Tịnh Độ Tông Khái Luận

IV. Triết Học Của Tín Tâm

nhiếp thủ, chiếu đến thì người ác cũng được chiếu sáng. Cho nên Thánh nhân Thân Loan[16] nói: Người ác còn có thể vãng sanh, huống nữa là người thiện? Đây là sự biểu thị lĩnh vực cao tột của lòng từ bi. Danh hiệu tức là tất cả, trong ngoài tương tức tương ưng, phủ định khẳng định tương tức, đó là ý nghĩa căn bản tồn tại của danh hiệu.

IV. TRIẾT HỌC CỦA TÍN TÂM

Vứt bỏ ngã chấp

Cái khổ hiện thực của chúng ta đều bắt nguồn từ ý chí tự ngã quá sâu dày. Do đó, điều kiện giải thoát đầu tiên là phải vứt bỏ “ngã tướng”. Tinh thần sinh hoạt trong cuộc sống của chúng ta đại khái có một thứ “ngã chấp”, nhưng theo chân lý thì tất cả đều là “Không”. Nếu ai đó trải nghiệm qua cái “Không” này thì có thể phát huy được năng lực to lớn vô hạn, như sức mạnh của vũ trụ. Các bậc Thánh cũng vậy, họ đạt được một năng lực vĩ đại là nhờ thể hội vào năng lực của vũ trụ. Cuộc đời của chúng ta: vui, buồn, mừng, giận đều không thật, trong cái không thật đó, chúng ta còn bị cột chặt thêm cái quan niệm về “ngã” nữa, do vậy mà khổ đau hiện thực hình thành. Cho nên muốn chấm dứt khổ đau phải vứt bỏ ngã chấp.

Năng lực của tín tâm

Phương pháp tốt nhất để lìa khổ được vui, không gì bằng khởi tín tâm xưng danh niệm Phật. Năng lực của đức Phật như nguồn điện lực, có sức mạnh vô hạn, mang lại sức sống vĩnh viễn, và như ánh sáng chiếu khắp tất cả. Xưa nay năng lực ấy là tăng thượng duyên cho chúng ta, bản chất của nó và

———

[16] Thánh nhân Thân Loan (1173-1262), Tổ khai sáng Tịnh độ chân tông Nhật Bản, người Kyoto, họ Đằng Nguyên.

chúng ta cũng giống nhau, nhưng do một loại “tuyệt duyên thể”, tức tâm nghi ngờ của chúng sanh mà khiến mất hẳn nguồn năng lượng điện to lớn ấy. Ngược lại, nếu chúng sanh có tín tâm, là nguồn điện thông suốt, “mở cửa” cho sự tu tâm thuần túy bước vào, bỏ lại sau lưng “ngã tướng”, nhập vào thế giới pháp thân Như Lai (thật tướng), lúc đó dứt sạch mọi khổ đau, khế hợp với chân lý, đạt được tuổi thọ vô lượng, ánh sáng vô lượng.

Nội dung của tín tâm

Đại sư Đàm Loan đem tín tâm chia thành ba nội dung như sau:

Tín tâm: 1. Tâm thuần tâm là tâm ngay thẳng; 2. Tâm nhất tâm là không hai cũng không ba, tinh thần thuần túy (tâm tuyệt đối), không bị một chút chia cắt nào (nghi); 3. Tâm tương tục là tâm thuần túy, thọ trì liên tục không bị gián đoạn.

Do đó, tín tâm là tâm thanh tịnh thuần túy không sanh không diệt. Nhưng tâm thanh tịnh này là bản lai diện mục của vạn hữu (thật tướng của vũ trụ).

Căn cứ vào kinh Quán vô lượng thọ có thể thấy, người sanh về nước ấy phải có đầy đủ ba tâm: 1. Tâm chí thành: Tâm chân thật, thành thật nhất quán; 2. Tâm thâm tâm: Tâm thành khẩn chí thành (quả Phật cao sâu, lấy tâm mong cầu cho nên nói là thâm tâm); 3. Tâm phát nguyện hồi hướng: Xoay cái thiện của mình hướng đến đại Bồ-đề, hoặc hướng đến nước ấy.

Tâm chí thành là do sự tác dụng của “trí”, thân tâm là do sự tác dụng của “ý”. Còn tâm phát nguyện hồi hướng chính là sự biểu lộ của “tánh”.

Tín là tin cái hư giả của chính mình, mà biết được danh hiệu hồi hướng tha lực bất khả tư nghị. Nội dung tín tâm của đại sư Thiện Đạo được phân làm hai loại như sau:

Tín tâm – Căn cơ và chánh pháp là một thể: 1. Tin vào căn cơ: Tin vào cái hư giả của chính mình và sự không có năng lực của chính mình; 2. Tin vào chánh pháp: Tin vào nguyện lực của đức Như Lai và tánh chân thật của danh hiệu.

Trì danh tín tâm một cách thuần túy

Trạng thái thuần túy của trì danh là trạng thái của tín tâm. Do nơi tín tâm này mới có thể vứt bỏ cái hư giả đạt đến cái chân thật, và khế hợp với sự sống to lớn của vũ trụ. Nhưng sự sống của vũ trụ là vĩnh viễn, và ánh sáng vô lượng bao trùm tuyệt đối, như vậy là phù hợp với tuổi thọ vô lượng (Vô lượng thọ) và ánh sáng vô lượng (Vô lượng quang), đủ khả năng để đạt đến cảnh giới an lạc không sanh không diệt (giải thoát), gọi là vãng sanh. Cho nên tín tâm thuần túy tức là vãng sanh. Có rất nhiều phương pháp vãng sanh, trong đó có năm pháp môn niệm (lễ bái, tán thán, phát nguyện, quán sát và hồi hướng) của đại sư Thiện Đạo, cũng là một trong những phương pháp chính yếu. Tịnh nghiệp của đại sư Thiện Đạo có ba môn, được ngài trình bày như sau:

Ba Môn:

1. An tâm = Có đầy đủ ba tâm chí thành v.v...; Khởi hành = Khởi lên hành động của ba nghiệp thân, miệng, ý (Quán pháp quán = quán tưởng) và quán niệm Phật.

2. Tạo nghiệp = Bốn cách tu: Tu cung kính = Hành động luôn sách tấn hằng ngày, ví dụ như lễ Phật...; Tu rốt ráo = Phương pháp chuyên tu = Xưng danh; Tu không gián đoạn = Tâm hành liên tục; Tu lâu dài = Tâm hành không thoái lui.

3. Quán sinh hoạt = Quán hiện thực và quán Tịnh độ.

V. Triết Học Tịnh Độ

V. TRIẾT HỌC TỊNH ĐỘ

1. Khổ và vui:

Do khổ mới cầu vui

Thế giới hiện thực là khổ, do đó mới phát sanh tư tưởng chán khổ tìm vui, đó là lẽ tự nhiên. Nhưng quan niệm về khổ của Phật giáo không phải là chủ nghĩa bi quan, hay chán đời mà nó bắt nguồn từ tinh thần giải thoát để tách rời mọi nỗi khổ. Tìm cầu vui của Phật giáo không phải mong cầu hưởng mọi thú vui để thỏa mãn năm căn, mà là tìm cầu cái vui Niết-bàn, đó chính là cái vui vượt ra mọi khổ vui.

Cái khổ hiện thực là do phiền não, nhưng nguồn gốc của phiền não là từ nơi chấp ngã (mê tình) và chấp pháp. Do sự chấp trước chủ quan đó mà dẫn đến hiện tượng khổ đau cho cả nhân loại. Cho nên muốn xa lìa khổ đau, trước tiên phải vứt bỏ “chấp trước”, vứt bỏ bằng phương pháp tín tâm xưng danh niệm Phật. Niềm hỷ lạc của tín tâm không phải hưởng lạc mà hưởng cái vui đại diệt độ (tịch tĩnh).

Niết bàn và Cực lạc

Sự tịch diệt vắng lặng lớn nhất là dập tắt được đống lửa lớn phiền não, đạt đến trạng thái không khổ không vui, an nhiên tuyệt đối, vô vi tự tại, thanh tịnh không cấu bẩn, là bản thể tất cả hiện tượng. Cảnh giới đó mới là cái vui rốt ráo tuyệt đối. Từ nơi cảnh giới này có thể hiển xuất ra ba thân và biến hiện các cảnh Tịnh độ. Thế giới hiện thực còn ngã chấp thì chưa thể hiển xuất được cảnh giới này. Pháp thân là trạng thái của chân lý bản thân, không hiện xuất năng lực ứng dụng, chỉ có báo thân mới có thể hiện xuất tướng năng lực ứng dụng, biến hiện thế giới có hình tướng, nhưng trong hình tướng này, tuổi thọ vô lượng, ánh sáng vô lượng là hai tướng cơ bản lớn nhất.

Hay nói cách khác: “Thế giới Niết-bàn không khổ không vui, có đầy đủ hai tính chất cơ bản lớn nhất, là tính vĩnh viễn (sinh mạng) và tính phổ biến (ánh sáng=trí tuệ). Đó là nguyên lý nền tảng của Cực lạc.”

