Tịnh Độ Tông Khái Luận

IV. Sự Quan Hệ Giữa Thiền Và Tịnh Độ

Bồ-tát vì lòng thương giáo hóa cứu độ chúng sanh mà cư trú, chứ những sinh vật, như muỗi ở trong cống rãnh, giòi ở trong phân dơ, con giun ở trong đường ruột, những loài vi trùng ở trong máu mủ, đều là do tâm ô trược mà sinh ra.

Vì thế mà chư Tổ nói: “Nghiệp không nặng không sanh Ta-bà”,[15] đó là nghĩa tâm uế thì cõi uế. Ngược lại, người ở cõi này phát tâm niệm Phật, tâm từ uế chuyển sang tịnh, quốc độ cũng từ đó mà chuyển thành thanh tịnh; cộng thêm vào là nhờ Phật dùng nguyện lực ánh sáng từ bi tiếp dẫn, thì một lúc nào đó vô thường kết thúc báo thể đã chết, tâm ô uế ở cõi này chấm dứt, quốc độ dơ bẩn cũng không còn, tâm thanh tịnh nghiệp báo ở cõi kia được thay vào, Tịnh độ hiện rõ trong tự tánh, một lần cũng không đắm trước, lúc đó toàn bộ cảnh giới Cực lạc hiện ra. Đây là nghĩa tâm tịnh quốc độ tịnh.

IV. SỰ QUAN HỆ GIỮA THIỀN VÀ TỊNH ĐỘ

Từ đời Đường, Tùy trở về sau, Thiền tông và Tịnh độ tông hoàn toàn nằm trong thế trái ngược nhau, thậm chí chẳng khác gì như nước với lửa, không dung nạp lẫn nhau. Bằng chứng như lời Triệu Châu[16] nói:

“Ngay cả một chữ Phật ta cũng không muốn nghe”,[17] “Nếu lỡ miệng niệm Phật một tiếng, phải súc miệng đến ba ngày”.[18]

Chiếu theo Thiền môn quy củ, ai niệm Phật một tiếng thì bị phạt gánh nước rửa thiền đường. Họ còn có tư tưởng ngông

———

[15] Giác hổ tập 1, X62n1177, p205a11; Hám Sơn lão nhân mộng du tập 7, X73n1456, p505c21…

[16] Triệu Châu 趙州 (778-897): Thiền sư Trung Quốc, sống thời Đường, người làng Hác, Tào Châu (có thuyết nói Lâm Truy, Thanh Châu), pháp hiệu Tùng Thẩm.

[17] Phật tổ lịch đại thông tải 16, T49n2036, p632a24…

[18] Tỉnh am pháp sư ngữ lục 2, X62n1179, p252b04…

nghênh cho rằng đề hồ[19] mà đức Thích Tôn ban phát là độc dược. Đây chẳng phải là Thiền sư, họ không hiểu giáo nghĩa, không linh hoạt, coi ba kinh Tịnh độ chính từ kim khẩu của Phật nói ra là kẻ thù. Nếu xét dụng ý đó, thì không thể không sợ tâm các vị Thiền hòa tử[20] chưa được thuần thục, sự nhận xét suy tư còn sai lệch, dẫn đến cả hai (Thiền-Tịnh) đều không thành, gây đụng chạm, bài xích cái khác mình, giữ lại tông bổn riêng, động thái này khiến làm khổ tâm, bị coi như kẻ hẹp hòi, không thể xưng là tri kỷ Thiền môn.

Mãi cho đến đời Tống, Thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ, lấy tư cách là Tổ đời thứ ba tông Pháp nhãn, đả phá những lệ cũ một cách triệt để, và kiên quyết chính thức đề xướng Thiền- Tịnh song tu. Chính mình làm phép tắc, lại còn trước tác Tứ liệu giản dạy người tu Thiền và Tịnh. Đối với người tu Thiền không tu Tịnh độ, ngài nói: “Người nào tu Thiền mà không tu Tịnh độ, thì mười người sai đường hết chín, nếu âm cảnh xuất hiện, lúc đó như người mù để kẻ khác dẫn đi”.

Còn đối với người tu Tịnh độ, không tu Thiền, ngài nói:

“Người nào không tu thiền nhưng có tu Tịnh độ, thì muôn người tu muôn người thành, nhất định được diện kiến đức Phật Di-đà, lo gì không khai ngộ”.

Cuối cùng, ngài hiển nhiên tuyên dương Tịnh độ, xem nhẹ Thiền tông, đó cũng là lời nói chơn thật, đúng như vậy. Chừng ấy cũng đủ thấy được kiến thức của ngài hoàn toàn lấy Phật pháp làm lập trường, kiến thức đó rộng lớn thênh thang, không có dính dáng gì đến nhận thức vụn vặt của tông

———

[19] Đề hồ 醍醐: Skt. sarpi-maṇḍa, Pāli: sappi-maṇḍa, chất dinh dưỡng tinh chế từ sữa bò.

[20] Thiền hòa tử 禪和子: hay gọi Thiền hòa, tức chỉ cho Thiền sư.

phái. Bởi vì sự học vấn, đạo đức của ngài rất được người đương thời mến phục, không có một ai phản đối; vả lại Tăng chúng học Thiền cũng nối gót thực hành thêm pháp niệm Phật, lấy vãng sanh làm phép tắc và phản đối một cách kịch liệt về những tư tưởng mà một số người đã làm trước đây. Về sau có các vị đại Thiền sư như: Sở Thạch, Trung Phong, Thiền Như, Hám Sơn, Triệt Ngộ… tất cả đều tu cả Thiền và Tịnh. Mãi cho đến ngày hôm nay pháp môn đó trở thành thời khóa sớm tối của Phật môn và đạo tràng có Thiền, có Tịnh, tạo thành một dòng chảy Thiền-Tịnh. Chuyển hóa tư tưởng chấp vãng sanh cứng như khối băng trở thành dòng sữa ngọt. Công đức của Thiền sư Vĩnh Minh thật to lớn.

Người đời nghe nói pháp Tịnh độ là từ hữu môn (có cửa) mà vào đạo; pháp Thiền là từ vô môn (không cửa) mà vào. Do đó, họ mới cho Tịnh là hữu, còn Thiền là vô. Nếu hiểu như thế thì thật sai lầm lớn, hiểu ý nghĩa của chữ “nhập” (vào) một cách sơ sài, từ đó sanh ra nhận thức sai lệch. Như hai anh chàng A và B, cùng đi đến một công viên ở trong thành. A đi từ cửa Đông, B đi từ cửa Tây, xét hướng đi của hai người hoàn toàn trái ngược nhau, nhưng kết quả đều là đến công viên. Như thế thì không thể cho rằng, họ từ hai cửa Đông, Tây vào mà kết luận A là Đông, B là Tây. Mục đích của người học đạo chính là rõ tâm thấy tánh, triệt ngộ bản thể xưa nay. Thiền là vạn pháp đều không, khi vạn pháp đã không, thì tự thấy được chân thể, nhân đó mới bắt đầu một mình một đao xông vào, không có vạn pháp nên mới nói từ vô môn mà vào.

