Tịnh Độ Tông Khái Luận

Nói đến ba môn trí tuệ, từ bi, phương tiện, và nhiếp thủ Bát-nhã, Bát-nhã nhiếp thủ phương tiện, nên biết.

Ba môn trước nhiếp thủ Bát-nhã, Bát-nhã nhiếp thủ phương tiện. Bát-nhã có ba: Một, văn tự Bát-nhã; hai, quán chiếu Bát-nhã; ba, thật tướng Bát-nhã.

Phương tiện tức là tất cả hạnh tự lợi và lợi tha. Bát-nhã[64] là tiếng Phạn, dịch là trí tuệ. Phương tiện[65] là tiếng Trung Hoa, dịch âm theo tiếng Phạn là âu-hòa. Tu tất cả hạnh phương tiện đều có thể chứng nhập thật tướng, phương tiện nhiếp thủ Bát-nhã, nương Bát-nhã tu tất cả hạnh, do biết tất cả pháp đều Không nên không chấp trước. Bát-nhã nhiếp thủ phương tiện, Bát-nhã nhiếp phương tiện, phương tiện nhiếp Bát-nhã. Nếu phương tiện lìa Bát-nhã thì khởi ngã chấp; còn Bát-nhã mà lìa phương tiện thì chấp trước vào cái thấy không. kinh Duy-ma[66] nói:

“Có tuệ phương tiện[67] là cởi trói, không tuệ phương tiện là trói buộc. Có phương tiện tuệ[68] là cởi trói, không phương tiện tuệ là trói buộc.”

Lấy Bát-nhã để hành phương tiện là chân không bất không; hành phương tiện có Bát-nhã là diệu hữu phi hữu. Như pháp học Mật tông, hiện lộ Kim cang Phật mẫu,[69] cũng chính là hiển bày Bát-nhã không lìa phương tiện. Như chim bay liệng trên hư không. Chim dụ cho phương tiện, hư không dụ cho

———

[64] Bát-nhã 般若: Skt. prajñā.

[65] Phương tiện 方便 : Skt. upāya, dịch âm là âu-hòa, âu-ba-da…

[66] Kinh Duy-ma-cật sở thuyết 2, T14n475, p545b07.

[67] Tuệ phương tiện 慧方便: Skt. prajñāsaṃgṛhīta upayo, phương tiện của trí tuệ hay do bởi trí tuệ.

[68] Phương tiện tuệ 方便慧: Skt. upāyajñāna, tuệ của phương tiện, hay tuệ do bởi phương tiện.

[69] Phật mẫu (Phật thuyết Phật mẫu xuất sinh tam pháp tạng bát-nhã ba-la-mật-đa kinh, 25 quyển, Thi Hộ dịch thời Tống) 43b-44a, quyển 15, T8n228, p639a20.

Bát-nhã. Chim mà không có hư không thì không bay được; hư không mà không có chim… bay, thì không hiển lộ hư không, không ngại dụng. Cũng vậy, phương tiện mà không có Bát-nhã thì không thực hành được gì, còn Bát-nhã mà không có phương tiện thì vô dụng.

Nói đến xa lìa ngã tâm, không tham đắm chấp trước tự thân, xa lìa tâm không giúp chúng sanh an lạc, xa lìa tâm thích cúng dường cung kính riêng cho mình, nên biết ba loại pháp này làm chướng ngại tâm Bồ-đề.

Ba loại pháp làm chướng ngại tâm Bồ-đề, chướng ngại ba thừa Bồ-đề, (đó là chấp ngã) cần phải phá ngã. Nếu không lìa ngã tâm thì Bồ-đề không thành. Cho nên ngã tâm không những làm chướng ngại Nhị thừa Bồ-đề, mà còn làm chướng ngại lớn tâm Bồ-đề Đại thừa. Nếu chỉ lìa ngã mà không làm cho chúng sanh an lạc thì cũng không hợp với tâm Đại thừa. Nếu nói giúp chúng sanh an lạc là giả còn mình an lạc thật thì càng không tương ưng với tâm Bồ-đề Đại thừa. Vì vậy cần phải xa lìa ba chướng mới là tâm đại Bồ-đề.

Nói đến tâm thanh tịnh không nhiễm, tâm thanh tịnh an ổn, tâm thanh tịnh vui thích, ba tâm này cần phải tóm thâu vào một chỗ, đó mới thành tựu được tâm chân thật thù thắng an lạc vi diệu.

“Tâm chân thật thù thắng an lạc vi diệu”, dựa vào kinh Niết-bàn mà nói, tức là Đại bát-niết-bàn. Đại bát-niết-bàn thành tựu pháp thân Bát-nhã ba đức giải thoát. Ba đức “không một không khác”,[70] “không thiên vị bên nào”,[71] là tâm chân thật thù thắng an lạc vi diệu. Thành tựu được ba tâm “Tâm chân

———

[70] Hán: Bất tức bất ly 不即不離, như nước với sóng là một.

[71] Hán: Bất thiên bất ỷ 不偏不倚.

thật thù thắng an lạc vi diệu” này là thành tựu tâm Niết-bàn, tâm Bồ-đề vô thượng, tâm Niết-bàn vi diệu, quả Phật thật tướng vô tướng. Chư tổ Thiền tông tâm tâm tương truyền là truyền cái tâm này; đó cũng chính là hiển bày trong Thiền có Tịnh, trong Tịnh có thiền, tức là Thiền mà Tịnh, Tịnh mà Thiền.

Như vậy Bồ-tát có tâm trí tuệ, tâm phương tiện, tâm không chướng ngại, tâm chân thật thù thắng, mới có thể sanh về quốc độ Phật thanh tịnh.

Đây là tổng quát hết trí tuệ, từ bi, phương tiện, cả ba được quy về hai tâm trí tuệ, phương tiện. Tâm đã xa lìa nhiếp quy về tâm không chướng ngại, thanh tịnh không nhiễm…, ba tâm nhiếp quy về tâm chân thật thù thắng. Nhờ các tâm như vậy mà Bồ-tát có thể sanh về quốc độ thanh tịnh, cũng nhờ nương vào tâm đó mà Bồ-tát chứng đắc pháp giới thanh tịnh, thành Pháp tánh độ, rồi nương vào pháp tánh độ thành tựu Tự tha thọ dụng báo độ; từ Báo độ mà thành Biến hóa tịnh độ.[72] Cho nên nói: “Có thể sanh về quốc độ Phật thanh tịnh”.

4 - Tổng kết nói rõ năm môn:[73]

Đúng nghĩa Bồ-tát Ma-ha-tát là tùy thuận năm thứ pháp môn để thành tựu tùy ý tự tại. Như đã nói, thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp, trí nghiệp, phương tiện trí nghiệp đều tùy thuận pháp môn. Lại có năm môn lần lượt thành tựu năm thứ công đức, nên biết.

Từ pháp quán trên mà Bồ-tát thành tựu ba đức Niết-bàn và trở thành đại Bồ-tát, nên nói là “Bồ-tát Ma-ha-tát”. Tự tại tức tự do (tùy tâm mong muốn). Trong năm môn trước, lễ bái là

———

[72] Biến hóa tịnh độ: xem cht. 115, tr. 69.

[73] ibid., p233a02.

thân nghiệp; tán thán là khẩu nghiệp; tác nguyện là ý nghiệp; quán sát là trí nghiệp. Trong quán sát tuy có tương ưng với tâm sở, nhưng chính quán sát mới thuộc về trí tuệ. Hồi hướng là phương tiện trí nghiệp, nhờ vô tướng vô trước, nên mới có thể hồi hướng. Nếu không có trí, thì làm sao đủ năng lực để khỏi đắm trước!? Thông thường hay nói “nghiệp sâu chướng nặng”, đó là nghiệp thuộc bất thiện, nhưng trên phương diện sự nghiệp và hành nghiệp, thì nghiệp có thiện có bất thiện, có hữu lậu, có vô lậu, chứ chẳng phải hoàn toàn thuộc về bất thiện. Như tu pháp môn Tịnh độ là tịnh nghiệp, vậy thì nó thuộc về thiện nghiệp. Hai chữ “Lại có”, chẳng phải nói ngoài năm môn này còn có năm môn khác, mà ý muốn nói dựa vào năm môn này lại có thể thành tựu năm thứ công đức.

Những gì là năm? Một, cận môn; hai, đại hội chúng môn; ba, trạch (nhà) môn; bốn, ốc (phòng) môn; năm, viên lâm du hý địa môn. Năm môn này, bốn môn đầu là thành tựu nghiệp công đức, môn thứ năm là thành tựu xuất công đức.