2. Nguyên lý kiến lập Tây phương Tịnh độ:

Nguyên lý nguyện lực

Tây phương Tịnh độ được kiến lập từ nơi nguyện lực và lòng từ bi của Phật, đã tạo ra một cõi rộng lớn vô cùng, có đầy đủ niềm vui để hóa độ chúng sanh. Điều kiện đầu tiên giúp chúng sanh chuyển mê khai ngộ là đức Phật đưa chúng sanh vào trong một môi trường, trong đó chúng sanh như bị tác dụng hóa học, họ sẽ được biến hóa, tức “chuyển mê khai ngộ”, như gom tóm cây cỏ để giữa đất trống rồi châm lửa đốt, giây lát nó sẽ thành một đống tro tàn. Nhưng nếu dùng đồ ngăn chặn (hoặc đốt trong kín) không cho không khí vào thì củi sẽ biến thành than. Đối với chúng sanh cũng vậy, trước hết cần đưa đến một thế giới đặc biệt là Cực lạc, rồi chỉ dạy tu tập thì mới thành Phật được. Bởi vì chúng sanh căn cơ thấp kém nên đức Phật A-di-đà mới đưa ra cách thức ứng dụng này, đó là cách thức vẹn toàn nhất. Cho nên Tây phương Tịnh độ là một thế giới đặc biệt, do nguyện lực của đức Phật trang nghiêm mà thành. Đây là nguyên lý đệ nhất kiến lập Tây phương Tịnh độ.

Nguyên lý chỉ phương lập tướng

Cảnh giới chân thường, tịch diệt vắng lặng vốn là không hình không tướng, không khổ không vui, nhưng do tri thức chúng sanh chưa vượt ra ngoài sắc tướng, nên cần phải chỉ bày riêng biệt cảnh Tây phương để làm nơi nương tựa an lạc cho mọi người. Nếu chúng ta phủ nhận nó thì chúng ta không những

không hiểu rõ về sự an lạc đó, mà còn không cảm nhận hay đạt được sự “an” từ cái “lạc” có hình tướng của cảnh giới Tây phương. Do vậy mà phải đem bản thể an lạc không hình, không tướng biểu hiện ra hiện tượng cụ thể, thì mới có thể đạt đến mục đích mong cầu cái an lạc hiện thực. Đồng thời, Đệ nhất nghĩa đế tức là pháp nhân duyên; pháp nhân duyên tức là Đệ nhất nghĩa đế. Không tướng là nguyên lý có tướng, có tướng là biểu hiện cụ thể không tướng. Cho nên có tính năng Cực lạc tồn tại, đây là nguyên lý chỉ phương lập tướng. Chỉ là chỉ bày, phương là phương xứ, lập là biện lập, tướng là tướng trạng. Nếu chỉ không tướng, thì giống như cất nhà trên hư không, mà chúng sanh cần có chỗ nương tựa, nên thành lập để có nơi cho chúng sanh quay về. Do đó cần có thế giới chỉ phương lập tướng tồn tại.

3. Nghĩa chính của Tịnh độ:

Tây phương Tịnh độ là sự biểu hiện cụ thể về tướng Tịnh độ an lạc, và thể của Tịnh độ là “Niết-bàn”, chứng được quả ấy là “pháp tánh vô vi”. Thể của Tịnh độ tuy là pháp Niết-bàn, nhưng các tướng đó là tướng thù thắng vô lậu, là “diệu hữu” của “chân Không”, chứ không phải nghiệp tướng hữu lậu.

Tịnh độ quan của chỉ phương lập tướng, hoàn toàn không phải tồn tại tính thực thể, mà tồn tại một thế giới có giá trị, một thế giới an lạc vô vi, thế giới thật tướng vĩnh viễn không sanh, không diệt. Thế giới này là thế giới Vô lượng thọ và Vô lượng quang đã được kiến lập từ thệ nguyện của Phật, nên có thể mang nghiệp vãng sanh. Sau khi vãng sanh rồi, từ nơi ánh sáng đó có thể tịnh hóa được vô lượng tội lỗi cấu bẩn. Vì trong cõi Tịnh độ như có tác dụng hóa học, khiến thay đổi tất cả.

Thể của Tây phương Tịnh độ được hiểu theo biểu đồ như sau:

Tịnh độ Tây phương có hai tính chất: tính quan niệm và tính thực tại, hiện thực trong cuộc đời cũng như vậy, đều không nằm ngoài hai tính chất ấy.

Luận Yếu Về Tông Tịnh Độ Lô Sơn, I. Lời Nói Đầu

LUẬN YẾU VỀ TÔNG TỊNH ĐỘ LÔ SƠN

Điền Bác Nguyên

I. LỜI NÓI ĐẦU

Tịnh bang khoảng cách không đường,

trì danh hiệu Phật tỏ tường chuyên tâm.

Một niệm cắt đứt vọng tâm,

tùy nơi sáu cửa[1] hào quang an lành,

sen trong ao báu hồng xanh,

mọc cùng cây quí, chim hay Tần-già.[2]

Ta-bà bao bận với ta,

đời nay quay lại mới là công phu.[3]

Bài thơ Tịnh độ này, đại sư Liên Ẩn đời nhà Thanh luôn ấp ủ trong lòng; ý thơ: “Một niệm cắt đứt vọng tâm, tùy nơi sáu cửa hào quang an lành”, là nói sáu thức như những cánh cửa đầu tiên đi vào tâm chúng ta, tạp nhiễm thường len lỏi qua đó; chỉ có nhất niệm hồi quang (quay lại chính mình) tức xưng niệm hồng danh “A-di-đà Phật” thì mới chặn đứng được những dòng tạp niệm kia, giúp tâm được an nhiên vắng

lặng,

———

[1] Hán: Lục môn 六門, tức chỉ cho sáu căn, sáu thức.

[2] Tần-già: là chim Ca-lăng-tần-già迦陵頻伽, Skt. kalaviṅka, Pāli: karavīka, dịch là chim hót hay. Loài chim này sinh ở Ấn Độ, vốn sống ở núi Tuyết, hay ở đồng hoang .

[3] Liên bang thi tuyển 1, X62n1207, p808a17.

nên nói: Niệm Phật cũng giống như viên ngọc tịnh thủy, đặt nó vào trong nước đục nước liền sạch trong.[4] Do đó, pháp môn Tịnh độ là pháp môn đầy đủ quí giá nhất.

Lần về cội nguồn tư tưởng Tịnh độ, bắt đầu từ đức Thích Tôn ở núi Kỳ-xà-quật, nói kinh Vô lượng thọ, đến thành Vương Xá nói kinh Quán vô lượng thọ, ở vườn Kỳ thọ Cấp Cô Độc nói kinh A-di-đà Phật; từ đó tư tưởng Tịnh độ ngày càng phát triển hưng thịnh dần.

Sau khi đức Phật diệt độ 600 năm (năm 150 đến năm 200 Tây lịch), ba bộ kinh Tịnh độ: kinh Quán vô lượng thọ, kinh A-di-đà, kinh Vô lượng thọ tiếp tục được ấn hành, đó là những bộ kinh điển thành văn sớm nhất của tông Tịnh độ. Ngoài ra còn có các kinh Bát-nhã, Hoa nghiêm, Niết-bàn và một số kinh điển khác cũng có nội hàm tư tưởng Tịnh độ Di-đà Tây phương. Trong các kinh điển Đại thừa, tuy có nói mười phương vô số chư Phật, nhưng có một số nội dung kinh kể chung các vị Phật ở cõi Tịnh độ, thuyết pháp giáo hóa chúng sanh; riêng đặc biệt có vài kinh chỉ nói một vị Phật, như: Phật A-di-đà, Phật A-súc, Phật Dược Sư... Trong số đó, kinh nói về Phật A-di-đà là quan trọng nhất. Vả lại, sự phát nguyện, tu hành và cõi Tịnh độ của Ngài khi còn ở nhân vị[5] đều tường thuật rõ ràng, kể cả kiến thiết trang nghiêm thế giới Cực lạc Tây phương. Cho nên từ xưa đến nay, cõi Tịnh độ của đức Phật A-di-đà là đại biểu cho cõi Tịnh độ của các đức Phật.

Tuyên dương tông Tịnh độ bắt đầu từ các vị Bồ-tát Long Thọ, Thế Thân, Mã Minh, các ngài tạo luận, tán thán áo

———

[4] Ý này trong kinh Đại phương quảng Phật hoa nghiêm 44, phẩm 34, Nhập pháp giới, T09n278, p681c10; Đại trí độ luận 20, phẩm Tựa, T25n1509, p209a15…

[5] Nhân vị: xem cht. 21, tr. 29.

nghĩa của ba kinh. Luận Tỳ-bà-sa của ngài Long Thọ thì cho rằng: Hễ ai niệm Phật và tán thán công đức của đức Phật A-di-đà thì rất dễ hành đạo. Luận Đại trí độ xiển dương giáo pháp Tịnh độ. Luận Tịnh độ của ngài Thế Thân đề xướng tín ngưỡng vãng sanh Tịnh độ. Luận Khởi tín của ngài Mã Minh chuyên thuật về việc nhiếp thọ vãng sanh Tịnh độ của đức Phật A-di-đà. Các vị Bồ-tát tuy đề xướng Tịnh độ nhưng vẫn còn thiếu tông môn độc lập, đến khi Phật giáo truyền đến Trung thổ (Trung Quốc) thì mới hình thành tông phái riêng biệt. Tư tưởng Tịnh độ cũng truyền đến phương Đông (Trung Quốc), đầu tiên ngài Chi-lâu-ca-sấm dịch kinh Bát-chu tam-muội vào thời Hán Linh đế, niên hiệu Quang Hòa năm thứ 2 (năm 179 Tây lịch). Sau đó có ngài Chi Khiêm đời nhà Ngô, Trúc Pháp Hộ đời Tấn... truyền dịch kinh Đại A-di-đà Phật, kinh Bình đẳng giác. Ngài Cưu-ma-la-thập đời Diêu Tần, ngài Bảo Vân đời Lưu Tống, ngài Cương-lương-da-xá... dịch kinh A-di-đà, luận Thập trụ tỳ-bà-sa, kinh Vô lượng thọ..., khi ấy kinh điển Tịnh độ mới được đầy đủ. Cũng trong thời gian này, Tăng tục lần lần phát sinh lòng tin, người đầu tiên mong cầu vãng sanh Tây phương là Khuyết Công Tắc (sống ở Lạc Dương) đời Tây Tấn. Nhưng xác lập tư tưởng Tịnh độ phát triển ở Trung Quốc chính là nhờ vào năng lực của đại sư Tuệ Viễn thời Đông Tấn.