Còn Tịnh trước hết là tóm thâu vạn niệm thành một niệm, sau đó lại từ một niệm quán sát chỗ sanh khởi ấy, tất cả đều từ một niệm mà chuyển hóa. Như thế tức là liễu ngộ được chân

như, lập tức thấy rõ tự thể của một pháp cũng không sanh. Bởi vì, trước còn có niệm cho nên mới nói là từ hữu môn mà vào. Kỳ thật cả hai tuy khác đường nhưng cùng về một hướng và gặp nhau tại một chỗ; đó chính là nghĩa, từ nơi pháp giới này mà ra, rồi cũng về với pháp giới này. Người tu Tịnh độ, quan trọng nhất là nếu không có khả năng chuyển hóa một niệm này thì từ đầu cho đến cuối chỉ ôm ấp ông Phật ở bên ngoài, không thấy được Phật của tự tánh, như vậy làm sao có thể mở toang bảo tạng của chính mình? Làm sao ngồi đạo tràng khắp cả mười phương đây?

Thiền môn vì tôn sùng kiến tánh nên mới bài xích niệm Phật, do vậy mới lưu lại một bài kệ:

“Một câu niệm Phật Di-đà,

luống công nhọc sức đã tròn năm mươi,

khác chi đào đất tìm trời,

làm sao thấy được trời xanh nơi này?

Hôm nay dù có Chân tâm,

cũng tiêu tan hết được gì công phu.

Khách thuyền neo bến xa xa,

Nửa đêm thức giấc tiếng chuông cửa chùa”.[21]

Ý của hai câu đầu nói rằng: Suốt 50 năm niệm Phật Di-đà, có lúc lấy bỏ, có lúc thích, chán, chấp trước vào việc thấy Phật thấy pháp, với tâm ham muốn tu pháp hữu vi, nếu như muốn thấy được Chân tánh của chính mình, ngộ tôn chỉ Vô sanh thì chẳng khác nào đào đất tìm trời, nhất định không thể được.

———

[21] Nguyên văn bài thơ: Nhất cú Di-đà ngũ thập niên, phân minh quật địa thảo thanh thiên, nhi kim hảo cá chân tiêu tức, dạ bán chung thanh đáo khách thuyền. 一句彌陀五十年, 分明掘地討青天, 而今好箇(個)真消息, 夜半鐘聲到客船. (Tịnh độ toàn thư 2, X62n1176, p171c07…).

Hai câu sau nói rằng: Hiện tại dù có tâm chân chánh cũng bị tiêu tan hết. Nửa đêm nghe tiếng chuông, vẳng đến thuyền khách, là lời thơ xưa đã nói. Lời thơ này vốn là mượn một câu trong bài thơ Dạ bạc Cô Tô của người xưa, toàn bài thơ:

“Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên,

Giang phong ngư hỏa đối sầu miên,

Cô Tô thành ngoại Hàn San tự,

dạ bán chung thanh đáo khách thuyền”.[22]

Tiếng chuông là thanh trần của sáu trần. Tai khách là nhĩ căn của sáu căn. Thanh trần và nhĩ căn đều là vật chất. Trung gian lại có nhĩ thức của lục thức, lúc đó mới có cảm giác thật sự, có đối tượng mới có thể nghe. Nhĩ thức có khả năng lắng nghe, ý thức có khả năng thông tri (liễu biệt), ý thức về chủ thể nhận thức và đối tượng nhận thức, đó gọi là A-lại-da của tổng thể thức. Có A-lại-da thì có cội gốc tự tánh chơn như của đối tượng. Một khi ngộ đến nguồn gốc tự tánh của chính mình và thấy rõ bản lai diệu mục, thì biết được mọi vật cũng đều không, dù đó là nhĩ căn, thanh trần cho đến nhĩ thức, hoàn toàn đều là pháp vọng khởi. Từ xưa đến nay lưu chuyển trong vòng sanh tử đều do mê một tánh mà thành tám thức, xoay chuyển biển giác trở thành sóng tình, nhân đó mà vọng thấy căn thân khí giới, sanh ra mọi pháp, thắt dây để tự trói mình. Giờ thì tốt rồi, đây là tiếng chuông chùa xưa trong trẻo,

———

[22] Bài thơ Dạ bạc Cô Tô 夜泊姑蘇, còn có tên “Phong Kiều dạ bạc 楓橋夜泊” – Đêm đậu thuyền ở bến Phong Kiều. Đây là bài thơ nổi tiếng của Trương Kế, tác giả sống vào khoảng trước sau năm 756 - đời vua Đường Túc Tông. Nguyễn Hàm Ninh dịch: Trăng tà chiếc quạ kêu sương; Lửa chài cây bến sầu vương giấc hồ; Thuyền ai đậu bến Cô Tô; Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San. 月落烏啼霜滿天, 江楓漁火對愁眠, 姑蘇城外寒山寺, 夜半鐘聲到客船.

làm chấn động đến tận đáy lòng, trong khoảng thời gian rất ngắn, lớn tiếng cười vang, trong hội đưa hoa mỉm cười,[23] ngộ được ý chỉ. Đến lúc đó tìm tâm, tâm cũng không thể được; tìm cảnh, cảnh cũng không thể được. Việc lớn đã rõ như cha mẹ đã khuất. Nhĩ căn đã vậy, căn của đối tượng cũng thế. Nhưng từ một căn có thể ngộ đạo quy bổn, các căn khác cũng đồng thời quy bổn.

Đức Thích Tôn ngồi dưới cội Bồ-đề, đêm nhìn thấy sao Mai mọc liền thành Chánh giác tối thượng, đây là từ nhãn căn quy bổn. Thiền sư Trí Nhàn[24] nghe miếng gạch văng chạm vào ống tre phát ra tiếng, bỗng nhiên đại ngộ. Đây là từ nhĩ căn quy bổn. Kinh Lăng-nghiêm[25] nói: hai vị Pháp vương tử Dược Vương và Dược Thượng nhân vì thường nếm vị thuốc nên ngộ được tông chỉ Vô sanh, đây là từ thiệt căn quy bổn. Có ai đã ngửi mùi hương Mộc tê[26] chưa? Tôi không giấu gì với mọi người, đây là từ tị căn quy bổn. Thiền sư Thiên Huệ Triệt đang đi, bị va đầu vào trụ, đau điếng tỉnh ngộ, đây là từ thân căn quy bổn. Thiền môn dạy người nên quán xem chỗ một niệm sanh khởi, còn Tịnh tông dạy người niệm Phật là ai? Đây là từ ý căn quy bổn. Sáu căn tuy khác nhau, nhưng căn

———

[23] Hán: Niêm hoa vi tiếu 拈花微笑, nói về sự tích đức Phật đưa cành hoa sen trước đại chúng, tôn giả Ca-diếp nhân đó tỏ ngộ mỉm cười.