Từ năm môn trước, lại dần dần thành tựu năm thứ công đức. Lễ bái là thân nghiệp. Cứ một lần lễ bái là gần Cực lạc một bước, nên từ lễ bái mà thành tựu cận môn, là cận kề với cửa Cực lạc.

Lại đem cái tâm chí thành, cái tâm cung kính từ bên trong biểu lộ ra lời nói gọi là tán thán. Xưng danh hiệu, tán thán công đức ắt phải có âm thanh, từ âm thanh khiến người nghe gặt hái được lợi ích, cũng từ đó trở thành chúng trong đại pháp hội; như lúc chúng ta tụng kinh Di-đà, có chúng trời, người… cùng đến nghe pháp, cùng đến hộ trì, là thành đại pháp hội. Vì vậy do tán thán có thể thành đại hội chúng môn. Tác nguyện tu Xa-ma-tha có thể khiến tâm niệm hoàn toàn

hướng về thế giới Cực lạc. Chuyên niệm như vậy thì trong định có thể vãng sanh vào nhà Cực lạc. Do vậy nên từ tác nguyện thành tựu được trạch môn. Quán sát tức từ định sanh tuệ, từ tuệ quán sát thế giới Cực lạc Y, Chánh công đức. Như người vào trong phòng, các đồ vật trong phòng hiển hiện trước mắt, quán sát thấy rõ ràng, cho nên từ quán sát thành tựu được ốc môn. “Hồi nhập Ta-bà”… thế giới khổ, là nghĩa hồi hướng, như người đã vào trong phòng, lại ra vườn rừng vui đùa dạo chơi.

Do đó, từ hồi hướng môn mà thành tựu được viên lâm du hý địa môn.

Bốn cái thành tựu trước là vào thế giới Cực lạc công đức, cái sau là ra thế giới Cực lạc công đức.

Vào môn thứ nhất là lấy lễ bái đức Phật A-di-đà để vãng sanh về nước ấy, được vãng sanh về thế giới Cực lạc gọi là vào môn thứ nhất.

Đem thân lễ bái chư Phật và các vị Bồ-tát trên hội Liên trì là nhân, được vãng sanh về thế giới ấy là quả. Trong khi lễ bái, quán sát Y, Chánh công đức, nguyện đem cả thân mạng này quay về nương tựa Cực lạc, nghĩ rằng khi thân này lễ bái sát đất, tức đã sanh về thế giới Cực lạc, như nghĩa câu “Nhất tâm quy mạng thế giới Cực lạc”.

Nghĩa vãng sanh, nếu trên phương diện ý thức mà nói, thì trong định cũng được vãng sanh. Như đại sư Tuệ Viễn ở Lô Sơn trong định ba lần thấy Tịnh độ cực lạc, không cần phải xả báo thân này mới được vãng sanh.

Hoặc trên phương diện A-lại-da báo thể mà nói thì A-lại-da có mặt khắp mười phương, vì chúng sanh bị nghiệp che lấp, không thể thành tựu được báo thân Cực lạc. Nếu tu tịnh

nghiệp thì được xả ly thân phiền não nghiệp báo, vãng sanh thọ báo thân thanh tịnh ở Cực lạc. Vãng sanh là nhờ báo thân, cho nên từ thân nghiệp thực hành lễ bái, kết quả được vãng sanh Cực lạc.

Vào môn thứ hai là do tán thán đức Phật A-di-đà, tùy thuận danh nghĩa, xưng danh hiệu Như Lai, nương vào ánh sáng của đức Như Lai, quán tưởng tu hành, cho nên được nhập vào số chúng đại hội, gọi là vào môn thứ hai.

Trong tán thán, đơn giản nhất là xưng niệm danh hiệu Như Lai, danh hiệu Như Lai là thâu nhiếp hết tất cả công đức, niệm danh hiệu Như Lai tức là xưng niệm công đức chân thật của Như Lai. Nếu tụng kinh A-di-đà, kinh Vô lượng thọ… cũng có ý ca ngợi, nhưng không như xưng niệm danh hiệu giản tiện. A-di-đà dịch là Vô lượng quang; nếu xưng niệm, ca ngợi đức Phật A-di-đà là ca ngợi ánh sáng vô lượng của Phật. Từ ánh sáng của Phật hiển hiện vô lượng pháp chúng y-chánh, pháp hội chủ-bạn, đại chúng tự-tha, sai khác.

Cho nên từ việc xưng niệm ca ngợi ánh sáng vô lượng của Phật mà nhập vào số chúng trong đại hội ở thế giới Cực lạc. Nếu người sanh về thế giới Cực lạc không được nhập vào chúng đại hội là do niệm Phật còn có tâm nghi ngờ; có tâm nghi ngờ dù sanh về Cực lạc, trải qua năm trăm đại kiếp cũng không thể nhập vào chúng đại hội để nghe pháp Phật.

“Nương vào ánh sáng của đức Như Lai, quán tưởng tu hành”, nghĩa là nương vào ánh sáng của Như Lai, quán tưởng tu tập, có thể trang nghiêm công đức thế giới Cực lạc, tự tâm hiển hiện, khởi lòng tin vui thích.

Vào môn thứ ba là đem nhất tâm, chuyên niệm, tác nguyện sanh về thế giới ấy, tu hành tam-muội Xa-ma-tha

vắng lặng, từ đó được nhập vào thế giới Liên hoa tạng. gọi là vào môn thứ ba.

“Nhất tâm”, bình thường tâm hay tán loạn, trôi nổi, không thể chuyên nhất, mắt thấy, tai nghe, mũi ngửi, thân xúc chạm, tác ý với năm cảnh trần, lưu chuyển không cùng. Nếu chuyên nhất về thế giới Cực lạc, loại bỏ tẩy trừ hết tất cả tâm tán loạn, tức là nhất tâm.

“Chuyên niệm” là không luận định tâm hay tán tâm, đều là sanh diệt trong từng sát-na. Trong định tuy có sanh diệt, nhưng do duyên vào một cảnh liên tục, chính mình cũng không biết sự sanh diệt ấy. Tâm tán loạn sanh diệt trong từng sát-na, có lúc gián đoạn như sát-na thứ nhất mắt duyên vào sắc cảnh, sanh ra nhãn thức, sát-na thứ hai tai nghe tiếng, sanh ra nhĩ thức, khiến nhãn thức bị gián đoạn. Nếu có khả năng nhất tâm thì sát-na không gián đoạn, gọi đó là “chuyên niệm”.

“Nhất tâm, chuyên niệm” là hạnh Xa-ma-tha. Do Xa-ma-tha mà chấm dứt được tâm tán loạn xen tạp, từ đó được vắng lặng; như nói “biết chỉ (Xa-ma-tha) rồi mới định, định được thì mới vắng lặng”.

“Tam-muội”, dịch là định. Trước khi lễ bái, tán thán là tu (đối trị) tán tâm, tác nguyện là tu định tâm, nên nói “Hành tam-muội”. Nhờ thực hành tam-muội mà được nhập vào thế giới Liên hoa tạng. Thế giới Liên hoa tạng là thế giới An lạc của đức Phật A-di-đà, cũng chính là thế giới Hoa tạng. Thế giới Cực lạc là cảnh giới tam-muội, nương vào Y, Chánh công đức trang nghiêm ở thế giới Cực lạc, nhất tâm chuyên niệm không gián đoạn, liền thành hạnh tam-muội, lúc đó cảnh giới tam-muội của Cực lạc hiện ra trước mắt, và nhập vào thế giới Hoa tạng ở thế giới Cực lạc. Khi nhập vào thế

giới Liên hoa tạng là nhập vào Thật báo trang nghiêm độ, Tha thọ dụng độ của đức Phật A-di-đà.

Người thường tu Tịnh độ, chỉ có áp dụng hai môn lễ bái và tán thán, nếu có thể tu môn tác nguyện này, thì được nhập vào thế giới Liên hoa tạng. Nếu chiếu theo chín phẩm vãng sanh mà luận, thì chính là thượng phẩm thượng sanh trong chín phẩm, như ngài Long Thọ… là Bồ-tát Sơ địa vãng sanh về Tịnh độ.

Nhập vào môn thứ tư là tu Tỳ-bà-xá-na, lấy chuyên niệm để quán sát trang nghiêm vi diệu ấy, được đến nơi ấy, thọ dụng đủ mọi niềm vui pháp vị, gọi là nhập vào môn thứ tư.