Ngài Tuệ Viễn sanh vào năm thứ 9, niên hiệu Hàm Hòa, vua Thành đế đời Đông Tấn (năm 334 Tây lịch), người Lâu Phiền, Nhạn Môn. Lúc thiếu thời là nho sinh, ngài thông suốt sáu kinh,[6] rất giỏi Trang-Lão, bản tánh khoan dung độ lượng, phong thái nhẹ nhàng thảnh thơi. Năm 21 tuổi, ngài vào núi Hằng Sơn, Thái Hàng (phía Tây bắc huyện Khúc Dương, tỉnh

———

[6] Sáu kinh: là 6 bộ kinh của Nho gia, Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân thu.

Hà Bắc), nghe ngài Đạo An giảng kinh Bát-nhã, bỗng nhiên giác ngộ, liền xin xuống tóc xuất gia.

Năm đầu niên hiệu Ninh Khang, thời Hiếu Võ đế đời Đông Tấn (tức năm thứ 9 niên hiệu Kiến Nguyên thời Ngụy Tần, năm 372 Tây lịch),[7] ngài Tuệ Viễn cùng đệ tử hơn mười người, đi về phía nam Kinh Châu, đến núi La Phù, tới sông Tầm Dương, nơi đây ngài thích cảnh núi rừng Lô Sơn thanh tịnh, đúng là nơi để tĩnh tâm. Ngài nghỉ lại đêm ở tinh xá Long Tuyền.

Khi ấy, Thứ sử Hoàn Y ở Giang Châu vì ngài mà lập tinh xá “Xếp đá làm nền, chặt tùng làm nhà, suối mát chảy quanh, mây trắng bao phủ thất”,[8] gọi là chùa Đông Lâm, là ngôi chùa nổi tiếng trong lịch sử. Trong nội viện thiết lập rừng thiền, xây dựng thạch thất, vẽ hình đức Phật.[9]

Từ đó, ngày đêm ngài đốc thúc đại chúng tu tập, để trở thành những bậc nghiêm trì giới luật tuyệt trần. Cũng từ đó mọi người nghe tiếng vân tập đến rất đông. Khi ấy, Lưu Di Dân ở Bành Thành, Châu Tục Chi ở Nhạn Môn, Tông Bỉnh ở Nam Dương... và những vị Nho sĩ nổi tiếng từ xuất gia đến tại gia có đến 123 người, trước tượng Phật Vô Lượng Thọ, cùng phát thệ nguyện, kết Bạch liên xã niệm Phật, đồng tu Tây

———

[7] Trong bài Hán Ngụy Lưỡng Tấn Nam Bắc triều Phật giáo sử của Thang Dụng Đồng có viết: “Ngài Tuệ Viễn đi xuống phía Đông, truyện ghi là năm thứ 9, niên hiệu Kiến Nguyên, lúc ấy Phù Phi (vua Tiền Tần, thời Thập lục quốc, con trưởng thứ của Phù Kiên) còn làm giặc ở Tương Dương; vậy Phù Phi làm giặc ở Tương Dương thì chắc không phải là năm đó. (cht. Tg)

[8] Cao tăng truyện 6, T50n2059, p358b05; Xuất tam tạng ký tập 15, T55n2145, p109c01.

[9] Căn cứ theo truyền thuyết, ở Nam Ấn Độ có một hang động, giữa vách hang động có lưu ảnh Phật, vẽ đức Phật tu từ tam-muội, hàng phục độc long, cho nên Lô Sơn cũng phỏng theo lối kiến trúc đó. (cht. Tg)

II. Thần Thức Bất Diệt, Sanh Tử Lưu Chuyển

phương tịnh nghiệp. Ngài dạy Lưu Di Dân soạn lời thệ, đầu bài viết rằng:

Ngày mùng 1 Mậu thìn, cho đến ngày Ất mùi (28 ngày) tháng 7 năm Nhiếp đề cách,[10] pháp sư Thích Tuệ Viễn, hiểu thông lẽ mầu nhiệm, trong lòng lúc nào cũng canh cánh những hoài bão, cùng 123 người đồng chí hướng, lòng tín ngưỡng Tịnh độ, vân tập trước tượng đức Phật A-di-đà, tại tinh xá Bát-nhã Vân Đài, trong núi sâu Lô Sơn, đốt hương dâng hoa cung kinh cúng dường, cùng nhau lập thệ nguyện.

Nếu theo thời gian trong lời văn mà tính thì có thể biết, khi ấy nhằm năm đầu niên hiệu Nguyên Hưng, vua An đế đời Tấn (năm 402 Tây lịch). Vì sao gọi là Bạch liên xã? Vì Tạ Linh Vận[11] đào ao ở trước chùa Đông Lâm, tại tinh xá Bát-nhã Vân Đài, trong núi sâu Lô Sơn, trồng hoa sen trắng, nên gọi là Liên xã.[12] Từ khi chúng niệm Phật Liên xã tập trung ở Lô Sơn, hẹn ngày vãng sanh Tịnh độ đã gây tiếng vang lớn, pháp môn niệm Phật Liên xã được lưu truyền, ảnh hưởng mãi đến đời sau, vì thế mà ngài Tuệ Viễn được suy tôn là Sơ tổ của phái Liên tông.

II. THẦN THỨC BẤT DIỆT, SANH TỬ LƯU CHUYỂN

Ngài Tuệ Viễn đặt trọn tâm nguyện ở nơi Lô Sơn, kết xã niệm Phật, hoằng nguyện thâm sâu, lấy việc vãng sanh Tịnh

———

[10] Nhiếp đề cách 攝提格: Nhiếp đề cách là chỉ cho năm Dần; Nhiếp đề là tên một vì sao. Thời xưa, pháp tính niên đại là dựa theo sự vận chuyển phương hướng của sao Thái Tuế. Khi sao Thái Tuế nằm tại phương vị Dần thì năm đó gọi là năm Nhiếp đề hay năm Dần.

[11] Tạ Linh Vận (385-433): cư sĩ Phật giáo, sống vào đời Lưu Tống, người Dương Hạ.

[12] Xem Trung Quốc Phật giáo sử của Tưởng Duy Kiều. (cht. Tg)

độ làm tiêu đích. Nghiên cứu về sự hình thành tư tưởng Tịnh độ của ngài Tuệ Viễn là bắt đầu từ niềm tin vào thuyết thần thức bất diệt và lo sợ về uy lực báo ứng của luân hồi. Điều này được đề cập trong luận Sa-môn bất kính vương giả[13] của ngài:

Hỏi rằng, sao là khí tột cùng của mạng sống một đời người? Đời người khi chấm dứt thì tiêu mất hoàn toàn, trở thành không. Thần tuy là vật vi diệu, nhưng là sự tạo hóa của âm dương, đại khái từ nơi hóa mà sinh, lại cũng từ nơi hóa mà chết. Sự ngưng tụ thì gọi là thỉ (bắt đầu), bị tan hoại thì gọi là chung (kết thúc). Từ đó có thể suy biết thần hình đều là hóa, nó vốn không khác nhau. Tinh tế hay thô phù cũng đều một khí, thỉ chung cùng một nhà. Nhà hoàn hảo là khí tụ tức có linh; nhà suy sụp thì khí tan tức là diệt. Tan tức là cành đã lãnh thọ nơi gốc lớn, diệt thì trở về với không. Lật qua lật lại cuối cùng cũng đều là số tự nhiên đó thôi. Thật lạ thay! Nếu như khiến cơ bản khác đi thì cái khác đó hợp với khí số, hợp tức là đồng hóa, cũng là hình bóng của thần vậy. Giống như lửa ở trong cây, hễ cây sống thì lửa còn, cây mục thì lửa mất. Nếu hình tách rời thì thần tan hoại không còn ký gởi; như cây mục lửa mất, không gá vào đâu nữa, lý đương nhiên là như vậy. Đưa ra giả sử có sự phân chia giống hay khác như thế, nhưng vì ta mê muội nên khó hiểu rõ. Thuyết có không ắt tồn tại ở chỗ tụ, tán. Tụ, tán chẳng qua là tên chung của khí biến, sự sanh diệt của vạn hóa. Trang Tử nói: “Mạng sống con người là được hình thành từ khí tụ.

———

[13] Luận Sa-môn bất kính vương giả, còn gọi luận Bất kính vương giả, 1 quyển, ngài Tuệ Viễn soạn thời Đông Tấn, thu vào Hoằng minh tập quyển 5, tạng Đại chánh tập 52 (T52n2102).

Tụ thì sống, tan là chết. Nếu như sống chết là một nỗi khổ, thì đó là cái hoạn của ta sao?” Lời nói hay của người xưa, quả là có sở đắc, nếu đúng như vậy, chí lý tột cùng là ở nơi mạng sống, mạng sống hết mà không hóa, cái nghĩa này nên tìm.[14]

Đầu bài này người hỏi đưa ra vấn đề để bàn luận, đó là thần hình là một, tinh tế thô phù là một khí. Hình trọn vẹn thì thần tụ, hình hủy hoại tức là thần diệt. Nếu thần hình vốn là khác nhau, thì thần trú ngụ ở nơi hình. Cũng giống như lửa tồn tại nơi cây, cây mục thì lửa mất, tức không còn gá nhờ nữa; hình hủy hoại thì thần tan biến, tức không còn gởi gắm nữa! Chúng ta do mê muội nên không phân biệt rõ được sự giống và khác của thần hình. Nhưng sự sanh diệt của vạn hóa, hoàn toàn phụ thuộc vào sự tồn tại tụ tán của khí. Khí tụ thì sanh, khí tán là chết. Cho nên nói:

“Tột cùng của lý là ở nơi một đời sống, đời sống dứt tức không hóa” vậy.