[24] Trí Nhàn (810-898), Thiền Tăng thời Đường, họ Cao, tự Ngộ Chi người Thanh Châu (Ích Đô, Sơn Đông) Trung Quốc. Sư tính tình thông minh lanh lẹ, song ở chỗ Bách Trượng Hoài Hải tham thiền không thành. Lại tham yết Quy Sơn Linh Hựu cũng không khế hợp, buồn khóc giã từ Quy Sơn. Một hôm nhân ném miếng gạch văng vào khóm trúc kêu lên một tiếng “cốc”, bỗng nhiên sư tỉnh ngộ huyền chỉ Quy Sơn.

[25] Kinh Lăng-nghiêm 5, T19n945, p125c29.

[26] Mộc tê 木犀: hay gọi cây hoa quế, tên khoa học Osmanthus Fragrans Lour; cây này sinh trưởng ở phía Tây nam Trung Quốc, người ta thường dùng chế hương liệu và làm thuốc.

bản chỉ là một. Một căn đã chuyển thì sáu căn đều giải thoát. Chẳng qua người xưa từ ý căn ngộ đạo rất nhiều, là do ý căn lanh lẹ hơn hết. Kế đến là nhãn, nhĩ nhiều hơn so với tị, thiệt, thân. Xét về nguyên nhân của nó thì nhãn, nhĩ có khả năng lìa căn thủ cảnh (nắm bắt cảnh), cơ hội nhiều hơn so với tị, thiệt, thân. Tị, thiệt, thân thì cần phải hợp căn mới thủ cảnh, do vậy cần phải đợi ngoại trần tác động vào căn mới sanh cảm giác nên cơ hội ít hơn. Trong Bát thức quy củ tụng có nói: “Hợp tam ly nhị”[27] là ý này.

Nhưng người đời từ sáng cho đến tối, các căn lúc nào cũng tiếp xúc với cảnh trần, cuối cùng người giác ngộ là ai? Nếu như không lấy điểm giáo lý này để phá mê tình thì trời người trong ba cõi đều bị trôi lăn trong đêm tối, gánh chịu bao nhiêu nỗi khổ; do vậy ân đức của Phật không thể không báo đáp. Bài kệ trước, nếu nói theo Thiền tông thì đích thật quá hay, tôi càng thêm khâm phục, một tí cũng không dám phê bình, nhưng nếu nói cao dược của mình linh nghiệm, còn cao dược người khác không linh nghiệm, thì đó là nhận thức sai lầm. Huống nữa là trong môn Tịnh độ, các vị đại Bồ-tát: Đại Thế Chí, Văn-thù, Phổ Hiền, Mã Minh, Long Thọ, Thế Thân…, cùng với các vị đại sư: Tuệ Viễn, Diên Thọ, Châu Hoành, Tông Di, Thanh Liễu, Minh Bổn, Duy Tắc, Phạm Kỳ, Ngẫu Ích, Tiệt Lưu, Tĩnh Am, Ấn Quang… đâu có dại dột gì mà đi đào đất tìm trời? Chẳng qua là dụng ý của bài kệ kia khích lệ kiến tánh. Chúng tôi lấy đó làm trang nghiêm cho chính mình, và làm thanh tịnh cho bạn hữu. Nếu như tông

———

[27] Bát thức qui củ bổ chú 1, T45n1865, p469c22: “Hợp tam, ly nhị quán trần thế”, ở đây nói hai thức nhãn, nhĩ (mắt, tai) lìa trung gian nắm bắt cảnh. Ba thức tị, thiệt, thân (mũi, lưỡi, thân) hợp trung gian nắm bắt cảnh. Quán là mắt nhìn… thuộc chủ thể nhận thức (kiến phần); trần (cảnh) là đối tượng nhận thức (tướng phần) của năm thức và tâm sở…

khác không thấy tánh, thì không đạt được gì. Còn tông Tịnh độ thấy tánh càng tốt, không thấy tánh cũng được vãng sanh. Một khi đã sanh về nước Cực lạc, tuy phẩm vị không cao, trí tuệ thấp kém, nhưng kinh A-di-đà có nói:

“Tuổi thọ của đức Phật ấy và nhân dân ở cõi đó vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp”.

A-tăng-kỳ dịch là không thể đếm được, bằng với một ngàn vạn… (8 chữ vạn) triệu kiếp. Kinh còn nói tiếp: “Chúng sanh được sanh vào cõi nước Cực lạc đều là A-bệ-bạt-trí”.

A-bệ-bạt-trí dịch là Bất thoái chuyển. Nếu hợp cả hai ý này lại cho chúng ta thấy, tuổi thọ đã không đếm được, công phu lại càng tiến lên, không còn thối lui, tức là tiến đến thành Phật, chẳng qua là trải qua ba a-tăng-kỳ kiếp mới hiểu rõ việc này, huống nữa là thấy tánh. Cho nên sau khi chết được vãng sanh, khi ấy thấy tánh hay không thấy tánh và tương lai sanh vào phẩm vị cao hay thấp đều không phải là vấn đề sở tại nữa. Đã không phải là vấn đề sở tại nữa thì cần gì ra sức gượng ép cần cầu, đào đất tìm trời, dù đào sâu xuống bao nhiêu, cũng không trở ngại gì, không bao lâu nữa nhất định sẽ đến sống ở nước Phật an lạc, lúc đó chẳng có liên hệ gì đến việc bao nhiêu năm thấy đạo?