Quán là dựa vào chỉ mà khởi. Trước lễ bái tán thán là tư lương của chỉ, nếu đến gia hạnh tinh tấn thì đó là chỉ. Trước chỉ, phần nhiều là tu lễ bái tán thán, xa lìa nạn ma, lúc đó tu chỉ dễ thành. Quán cần có định thì sau mới thành, nên nói “Lấy chuyên niệm để quán sát”. “Nơi ấy”, tức là chỉ chỗ công đức trang nghiêm của Phật. “Niềm vui pháp vị” là pháp lạc giác ngộ.

Người tu Tịnh độ nếu chỉ dựa vào môn lễ bái mà tu, tuy được sanh về cõi Biến hóa tịnh độ, nhưng không nghe được pháp Phật. Nếu dựa vào hai môn lễ bái và tán thán mà tu, thì được sanh vào cõi Biến hóa Tịnh độ và được nhập vào trong chúng đại hội, thấy Phật nghe pháp. Nếu dựa vào ba môn lễ bái, tán thán, tác nguyện mà tu, thì được nhập vào cõi Thật báo trang nghiêm tha thọ dụng độ.[74] Nếu dựa vào bốn môn lễ bái, tán thán, tác nguyện và quán sát mà tu, thì có thể biết rõ quán sát đối với Thọ dụng tịnh độ, nhờ đó mà được chân thật thọ dụng. Như người vào nhà, mà không thể quán sát biết rõ một cách

———

[74] Thật báo trang nghiêm tha thọ dụng độ: xem cht. 115, tr. 69.

kỹ lưỡng các đồ vật trong nhà, thì không thể gọi là chân thật thọ dụng; còn nếu có thể quán sát biết rõ kỹ lưỡng, thì được tùy ý tự nhiên thọ dụng. Bồ-tát vãng sanh về Tịnh độ cũng như vậy. Trước tác nguyện, đã chứng nhập Sơ địa; quán sát, là từ Sơ địa dần dần được tăng tiến, cho đến chứng được Bồ-đề viên mãn, thọ dụng đủ tất cả niềm vui pháp vị.

Vào môn thứ năm là lấy đại bi quán sát tất cả khổ não của chúng sanh, ứng hóa thân vào vườn sanh tử, trong rừng phiền não, vận dụng thần thông dạo chơi đến chỗ giáo hóa, dùng sức bổn nguyện để hồi hướng. Đó là vào môn thứ năm.

Tâm Bồ-đề Đại thừa là tâm rộng lớn độ thoát hết tất cả chúng sanh, nếu phủ nhận thì không có tính cầu Phật Bồ-đề. Tâm phàm phu mong cầu niềm vui, tu pháp Nhân, Thiên thừa như năm giới, mười điều thiện, được thọ dụng cái vui của trời, người… Tâm của hàng Nhị thừa tự giải thoát riêng cho chính mình, tu pháp Nhị thừa như Tứ đế, Thập nhị nhân duyên, cũng được giải thoát, do vậy không cần phải phát tâm Đại thừa Bồ-đề. Pháp môn vãng sanh Tịnh độ là “cõi chủng tánh Đại thừa”, trong bài kệ tụng trước đã nói rõ điều này, cần phát tâm Đại thừa Bồ-đề, phát tâm Đại thừa Bồ-đề rồi phải đi sâu vào thế giới khổ não, độ hết tất cả chúng sanh.

Do đó, Bồ-tát sau khi tu bốn môn trước, cần phải tu môn thứ năm là hồi hướng. Hồi hướng này là trở lại độ sanh, do vậy cần phải đạt đến địa vị Bồ-tát Địa thượng thượng phẩm thượng sanh thì mới làm được. Bởi vì Bồ-tát Địa thượng mới đủ khả năng vào trong thế giới khổ não, độ hết chúng sanh. Nếu chẳng phải Bồ-tát Địa thượng thượng phẩm thượng sanh, dù ở cõi Cực lạc, nghe pháp Phật, cũng chỉ tu công đức cho mình, cho nên trước tiên phải phát nguyện hồi hướng.

Tâm từ bi tức là tâm công chúng, không có hạn lượng, không có bờ bến, tức tâm đại từ bi. Tâm đại từ bi vốn phát nguyện vãng sanh, khi vãng sanh rồi chắc chắn tu hạnh từ bi. Như thầy thuốc học thuốc để trị bệnh cho người, nếu không có người bệnh để chữa trị thì tay nghề của thầy thuốc không giỏi. Bồ-tát cũng vậy, nếu không độ chúng sanh, thì diệu dụng không hiển hiện. Lúc đó dù có diệu dụng cũng bằng không.

Thế nên báo thân của Bồ-tát tuy thường ở thế giới Liên hoa tạng bất động, nhưng cần dùng ứng hóa thân vào trong vườn sanh tử, rừng phiền não, làm cho chúng sanh mau chóng đoạn trừ phiền não, ra khỏi khổ sanh tử, cùng sanh về Cực lạc và đồng chứng Bồ-đề.

“Dùng sức thần thông dạo chơi đến chỗ giáo hóa” là tám tướng thành đạo,[75] và thị hiện phàm phu, Nhị thừa, Bồ-tát… đều là thần thông du hý của Bồ-tát. Đồng thời vườn rừng sanh tử phiền não cũng là nơi giáo hóa của Bồ-tát.

Bồ-tát vào bốn môn, nên biết là thành tựu được hạnh lợi ích cho chính mình. Bồ-tát ra khỏi môn thứ năm, nên biết là thành tựu hạnh hồi hướng lợi ích cho tha nhân.

Kết lại, bốn môn trước là thành tựu hạnh lợi ích cho chính mình, còn một môn sau là thành tựu hạnh lợi ích cho người khác. Nhưng Bồ-tát tự lợi tức là lợi tha, nhờ lợi tha nên thành tựu tự lợi, chứ chẳng phải vì tự lợi mà thành tự lợi.

Bồ-tát tu hành năm môn như vậy, với tinh thần tự lợi lợi tha, nên mau chóng chứng đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.

———

[75] Tám tướng thành đạo (Bát tướng thành đạo八相成道): hay gọi tám tướng thị hiện, là hạ giới, nhập thai, chào đời, xuất gia, hàng ma, thành đạo, chuyển pháp luân, nhập Niết-bàn.

“A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề” dịch là Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Tu năm môn trước là tự giác giác tha, giác hạnh viên mãn, mà chứng Bồ-đề viên mãn.

Nói “mau chóng chứng đắc” là đứng trên phương diện đệ nhất cận môn mà luận là con người chuyển đổi sanh tử mau chóng. Nếu đến môn thứ tư, thứ năm, không chỉ mau chóng chứng đắc mà chứng đắc ngay tức khắc. Cho nên người tu tịnh hạnh, đối với năm môn này, nên siêng năng tu tập để mau chóng thành Phật quả.

Luận Về Tịnh Độ Giáo Của Cư Sĩ

LUẬN VỀ TỊNH ĐỘ GIÁO CỦA CƯ SĨ

Trương Nhất Lưu

Từ khi Phật giáo truyền từ phương Đông đến Trung Quốc, ngoài các bậc Cao tăng Thạc đức hoằng pháp độ sanh, còn có những vị hiện thân là cư sĩ, họ thay thế các vị Cao tăng nói pháp, thuyết giáo, thông hiểu tông giáo cũng rất nhiều nhưng đa phần đều qui ngưỡng Tịnh độ, lấy pháp niệm Phật vãng sanh làm chính. Vì Tịnh độ rất dễ thực hành, là phương tiện thù thắng. Pháp môn Tịnh độ rộng lớn như pháp giới, rỗng suốt như hư không, người tu Tịnh độ có thể chứng được tam-muội. Dù ai còn mang đầy phiền não mê hoặc, nhưng nếu tu Tịnh độ, nương nhờ từ lực của đức Phật đều có thể nhẹ nhàng vãng sanh; ở ngay trong cảnh trần mà học đạo, đó chính là ở trong thế tục mà tu chân chánh. Muốn được như vậy, chỉ có tu phương pháp niệm Phật vãng sanh.