Ngài Tuệ Viễn trả lời: Thần là gì? Cùng cực của tinh là linh vậy. Cực tinh thì không phải là hình đồ của quái tượng.[15] Cho nên bậc Thánh nhân lấy diệu vật làm lời nói, tuy có thượng trí nhưng vẫn không thể định được thể trạng của nó hay thấu cùng u huyền của nó. Nhưng người bàn luận hay dùng kiến thức tầm thường, do vậy mà sanh nghi ngờ, nên phần nhiều là tự loạn. Sai lầm như thế cũng đã quá lắm rồi!... Trang Tử nói những lời huyền diệu ở trong Đại tông[16] rằng: Một khối lớn làm lao nhọc

———

[14] Hoằng minh tập 5, T52n2102, p31b15.

[15] Quái tượng 卦象: Quái là quẻ (ba vạch hào, trong kinh Dịch), quái tượng là quan hệ hào vị và tượng trưng sự vật.

[16] Trang Tử, chương V, Đại tông (Đạo là đại tông sư của ta).

cái ngã là sự sống, dứt cái ngã tức là chết. Sống như một người ở trọ, chết đi thì ngược lại điều đó. Do vậy mà hiểu rằng, sống là một hoạn lớn, nên lấy vô sanh làm ngược lại với cội gốc vậy. Văn Tử dẫn lời của Hoàng đế: Hình có tan rã mà thần không mất, do không biến hóa nương vào biến hóa nên sự biến hóa ấy vô cùng. Trang Tử cũng nói: Đặc biệt mang thân hình phạm nhân mà vẫn vui. Nếu là hình người, vạn đời chưa bắt đầu hay kết thúc. Đây gọi là biết sống không tận dù qua một lần biến hóa, theo vật mà không đổi. Sự bàn luận của hai ngài tuy chưa rốt ráo hết cái thật đó, nhưng cũng giúp cho người nghe được lợi ích phần nào. Người luận bàn không tìm cái thuyết về phương pháp sống chết, mà lầm cho rằng tụ hay tán chỉ là nhất hóa; họ không nghĩ thần đạo có tánh chơn linh vi diệu, mà lại cho rằng tinh tế hay thô phù đều cùng tận, thật đáng đau lòng! Cái thí dụ về lửa trong cây vốn là trong Thánh điển, do mất đi phương pháp và hệ thống, cho nên bị mờ mịt khó tìm… Nếu người nào bàn luận, nghiệm xét về điều đó thì thực tế lửa truyền ở trong củi, như thần truyền vào trong hình. Nếu lửa truyền vào củi khác, hay thần truyền vào hình khác, thì củi trước chẳng phải là củi sau, hình trước chẳng phải là hình sau. Như thế mới biết được tận cùng về cái thuật vi diệu, thì ngộ được linh cảm sâu xa của lý tình.[17] Người sai lầm thấy thân hình chết, liền cho rằng thần hình tan mất. Cũng như thấy lửa hết trong cây, thì cho là hết sạch. Đoạn này là bàn luận về bảo dưỡng thân mạng, chứ chẳng phải truy tìm sự sâu xa của vấn đề đã nêu ra trên.[18]

———

[17] Hán: Tình số 情數.

[18] Hoằng minh tập 5, p31c02.

Ngài Tuệ Viễn rất tin về vấn đề hình diệt nhưng thần không diệt. Thần truyền vào một hình khác, cũng giống như lửa truyền vào củi khác. Củi tuy khác nhưng lửa chỉ là một, hình khác nhưng thần lại giống nhau. Người ngu si lại cho rằng chỉ có một đời là hết, do vậy mới nói là hình mục nát thì thần tan rã! Sở dĩ con người bị lưu chuyển sanh tử là vì vô minh tham ái làm mê hoặc vướng lụy. Điều này được nói rõ trong luận Báo ứng rằng:

Vô minh là vực sâu của mê hoặc, tham ái là cạm bẫy của các lụy. Một khi cả hai lý này đều có mặt thì ngu muội là dụng của thần. Tốt xấu, ăn năn, xan lận, chỉ do cái động này. Vô minh che lấp ánh sáng, nên tình tưởng bám víu nơi ngoại cảnh; tham ái khuấy động tánh mình, bốn đại mới kết hợp lại mà thành hình. Do hình kết cho nên mới chấp chặt vào tự ngã,[19] bỉ ngã,[20] tình ngưng trệ thì thiện ác có chủ. Có bỉ ngã thì chấp vào thân, nên thân không mất. Có chủ thiện ác mới tham luyến vào sự sống, vì thế mà sự sống không bao giờ dứt.[21]

Sở dĩ có vô minh tham ái là do mê hoặc vướng lụy. Khi vô minh che lấp ánh sáng, thì tình tưởng bám víu ngoại cảnh, tánh tham ái dấy lên, lúc đó bốn đại kết hợp lại thành hình. Không cắt đứt vô minh tham ái, sau khi hết thân này liền thọ thân khác. Hết thân đời này lại chịu thân đời sau, như thế sanh sanh không dứt, muôn kiếp phải bị đọa lạc trong vòng sanh tử luân hồi! Thuyết thần thức không diệt của ngài Tuệ Viễn, như khai mở đầu tiên về luận nhân quả ba đời. Bởi do

———

[19] Tự ngã 自我, ego, self: cái tôi, bản thân.

[20] Bỉ ngã 彼我, 彼此, self and others, this and that: mình và người, bên này bên kia.

[21] Hoằng minh tập 5, p33c10.

người thế tục còn nghi ngờ thiện ác không có hiệu nghiệm trong hiện tại, do vậy ngài mới viết ra luận Tam báo. Luận rằng:

Kinh dạy: nghiệp có ba báo: một, hiện báo; hai, sanh báo; ba, hậu báo,… thọ báo không có chủ tể, tất cả đều do tâm, tâm không cố định, cảm sự mà ứng, ứng có nhanh chậm, nên quả báo có trước sau… Luận rằng, báo ứng của thiện ác có khi đến chậm, chậm nhất thì có chín phẩm. Còn tại chín phẩm, thì không còn nằm trong phạm vi của hiện báo.

Thế thì hiện báo chẳng phải là loại thường. Có thể biết, nếu chẳng phải chín phẩm thì cũng không nằm trong phạm vi ba báo. Vì sao? Bởi vì nếu như lợi hại đến trước mắt một cách chớp nhoáng, thần cơ tự vận, chưa kịp suy nghĩ đã bộc phát; một khi đã bộc phát thì chưa kịp suy nghĩ, phút chốc quả báo liền ứng. Đó là hiện báo của người thọ chín phẩm. Cái thể của ba nghiệp lại khác nhau, nhưng nó có cùng sự nhất định, một khi quả báo đến thì phải hứng chịu, chẳng phải cầu đảo mà hết được. Còn người có đủ năng lực trí tuệ có thể tránh khỏi…

Ở đời có người tu nhân tích thiện nhưng vẫn chịu tai ương; còn kẻ hung ác lại được bình an. Những hiện tượng này đều là do hiện nghiệp chưa đến, mà nghiệp quá khứ đã báo ứng… Tất cả đều có lý do của nó. Bởi những sách ngoài đời chỉ lấy một đời làm giới hạn, cho nên không hiểu được các đời khác. Do không hiểu được về các đời nên người tìm lý cần phải tự mình nắm bắt rõ nội dung bên trong.[22]

———

[22] Hoằng minh tập 5, p34b04.

Nghiệp báo có ba loại, là hiện báo, sanh báo và hậu báo. Nhưng thọ báo là do tự tâm, cảm ứng do việc. Chỉ có điều, báo ứng đến có nhanh, chậm, trước sau sai khác, do vậy mới có việc người tu thiện lại gặp họa; người gây ác lại gặp may. Đó là do nghiệp hiện tại chưa báo mà quả đời trước đã đến. Chúng ta lấy một đời làm giới hạn, cho nên không hiểu được cái lý thiện ác báo ứng. Trong luận Minh báo ứng, ngài (Tuệ Viễn) lại nói:

Tính của bốn đại, thọ thân là gốc. Khi thọ thân cần phải nhờ vào các yếu tố khác, gá làm đồng thể. Do vậy, sanh ra cõi đời này cũng giống như vi trần còn sót lại, sống chết chỉ là một kiếp hóa. Nhận rõ được lẽ này nhờ tuệ quán; thông suốt được lý ấy nhờ trí. Thế thì vận mệnh kế thừa đến, đi, tuy có tụ tán nhưng chẳng phải là ngã. Gá nhờ muôn hình nơi đại mộng, cứ ngỡ thật có nhưng lại là không. Lẽ nào lại chấp chặt vào những gì đã thọ, bám víu vào sự luyến ái ư? Nếu trong tâm đã hiểu được lý này, nhưng chưa tỏ ngộ ngoại vật, thì buồn cho cái thiện lẻ loi vô ích, luống uổng bậc tiên giác dạy dỗ! Do vậy, muốn hoằng truyền đạo pháp cần phải dùng lời dạy sáng suốt, trong lòng lúc nào cũng phải có nhân từ đức hậu. Nếu bỉ ngã bình đẳng, tâm không đối nghịch lẫn nhau, thì dao gậy trở thành vô dụng, đao binh không còn chống nhau, lúc đó không những thần thức không bị tổn thương, mà ngay cả sinh linh cũng không bị giết hại. Đây là Văn-thù cầm kiếm,[23] dấu vết tuy trái nghịch nhưng đạo lại thuận,