Từ ngài Vĩnh Minh trở về sau, các vị trong Thiền môn, hầu như đều bắt chước theo phương thức của bà già,[28] niệm thầm và niệm ra tiếng. Các vị ấy không chỉ thay đổi về thái độ xem thường người niệm Phật, mà chính bản thân mình còn áp dụng phương pháp đó. Tông Pháp nhãn từ ngài Vĩnh Minh trở về sau, tất cả đều thay đổi thành đạo tràng niệm Phật, đó là sự hành trì đi ngược tông tự (tức thiền mà niệm Phật). Tôi

———

[28] Xem chuyện ngài Châu Hoành, tr. 104.

biết rõ, Vân môn sơn[29] là chi phái của Lục Tổ, là cái nôi của tông Vân môn, một trong năm ngọn đèn của Ngũ gia,[30] mới xuất bản tập Vân môn sơn chí, nội dung có nói đến pháp ngữ của đại sư Hư Vân giảng về Thiền tông hiện đại; tôi muốn đọc thử bài pháp ngữ của đại sư Thiền tông này, nên mua một tập để xem. Khi mới lật ra xem thấy pháp yếu khai thị, cảnh ngữ của đại sư, tôi rất vừa lòng và cảm nhận ngài là bậc xứng đáng được Phương nam ký thác Phật pháp. Nhưng thấy bức ảnh Tổ sư Vân Môn in đầu tập, ngài đeo một dây chuỗi trên ngực, và một tấm ảnh nửa thân hình bầu dục, cũng ngài Vân Môn với tư thế ngồi, hai tay lần chuỗi đang niệm Phật. Lại tấm hình thứ ba chụp toàn thân kiểu hình vuông, cũng thấy tay đang lần chuỗi nhắm mắt ngồi yên lặng. Việc này ẩn ý là điềm tốt cho Thiền-Tịnh hợp lưu. Điều đặc biệt hơn là khi tôi lật đến trang cuối cùng, có một bài thơ của ngài Vân Môn viết tặng cư sĩ Tiêu Tuyết Thương:

Trong tâm luôn niệm Di-đà,

hoa sen bốn sắc nở ra thành bờ.

Đất lành bảy báu không nhơ,

thân này là cuối chẳng chờ tới lui.

Bạn hiền đồng chứng quả vui,

dự vào Phật, Thánh cùng xuôi theo dòng.

Ông nên tỉnh giấc, tỏ lòng,

bước lên bờ giác, ngồi trong thuyền từ.

———

[29] Vân môn sơn 雲門山: tên núi ở phía Đông bắc huyện Khúc Giang, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Do ngài Vân Môn Văn Yển, Tổ khai sáng tông Vân môn trụ ở đây, gọi Vân môn sơn tức chỉ tông Vân môn.

[30] Ngũ gia 五家: chỉ cho năm phái Thiền tông phương Nam (Trung Quốc), tông Qui ngưỡng, Lâm tế, Tào động, Vân môn và Pháp nhãn.

Khi đọc xong, tôi không nhịn được cười, một tập Vân môn sơn chí, từ đầu đến cuối đều đậm sắc màu Tịnh độ, một vị Thiền sư danh tiếng chấn động khắp cả trong và ngoài nước, cuối cùng công khai niệm Phật, tuyên dương Tịnh độ. Điều này e rằng không phải việc ngài ấp ủ, mà là việc cương quyết phải làm. Từ đó càng thấy rõ lòng chân thành vô ngã rỗng suốt của ngài, người bình thường không thể làm được. Bởi vì Tịnh độ là Tịnh độ, không chỉ riêng gì bà già được lợi ích, mà ngay cả Thiền sư nổi tiếng một thời cũng coi trọng. Ngài dám làm như vậy, là có lý do của ngài. Giả sử như rơi vào đời tượng pháp, tông phong không ai kế thừa, không ai đoái hoài tới, thử hỏi lí do đó vì sao? Xin các vị minh đạt nhiệt tình suy xét!

Đại sư Liên Trì viết Di-đà kinh sớ sao, lời mở đầu là hai đoạn văn, nêu tự tánh Di-đà và kinh Di-đà, lời văn rằng: “Sáng tỏ thấu suốt, vắng lặng thường hằng, chẳng dơ chẳng sạch, không quay lưng không hướng đến, chân thể thật cao cả, không dễ tư duy được, chỉ đó mới là tự tánh ư?[31]... Vẩn đục mà trong sạch, quay lại mà hướng tới, vượt ra ba nhưng chỉ ở một niệm, vài lời ngang bằng với chư Thánh, diệu dụng lắm thay! Thật không thể nghĩ bàn thấu được, điều này chỉ có Phật nói trong kinh Di-đà ư?[32]

Đây là lấy tự tánh làm thể, niệm Phật làm dụng, chỉ bày rõ ràng. Tác dụng của niệm Phật, có khả năng khiến cho người vẩn đục trở thành thanh tịnh, người bỏ đạo hướng về với đạo. Lại nói tiếp: “Niệm không chơn niệm, sanh nhập vô sanh, niệm Phật tức là niệm tâm, sanh đến nước kia mà không lìa cõi này, tâm Phật chúng sanh nhất thể, không nên vướng lại

———

[31] A-di-đà kinh sớ sao 1, X22n424, p604a12.

[32] ibid., p604c22.

hai bên, hay giữa dòng”.[33] Những lời nói này, rõ ràng đều mang ý nghĩa phát huy tự tánh Di-đà, duy tâm Tịnh độ, hoàn toàn đem Thiền nhập Tịnh, đem lý Thiền để giải thích pháp môn niệm Phật, chỉ có như vậy mới “gãi trúng chỗ ngứa”. Đây chứng cứ Thiền-Tịnh hợp lưu có hiệu lực nhất.

Tôi tu cả Thiền lẫn Tịnh, không phải muốn như hổ mọc thêm sừng nhưng vì sau khi nghiên cứu, tôi biết hai môn Thiền, Tịnh giống như hoa cúc mùa thu, hoa lan mùa xuân, cả hai đều tuyệt đẹp, cho nên lấy cả hai không bỏ, chỉ có việc là tu cả hai cho tốt mà thôi!

Có người hỏi:

Người tu Thiền cần không tướng, không tâm tuyệt đối, tu Tịnh phải có tướng có tâm tuyệt đối, như vậy thì phải dung hợp hai pháp này như thế nào?

Trả lời:

Niệm Phật đến khi nào nhất tâm bất loạn thì đó là thiền định; tham thiền đến khi nào thấu triệt thấy được tự tánh, thì đó là Tịnh độ. Như vậy là thông suốt được hai pháp này. Trong lúc ta niệm có sự quán chiếu, là trong cái có tướng lại không tướng, trong không tâm lại có tâm. Đây là lấy Tịnh dung hợp Thiền, vãng sanh Tịnh độ cực lạc. Trong quán chiếu, ta có niệm đó là trong cái không tướng lại có tướng, trong không tâm lại có tâm. Đây là lấy Thiền dung hợp Tịnh, vãng sanh về Tịnh độ tự tánh. Mình vừa niệm vừa quán chiếu, vừa quán chiếu vừa niệm. Như vậy vừa có tướng vừa không tướng, vừa có tâm, vừa không tâm. Đây là Thiền-Tịnh dung nhiếp nhau, sanh vào trong cõi tự tánh lại có Cực lạc Tịnh độ. Cực lạc Tịnh độ và tự tánh Tịnh độ đều ở trong một tâm, hiện tại bất

———

[33] ibid., p606b08.

khả đắc, không có một pháp sở hữu nào, tánh tướng đều không, cho nên nói Thiền-Tịnh đến đi đều là giả danh, hết thảy thành hý luận.

