng hơn thì sẽ rơi về bên đó, bên nào nhiều hơn thì sẽ nghiêng về bên ấy. Đây là hiện tượng vật lý, nhưng đứng về mặt tâm lý cũng như vậy. Tư tưởng và hành vi của chúng ta, tức là vô minh, hành, ái, thủ, hữu trong mười hai nhân duyên, sở dĩ hằng ngày tư tưởng và hành vi của chúng ta nặng bên nào, nhiều bên nào, đều được huân tập, rồi dẫn phát vào ruộng tám thức, khi hạt giống (chủng tử) cùng loại chín muồi, khiến nó phát sanh hiện hành, rồi quyết định thọ sanh

thọ báo cho đời vị lai. Ví như chúng ta có tư tưởng và hành động sát sanh, bên nào nặng, bên nào nhiều, thì sẽ rơi vào đường súc sanh, đời đời bị người khác giết hại. Còn nếu khích lệ người khác giết hại thì đọa vào đường địa ngục, trải qua thời gian rất dài phải chịu cắt mổ không dừng. Như chúng ta có tư tưởng và hành động tà dâm, bên nào nặng, bên nào nhiều thì sẽ đọa vào loài chim sẻ, bồ câu, uyên ương, hoặc làm loài vi sinh ở bàng quang, âm đạo và bệnh hoa liễu. Còn nếu khích lệ tà dâm thì đọa vào đường địa ngục, trải qua thời gian dài ở trong phân, nước tiểu dơ bẩn. Phàm khởi tâm ô trược tạo ác thì cảnh dơ uế hiện ra; tâm thanh tịnh làm thiện, thì cảnh thanh tịnh hiện ra.

Căn cứ theo các lý do này có thể biết, người niệm Phật trong từng giờ từng khắc phải luôn luôn niệm Phật và nhớ Phật, thân cận với đức Phật, thì tư tưởng và hành vi một đời của chúng ta sẽ nghiêng hẳn về đức Phật, phần nhiều luôn ở bên đức Phật, tương lai sau khi xả báo thân, nếu không đến cảnh giới Phật, thì đến cảnh giới nào đây? Điều này thật là chí lý, mắt thường của phàm phu không thể thấy được, nhưng phàm có tâm thức, đều có thể suy tưởng hiểu được.

4. Hâm mộ thì thần đến, nhàm chán thì tâm lìa

Người niệm Phật, đối với thế giới Ta-bà này mà khởi nhiều ý tưởng cảm thấy dơ uế đau khổ, khiến sanh ra nhàm chán; theo tâm lý mà nói, khi đã chán thì muốn xa lìa, muốn thoát khỏi thế giới này. Ngược lại, đối với thế giới Cực lạc của đức Phật A-di-đà thì nên nghĩ là cõi trang nghiêm an lạc, sanh tâm hâm mộ, như vậy tâm lý ham thích, muốn đến, có tư tưởng đó thì chắc chắn sẽ sanh về thế giới ấy. Hôm nay, một thích một chán, tâm lý đã thành, thì tương lai một khi hình thể đã thoát, lìa cõi này sanh cõi khác, cũng giống như tên lìa

khỏi cung, nháy mắt liền đến. Như người kéo xe, trước kéo sau đẩy, nhất định xe sẽ lăn bánh nhanh về phía trước.

5. Mượn một đẩy lùi hàng vạn, lấy tịnh xóa sạch nhiễm ô

Theo nguyên lý khoa học mà nói, hễ còn có niệm thì còn có chỗ sanh, không niệm thì không có chỗ sanh. Tất cả chúng sanh, từ vô thỉ đến nay, trong tâm niệm niệm không dừng, nên sanh sanh không diệt. Thời gian càng dài thì tích tập ô nhiễm càng sâu, tập quán đã thành tự nhiên, khiến hiện tượng từng đợt sóng tâm nổi lên rồi lại lặn xuống, rất khó làm cho nó dừng lại. Một khi sóng tâm đã không dừng thì luân hồi cũng không dứt. Đức Phật biết rõ việc đó nên mới lấy độc trị độc, dùng phương pháp lấy binh chận binh, lấy danh tự của chính mình (của Phật) để tất cả chúng sanh niệm.

Khi tất cả chúng sanh niệm Phật, từng câu niệm Phật cứ liên tục, làm cho vạn niệm (các tạp niệm) không có cách nào xâm nhập; trừ phi khi nào câu niệm Phật đi rồi thì vạn niệm mới có thể xen vào. Đây là mượn một để đẩy lùi cả vạn.