———

[23] Văn-thù 文殊: Skt. Mañjuśrī, còn gọi là Văn-thù-sư-lợi, dịch là Diệu đức, Pháp vương tử… 1 trong 4 vị Đại Bồ-tát của Phật giáo Trung Quốc, cũng là vị Bồ-tát có liên hệ sâu xa với kinh điển Bát-nhã. Ở Ấn Độ vùng Tây Vực hiếm thấy tư liệu ghi chép về tín ngưỡng Văn-thù.

cả ngày tuy quơ gậy múa giáo nhưng đặt gươm đao vào chỗ vô dụng! Nếu người làm được như vậy nên dốc hết tinh thần để cổ vũ, xoay chuyển đao to búa lớn hóa thành không, tuy công không được thưởng, nhưng cũng không có tội để phạt. Nếu như xoay ngược lại để tìm vận mệnh, thì báo ứng nhất định sẽ đến. Suy nghiệm về sự để tìm hiểu tông chỉ thì bị mắc tội! Thử nói về vấn đề này, nhân duyên cảm ứng, biến hóa mà sanh ra, đâu không từ nơi đạo ư? Vô minh là vực sâu của cạm bẫy mê hoặc, tham ái là đầu mối của các lụy. Một khi cả hai tâm sở này có mặt, thì mờ ám là cái dụng của thần. Tốt xấu, tai họa chỉ là cái động này thôi. Vô minh che lấp ánh sáng, cho nên tình tưởng bám víu ngoại cảnh, từ đó làm cho tính tham ái dấy lên, cho nên bốn đại kết hợp lại thành hình. Hình kết thì có chấp chặt bỉ ngã, tình bị ngưng trệ thì thiện ác có chủ. Có chấp bỉ ngã, thì thân này có riêng tư, nên thân này không mất. Thiện ác có chủ, nên luyến ái vào sự sống, mà sự sống thì không bao giờ dứt. Do vậy mà chìm đắm

———

Tại Trung Quốc, tín ngưỡng sùng tín Bồ-tát Văn-thù thịnh nhất là từ thời Đông Tấn. Về hình tượng, Ngài ngồi trên lưng sư tử tượng trưng cho sức mạnh dũng mãnh, tay cầm kiếm tượng trưng kiếm bén trí tuệ. Và đoạn văn trên nói Văn-thù cầm kiếm cũng có thể liên hệ đến tích: Văn-thù cầm kiếm thị hiện bức hại Như Lai mà trong kinh Đại bảo tích 105, T11n310, p590b04 đã chép: Bấy giờ, trong hội có 500 vị Bồ-tát đắc Tứ thiền, thành tựu Ngũ thông… nhờ Túc mệnh thông, các vị Bồ-tát thấy kiếp trước mình giết cha mẹ, sát Phật… nên tâm thường u buồn, hối hận…, do đó mà không đắc được Pháp nhẫn thậm thâm. Thế Tôn muốn trừ tâm phân biệt của 500 vị Bồ-tát, bèn dùng oai thần giác ngộ Văn-thù, Văn-thù liền nương oai thần đó đứng dậy, cầm kiếm đến hại Thế Tôn. Thế Tôn nói: “Ông hãy đứng lại! Không được hại Ta…., các pháp đều huyễn hóa, không ngã, không nhân, không chúng sanh….” Thế Tôn khai thị: cha mẹ, Phật… các pháp không thật. Không có người thọ tội, không có ai bị giết để nhận tội…. Các vị Bồ-tát liền giác ngộ, chứng được Vô sanh pháp nhẫn.

trong đại mộng, hôn muội trong mê lầm, suốt cả cuộc đời chỉ biết chấp trước, mà được mất đắp đổi, họa phước nối theo. Chất chứa ác nghiệp thì tai ương liền đến, tội thành thì phải chịu cảnh trừng phạt của địa ngục. Đó là cái lẽ tất nhiên, đâu cần phải nghi ngờ gì… Vì vậy khi bị chiêu cảm tội phước, thì sự chiêu cảm đó là lẽ tự nhiên. Tự nhiên là gì? Là hình bóng của ta vậy. Như thế, đối với chủ tể lại được gì?[24] Còn nghĩa báo ứng, là từ tâm chiêu cảm. Nếu như vô tâm mà hành động, thì tuy có làm nhưng không bị chiêu cảm, vượt khỏi luân hồi, không bị báo ứng.[25]

Tóm lại, những lời nói trên là luận về nhân quả ba đời, lấy thuyết thần thức không diệt làm căn bản. Vì sợ nỗi khổ chìm đắm trong sanh tử, và sự đau đớn của sự luân chuyển trong nhiều kiếp, nên ngài Tuệ Viễn luôn thọ trì bộ luận này.

Lúc đó có ông Vương Mật làm chức Tư đồ mới sai ông Mộ Phong Đức, mang thư đến kính dâng lên ngài Tuệ Viễn. Thư viết: “Năm nay mới bốn mươi, mà đã suy yếu, cái gì cũng nghe thuận tai.” Ngài Tuệ Viễn trả lời: “Người xưa không luyến tiếc thước ngọc, mà chỉ coi trọng từng tấc bóng thời gian, xét về điều này thì sẽ rõ, như thế đâu phải ở nhiều năm. Đàn-việt đã giúp đỡ đời sống cho thân ta, nương vào giáo lý của đức Phật để chế ngự tâm ta, từ đó mà suy thì cần gì phải tham muốn sống đến tuổi già?”[26]

Những người đệ tử của ngài Tuệ Viễn như Tông Bỉnh v.v… cũng rất sợ đến cái oai của vô thường, cho nên mới cùng

———

[24] Hoằng minh tập 5, p33b24.

[25] Xem Trung Quốc tư tưởng sử của Phùng Trước. (cht. Tg)

[26] Cao tăng truyện 6, T50n2059, p359b01.

nhau hẹn ngày vãng sanh về Tịnh độ, thoát khỏi sự cai quản của luân hồi. Khi ngài Tông Bỉnh sắp tịch, mới gọi Sa-môn Thích Huệ Kiên đến nói rằng: “Phần sanh tử chưa dễ gì vượt qua, cần phải trải qua ba lần tỏ ngộ đạo lý mới có khả năng loại trừ được nó.”[27]

Ở đây đã bàn luận rõ về Phật, cũng bàn luận rõ về ý chỉ báo ứng. Và Lôi Thứ Tông cũng viết thư cho Tử Điệt có đoạn rằng: “Nói về sự sống của con người, thì đương nhiên có thọ có yểu, tất cả đều có định phần.”[28]

Ông còn tự khích lệ chính mình rằng:

“Khi tuổi về già, nhưng chưa đến lúc hôn muội, suy yếu cũng chưa đến nỗi lụm khụm, còn có thể phấn đấu nỗ lực được, tâm còn làm chủ được, thì tự mình hãy tạo ra bến đậu tốt đẹp cho chính mình mai sau, đó cũng là niềm vui bổ ích cho tuổi già.”[29]

Trong bài phản biện vấn đề báo ứng của Châu Tục Chi về bộ Thích nghi luận của Đới An Đạo[30] cũng nói rằng: “Trời đất bao la, nhơn sự nhỏ bé, một thiện một ác không liên quan gì đến vận mệnh, nhưng mà lưới trời lồng lộng, thưa mà khó tránh, không thấy chớ cho là tiềm ẩn, không hiển lộ chớ bảo là vi tế…”[31]

———

[27] Phật tổ thống kỷ 26, T49n2035, p268b28…

[28] Cư sĩ truyện 3, X88n1646, p189a17.

[29] Cư sĩ truyện 3, p189b03.

[30] Thích nghi luận, 1 quyển, do Đới An Đạo (Đới Quì 335?-396) soạn vào đời Đông Tấn, thu vào Quảng hoằng minh tập quyển 16, tạng Đại chánh tập 52. Do Đới An Đạo hoài nghi về thuyết thiện ác báo ứng của Phật giáo nên ông đã soạn luận gởi đến ngài Tuệ Viễn ở Lô Sơn. Đệ tử ngài Tuệ Viễn là Châu Tục Chi (Đạo Tổ) soạn lại bài “Nạn thích nghi luận” để bác bỏ thuyết của An Đạo.

[31] Quảng hoằng minh tập 18, T52n2103, p223a06.

III. Tư Tưởng Tịnh Độ Của Ngài Tuệ Viễn

Chư vị đức độ ở Lô Sơn đã hiểu nỗi thống khổ của luân hồi, cho nên cùng nhau hẹn ngày sanh về Tịnh độ để sống trong cảnh thường lạc mãi mãi. Văn phát nguyện rằng:

Đã hiểu lý hóa duyên, cũng rõ được việc lưu chuyển ba đời, như vậy thì cái số chiêu cảm đã định, quả báo thiện ác đến là lẽ đương nhiên! Cắt đứt mắt xích trầm luân, ngộ được sức mạnh của vô thường. Xét về cái tướng của ba quả báo (hiện báo, sinh báo, hậu báo) đang thôi thúc, biết được con đường hiểm trở khó ra, vì vấn đề này, nên các vị hiền giả có cùng chí hướng sớm chiều siêng năng, mong được cứu vớt. Bởi vì thần có thể cảm ứng, nhưng không thể mong cầu, có cảm tất ứng thì đường tối tăm chỉ trong gang tấc… Đâu không khắc cốt ghi tâm, càng nỗ lực tinh tấn để dứt lo lắng![32]

Nơi đạo tràng Lô Sơn, mọi người sớm chiều tinh cần, hành trì niệm Phật, chung nguyện sanh về nước Phật, làm gương mẫu cho Tăng đoàn hiện tại. Thệ quyết bền chắc không biếng nhác, tinh thần dũng mãnh cầu tiến, thật là phong cách học tập nổi tiếng đặc sắc của Lô Sơn.