Hỏi: Bà già cũng sanh, cư sĩ cũng sanh vậy có gì là không giống nhau?

Trả lời: Bà già chỉ biết sanh về thế giới Cực lạc, còn tôi lại biết sâu sắc hơn là Cực lạc ở trong tự tánh, không có khứ lai sanh tử. Đây là điểm không giống nhau. Ngoài ra, tôi còn khuyến khích người khác niệm Phật. Kinh giáo và giới luật cũng khá quan trọng, không thể xem thường. Hành giả phải trọn đời giữ năm giới (người xuất gia tự có giới luật riêng), có thể tùy duyên tham cứu (giới luật) trong kinh, luận, như thế mới phù hợp với người Phật tử có hạnh chân chánh. Người xưa vì cầu sự giác ngộ mà phải lặn lội ngàn dặm tìm thầy, xả thân cầu pháp, nếu gặp danh sư, thường theo hầu đến hai ba mươi năm, còn chưa nghe được pháp yếu.

Ngày nay, từ trên văn tự, từ nơi tri thức, ngộ được chân lý, nên khởi tâm tôn trọng, sanh khởi tưởng khó gặp. Không những thế mà còn vì báo ân đức Phật phải thực hành tài thí và pháp thí, tế độ chúng sanh, độ người cũng chính là độ mình. Bồ-tát lợi tha mới có thể thành Phật, nếu không phát tâm đại bi, thì không thể thành đạo Vô thượng. Cho nên, người tu hành nếu không phát đại tâm, tuy có thể phá sạch Kiến-Tư hoặc (Kiến hoặc, Tư hoặc) trong ba cõi, chứng quả A-la-hán, rốt cuộc cũng bị quở trách là kẻ tiêu nha bại chủng, không thành pháp khí.[34]

Còn nếu như người có tư chất đần độn, ngoài phương pháp niệm Phật ra, họ không đủ tri thức để xem kinh, thực hành bố

———

[34] Pháp khí 法器: người kham hành Phật đạo.

V. Các Phương Pháp Trì Danh

thí, thì cũng không nên gắng gượng. Toàn nước Cực lạc không có pháp Tiểu thừa, một việc lợi tha, chỉ cần đợi đến tương lai.

V. CÁC PHƯƠNG PHÁP TRÌ DANH

Pháp Tịnh độ xưa nay có thể chia thành ba loại: Một là trì danh, hai là quán tưởng, ba là thật tướng. Ai thực hành theo ba pháp này đều có thể vãng sanh về Tịnh độ, nhưng pháp quán thì vi tế thâm huyền, trong kinh Quán vô lượng thọ có nói đến điều này rất rõ, tựa hồ chúng sanh thời mạt pháp khó thực hành. Pháp quán chiếu giác ngộ, không phải cảnh giới để cho hạng trung, hạ căn có thể thực hành, nên pháp phổ thông thịnh hành nhất chỉ có trì danh, tâm tưởng nhớ đến đức Phật, miệng niệm “Nam-mô A-di-đà Phật”, hoặc “A-di-đà Phật”, đó chính là trì danh. Nhưng trì danh có nhiều phương pháp khác nhau, sẽ được trình bày dưới đây, mỗi pháp đều có tác dụng đặc thù, đều có thể tùy cảnh tùy nghi sử dụng thay đổi:

1. Niệm lớn tiếng:

Niệm Phật lớn tiếng, là để đối trị hôn trầm, tinh thần sảng khoái, loại trừ tạp niệm, tiếng niệm vang xa, làm cho người nghe sanh khởi chánh niệm, nhưng nếu chúng ta niệm lâu thì dễ làm cho khô cổ, tắt tiếng, tổn thương khí lực. Do vậy, không nên niệm nhiều.

2. Niệm thầm:

Chỉ nhiếp môi, không nghe tiếng, nhưng trong âm niệm, từng chữ từng chữ nghe rõ ràng, như vậy mới sanh lực dụng. Phương pháp này có thể giúp chúng ta định tâm dưỡng thần, và niệm thầm thích nghi những nơi công cộng, công sở không tiện niệm ra tiếng.

3. Niệm kim cang:

Tiếng niệm của pháp này là nằm giữa pháp niệm lớn tiếng và niệm thầm, nhưng từng câu, từng chữ tai nghe rõ ràng, không chạy mất, tự nhiên tâm định.

4. Niệm truy đảnh:

Từng câu từng chữ niệm rất nhanh, một tiếng niệm cứ tiếp nhau, không cho có khoảng hở, do vậy mà tạp niệm không có cơ hội xen vào, chỉ có điều là chúng ta niệm lâu, hơi làm tổn thương khí lực.

5. Niệm giác chiếu:

Nhất niệm, niệm trở lại chính mình, hướng đến tự tánh, có cảm giác như là tâm thần rỗng suốt siêu bạc, có khả năng phát sanh trí tuệ. Trong các phương pháp niệm Phật, chỉ có pháp này là gần giống với Thiền nhất, cảnh giới này không phải bực trung, hạ căn có thể làm được.

6. Niệm quán tưởng:

Một mặt niệm, một mặt quán tưởng tướng tốt của Phật, cõi Phật trang nghiêm, khiến cho người niệm giữ lại ấn tượng sâu sắc, lâu dần thành thục, đến khi mạng chung, thật tướng của đức Phật A-di-đà, cảnh Cực lạc thù thắng, tự nhiên hiện ra trước. Thân phàm phu này dù chưa thấy qua nhưng vẫn có thể tưởng tượng cảnh giới u vi, thâm huyền đó.

7. Niệm lễ bái:

Một mặt lễ bái, một mặt niệm, hoặc là một bái một niệm, hoặc là một bái vài niệm đều được. Thân lạy Phật, miệng niệm Phật, ý nghĩ nhớ Phật, đây là ba nghiệp tập trung, sáu căn đều nhiếp, cho nên hiệu lực rất lớn. Chỉ có điều chúng ta lạy nhiều thì sẽ làm thân thể mệt mỏi, cho nên không thể hành trì lâu.