Tịnh độ chính từ kim khẩu của đức Thích Tôn nói ra, chư Phật đã tán thán, ngài Long Thọ trao truyền rồi lập thành tông phái, từ đó mới có Bạch liên xã ở Lô Sơn. Toàn xã, cả xuất gia lẫn tại gia gồm 123 người, những vị nổi tiếng có đến 18 người, thường được gọi là 18 vị cao hiền. Trong số 18 vị cao hiền cư sĩ có sáu người: Lưu Trình Chi, Trương Dã, Châu Tục Chi, Trương Thuyên, Tông Bỉnh và Lôi Thứ Tông. Có một điều cũng khá quan trọng là tập thơ Niệm Phật tam-muội của Vương Kiều Chi[1] cũng được truyền bá ở đời.

———

[1] Vương Kiều Chi: xem cht. 55, tr. 341.

I. Tịnh Độ Giáo Của Vương Long Thư

Trình Chi tự là Tư Trọng, họ Lưu, hiệu Di Dân, người danh tiếng đương thời, đứng đầu trong số cư sĩ. Bài thệ của Liên xã chính ngài Tuệ Viễn sai Di Dân viết. Di Dân đối với Tịnh độ cũng như Bàng cư sĩ[2] đối với Thiền tông, Lý Trưởng Giả[3] đối với giáo nghĩa Hoa nghiêm, cả ba vị đều là bậc thầy của trăm đời. Từ đó về sau trong pháp môn Tịnh độ không thiếu dấu tích của cư sĩ. Qua hai triều đại Đường, Tống, những người có chí huyết với Tịnh độ rất nhiều, đến đời Minh và Thanh thì người liễu sanh thoát tử cũng rất đông. Muốn cầu tự độ, độ người đều có kì tích để tra khảo, có giáo nghĩa để noi theo, bao nhiêu đó cũng đủ làm khuynh động đương thời, truyền bá đến đời sau, trải qua thời gian trăm ngàn năm, song số đó chỉ vài người mà thôi. Thử đem ra trình bày luận xem.

I. TỊNH ĐỘ GIÁO CỦA VƯƠNG LONG THƯ

Vương Nhật Hưu tự Hư Trung, do quận của ông đang ở tên là Long Thư nên mới lấy chữ Long Thư đặt tên tác phẩm[4] của ông. Nếu có thời gian đọc sách của ông có thể biết yếu nghĩa đều ở trong quyển 1, “Tịnh độ khởi tín” 9 thiên; quyển 2, “Tịnh độ tổng yếu” 7 thiên; quyển 3, “Phổ khuyến tu trì” 9 thiên; quyển 4 “Tu trì pháp môn” 15 thiên, cho đến quyển 5 “Sự tích cảm ứng” 30 thiên, và quyển 10 “Phụ lục”; tất cả nội dung, giáo nghĩa sẽ phân tích trình bày như sau:

1. Lợi ích của Tịnh độ

———

[2] Bàng cư sĩ: tức Bàng Uẩn (?-808), là Thiền giả tại gia trứ danh đời Đường, đời gọi là Bàng cư sĩ. Ông là người huyện Hành Dương tỉnh Hồ Nam.

[3] Lý Trưởng Giả: tên là Thông Nguyên, con của Đường tông; ông chuyên nghiên cứu giáo nghĩa Hoa nghiêm. Năm sinh không rõ, ông mất ngày 28 tháng 3 năm thứ 18 niên hiệu Khai nguyên, hưởng thọ 96 tuổi.

[4] Long thư tăng quảng tịnh độ văn, 12 quyển, Vương Nhật Hưu soạn thời Tống (T47n1970).

Đối với nhật dụng hiện nay, trước hết cho chúng ta thấy các nhà Tịnh độ giáo đương thời cho rằng, người vãng sanh là sau khi thân này mất đi sẽ được lợi ích rất lớn, khác xa với lợi ích hiện tại. Điều này được trình bày rõ ở trong chương “Cảm ứng đời hiện tại” 18 thiên.

2. Tịnh độ tồn tại ở ngoài thân

Bất cứ người nào khi nghe lời này phải có lòng tin chân thật sâu sắc, vì giới nói dối do Phật cấm, nhưng lời này chính Phật nói được nêu rõ ở chương “Sự tích cảm ứng” 30 thiên. Không chỉ các việc ấy được truyền lại mà còn có thể chứng minh rằng Tịnh độ ở ngoài thân tuy không thấy rõ, nhưng vẫn tồn tại không nghi ngờ.

3. Thuyết duy tâm Tịnh độ, tự tánh Di-đà

Vốn là lý tánh, nhưng nếu tự lực tu hành cũng không dễ dàng chứng được lý này; có một số người tham thiền chỉ chấp nhận duy tâm tự tánh ở bên trong, phủ nhận Tịnh độ cùng với Di-đà bên ngoài. Như gỗ tốt phải ra công chạm trổ mới thành bức tượng đẹp, chứ bản thân gỗ tốt cũng chẳng phải là bức tượng. Vì thế, duy tâm có thể là Tịnh độ nhưng chưa hẳn là Tịnh độ. Tự tánh có thể là Di-đà nhưng chưa thể là Di-đà một cách rốt ráo.

4. Tịnh độ chính là giáo pháp cho muôn người tu

Đối với vấn đề này cần phải khuyến khích rộng rãi để cho mọi người có lòng tin chân chánh, tự mình có thể phát nguyện nỗ lực tu hành. Tóm lại, tuy là dựa vào kinh Vô lượng thọ, kinh Quán vô lượng thọ Phật làm chính, nhưng (Long Thư) cũng có xen thuyết Khổng, Lão, Trang. Bất luận quan lại, thầy thuốc, người tham thiền, Tăng lữ, người giàu, kẻ nô bộc, người nuôi tằm, người chài lưới, người giết mổ, người

II. Tịnh Độ Giáo Của Viên Trung Lang

phạm tội… tùy theo trình độ của từng người đều phân biệt hướng dẫn một cách rõ ràng. Trong phần “Chỉ mê quy yếu” quyển 7, đặc biệt vì người tham thiền mà thuật rõ cái tệ hại của họ.

Kết luận, một đời cư sĩ Long Thư tu trì mật, nhưng nguyện lực rất thâm sâu. Ông trước tác văn Tịnh độ, lấy chánh giác dạy người đời, bao nhiêu đó cũng đủ khiến cho mọi người phát tâm phấn đấu; trong Tam bối[5] tức chín phẩm, chỉ lấy Hạ bối làm ba phẩm dưới,[6] tránh khỏi trái kinh mất lý.

Đại sư Liên Trì đã chỉ rõ ở trước, đại sư Ấn Quang trình bày rõ ở sau. Lời rằng: người trí suy nghĩ nghìn điều, lắm lúc cũng có điều sai. Ta đối với Long Thư cũng vậy.

II. TỊNH ĐỘ GIÁO CỦA VIÊN TRUNG LANG

Viên Trung Lang[7] ban đầu học thiền với Lý Trác Ngô. Lý Trác Ngô là người trước tác Tịnh độ quyết 1 quyển. Trung Lang rất thích biện luận, tin hiểu tương thông nhưng không may mắc bệnh, tự mình nghiệm rằng: “Lời nói suông này chẳng phải là thực tế”.

———

[5] Tam bối 三輩: ba nhóm, chỉ cho 3 hạng chúng sanh vãng sanh Tịnh độ. 1. Thượng bối, là chúng sanh xuất gia, phát tâm Bồ-đề, một lòng chuyên niệm Phật Vô lượng thọ, nguyện sanh về cõi Phật ấy; 2. Trung bối, là chúng sanh phát tâm Bồ-đề, một lòng chuyên niệm Phật Vô lượng thọ, giữ trai giới, xây tháp tạo tượng… nguyện sanh về cõi nước ấy; 3. Hạ bối, là chúng sanh phát tâm Bồ-đề, một lòng chuyên chú cho đến 10 niệm, nguyện sanh về cõi nước ấy.

[6] Ba phẩm dưới (Hạ phẩm): là Hạ thượng, Hạ trung, Hạ hạ. Về Tam bối và chín phẩm (9 bậc) nói trong kinh Vô lượng thọ có nhiều cách giải thích khác nhau. Theo ngài Tuệ Viễn cho rằng chúng sanh của ba bậc Hạ phẩm hợp lại là Hạ bối.

[7] Viên Trung Lang: xem cht. 48, tr. 37; cht. 24, tr. 445.

Từ đó ông hướng tâm về Tịnh độ, trong mười hai thời[8] luôn trì danh hiệu Phật, nhất tâm bất loạn, hành trì bằng cách niệm niệm liên tục. Ông có trước tác Tây phương hợp luận, Phân biệt thập môn, tất cả đều súc tích mạch lạc; các vấn đề Tịnh độ trong kinh luận đều được ông giải thích rõ ràng vắn tắt và đầy đủ giáo nghĩa.