III. TƯ TƯỞNG TỊNH ĐỘ CỦA NGÀI TUỆ VIỄN

Ngài Tuệ Viễn là người khai sáng pháp môn niệm Phật, cũng là Tổ khai tông Tịnh độ. Pháp môn niệm Phật ở Lô Sơn xem tâm tâm (tâm và tâm sở) là Phật, công phu niệm Phật tọa thiền của Lô Sơn khác xa với pháp môn Tịnh độ niệm Phật hiện nay. Niệm Phật hiện nay, phần nhiều niệm ra tiếng, nếu có thể đạt thì đạt đến: Niệm Phật thấy Phật, ta niệm Phật, Phật niệm ta, tâm Phật không gián đoạn; như tông Thiên thai

———

[32] Lạc bang văn loại 2, T47n1969A, p176a08; Phật tổ lịch đại thông tải 7, T49n2036, p526c15…

nói: “Năng niệm và sở niệm đều quên hết!” Người hành trì Phật pháp, công phu bước đầu là nhiếp phục thân. Thân được nhiếp phục thì tâm thể tự nhiên vắng lặng bừng sáng. Như thế, niệm Phật chính là nhiếp giữ tâm thức, hiển lộ tâm Phật; nghĩa là Tịnh độ tức Phật độ, nên kinh Duy-ma nói: “Tâm tịnh tức quốc độ tịnh.” Trong bài kệ niệm Phật của Thiền sư Mộng Đông[33] cũng ghi:

Một câu Di-đà là Phật tâm của chính ta, dọc khắp năm thời,[34] ngang cùng tám giáo.[35]

Một câu Di-đà, tiêu chuẩn thành Phật, do tâm niệm Phật, cho nên thâm nhập vô sanh nhẫn.

Một câu Di-đà, chứng tam bất thoái,[36] chỉ một đời này, bổ xứ thành Phật.

Một câu Di-đà, Bồ-đề viên mãn, cao tột bậc nhất, không gì sánh bằng.

Một câu Di-đà, mở cửa Bát-nhã, muôn ngàn pháp môn, pháp này hơn hết.

Một câu Di-đà, được đại tổng trì, chuyển tất cả vật, vào mười hai thời.[37]

Một câu Di-đà, luận một đại tạng, niệm tâm liền mở, tuệ quang bừng sáng.[38]

———

[33] Thiền sư Mộng Đông: xem cht. 64, tr. 49.

[34] Năm thời: xem phần Ngũ thời giáo trong bài “Khái luận về tông Tịnh độ Phật giáo” trước.

[35] Tám giáo: xem cht. 7, tr. 122.

[36] Tam bất thoái 三不退: Vị bất thoái (vị thứ tu được không bị thối thất), Hành bất thoái (không bị thối thất các pháp đã tu, tức hạnh tu ngày càng tăng trưởng), Niệm bất thoái (không bị thối thất về chánh niệm).

[37] Mười hai thời: chia 12 thời trong ngày khuyến tu.

Còn pháp môn niệm Phật ở Lô Sơn, tuy lấy vãng sanh về thế giới Cực lạc làm tông chỉ, nhưng y trên đời sống hiện tại mà nói, nghĩa là sáng tạo hoàn cảnh, mở ra một đời sống quang minh chính đại, hoàn thành lý tưởng nhân sinh, và khi sanh mạng kết thúc tất nhiên cũng hướng về thế giới Cực lạc. Đồng thời tông chỉ niệm Phật ở Lô Sơn là phát huy năng lực niệm Phật, soi sáng mảnh đất tâm, khai mở tuệ giác, và đời sống nếu đạt đến lý tưởng chính chắn, tinh thần trong sáng, hoài bão cao cả, thì nhất định chúng ta được nhập vào hóa cảnh.

Tư tưởng Tịnh độ của ngài Tuệ Viễn là lấy kinh Bát-chu tam-muội làm chính, ngài thành lập Liên xã vào năm đầu niên hiệu Thiên Hưng (năm 402 Tây lịch), lúc đó ngài 69 tuổi. Năm sau, ngài Cưu-ma-la-thập được cung đón đến Trường An dịch kinh A-di-đà, còn kinh Quán vô lượng thọ chưa dịch. Ngài Tuệ Viễn thờ Đạo An làm thầy, tuy ngài ngộ lý “Không” Bát-nhã, nhưng lại tín ngưỡng Phật A-di-đà nên thường tập trung chuyên chú vào Phật A-di-đà ở Tây phương. Trong định ngài thấy Phật A-di-đà và thấy mình được vãng sanh về Tịnh độ, nên ngài đã viết văn luận thuật rõ việc này. Nhập vào tam-muội thấy Phật, trong lời tựa kinh Bát-chu tam-muội cũng có nói đến, còn trong bài tựa Niệm Phật tam-muội thi tập ghi:[39]

Tam-muội là gì? Là suy nghĩ chuyên nhất, ý tưởng vắng lặng. Do suy nghĩ chuyên nhất nên chí không bị phân tán, do ý tưởng vắng lặng nên khí rỗng suốt, thần trong sáng. Do khí rỗng suốt nên chí thản nhiên soi lại chính mình;

———

[38] Bài kệ này trích lược từ Giáo nghĩa bách kệ trong Triệt Ngộ thiền sư ngữ lục 2, X62n1182, p347c17.

[39] Quảng hoằng minh tập 30, p351b11.

thần trong sáng, thì không có chỗ tối nào mà không chiếu đến. Phân hai ra thì mầu nhiệm tự nhiên, còn nhập một là đạt đến cái dụng tuyệt đối…

Lại nữa, tuy có nhiều tam-muội nhưng công năng cao xa dễ tiến là niệm Phật (tam-muội) đứng đầu. Vì sao? Vì sâu xa mầu nhiệm, tôn hiệu Như Lai, thể thần hợp biến, ứng nghiệm khắp nơi. Khi tư tưởng nhập định giúp những người mê muội soi sáng mọi vấn đề. Soi sáng tức quán chiếu được nội tâm. Một khi chiếu sáng lẫn nhau thì vạn vật phát sanh, dù tai mắt không thể bắt kịp nhưng đều nghe thấy hết.

Do đó, quán cái thể của cảnh trống không lắng đọng, thì ngộ được tướng mây tụ lại, trong sáng rõ ràng. Lắng lòng nghe âm thanh vi diệu, trần lụy lần lần tiêu tan, tính tình ngưng trệ lại được bừng sáng. Điều kỳ diệu này thiên hạ ai đạt được, và có gì sánh bằng! Lấy đó mà quán sát, thì dù chỉ cảm ứng một lần cũng đẩy lùi được mọi tập khí lâu đời, phá tan hôn trầm mê muội nhiều kiếp…

“Tam-muội” là tư tưởng tập trung chuyên nhất, suy nghĩ chuyên chú, ý tưởng vắng lặng. Tâm trí tập trung vào một chỗ, thì tinh thần rỗng suốt, trí tuệ soi sáng, thấu hiểu mọi vấn đề.

Trong các tam-muội, niệm Phật tam-muội là có công năng cao thâm dễ tiến, vì tôn hiệu Như Lai vắng lặng mầu nhiệm tột cùng, thể thần hợp biến, tùy nghi ứng vật. Người nhập vào tam-muội này thì mọi mê muội đều tan biến, lại duyên vào một cảnh nên trí tuệ dễ bừng sáng. Hay nói chính xác hơn là khi nhất tâm chuyên niệm, cắt đứt mọi ý tưởng, thì tuệ giác sáng soi, Phật cảnh tỏ ngộ.

Đối với thuyết trong định thấy Phật, ngài Tuệ Viễn vẫn còn nhiều nghi vấn, nên ngài thường đến thỉnh giáo với ngài La-thập.[40] Ngài Tuệ Viễn hỏi:

Niệm Phật tam-muội, ở chương niệm Phật trong kinh Bát-chu có nói, phần nhiều dẫn mộng làm ví dụ. Mộng là cảnh của phàm phu, mê và ngộ đều từ bờ đó trở về lý (cũng ở trong mộng). Kinh nói niệm Phật tam-muội thấy Phật, nhưng phải có kẻ hỏi người đáp mới mong giải quyết được mối nghi ngờ. Nếu thấy Phật (trong định) giống như mộng, như thế thì cái tướng tưởng đó thuộc về ngã tướng. Chuyên nhất là định, định tức thấy Phật. Đức Phật được thấy đó, không phải từ bên ngoài mà đến, tướng ngã cũng không, mới đúng ý tưởng chuyên nhất thì lý hội đại văn (chứng sự nghe rộng). Còn đối với mộng hiểu rõ đại ngã, mà mê hoặc không hết, cảnh Phật không lại, như vậy sao gọi là hiểu, cái hiểu đó đến từ đâu? Nếu đúng là từ bên ngoài mà ứng, thì không được lấy mộng làm dụ. Hiểu thần thông là không phải thật tướng, cho nên có qua lại, sự qua lại đó trong kinh có bàn đến, chẳng phải ý tam-muội, vậy lấy gì làm chứng cứ thông hiểu đây? Lại nữa, trong kinh Bát-chu nói: Có ba việc được định, một là trì giới không phạm, hai là có công đức lớn, ba là oai thần của Phật, đó là Phật trong định, là Phật từ bên ngoài đến. Nếu như Phật trong định, là do ý tưởng của ta lập và Phật xuất hiện cũng từ nơi ta. Còn nếu Phật ở ngoài định, là Thánh nhân hiện mộng; như vậy Phật chỉ thể hiện bên ngoài, chứ hoàn toàn không phải bên trong, cũng không phải từ trong mộng! Pháp

———

[40] La-thập và Tuệ Viễn vấn đáp, xem Đại thừa đại nghĩa chương. (cht. Tg)

niệm Phật tam-muội là vậy chăng? Nói hai ba lần rốt cuộc là từ đâu?[41]

Ngài Tuệ Viễn căn cứ vào kinh Bát-chu tam-muội “Lấy mộng làm dụ” liền hỏi: Vị Phật được thấy trong định nếu giống nằm mộng thấy, thì đó thuộc về chủ quan tưởng tượng mà thôi, chứ không phải đức Phật thật hiển hiện. Nếu Phật từ khách quan bên ngoài đến, thì đó là Phật chơn thật hiển hiện, không được lấy mộng làm dụ.