8. Niệm nhớ số:

Miệng niệm, tay lần chuỗi hạt để nhớ số niệm. Phương pháp này thuận tiện cho việc định khóa niệm Phật. Vả lại, cần phải có xâu chuỗi trong tay, mới dễ dẫn tâm niệm Phật.

9. Niệm nhớ mười niệm:

Một hơi niệm mười tiếng rồi lần một hạt chuỗi. Đây chính là một bên niệm Phật một bên nhớ mười tiếng. Chúng ta dốc hết tâm lực thì không sanh vọng tưởng.

Trì danh có rất nhiều ý nghĩa, trong đó điều quan trọng nhất là phải khế hợp với tâm nguyện của Phật và đối trị tạp niệm. Từ vô thỉ đến nay, tất cả chúng sanh đều chưa từng lìa niệm, nên cái tâm chân thật sáng suốt vi diệu do tập quán thành tự nhiên, trở thành trạng thái niệm niệm sanh diệt, không dừng lại ở cảnh cố định nào. Đó chính là nguồn gốc sanh tử. Một khi rễ đã bám sâu, thì rất khó trở lại như ban đầu. Vì thế mà lúc niệm Phật, hiện tượng tâm cảnh nhiễm tịnh thay đổi nhau, muốn loại niệm ô nhiễm đó không phải là việc dễ. Nếu muốn đối trị tâm này, thì phải áp dụng hai phương tiện:

Một là tâm niệm tai nghe, hai là phải lắng nghe từng chữ rõ ràng không bị lộn xộn, thì tự nhiên tâm được định.

Cả hai cách này nên dùng chuỗi hạt để nhớ số niệm. Nếu một niệm rõ ràng, tâm không tán loạn thì lần một hạt. Bằng không thì dù niệm nhiều hay ít, lần qua một chuỗi cũng không tính, mà phải niệm tính lại từ đầu. Kệ của người xưa dạy rằng:

“Niệm Phật chớ tham niệm nhiều, niệm một trăm phải tâm không loạn, nếu niệm đến thứ chín mươi chín mà còn sai, thì số hạt niệm được cũng không tính”.[35]

———

[35] Niệm Phật cảnh sách 2, X62n1181, p329c16…

Nếu niệm Phật tinh nghiêm như vậy, nhất định phải có kí hiệu đặc biệt, như niệm một hơi mười tiếng (danh hiệu Phật) lần một hạt, hoặc niệm 1 hơi chín tiếng, rồi niệm thêm 1 tiếng nữa là ngắt (thành mười tiếng); hoặc niệm 1 hơi năm tiếng, 1 hơi năm tiếng là ngắt. Tất cả đều là tiếng thứ 10 xong lần một hạt. Như vậy, niệm Phật cốt yếu là phải nhớ số niệm, dùng hết tâm lực, không để khởi tạp niệm. Đây là phương pháp niệm “Nhớ mười niệm” (xem thêm ở trước).

Những phương pháp ở trên đều có thể chọn lựa áp dụng, chẳng qua có phương pháp dài, có phương pháp ngắn. Hành giả phải khéo vận dụng, hoặc tùy nghi mà thay đổi, không nên cố chấp một pháp, đến nỗi phải gây ra bệnh tật, có hại đến thân tâm. Ngoài ra, cần phải biết rằng niệm Phật và tu Thiền khác nhau rất xa. Tu Thiền không được có tâm có cảnh, có năng có sở, nếu có thành ra thuốc độc. Còn tu Tịnh thì không được không tâm không cảnh, không năng không sở. Nếu không thì thành ra thuốc độc, ngược lại với Thiền. Cho nên, khi niệm Phật, cần phải tâm cảnh tương đối, ta là năng niệm, Phật là sở niệm, phải tuyệt đối rõ ràng, một mảy may cũng không được lờ mờ, trong tâm lúc nào cũng nhàm chán cõi này là dơ uế đau khổ, ham thích cõi Cực lạc, trút hết mọi thứ chấp ngã, chấp pháp. Vả lại, nếu chúng ta càng khẩn thiết, càng có tâm thì càng vi diệu. Trong sáu thời, cần phải đem cái tâm ham thích, nhàm chán, chọn lựa, khước từ để phát huy nó đến chỗ cao độ, thì hiệu lực càng lớn mạnh. Nếu không làm được như vậy, thì chẳng qua là nhiều kiếp bị mê hoặc nhiễm ô, rồi bị nghiệp lực ở cõi này dắt dẫn trói buộc, hoàn cảnh cám dỗ. Khi ấy lại xảy ra giao chiến giữa Phật lực và ma lực, lúc đó nhất niệm nếu không nghiêng về Phật, sức mạnh tuyệt đối, thì kết quả sẽ bị ma dắt, cuối cùng vẫn ở trong vòng sanh tử khổ não, không được giải thoát. Phật lực

khi đó không đủ mạnh là do tâm niệm không khẩn thiết, phối hợp tâm ta và Phật không cao, cho nên bị rơi rớt. Người niệm Phật cần phải khẳng định một câu niệm Phật cho đến chết cũng không buông bỏ, lâu dần thành thói quen, đến khi lâm chung mới có vốn liếng đem đi. Thậm chí trong giấc ngủ chiêm bao thấy tượng Phật, hoặc bị ác mộng, như bị thú dữ rượt, người hung ác đánh giết, nhưng nhờ niệm Phật liền tỉnh giấc. Từ đó cho ta thấy được, nhờ sức niệm Phật đã ăn sâu vào trong tiềm thức, một mai không may bốn đại tan rã, vạn niệm loạn xạ kích nhau, khi ấy niệm Phật mới mạnh mẽ, lật đổ tất cả, hiên ngang một mình dõng tiến, hoàn thành chánh niệm khi lâm chung.

Có người hỏi rằng:

Hành giả muốn thành Phật phải phá ngã chấp và pháp chấp. Ngược lại, pháp môn Tịnh độ dạy người chấp ngã chấp pháp há chẳng phải trái với đạo ư?