1. Tịnh độ

Xưa nay trong kinh luận, Tịnh độ được giải thích và phân chia làm mười loại. Loại thứ mười là Tịnh độ bất khả tư nghị nhiếp thọ tất cả hữu tình của mười phương, đó là Tịnh độ của Phật A-di-đà. Nếu nói bất khả tư nghị, thì có thân độ[9] bất khả tư nghị,[10] tánh tướng bất khả tư nghị,[11] nhân quả bất khả tư nghị,[12] khứ lai bất khả tư nghị,[13] tuyệt đối bất khả tư nghị.[14]

———

[8] Mười hai thời: Mười hai giờ trong trọn ngày đêm. Đây là cách tính giờ của người Trung Quốc thời xưa, đem trọn một ngày đêm chia làm 12 giờ như: Tý, Sửu, Dần, Mão v. v… Mỗi giờ bằng 120 phút của giờ hiện nay.

[9] Thân độ 身土: chỉ cho thân thể và quốc độ mà phàm phu, hoặc Phật, Bồ-tát lãnh thọ, tức chánh báo và y báo.

[10] Thân độ bất khả tư nghị: là trong thân A-di-đà có vô lượng chúng sanh, trong thân chúng sanh có vô lượng A-di-đà. Quốc độ cũng vậy, một chúng sanh niệm Di-đà thì thấy một Di-đà, nhiều chúng sanh niệm Di-đà thì thấy nhiều Di-đà… thân độ giao hòa trùng trùng vô tận, gọi là thân độ bất khả tư nghị. (Tây phương hợp luận 1, T47n1976, p391c14).

[11] Tánh tướng bất khả tư nghị: nếu lìa tánh nói độ, độ tức ngoài tâm, là huyễn hóa, huyễn hóa tức đoạn diệt tướng, chúng sanh không sanh. Hoặc tức tánh có độ thì tánh có hình, là cố định. Cố định là không thay đổi, không thay đổi thì chúng sanh không sanh, tức tánh tức tướng, phi tánh phi tướng, tồn tại chẳng phải không mất, còn tức mất, gọi là tánh tướng bất khả tư nghị. (ibid., p391c23).

[12] Nhân quả bất khả tư nghị: có hai nghĩa. Một là nhân trước quả sau, như niệm Phật là nhân, thấy Phật là quả… Thành Phật là nhân, độ chúng sanh là qủa. Hai là nhân quả đồng thời, như niệm liền thấy, thành là độ…, gọi là nhân quả bất khả tư nghị. (ibid., p391c28).

Nếu nói nhân quả thì phân ra: nhân trước quả sau, nhân quả không trước sau.

Nhân trước quả sau: như niệm Phật là nhân, thấy Phật là quả; thấy Phật là nhân, thành Phật là quả; thành Phật là nhân, độ chúng sanh là quả.

Nhân quả không trước sau: niệm liền thấy Phật ngay, thành Phật liền độ ngay, đầy đủ ngay tức khắc. Giáo pháp này chính là đại sự giáo chân chánh của đức Thích Tôn, do vậy mà Viên Trung Lang lập thành sáu thứ giáo, gọi Tịnh độ giáo là Viên cực giáo.

2. Xứng Tánh

Hạnh của Tịnh độ chính là hành giả xứng tánh. Tất cả các vị Thánh hiền thường là người hành xứng tánh. Pháp tánh đã vô biên, biển hạnh cũng vô lượng, cho nên trong một sát-na có đủ hạnh ba kỳ.[15] Theo các hạnh Đại thừa gom vào một hạnh, lược thuật năm môn.

a. Hạnh tín tâm:

Thứ nhất là tin vào trí bất động, trí căn bản của đức Phật A-di-đà cùng với mình không khác. Thứ hai là tin đức Phật A-

———

[13] Khứ lai bất khả tư nghị: như nhờ nhân niệm Phật mà đức Phật A-di-đà liền đến, và chúng sanh nhờ nhân nhớ nghĩ Phật nên được sanh về cõi Phật; tức có đến có lại (khứ lai). Nhưng lộ trình nào cũng có khó có dễ… Niệm Phật cũng vậy, có dễ có khó… song Phật không có chỗ lại, ta cũng không nơi đến…, chẳng có đến đi (phi khứ lai) nên gọi là khứ lai bất khả tư nghị. (ibid., p392a10).

[14] Tuyệt đối bất khả tư nghị: như ảnh núi trong đầm nước trong, như trăm cỏ dưới tiết xuân, như nghiệp lực trong chúng sanh…, như răng cứng lưỡi mềm…, đó gọi là tuyệt đối (tất cánh) bất khả tư nghị. (ibid., p392a19).

[15] Ba kỳ: là 3 a-tăng-kỳ kiếp. A-tăng-kỳ, xem cht. 3, tr. 366.

di-đà từ khi phát nguyện cho đến nay đã trải qua na-do-tha[16] kiếp, làm những việc khó làm, nhẫn những việc khó nhẫn, tu tập không biết bao nhiêu việc thiện, ta cũng có thể làm được như vậy. Thứ ba là tin đức Phật A-di-đà có vô lượng trí tuệ, vô lượng thần thông, và thành tựu vô lượng nguyện lực… ta cũng có thể đạt được. Thứ tư là tin đức Phật A-di-đà bất khứ bất lai, ta cũng bất khứ bất lai. Tây phương với cõi này không cách xa là mấy, muốn thấy liền thấy. Thứ năm là tin đức Phật A-di-đà tu hành nhiều kiếp, thẳng đến thành Phật, không động một sát-na nào, ta cũng nguyện không lơ đễnh một sát na nào. Quả vị ngang bằng với chư Phật.

b. Hạnh chỉ quán:

Tông chỉ của Tây phương gồm có mười sáu cách quán[17] chân chánh, tông Thiên thai chỉ có ba quán[18] tiến thẳng rất nhanh, chỉ dạy “Thuyên đề”[19] để nhất tâm, lãnh hội cốt yếu của các pháp.

c. Hạnh lục độ:

Một là loại trừ các tạp niệm, đó là hạnh bố thí. Thứ hai là trong từng niệm luôn thanh tịnh, đó là hạnh giữ giới. Ba là đối với thế gian, niệm luôn vắng lặng, đó là hạnh nhẫn nhục. Bốn là niệm mãi không thôi, đó là hạnh tinh tấn. Năm là đạt được niệm tam-muội, đó là hạnh thiền định.

———

[16] Na-do-tha: xem cht. 41, tr. 197.

[17] Mười sáu cách quán: xem chương vi, bài Khái thuật pháp môn Tịnh độ trước.

[18] Ba quán: xem cht. 46, tr. 37.

[19] Thuyên đề 筌蹄: Thuyên là cái nơm để bắt cá; Đề là cái lưới bắt thỏ. Tức ví dụ cho cái công cụ hoặc thủ đoạn được ứng dụng để đạt đến mục đích nào đó. Trong Phật giáo, Thuyên đề được ví dụ cho kinh luận hay văn tự ngôn ngữ, đều là những phương tiện dắt dẫn người tu hành, một khi đã đạt mục đích thì nên bỏ phương tiện.

Sáu là hiểu rõ nhân niệm Phật, tức ngay trong niệm là Phật, đó là hạnh trí tuệ.

d. Hạnh bi nguyện:

Ngài Phổ Hiền phát mười đại nguyện, tất cả chư Phật đều thành tựu nguyện vương như vậy. Bồ-tát thông đạt nghĩa không chúng sanh,[20] thâm nhập đại bi, dùng mọi cách để độ sanh, không bao giờ biết nhàm chán.

e. Hạnh xứng pháp:

Hạnh tự tánh của Bồ-tát là hạnh xứng với pháp tự tại. Đó là hạnh trang nghiêm Tịnh độ.

Tóm lại, đây là dung hợp hạnh pháp môn của Thiên thai, Pháp hoa.

f. Đồng quy:

Đương thời, các Thiền giả rất xem thường lập hạnh, do đó Trung Lang phải lớn tiếng thúc dục cần nên trọng hạnh tôn giới. Trong môn duyên khởi dẫn chứng rất nhiều, đặc biệt lấy lời của Thiền sư Chân Yết Liễu[21] dạy rằng:

“Chính Phật chính tổ, ngay Giáo ngay Thiền đều tu tịnh nghiệp, cùng quay về một mối. Nếu vào được môn này thì vô lượng pháp môn khác đều có thể thâm nhập được”.[22]

Bao nhiêu đó cũng đủ chứng minh rằng Thiền tông hay tu Mật đều không tách rời Tịnh độ để chứng, bàn luận tất cả giáo nghĩa một cách thông suốt đều quy về một mối Tịnh độ.