Ngài La-thập trả lời:

Trong tam-muội thấy Phật có ba hình thức: Một, Bồ-tát hoặc đắc thiên nhãn thiên nhĩ, hoặc bay đến chỗ chư Phật mười phương, rồi diện kiến Phật thưa hỏi, để cắt đứt mọi thắc mắc nghi ngờ. Hai, tuy không có thần thông, nhưng thường tu niệm Phật A-di-đà và chư Phật hiện tại…, tâm trụ vào một chỗ (chánh định) thì thấy Phật, thưa hỏi những điều nghi ngờ. Ba, học tập niệm Phật, hoặc đã lìa dục, hoặc chưa lìa dục, hoặc thấy tượng Phật, hoặc thấy sanh thân, hoặc thấy chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại. Ba pháp định này đều gọi là niệm Phật tam-muội, nhưng kỳ thật lại không giống nhau. Trên đây là đạt được thần thông thấy Phật trong mười phương, ngoài ra đều gọi chung là niệm Phật tam-muội. Lại nữa, nếu như người nào quán tướng thế gian mà nhàm chán xa lìa, thực hành lòng từ bi đối với các chúng sanh cho là khó, thì các Bồ-tát này chưa lìa dục, do vậy, cần phải dùng mọi cách tán thán Bát-chu tam-muội, tuy chưa lìa dục

———

[41] Đại thừa đại nghĩa chương (hay gọi Đại thừa nghĩa chương, Cưu-ma-la-thập pháp sư đại nghĩa…, 3 quyển, thời Đông Tấn, nội dung sách này do ngài Tuệ Viễn hỏi, La-thập trả lời, gồm 18 điều…) 2, T45n1856, p134b05.

nhưng cũng nhờ định lực này mà có thể nhiếp tâm vào một chỗ, thì có thể thấy được chư Phật. Đó là điều căn bản mong cầu Phật đạo.[42]

Ở đây ngài La-thập đã giải thích việc trong tam-muội thấy Phật. Ngài giải thích tiếp:

Lại nữa, người học Bát-chu tam-muội phải ly ngôn nhớ tưởng phân biệt, nhưng chẳng phải hư vọng, vì sao? Vì đức Phật Thích-ca Văn[43] đã nói các kinh, để cho chúng ta hiểu rõ về thân tướng đầy đủ của đức Phật A-di-đà. Đó là lời chơn thật của Như Lai. Lại trong kinh Bát-chu đã trình bày bằng mọi cách, vậy cần phải niệm và phân biệt đức Phật A-di-đà, ở Tây phương cách đây hơn mười vạn cõi Phật, từ thân đức Phật ấy phóng ra vô lượng ánh sáng, chiếu khắp mười phương thế giới. Nếu ai thực hành theo những gì trong kinh đã dạy, thì có thể thấy được Phật. Như thế việc này có gốc ngọn, chẳng phải nhớ nghĩ phân biệt suông mà thôi. Do người không tin, không biết phương pháp hành trì thiền định, cho nên mới nghĩ như vầy: Người chưa chứng đắc thần thông, thì làm gì có khả năng từ xa thấy Phật được! Do vậy đức Phật mới lấy mộng làm dụ. Như người nhờ sức mộng, dù việc có xa mấy cũng có thể đến và thấy được. Bồ-tát thực hành Bát-chu tam-muội cũng như vậy. Nhờ vào định lực này, nên từ xa thấy Phật mà không bị trở ngại bởi núi rừng cây cối… Do người tin mộng cho nên mới lấy mộng làm dụ. Hơn nữa, mộng là pháp tự nhiên, không ai làm ra, mà còn có

———

[42] Đại thừa nghĩa chương 2, p134b22.

[43] Thích-ca Văn 釋迦文: tên gọi tắt nhưng không đúng của Thích-ca Mâu-ni, Skt. Śākya-muni, Pāli: Sakya-muni, nghĩa là vị hiền giả dòng họ Thích; Từ “muni”: dịch âm mâu-ni, văn-ni…

khả năng như thế, huống nữa là công dụng có ra bằng sự thi hành một cách thực tế mà lại không thấy.[44]

Đây là hiểu và thấy Phật thực tại. Do người không tu thiền định, không thấy chư Phật, cho nên đức Phật mới lấy mộng làm dụ. Mộng hình thành bằng tự nhiên, không có sự hỗ trợ tha lực, mà thấy rõ được việc từ xa. Cũng vậy, người nhập vào Bát-chu niệm Phật tam-muội, thì có khả năng thấy được chư Phật từ xa.

Ngài La-thập trình bày tiếp:

Lại nữa, thân của chư Phật có tướng quyết định, nếu như ai đó nhớ tưởng phân biệt đều là hư vọng. Nhưng kinh nói thân của chư Phật từ nơi các duyên mà sanh, không có tự tánh, rốt ráo vắng lặng, như mộng như hóa. Nếu như người thực hành như thuyết thấy được thân của chư Phật, không thể cho là hư vọng. Nếu hư vọng thì nhất định là hư vọng; nếu không hư vọng thì không hư vọng. Vì sao? Vì nhớ nghĩ đến tất cả chúng sanh là trồng các căn lành, cho nên đều được lợi ích đó. Như trong kinh Bát-chu nói người thấy được chư Phật, thì có khả năng phát sanh căn lành, thành A-la-hán, A-duy-việt-trí (bậc bất thoái chuyển). Vì thế nên biết, thân của đức Như Lai đều là thật.

Do vậy, nhớ tưởng phân biệt cũng là thật có. Theo những gì kinh dạy, cần phải thường nên nhớ nghĩ phân biệt, mới có khả năng thông đạt sự thật. Ví như thường thực tập được như ánh sáng đèn đuốc, ánh sáng mặt trời, mặt trăng, nghĩ rằng sau mọi chướng ngại liền được thiên nhãn, thông đạt sự thật.

———

[44] ibid., p134c04.

Lại nữa, người trì giới thanh tịnh, tin kính sâu xa, nhờ vào thần lực của Phật và năng lực tam-muội, các duyên hòa hợp, liền được thấy Phật; như người soi gương thấy được bóng mình.

Lại nữa, hàng phàm phu từ vô thỉ đến nay từng thấy, đều nên lìa dục mới được thiên nhãn thiên nhĩ, bằng không thì sẽ trở lại luân chuyển trong năm đường. Sanh tử từ vô thỉ đến nay, hàng Nhị thừa còn không thể đạt được Bát-chu tam-muội này, huống là hàng phàm phu. Vì thế không nên dùng tam-muội này để thấy. Đó là hư vọng.[45]

Theo ý trên, nương vào tam-muội để thấy Phật là không hư vọng. Vì kinh dạy, thân Phật không phải là tướng quyết định, đều do các duyên sanh, những gì từ các duyên sanh thì không có tự tánh chân thật, như mộng như hóa nhưng rốt ráo vắng lặng. Cho nên người nhập vào tam-muội thấy được thân chư Phật là không hư vọng. Nếu cho rằng thấy Phật là hư vọng, đó là ngộ nhận về thân Phật có tướng quyết định, rồi nhớ tưởng phân biệt. Nếu người nào trì giới thanh tịnh, tin kính sâu xa, lại nhờ vào thần lực của đức Phật và năng lực của tam-muội, và các duyên hòa hợp, chắc chắn thấy Phật. Ngài La-thập nói tiếp:

Lại nữa, khi các vị Bồ-tát đạt được tam-muội thấy Phật, thì mọi vấn nạn đều được giải thích. Sau khi xuất định, trong thô tâm còn in đậm cái vui của định này nên sanh ý tham đắm. Đức Phật dạy hành giả nên nghĩ như vầy: “Ta không đến nơi đức Phật ấy, đức Phật ấy cũng không đến ta, nhưng thấy Phật nghe pháp, tất cả đều nhờ tâm nhớ tưởng phân biệt mà có. Vật trong ba cõi đều từ nơi nhớ

———

[45] ibid., p134c17.

tưởng phân biệt mà có, hoặc là nhớ tưởng quả báo từ đời trước, hoặc nhớ tưởng từ đời này mà thành.” Nghe lời đức Phật dạy như vậy tâm nhàm chán ba cõi, lòng tín kính tăng lên gấp bội. Sau khi đức Phật khéo nói lý vi diệu, hành giả được xa lìa dục trong ba cõi, nhập sâu vào định, thành tựu Bát-chu tam-muội.[46]

Căn cứ vào lời vấn đáp của hai ngài Viễn, Thập thì thấy rằng, ngài Tuệ Viễn rất tin việc mượn tam-muội để thấy Phật; nhưng ở trong các tam-muội “Công cao dễ tiến, niệm Phật là đầu”, nên “đêm quên ngủ, sớm tối chuyên cần” để tu tịnh nghiệp. Phương pháp niệm Phật của ngài Tuệ Viễn hầu như là quán tưởng niệm Phật. Trong Cao tăng truyện[47] nói:

Ngài Tuệ Viễn ở tinh xá, trước tượng đức Phật Vô Lượng Thọ, kiến trai lập thệ, cùng nhau hẹn về Tây phương.

Văn thệ nguyện rằng:

Pháp sư Thích Tuệ Viễn là người rất thâm thúy và uyên bác, luôn có hoài bão lớn. Cho nên ngài mời hơn một trăm hai mươi ba người có cùng chí hướng đặt trọn niềm tin vào Tịnh độ, tập trung ở Lô Sơn, tại tinh xá Bát-nhã Vân Đài, trước tượng Phật A-di-đà, đốt hương dâng hoa, cung kính lập thệ.