Lại nữa, khi tất cả chúng sanh niệm Phật, tịnh niệm cứ liên tục, do vậy nhiễm niệm không có cơ hội xâm nhập, chỉ khi câu niệm Phật qua rồi, nhiễm niệm mới xen vào. Đây là lấy tịnh để phá nhiễm. Niệm Phật là chánh nhân thấy Phật, tịnh niệm là chánh nhân để vãng sanh Tịnh độ. Nhân nếu đã thấm sâu, thì quả tự nhiên hoàn mãn. Tạp niệm thì ắt có sanh, có sanh thì có khổ, nhưng tịnh niệm thì sanh về cõi Phật, ở đây nên nhận thức là tự tánh trang nghiêm, thật chứng duy tâm Tịnh độ. Việc này không thể bàn chung với chúng sanh thọ nghiệp báo trong uế độ.

6. Dẫn phát hạt giống Phật, kiềm chế dị loại

Trong ruộng tám thức của chúng ta, có đầy đủ hạt giống của mười pháp giới,[4] không chỉ đầy đủ mà còn chín sẵn, đợi đến lúc điều kiện ngoại duyên thích hợp, thì nó sanh khởi hiện hành. Nay từng niệm luôn hướng đến Phật, thì dẫn phát hạt giống nảy mầm trong ruộng thức, khiến nó hiển hiện cảnh giới Phật, hưởng thọ đời sống ở cõi Phật. Về nước Phật, nhờ tịnh duyên thù thắng, hoàn cảnh tốt đẹp ưu việt, nên thiện nghiệp càng lúc càng tăng trưởng, hoặc nghiệp càng lúc càng hao giảm. Cho nên từ khi vãng sanh trở về sau, hạt giống tạp nhiễm trong tám thức, trước sau không còn có cơ hội sanh khởi hiện hành. Như vậy thì không còn tạp nhiễm, tiến thẳng đến Bát địa, Câu sanh pháp chấp[5] vĩnh viễn không còn xuất hiện, qua sau Thập địa nhập vào Kim cương dụ định,[6] lấy tâm kim cang để phá trừ pháp chấp, chuyển hết sở tri chướng thành Bồ-đề, thành Đại viên cảnh trí;[7] chuyển hết phiền não chướng thành Niết-bàn, thành Vô cấu thức.[8] Đến lúc đó bất luận hạt giống thiện hay ác đều đồng loạt chuyển thành trí, đưa dị thục[9] trở thành không, dị thục đã không thì quả báo

———

[4] Mười pháp giới: xem cht. 1, tr. 21.

[5] Câu sanh pháp chấp 俱生法執: kể từ vô thủy đến nay, do ảnh hưởng bởi nhân nội tại (chủng tử, bīja) được huân tập một cách hư dối, luôn cùng tồn tại với thân, khi sinh ra đã có (câu sanh); và chấp trước các pháp tồn tại có thực thể cố định bất biến (pháp chấp).

[6] Kim cương dụ định 金剛喻定: Skt. vajropamā-samādhi, cũng gọi là Kim cương tam-muội, chỉ cho thiền định bền chắc, sắc bén như kim cương, có năng lực phá trừ tất cả phiền não.

[7] Đại viên cảnh trí 大圓鏡智: Skt. ādarśa-jñāna, do thức thứ 8 (A-lại-da) chuyển thành. Trí này thấy rõ các pháp như thực, như tính sáng của tấm gương lớn ánh hiện rõ tất cả.

[8] Vô cấu thức: hay gọi là Thanh tịnh thức (Skt. Amalavijñāna), theo tông Nhiếp luận cho giai vị chuyển thức A-lại-da mê hoặc trở về sự giác ngộ thanh tịnh, tức là thức thanh tịnh.

[9] Dị thục 異熟: Skt. vipāka, là y vào nhân nghiệp thiện ác mà thọ quả báo.

cũng hết. Kinh Đại bát-nhã ba-la-mật-đa quyển 525 có nói: Đức Phật dạy Thiện Hiện, “Nếu thiện nam thiện nữ nào, một lần xưng Nam-mô Phật-đà đại từ đại bi, thì thiện nam thiện nữ đó, từ khi sinh ra cho đến khi chết, thiện căn vô tận, thường hưởng thọ phước báo trong cõi trời người, cho đến cuối cùng được bát-niết-bàn”.[10] Vì thế mà một câu Di-đà, hiệu lực của nó thật là vô tiền khoáng hậu, đưa hành giả thẳng đến Thập trí, Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác, năm mươi mốt vị, trải qua ba đại a-tăng-kỳ kiếp, cho đến thành Phật, an lạc tự tại, không có tai nạn. Niệm danh hiệu Phật có năng lực bất khả tư nghị như vậy.