———

[20] Tây phương hợp luận 6, p405c26: Bồ-tát dùng nhiều cách độ sanh, thâm đạt nghĩa không chúng sanh, vì sao? Vì còn thấy có chúng sanh tức có ngã, thì tâm từ bi yếu kém.

[21] Chân Yết Liễu: xem cht. 187, tr. 111.

[22] Tây phương hợp luận 2, p394c28; Tịnh độ chỉ qui tập 1, X61n1154, p389a06.

III. Tịnh Độ Giáo Của Châu An Sĩ

Bởi vì chỉ cần nhìn Tịnh độ giáo là kết luận được Thiền, Giáo, Luật ba thừa. Điều này rất có ích cho hành giả, thật chẳng nhỏ vậy. Nếu ai muốn biết quan điểm đồng về Tịnh độ nên đọc bài tụng “Lời kim khẩu Như lai”[23] trong Bộ loại môn thứ ba, Hợp luận (Tây phương hợp luận),[24] hoặc đọc Kiến võng môn, Tu trì môn, hoặc muốn hiểu thông suốt về những vấn đề của Thích gia xưa nay cùng các dị thuyết trong kinh văn khác thì xem Thích dị môn; tất cả đều được thấy đầy đủ trong yếu chỉ của giáo nghĩa ấy, khiến cho những ai tu trì Tịnh độ phải lưu tâm.

III. TỊNH ĐỘ GIÁO CỦA CHÂU AN SĨ

Châu An Sĩ tên là Mộng Nhan, hiệu là Hoài Tây cư sĩ. Ông là người hiểu thông kinh tạng, thâm tín pháp môn Tịnh độ và cảm thương chúng sanh gây ra vô lượng tội lỗi, trong đó hai nghiệp dâm dục, sát hại đã chiếm hơn phân nửa, vì thế mà ông trước tác hai tập sách nói về giới dâm và giới sát. Sách nói về giới sát có tên Vạn thiện tiên tư tập, 4 quyển; từng lời trong cuốn sách này khẩn thiết thâm sâu. Ông viết cuốn sách này lúc 24 tuổi. Vài năm sau ông lại hoàn thành cuốn sách giới dâm có tên Dục hải hồi cuồng, 3 quyển. Sách này không chỉ khuyến khích người trong một thời mà là muôn đời. Ngoài hai cuốn sách ấy ra, ông còn trước tác bộ Âm chất văn quảng nghĩa, 3 quyển. Bao nhiêu đó cũng đủ biết ông luôn cảnh tỉnh chính mình, chứ không phải ngẫu nhiên. Dựa vào sách ông nói, là quán tự thân trong ao bảy báu ở thế giới Cực

———

[23] “Lời kim khẩu Như Lai”, là câu đầu trong bài tụng, Tác giả chỉ trích lược. (Tây phương hợp luận 3, p394b18).

[24] Tây phương hợp luận, 10 quyển, Viên Hoành Đạo (Viên Trung Lang) soạn thời Minh. Toàn sách ông chia thành 10 môn: Sát độ môn, Duyên khởi môn, Bộ loại môn, Giáo tướng môn, Lí đế môn, Xứng tánh môn, Vãng sanh môn, Kiến võng môn, Tu trì môn và Thích dị môn.

IV. Tịnh Độ Giáo Của Trương Sư Thành

lạc, chúng ta nhất định phát nguyện vãng sanh Cực lạc thì mới thoát khỏi cạm bẫy dâm dục vĩnh viễn. Cho đến lúc ông viết bộ Tây quy trực chỉ, toàn tập 4 quyển, thì giáo nghĩa trong bộ sách này mới hoàn bị. Trong đó nói bảy cách quán bất tịnh, hoặc chỉ bày chín thứ quán tưởng, hoặc vẽ họa đồ quán xương trắng. Nếu suy xét rốt ráo về giới sát, giới dâm, thì trong nội dung tập sách chủ nghĩa cấm dục vẫn là giáo nghĩa đặc trưng. Chuyện này có thể xem trong Tịnh độ thánh hiền lục[25] và Cư sĩ truyện.[26] Ngày ông về Tây phương dung nghi nhẹ nhàng, có hương thơm lạ xông ngát cả nhà, năm đó ông được 84 tuổi, là người vang danh nhất trong số cư sĩ.

IV. TỊNH ĐỘ GIÁO CỦA TRƯƠNG SƯ THÀNH

Trương Sư Thành là người thích lắng nghe, thuở nhỏ đã sớm đăng khoa đệ (thi đỗ), trải qua nhiều chức vụ ở biên cương, rồi làm tuần phủ ở Giang Tô. Tại đây ông thấy dân chúng sát sanh quá nhiều, do vậy, ông ra chiếu thị nhiều lần ngăn chặn nghiêm cấm bắt cá mà phải thờ Phật ăn chay trường và tâm phải luôn hướng về Tịnh độ.

Cũng từ đó, ông được hiệu là Nhất Tây cư sĩ. Ông còn lựa chọn luận thuyết Tịnh độ của các bậc tiền hiền biên tập thành tác phẩm “Kính trung kính hựu kính”,[27] rồi sau đó phụ chú thêm Tịnh độ ca vịnh. Tự ông cũng đã làm được vài mươi bài, lời văn rất kính thiết. Giáo nghĩa trong Kính trung kính hựu kính được chia thành ba pháp: Khởi tín, Lập nguyện và Lệ hạnh (hạnh khích lệ).

———

[25] Tịnh độ thánh hiền lục: thể loại truyện kí, 9 quyển, do Bành Hi Tốc soạn thời nhà Thanh, thu vào Tục tạng tập 78 (X78n1549).

[26] Cư sĩ truyện: gồm 56 quyển, do Bành Thiệu Thăng (Tế Thanh) thuật, thu vào Tục tạng tập 88 (X88n1646).

[27] Kính trung kính hựu kính, 4 quyển, X62n1185.

V. Tịnh Độ Giáo Của Bành Nhị Lâm

Thứ nhất là pháp Khởi tín chia thành năm môn: Mê tỉnh, dị hành, nghi ngộ, biện ma và trưng nghiệm. Trong năm môn này, vững chắc nhất là phải sanh lòng tin. Nếu có lòng tin mà không có nguyện thì lòng tin đó trở thành bấp bênh. Thế nên pháp thứ hai là Lập nguyện, được chia làm hai môn: Quyết định và quảng độ. Và phần cuối cùng (Lệ hạnh) phân thành: Tinh trì, kiêm quán, đoạn thọ, sức chung, trợ hạnh, thì mới thành pháp thứ ba là Lệ hạnh. Cho nên Tịnh độ giáo của Trương Sư Thành không ngoài ba pháp: Tín, nguyện và hạnh, đó là hành trang khẩn thiết nhất để vãng sanh.

V. TỊNH ĐỘ GIÁO CỦA BÀNH NHỊ LÂM

Phật giáo đến đầu đời Minh, nghĩa lý của các tông đều được tiếp cận lẫn nhau. Tịnh độ giáo cũng lấy niệm Phật thống nhất tổng hợp các giáo. Mãi đến cuối đời Minh, những người đại biểu không ai qua ngài Liên Trì và ngài Ngẫu Ích. Đầu đời nhà Thanh Tịnh độ giáo cực thịnh, có các ngài: Hành Sách, Thật Hiền, Tế Tỉnh. Ngoài các vị này ra không còn ai đáng kể nhưng cư sĩ trong Tịnh độ giáo thì rất mạnh.