Bài tựa trong tập thơ Niệm Phật tam-muội[48] có nói:

Tại pháp đường tẩy tâm, với lòng thanh tịnh, sửa áo quy hướng.

———

[46] ibid., 135a04.

[47] Cao tăng truyện 6, T50n2059, p358c21.

[48] Lạc bang văn loại 2, p166a12; Quảng hoằng minh tập 3, p351c03…

Phương pháp niệm Phật của ngài Tuệ Viễn, thường là ở trước tượng Phật A-di-đà, miệng xướng danh hiệu đức Phật, tâm quán tượng Phật và công đức của Phật, tư tưởng vắng lặng tinh chuyên, tâm trí chuyên nhất, có thể nhập vào niệm Phật tam-muội.

Ngài Tuệ Viễn không những tu niệm Phật tam-muội, mà còn coi trọng Thiền quán, trong lời tựa Lô Sơn Tu hành phương tiện thiền kinh[49] có ghi:

Khi ba nghiệp dấy lên, thì lấy thiền trí làm tông… Thiền không phải là trí cho nên không thể cùng tột của sự vắng lặng; trí không phải là thiền cho nên không thể thâm sâu việc chiếu soi vắng lặng. Tướng đó bằng nhau, chiếu không lìa vắng lặng, vắng lặng không lìa chiếu, cảm tức cùng hướng, ứng tức cùng đến, công năng mầu nhiệm chính ở nơi dụng, giao thoa, nuôi dưỡng cả vạn pháp.[50]

Thật ra thì phương pháp niệm Phật của ngài Tuệ Viễn là chú trọng quán niệm, tức là cùng hướng với thiền quán. Bởi vì khi thiền quán, chính là công phu quán chiếu Bát-nhã. Xét về Phật giáo truyền đến phương Đông (Trung Quốc) thì đương nhiên là lấy kinh điển làm cầu đò. Trong Phật giáo nguyên thủy gọi kinh điển là Thiền. Tam tạng được kết tập ở Ấn Độ, kinh điển được gọi là “Kinh tạng thiền”. Nếu suy theo chữ nghĩa thì điểm chính yếu của kinh tức là thiền. Điều này cùng với pháp thiền của Tổ sư Đạt-ma truyền đầu tiên vào Trung Quốc có sự quan hệ rất mật thiết. Pháp thiền của Tổ sư Đạt-

———

[49] Tu hành phương tiện thiền kinh, tên khác Đạt-ma-đa-la thiền kinh v.v…, 2 quyển, do ngài Phật-đà-bạt-đà-la (Buddhabhadra) dịch thời Đông Tấn, thu vào tạng Đại chánh tập 15. Do ngài Tuệ Viễn thỉnh ngài Phật-đà-bạt-đà-la dịch bộ kinh này nên cũng gọi là “Lô sơn thiền kinh”.

[50] Đạt-ma-đa-la thiền kinh 1, T15n618, p300c21.

ma là trực chỉ truyền tâm pháp, còn trao cho bốn quyển Lăng-già. Từ Sơ tổ Đạt-ma cho đến Lục tổ Huệ Năng vẫn không ra ngoài Lăng-già tâm pháp (khởi điểm của Duy thức). Xét cho cùng thì kinh Lăng-già chú trọng về: “Như Lai tạng tâm” cùng với hai pháp nhiễm tịnh, và dung thông cả lý “Bát-nhã rốt ráo Không”. Cho nên thiền pháp của Tổ sư Đạt-ma truyền đến đời thứ ba, hiển nhiên là dung quán cả Bát-chu, Không luận. Bài Tín tâm minh[51] nói:

“Hai do một mà có, một cũng không giữ. Nhất tâm không sanh, vạn pháp không lỗi, không lỗi không pháp, không sanh không tâm.”[52]

Thiền lâm ở Trung Quốc khai sáng đầu tiên là ở chùa Đông Lâm, Lô Sơn, nhưng ngài Tuệ Viễn lại sùng trọng luật nghi nên nói: “Từ khi đến Thiền lâm, chỉ ở tại viện Luật.” Lô Sơn trọng luật, chủ yếu là siêng tu niệm Phật, nhưng không phế bỏ việc nghiên cứu học và dịch, cho nên được phát triển một cách mạnh mẽ. Đây thật là phong cách mô phạm học vấn tu dưỡng của Lô Sơn. Nhưng quy tắc niệm Phật tọa thiền của Lô Sơn là nhờ vào thiền định để khế hợp với niệm Phật tam-muội.

Trong bài tựa tập thơ Niệm Phật tam-muội có ghi rằng: Người nào nhập vào định này, trí tuệ bừng sáng. Sự bừng sáng đó chính là quán chiếu đối tượng (sở duyên) để xét rõ chính mình, do vậy, thấy rõ được vạn tượng.[53]

———

[51] Tín tâm minh, 1 quyển, do Tổ thứ 3 Thiền tông Trung Quốc là Thiền sư Giám Tri Tăng Xán soạn đời Tùy; thu vào tạng Đại chánh tập 48. Nội dung sách này là ca tụng cảnh giới Tín tâm bất nhị, đề xướng tư tưởng Hoa nghiêm và có cả tư tưởng Trang tử và Tăng Triệu.

[52] Tín tâm minh 1, T48n2010, p376c05.

[53] Vạn tượng 萬象: muôn hình dạng bày ra trước mắt.

Bài thơ bốn chữ Niệm Phật tam-muội trong Quảng hoằng minh tập[54] của Vương Trai,[55] đoạn cuối ghi rằng:

Than ôi một đời!

Tri thức cạn cợt, nên nương người giỏi,

nỗ lực hết mình, chuyển đổi mỗi ngày,

thâm sâu khó lường, cái niệm cao cả!

Chú tâm về Tây.

Phương pháp niệm Phật của ngài Tuệ Viễn chú trọng định tâm nhất quán. Trong văn thệ nguyện cũng nói:

Cùng nhau thệ nguyện, chỉnh y áo trước pháp đường, bình đẳng nhất tâm.[56]

Lưu Di Dân và những vị khác cũng viết rằng:

Tôi và các vị đều là đệ tử hiền của đức Như Lai, ghi danh người hiền tài chung ngôi nhà tinh thần,[57] vì đã lâu ngày, chất chứa bao nhiêu hoài bão, nhưng vì thiếu tư lương… do vậy, nay trong sáu ngày trai quyết bỏ hết mọi công việc thường ngày, chuyên tâm ở cửa Không (cửa Phật).[58]

Bài tựa trong tập thơ Niệm Phật Tam-muội ghi: Vì vậy nên phụng pháp chư hiền, tất cả đều có chung một suy nghĩ… vào trong pháp đường tẩy tâm, với lòng thanh tịnh, sửa áo quy hướng, ban đêm không ngủ, sớm tối chuyên cần.[59]

———

[54] Quảng hoằng minh tập 30, T52n2103, p351c15.

[55] Vương Trai, còn gọi là Vương Tề, Vương Kiều Chi, người Lang Tà (tỉnh An Huy, hoặc tỉnh Sơn Đông), ông thờ ngài Tuệ Viễn làm thầy, gia nhập Bạch liên xã, cùng các vị hiền giả làm tập thơ Niệm Phật tam-muội.

[56] Xuất tam tạng ký tập 15, T55n2145, p109c29…

[57] Hán: Thần phủ 神府.

[58] Quảng hoằng minh tập 27, p304a29.

[59] Quảng hoằng minh tập 30, p351c01.

Như vậy niệm Phật của ngài Tuệ Viễn, riêng có một thời định tâm tọa thiền niệm Phật. Ngài phân ra ngày đêm sáu thời (ngày ba thời, đêm ba thời), tọa thiền trong pháp đường tu niệm Phật tam-muội. Vì niệm Phật vãng sanh, đi tắt là từ tu định.

Ngài Tuệ Viễn nhờ phát nguyện vãng sanh Tịnh độ, nên chuyên thực hành niệm Phật Tam-muội, nhưng ngài lại lấy thiền định làm yếu quyết niệm Phật, chứ chẳng phải như người thường tục chỉ niệm danh hiệu Phật. Đây thật là một bước ngoặc lớn mở ra việc Thiền-Tịnh song tu về sau.

Những người tu tập tịnh nghiệp ở Lô Sơn Bát-nhã Vân Đài, thật có khả năng “dứt hẳn mọi công việc thường ngày, chuyên tâm ở cửa Không”; “ban đêm không ngủ nghỉ, sớm tối chuyên cần”, kỳ hẹn trong định thấy Phật, vãng sanh Tịnh độ. Đối với việc thể nghiệm trong định thấy Phật, trong bài Vạn Phật ảnh minh[60] của ngài Tuệ Viễn luận thuật rất ân cần thiết thực:

Nếu như trì trệ trong việc tu tập, thì không bao giờ mong đạt được điều hay trên cõi đời này. Còn những gì mình thực hành thường xuyên, dứt bỏ mọi duyên ngoài, thì dần dần mình sẽ chế ngự được ý tưởng trần tục, cắt đứt những lo lắng rối ren. Cứ như thế mà thực hành cho đến cùng, nhất định ngay trong đời này, tâm mong cầu hy vọng nhất định được khai ngộ, bao nhiêu sự giận dữ xưa nay đều được gạt bỏ, tĩnh lặng thong dong, lý đó khế hợp với tâm mình.

Ngài Tuệ Viễn là người khiêm nhường, thành tín, viên dung vô ngại, trong định ngài thấy được đức Phật, nhưng không nói với ai, ngài “tĩnh lặng thong dong, lý đó khế hợp với

———

[60] Quảng hoằng minh tập 15, 197c11.