Trả lời:

Mục đích của người tu pháp môn Tịnh độ, là để vãng sanh, chứ không phải để thành Phật. Muốn vãng sanh về cõi Phật cần phải tu đạt đến mức niệm Phật mãnh liệt mới được thấy Phật, đến khi thân này chết được vãng sanh, mới gọi là đạt đến mục đích. Cho đến trải qua Tam hiền, Thập thánh, cắt đứt lậu hoặc chứng được chân như, đó là việc vãng sanh trở về sau. Còn trước khi vãng sanh, hành giả cần phải tu các pháp thiện, phát khởi đủ các nguyện hạnh, làm nhiều việc thiện lợi. Dấu hiệu đó càng tăng lên thêm (nếu một niệm phá được vạn niệm, một hạnh thâu tóm vạn hạnh, thì sự u ám giảm thiểu). Sau khi đến nước Cực lạc, trước hết là quán ngã không và pháp không, đoạn trừ phân biệt ngã chấp và pháp chấp, sau đó mới đăng địa, phá một phần vô minh, chứng một

VI. Phát Nguyện Vãng Sanh

phần ba đức,[36] phá sạch Câu sanh chấp ngã, chấp pháp, thì lúc đó mới có thể thành Phật, và khi ấy dấu hiệu (phiền não) giảm xuống. Cho nên lúc đó không ngại sanh tâm, sanh pháp, càng sanh càng ẩn kín, càng ẩn kín càng quyết định, tương lai có bảo chứng thành Phật, còn sợ gì chấp. Điều này trước đây mong muốn được dắt dẫn, để sau nhập vào trí Phật.

VI. PHÁT NGUYỆN VÃNG SANH

Việc phát nguyện là bất khả tư nghị. Nguyện là từ trong tâm phát ra, là biểu hiện từ một ý chí phát động, nên năng lực bất khả tư nghị. Người tu hành, cần thiết nhất là phải phát nguyện. Nguyện tức là mục tiêu tự động quyết định để thi hành. Có mục tiêu mới có năng lực hạ thủ. Nếu Bồ-tát không phát nguyện, thì không thể thành Phật. Đức Phật Di-đà có phát 48 lời nguyện. Phật Dược Sư có 12 lời nguyện. Ngài Phổ Hiền 10 lời nguyện, đã nêu phần trước. Chúng ta khi còn cách xa với việc độ sanh, thì việc gần và gấp trước mắt là tu pháp vãng sanh Tịnh độ. Tu pháp vãng sanh thì cần phát nguyện vãng sanh mới có thể thành công. Đối với hiệu lực phát nguyện vãng sanh trong kinh Hoa nghiêm[37] từng nói: “Người này khi sắp lâm chung, trong sát-na cuối cùng tất cả các căn đều bị tan rã, tất cả thân thuộc thảy đều xa lìa, tất cả oai thế đều bị mất sạch… chỉ có nguyện vương này không thể xa lìa, bất cứ lúc nào nó cũng dẫn đường đi trước, trong một sát-na liền được vãng sanh về thế giới Cực lạc”. Phát nguyện có hiệu lực như thế, nên kinh A-di-đà[38] cũng khuyến khích ba lời phát nguyện. Thứ nhất: “Này Xá-lợi-phất! chúng sanh nào nghe rồi, hãy nên phát nguyện, nguyện vãng sanh vào nước

———

[36] Ba đức: xem cht. 3, tr. 115.

[37] Kinh Hoa nghiêm 40, T10n293, p846c08.

[38] Kinh A-di-đà 1, T12n366, p347b07.

ấy. Vì sao vậy? Vì được sống chung với các bậc thiện nhân cao đức”. Đoạn này nói người ở cõi Cực lạc đều là bậc thượng thiện, nên phát nguyện vãng sanh để cùng với họ câu hội một chỗ. Thứ hai: “Này Xá-lợi-phất! Ta thấy việc lợi ích đó, cho nên mới nói lời này. Nếu có chúng sanh đang nghe Ta nói, thì nên phát nguyện sanh về nước Cực lạc”. Đoạn này nói: Người niệm Phật nếu nhất tâm bất loạn, khi lâm chung, nhất định có Phật đến đón tiếp, nên chúng ta phải phát nguyện vãng sanh. Thứ ba: “Này Xá-lợi-phất! Nếu có người phát nguyện, đang phát nguyện và sẽ phát nguyện muốn sanh về cõi Phật A-di-đà, những người này đều đạt được quả vị Chánh đẳng chánh giác không thoái chuyển, và đã có mặt ở cõi ấy rồi, không kể đến việc người ấy đã sanh, hoặc đang sanh, hoặc sẽ sanh. Thế nên, này Xá-lợi-phất! Các thiện nam, tín nữ này, nếu ai có lòng tin, hãy nên phát nguyện sanh về cõi ấy”. Đoạn này nói: Đời này nếu phát nguyện, thì ngay trong đời này được vãng sanh, đâu phải đợi đến tương lai, nên phải phát nguyện.

Trên đây nêu ra ba đoạn để cho chúng ta thấy phát nguyện là việc rất quan trọng, nếu không nguyện thì không đạt được gì. Văn nguyện của người xưa rất nhiều, đại để mỗi người có chí nguyện của mỗi người, nên cũng có nguyện văn của mỗi người, nhưng tất cả không ngoài ý biểu thị vãng sanh. Ở đây chỉ tóm lược nêu ra vài bài để làm thí dụ. Khi chúng ta phát nguyện, có thể mượn toàn bộ nội dung văn ấy, hoặc bớt đi đôi chút, hoặc soạn văn nguyện riêng cho mình đều được, nhưng cần phải rõ ràng, khẩn thiết, và lời nguyện phải biểu thị ý nghĩa khi sắp lâm chung, liền vãng sanh về cõi Cực lạc. Cho đến nghi thức phát nguyện cũng không có câu chấp gì, có thể đến chùa, quỳ gối trước tượng Phật, đem văn phát nguyện đọc một lần, rồi bái lạy Phật, như thế là được. Hoặc ở

trong nhà có lập Phật đường, trước tượng Phật thực hành theo nghi thức đó cũng được. Nếu không được như vậy, thì chúng ta dùng chỉ hồng thêu: “Nam-mô Thập phương tam thế Phật, Bồ-tát”, treo lên trên vách, thắp lên một nén nhang, lạy ba lạy, rồi mới phát nguyện. Bất luận là đối trước tượng Phật bằng xi-măng, tượng giấy, tượng thêu, chúng ta cứ tưởng là đang đối diện với Phật, Phật đang sống, mới có hiệu quả. Đây là mượn Phật để chúng ta gieo trồng đại nguyện vào trong tâm hồn. Bên ngoài là tượng Phật, danh tự Phật, nhưng đó chẳng qua là duyên khởi, là điểm khởi đầu, để chứng minh, kỳ thật khi chúng ta phát nguyện, mười phương chư Phật Chánh biến tri đều biết việc đó, có thể chứng minh, tùy hỷ, nhiếp thọ, gia hộ. Đức Phật A-di-đà là nguyện chủ, đương nhiên Ngài chứng minh, làm chủ việc này. Trước khi đọc văn nguyện, cần niệm danh hiệu Phật, niệm xong có thể đọc thầm thêm: “Hôm nay là ngày... tháng... năm..., chúng sanh... nay tại địa phương... phát nguyện nguyện sanh về thế giới Cực lạc của đức Phật A-di-đà, khẩn cầu chư Phật Bồ-tát, thùy từ gia hộ, đức Phật A-di-đà và Bồ-tát Quán Thế Âm, Bồ-tát Đại Thế Chí, từ bi nhiếp thọ, khiến cho tâm con không còn thoái chuyển, nguyện không bao giờ quên”. Tiếp theo chúng ta có thể đọc niệm nguyện văn. Sau khi niệm nguyện văn xong, lại niệm: “Con nay phát nguyện nguyện sanh về thế giới Cực lạc của đức Phật A-di-đà đã xong”. Lại niệm tiếp danh hiệu Phật, sau đó phát nguyện. Nếu làm như vậy thì sau khi xả thân này, nhất định được vãng sanh. Dưới đây là những bài văn phát nguyện, mọi người có thể tham khảo.