Bành Nhị Lâm[28] trước tu luyện pháp đạo gia, sau đó thâm tín Phật pháp, thờ ngài Vân Thê làm mẫu mực và thành công lớn nhất của ông là tập hợp được các cư sĩ lại với nhau. Tuy ông thuyết về (trước tác) Niệm Phật tam-muội nhưng đều dựa vào kinh Hoa nghiêm và trước tác Tịnh độ tam kinh tân luận, tất cả đều căn cứ vào giáo nghĩa Tịnh độ. Bước đầu chịu ảnh hưởng môn niệm Phật, nên đương nhiên ông dựa vào A-di-đà

———

[28] Bành Nhị Lâm, tức Bành Thiệu Thăng (1740-1796), cư sĩ đời Thanh, người Trường Châu tỉnh Giang Tô, tự Doãn Sơ, hiệu Xích Mộc hay gọi là Nhị Lâm cư sĩ, pháp danh Tế Thanh. Sau khi ông qui hướng Phật pháp thì tự đặt hiệu cho mình là Tri qui tử 知歸子 (kẻ biết quay về).

kinh sớ sao và các bài văn khuyến tu Tịnh độ của ngài Vân Thê, cho nên bình thường ông cũng dùng danh hiệu sáu chữ làm chỗ dựa hằng ngày và hẹn ngày đạt được Vô sanh pháp nhẫn. Từ đó có thể thấy việc làm của ông tương ưng với sách Chí hữu La hữu cao,[29] sách ghi: “Điều chính yếu là hẹn ngày để khỏi phụ công ơn to lớn của đức Phật, không phụ cả cuộc đời của ta, mặc ai hủy báng ta, chửi rủa ta, lăng nhục ta, nhưng ta cứ thản nhiên tâm tâm niệm Phật, suốt cả cuộc đời này mà thôi”. Bao nhiêu đó cũng đủ thấy cái tâm quyết định của ông.

Các bản trước tác của Nhị Lâm rất phong phú nên được truyền thừa cho đến ngày nay. Ông từng vẽ tranh hoằng truyền Phật giáo, phát hành in ấn kinh sách Phật rất nhiều, ông còn biên soạn Cư sĩ truyện và Tịnh độ thánh hiền lục v.v... Sách này không chỉ là một bộ truyện ký mà còn là tư liệu minh chứng việc vãng sanh với tinh thần tự lợi, lợi tha. Bởi vì muốn đem sự kiện lịch sử để dẫn chứng kết quả vãng sanh ngay trong hiện tại, thế nên phần truyện ký trong Tây phương công cứ[30] của ông là tổng đề: quả vãng sanh hiện tại. Nếu chợt xem qua Tịnh độ giáo của Nhị Lâm hình như hơi nghiêng về lý, nhưng nếu xét kỹ thì vãng sanh Tây phương hoàn toàn chú trọng về sự. Tiến thêm bước nữa mới thấy Tịnh độ giáo sự lý vô ngại. Đương thời, người cùng tu Tịnh độ với ông được vãng sanh, hoặc là người kế thừa sau ông, trong đó dù xuất gia hay tại gia, cho đến những người cùng

———

[29] Chí hữu La hữu cao 至友羅有高: chí hữu là bạn tốt. La hữu cao là bút hiệu của Bành Thiệu Thăng. Bút hiệu của ông thấy trong tập Nhị lâm xướng hòa thi, 1 quyển, Bành Thiệu Thăng tập thành, Tục tạng tập 62 (X62n1210). Tập thơ này do ông và một số bạn hiền cùng làm.

[30] Tây phương công cứ (Trùng đính tây phương công cứ), 2 quyển, X62n1180.

môn, quyến thuộc, không một người nào mà không tùy thuận tu trì hết khóa niệm danh hiệu Phật Tây phương, điều này không cần phải nói. Có người cho rằng sự giáo hóa rộng rãi đó chẳng phải người xuất gia có thể làm được, lẽ nào lại như vậy!? Giáo nghĩa đó chú trọng ở phát tâm Bồ-đề. Sơ tâm của Bồ-tát Pháp Tạng là tâm Bồ-đề. Giáo nghĩa tam bối[31] vãng sanh cũng lấy tâm Bồ-đề làm gốc, nếu không có tín, hạnh, nguyện thì tâm Bồ-đề không thể phát. Tâm Bồ-đề chính là chỗ hướng đến của tất cả. Như vậy tâm Bồ-đề là gì? Ước lược có năm nghĩa.

Thứ nhất, hiểu rõ tất cả chư Phật, không lìa tự tâm, tự tâm thường có, tất cả chư Phật thành Chánh giác.

Thứ hai, hiểu rõ tất cả cõi Phật không tách rời tự tâm, tự tâm đầy đủ, tất cả cõi Phật trang nghiêm.

Thứ ba, hiểu rõ tất cả chúng sanh, nhất định thành Phật, tất cả năng lực niệm Phật đều được thành tựu.

Thứ tư, hiểu rõ chúng sanh phát nguyện cầu sanh Tịnh độ, thì nhất định được sanh về Tịnh độ, tất cả năng lực nguyện về Tịnh độ đều được hiển hiện.

Thứ năm là hiểu rõ tâm mình đã như vậy, tâm người khác cũng như thế. Nếu còn một chúng sanh nào không vãng sanh về Tịnh độ, thì ta không thành Phật, như thế thì quốc độ của ta trở thành bất tịnh và ta không thành Phật, không có sự sai khác giữa ta, Phật và chúng sanh.

Tóm lại, Long Thư giáo hóa chúng sanh bằng Tịnh độ giáo, và đem pháp môn Tịnh độ khuyến khích hướng dẫn mọi người đều quy y. Pháp môn ấy chẳng những để cho cha con

———

[31] Tam bối: xem cht. 5 trước.

anh em dạy dỗ nhau, mà nó còn được truyền đến khắp mọi nơi. Ông không chỉ có lòng thương đối với những người chịu cảnh mưa, gió, lạnh, nóng mà ngay cả lời văn của ông cũng dễ hiểu, cho đến lời chúc nguyện cũng hết sức khẩn thiết. Bao nhiêu đó cũng đủ biết sự giáo hóa của ông nhuần nhã đến chừng nào, nhờ thế mà người tin theo rất đông, không chỉ có người ở Lư Lăng cúng dường, mà mọi nơi khác cũng thế.

Vào những năm Tịnh độ tông bị rơi vào cảnh tồi tệ nhất, ngay khi ấy Trung Lang làm cho mọi người giác ngộ một cách triệt để, xiển giáo kịp thời và chỉ bày trong Thiền có Tịnh, tâm giác ngộ không gì sánh bằng, bi nguyện rộng lớn. Như ngài Linh Phong được viết thành luận[32] thu vào một tập yếu, đó chẳng phải là việc ngẫu nhiên.

Tịnh độ giáo của Châu An Sĩ có những điểm đặc trưng, tự lợi đứng đầu là giới dâm, lợi tha trước hết là giới sát, được hai yếu tố này nên truyền bá khắp cả nhân gian.

Trương Sư Thành tuy ở địa vị tôn quý nhưng luôn nghiêm trì giới sát và luôn áp dụng ba bước tín, nguyện, hạnh. Bao nhiêu đó cũng đủ làm phép tắc cho hàng Tịnh lữ (bạn tu Tịnh độ).

Bành Nhị Lâm tự biết chỗ quay về, tiếp dẫn mọi người đều tùy theo căn cơ.

Phật giáo đời nhà Thanh một thời chói lọi đều nhờ những bậc kiệt xuất của Tịnh độ giáo.

Ngoài các vị nêu trên, vào đời Đường, Tống còn có các vị như: Bạch Lạc Thiên, Liễu Tử Hậu, Tô Đông Pha, Dương Thứ Công, Vương Mẫn Trọng, Chung Ly Cẩn, Giang Dân

———

[32] Trong một đời hoằng hóa của ngài Ngẫu Ích, được ngài Thành Thời biên chép (vào đời Minh) thành một tập luận, gọi là Linh Phong tông luận (Ngẫu Ích đại sư tông luận…) 10 quyển.

Biểu v.v… Đời Minh, Thanh có các vị: Nghiêm Đạo Triệt, Tế Hòe Đình, Ngu Thuần Hy, Đường Nghi Chi, Trang Phục Chơn, Châu Khắc Phục, Ngu Chấp Tây, Nghiêm Bội Tây, Hoàng Phụ Tử Nghi, Trịnh Vi Am, Trình Triệu Loan, Sử Công Độ, Trầm Thiện Đăng, Cung Định Am, Dương Nhân Sơn v.v… đều là những bậc tín sĩ của Tịnh độ. Những tác phẩm của các vị ấy để lại có thể thấy trong các kinh luận Tịnh độ, do Trang Phục Chân (tức Trang Quảng Hoàn) sưu tập thành bộ Tịnh độ tư lương toàn tập, 8 quyển; khảo chứng những lời dạy, những giáo nghĩa trong tập luận ấy hoàn toàn là để hướng dẫn người đời, chứ chẳng phải tập sách biên tập bình thường.