7. Tự tánh công đức hiện cảnh trang nghiêm

Tự tánh của Phật và tất cả chúng sanh đồng nhau không khác, tự tánh vốn là một, không thuộc của ai, nhưng đó là đứng trên phương diện chân đế mà nói. Còn về tục đế, trên phương diện dụng mà nói, thì có hiện cảnh giới, khởi hành vi, như Lục Tổ nói: “Nào ngờ tự tánh hay sanh vạn pháp”[11] là vậy. Phàm phu sanh vạn pháp, là duyên vào hành động vô minh cấu nhiễm, nên cảnh giới hiện ra đầy dẫy cả ô trọc, con đường này đưa đẩy chúng ta đi ra. Hành giả sanh vạn pháp, là duyên vào hành động trí tuệ đức tướng, thì đương nhiên lúc cảnh giới hiện ra, là trang nghiêm vô hạn, con đường này đưa chúng ta trở về. Người đời khi niệm Phật, tức tâm là Phật, tâm đã buộc vào tâm Phật, ở lý cảnh cũng là cảnh Phật, nhưng do sắc thân còn chưa hoại diệt, nghiệp lực Ta-bà còn dắt dẫn lôi kéo, cho nên công đức chưa nở rộ. Cho đến khi lâm chung, quả báo ở cõi này đã không còn bó buộc, một mặt

———

[10] Kinh Đại bát-nhã ba-la-mật-đa 525, T7n220, p694b13.

[11] Lục tổ đại sư pháp bảo đàn kinh 1, T48n2008, p349a20.

nhờ vào Phật lực, và tự tâm nhờ lực định tuệ mới phát khởi thành cảnh giới vi diệu, nhân đó mà những gì lục căn tiếp xúc, tất cả đều là pháp lạc. Có nghĩa là bảy hàng cây báu, hoa sen bốn màu, đất vàng ao báu, đều vốn có sẵn trong tự tánh, chẳng phải là cảnh bên ngoài. Toàn bộ thế giới Cực lạc cũng đều là từ trong tự tánh của chúng ta mà có. Nói sanh nói lìa, kỳ thật là chưa từng sanh, chưa từng lìa. Như kẻ lữ hành đi trong mộng, nhưng thật chẳng có đến đi. Cho nên Cổ đức có dạy: “Sanh tức quyết định sanh, nhưng đi kỳ thật không đi”[12] là cái lý này vậy. Nhưng nếu không nhờ vào câu danh hiệu Phật thì tạng báu trong tự tánh hằng vạn ức vạn kiếp, thỉ chung vẫn mãi mãi chôn vùi sâu trong nghiệp thức. Nếu không có pháp mở bày, thì e rằng phần nhiều đều sống trong ba đường ác, nên nói Phật trí rất khó đắc, Phật ân rất khó đền, nhưng Phật hiệu bất khả tư nghị cũng có thể thấy một cách khái quát.

8. Tâm uế quốc độ uế, tâm tịnh quốc độ tịnh

Mười phương thế giới đã có phân chia uế, tịnh. Thế nhưng ai là người sanh về quốc độ thanh tịnh? Ai là người sanh về quốc độ dơ uế? Tất cả pháp đã không tách rời nhân quả, đương nhiên việc này cũng ở trong nhân quả, chẳng phải là ngẫu nhiên. Kinh dạy: “Nên quán tánh pháp giới, tất cả do tâm tạo”.[13] Có thể biết tâm ô uế duyên khởi ở nơi Báo độ tạo thành cõi dơ uế; tâm thanh tịnh duyên khởi ở nơi Báo độ tạo thành cõi Tịnh độ. Thế giới Ta-bà của chúng ta là cõi ác năm trược,[14] là quốc độ dơ uế, phàm thánh cùng ở, chư Phật và

———

[1] Lạc bang văn loại 4, T47n1969A, p208a04; Tịnh độ hoặc vấn 1, T47n1972, p298b28…

[2] Kinh Hoa nghiêm 19, T10n279, p102b01.

[3] Năm trược: xem cht. 4, tr. 277.