Cũng vậy, Trầm Thiện Đăng ghi chép luận Báo ân, 3 quyển, trong đó trình bày 50 chương Tỉnh mê ca và 50 chương Khuyến tục ca. Từ điểm giáo hóa đó, nếu đứng trên quan điểm của Văn học Tịnh độ đều là tối thượng thừa, cho đến pháp môn Tịnh độ cũng được coi là giáo nội biệt truyền, đó chính là phát huy những gì mà các bậc tiền nhân chưa phát. Còn tông thừa của Dương Nhân Sơn được nhiều người biết đến, nhưng lại không biết phương pháp niệm Phật của ông chính là quán tưởng và kiêm cả trì danh. Ông từng nói:

“Các tông chuyên tu một môn đều có thể chứng đạo, nhưng căn tánh có nhanh chậm, học có sâu cạn, những ai chưa ra khỏi sanh tử cần phải niệm Phật để sanh về Tây. Người nào đã ngăn ngừa được sự thoái lui tức là đã bước lên địa vị bất thoái và được diện kiến đức Phật A-di-đà tức khắc, đồng thời thân thừa pháp ấn.”

Ông lại nói:

“Chuyên chú trì danh chỉ cần tín, nguyện khẩn thiết thì cũng được vãng sanh”.

Suốt cả cuộc đời của ông in ấn, khắc kinh về Tịnh độ rất nhiều. Ông đi sưu tầm khắp cả trong và ngoài nước tổng cộng được 57 bộ, 128 quyển, 56 tập, trong số sách đó nổi tiếng nhất là Tịnh độ cổ dật thập thư, cho nên ông mới được xưng tụng như vậy!

Tịnh Độ Và Hiện Thực, I. Hai Sứ Mệnh To Lớn Của Phật Giáo

TỊNH ĐỘ VÀ HIỆN THỰC

Kimura Taiken

I. HAI SỨ MỆNH TO LỚN CỦA PHẬT GIÁO

Chúng ta làm thế nào để điều hòa giữa lý tưởng Phật giáo và đời sống thực tế? Từ lúc Phật giáo truyền đến Nhật Bản cho đến nay, có thể nói hướng nghiên cứu Phật học đang trên đà phát triển mạnh. Thời xưa, người học Phật rất là đặc thù (thuộc giới người đặc biệt), không như hiện nay được phổ cập cho mọi tầng lớp. Mặc dù hiện nay vẫn có một số ít Tăng lữ không học, nhưng nhìn chung đa phần đều hứng thú nghiên cứu Phật học rất nhiệt thành. Cái thú vị của Phật giáo là có cả giới phụ nữ nghiên cứu, đó là một cái hay, là sự thành công lớn của Phật giáo. Ở trường đại học Nhật Bản, những khóa giảng dạy Phật học đều bổ sung đầy đủ giáo sư, phó giáo sư, giảng sư chuyên môn, và học sinh theo học nghiên cứu cũng nhiều, trong số đó không chỉ là Tăng lữ, mà người thính giảng có cả phụ nữ. Nhật Bản như một trung tâm nghiên cứu Phật giáo; xây dựng sự nghiệp, kiến thiết xã hội đều là do Phật tử, họ thực thi theo quy trình, đường lối mà họ học, nghiên cứu từ trong Phật giáo. Theo sự ghi chép của Đại hội Phật giáo Đông Á năm trước có nêu ra, sự nghiệp xã hội Phật giáo cực thịnh là do Phật tử kinh doanh, cho nên chúng ta có thể so sánh, nếu việc nghiên cứu học vấn thịnh hành thì sự nghiệp xã hội Phật giáo cũng thịnh hành. Từ đó cho chúng ta thấy, Phật giáo trong xã hội là điểm hoạt động hết sức căn bản. Nhưng do học vấn đối với thực tế xã hội không có điểm

nhìn chung, còn sự nghiệp xã hội chuyên lấy sự nghiệp làm nền tảng, chương trình trong nhà trường lại mô phỏng theo kiểu Tây phương, tinh thần khí phách, nguyên lí căn bản Phật giáo khiếm khuyết ngay từ thời các em học mầm non, mẫu giáo. Cho nên thường khó tránh khỏi không có kết quả triệt để. Phật giáo trên vấn đề học vấn, hay trên vấn đề lý tưởng khác, tuy xưa nay là mạnh nhưng đối với sự dao động của xã hội thì còn nhiều thiếu sót.

Tôi thường nói với các học sinh về Phật giáo, đặc biệt là Tịnh độ chân tông;[1] tôi ví dụ: nếu có người không may bị nước cuốn đi, trong hoàn cảnh đó, đối với lập trường của người Phật tử thì phải hành động thế nào? Chẳng lẽ nói: không thể cứu anh được, hãy niệm danh hiệu Phật mười lần rồi thả mình trôi theo dòng nước đi! Nếu ta bảo họ như vậy có đúng chăng? Hoặc giả, tuy không kịp cũng có thể nhảy xuống để cứu họ chứ? Làm thế có khế hợp với tinh thần căn bản của Tịnh độ chân tông không? Đối với điểm này, ý kiến không được rõ ràng cho lắm. Bởi vì lập trường của Tịnh độ chân tông cho rằng, thế giới này là thế giới ô uế, nếu người bị chìm thì không cần phải ngoi lên, mà chỉ cần niệm danh hiệu Phật, rồi thả trôi theo dòng nước là đến Tịnh độ. Nhưng đối với thực tế xã hội mà nói, dù không kịp cũng phải dùng hết mọi khả năng, mọi phương pháp nếu như có thể để cứu họ, không sợ bản thân nguy hiểm. Đây là tinh thần thương xót chúng sanh của Phật giáo. Phạm vi giáo nghĩa của Phật giáo rất rộng, có tư tưởng nhàm chán uế độ, cũng có tư tưởng khẳng định hiện tại. Lập trường của Phật giáo phải giải quyết vấn đề này như thế nào, người nghiên cứu có cả hai lập trường nên

———

[1] Tịnh độ chân tông, hay gọi Chân tông, một trong 13 tông tại Nhật Bản. Tổ khai sáng tông này là ngài Thân Loan (1173-1262).

không được rõ ràng cho lắm. Tôi có những người bạn trí thức am hiểu, họ có những kiến giải, nghiên cứu Phật giáo, kinh tế một cách nổi bật. Đại học Tảo Đạo Điền[2] từng đánh giá cao về luận văn trưng cầu Phật giáo và kinh tế của họ. Nhưng đối với vấn đề trên, thì chưa có luận văn nào đủ thẩm quyền để trả lời. Như vậy cho chúng ta thấy, sự nghiên cứu Phật giáo là tiến triển tốt, còn ý tưởng lại quá chậm chạp. Nếu đem so sánh với sự nghiên cứu của Cơ đốc giáo, thì ít nhất là chậm hết trăm năm. Cơ đốc giáo không những nghiên cứu nhiều vấn đề học vấn, mà biện pháp đối phó với thực tế xã hội cũng có nhiều tổ chức nghiên cứu tương đương. Ví dụ như vấn đề “Tinh thần và ngân hàng của Cơ đốc giáo”, trên thực tế thì tinh thần của Cơ đốc giáo, thật sự có trình độ như thế để quán nhập (tham gia vào) ngân hàng không, đó là điều nghi vấn. Song nó cũng là đề tài để nghiên cứu. Vì vậy, theo tinh thần quán nhập ngân hàng của Cơ đốc giáo, thì ngân hàng có bao nhiêu phần là dưới sự chỉ đạo tinh thần của họ. Còn đối với Phật giáo, nói về phương diện này lại khiếm khuyết, đó là điều đáng buồn. Nếu sau này việc nghiên cứu không có phương hướng triển khai, thì Phật giáo tuy tiến triển mạnh nhưng chẳng khác nào như học giả ngồi trên phi cơ mà ngắm cảnh, dù có năng lực lo lắng nghĩ đến xã hội cũng không làm gì được. Về việc này tuy chưa có định án thế nào để xử lí, và phải nghiên cứu tìm hiểu với nhiều góc độ, bản thân tôi cũng không có khả năng, nhưng nó vẫn là vấn đề cần quan tâm. Ở đây tôi chỉ muốn đơn giản vấn đề theo kiến giải bình thường, với lập trường căn bản để vận dụng linh hoạt lý tưởng của Phật giáo vào thực tế xã hội.

———

[2] Đại học Tảo Đạo Điền 早稻田大學 (Waseda University), tại Đông Kinh, Nhật Bản.