1. Văn phát nguyện của đại sư Liên Trì:[39]

———

[39] Ma-ha A-di-đà kinh trung luận 1, X22n401, p156c16; Tây phương nguyện văn 1, X61n1160, p514a10…

Đảnh lễ đức Đạo sư tiếp dẫn chúng sanh ở nước An lạc phương Tây, con nay phát nguyện nguyện vãng sanh, cúi xin từ bi thương nhiếp thọ. Nay đệ tử (tên…) khắp vì bốn ơn, ba cõi pháp giới chúng sanh, nguyện cầu đạo Vô thượng Bồ-đề nhất thừa của chư Phật, chuyên tâm trì niệm hồng danh muôn đức của Phật A-di-đà, hẹn sanh Tịnh độ. Bởi do đệ tử nghiệp nặng, phước mỏng, chướng (phiền não) sâu tuệ cạn, tâm dễ đắm nhiễm, đức thanh tịnh khó thành. Nay đối trước đức Phật, năm vóc chí thành, nhất tâm dâng trọn, đầu thành sám hối.

Con và chúng sanh, nhiều kiếp đến nay, tịnh tâm vốn mê, bởi tham sân si, nhiễm ô ba nghiệp, vô lượng vô biên. Bao nhiêu tội cấu, vô lượng vô biên, bao nhiêu oan nghiệp, nguyện đều tiêu diệt. Kể từ hôm nay, lập thệ nguyện sâu, xa lìa pháp ác, thệ không dám làm, siêng tu chánh đạo, thệ không biếng nhác, thệ thành Chánh giác, thệ độ chúng sanh.

Đức Phật A-di-đà, với nguyện lực từ bi, chứng biết tâm con, thương xót đến con, gia hộ cho con, nguyện trong khi thiền quán và ngay cả trong giấc mộng, được thấy thân sắc vàng của đức Phật A-di-đà; được đến cõi trang nghiêm quý báu của đức Phật A-di-đà, và mong được đức Phật A-di-đà rưới nước cam lồ lên đảnh. Ánh sáng chiếu vào thân con, tay sờ đầu con, y trùm thân con, khiến con trừ sạch mọi phiền não kiếp trước, tăng trưởng thiện căn, trừ hết phiền não, phá sạch vô minh, diệu tâm viên giác, bất chợt khai ngộ, chơn cảnh sáng chiếu, luôn được hiện tiền. Trước khi lâm chung, biết giờ chết đến, thân không còn bệnh khổ ách nạn, tâm hết tham luyến mê hoặc, các căn thảnh thơi, chánh niệm rõ ràng. Xả báo an tường, như vào thiền định, Phật A-di-đà, cùng Quán Âm, Thế Chí, và chúng Thánh hiền, phóng quang tiếp dẫn, duỗi tay tiếp đón. Lầu các, tràng phan, hương lạ, nhạc trời, Thánh cảnh Tây phương rõ ràng trước mắt, khiến các

chúng sanh, kẻ thấy người nghe, hoan hỷ cảm thán, phát tâm Bồ-đề chính ngay khi ấy. Con nương vào tòa kim cang, đi theo sau Phật, chỉ trong chớp nhoáng, một khảy móng tay, sanh về Cực lạc. Trong ao bảy báu, hoa sen thù thắng, vừa nở thấy Phật, và các Bồ-tát, nghe được pháp âm vi diệu tuyệt vời, được Vô sanh nhẫn; chỉ trong chốc lát, theo hầu chư Phật, mong được thọ ký. Được thọ ký rồi, ba thân bốn trí, năm nhãn sáu thông, vô lượng trăm ngàn môn Đà-la-ni, tất cả công đức đều được thành tựu. Nhiên hậu không trái với An dưỡng, rồi trở lại Ta-bà, phân thân vô số, khắp cả mười phương, năng lực tự tại, bất khả tư nghị, đủ mọi phương tiện, độ thoát chúng sanh đều khiến lìa nhiễm, lại được tinh tấn, cùng sanh Tây phương, nhập địa bất thoái.

Như đại nguyện này, thế giới không tận, nguyện con không tận. Nay nguyện lễ Phật, phát nguyện tu trì công đức, hồi hướng cho hữu tình, báo hết bốn ân, giúp khắp ba cõi, pháp giới chúng sanh đồng viên Chủng trí (Nhất thiết chủng trí).

2. Văn phát nguyện của Từ Vân Sám Chủ:[40]

Nhất tâm quy kính đức Phật A-di-đà ở thế giới Cực lạc, nguyện lấy tịnh quang, chiếu soi thân con; lấy thệ nguyện từ bi mà nhiếp thọ đến con. Nay con chánh niệm, xưng danh Như lai, vì đạo Bồ-đề, cầu sanh Tịnh độ. Phật xưa có nguyện thệ: “Nếu có chúng sanh muốn sanh nước Ta, thì chí tâm tín nguyện, cho đến mười niệm. Nếu chẳng đặng sanh, thì Ta không thành Chánh giác.”

Do nhân duyên niệm danh hiệu Phật, được vào trong biển Đại thệ Như lai. Nhờ từ lực Phật, các tội tiêu diệt, căn lành

———

[40] Tịnh độ chỉ qui tập 1, X61n1154, p384c24; Tịnh độ chứng tâm tập 3, X62n1196, p574c03…

tăng trưởng. Khi sắp lâm chung, tự biết giờ chết; thân không bệnh khổ, tâm không tham luyến, ý không điên đảo, như vào thiền định. Phật và Thánh chúng, tay nâng đài vàng cùng đến tiếp dẫn. Trong khoảng sát-na, sanh về Cực lạc. Hoa nở thấy Phật, liền nghe Phật thừa, bừng sáng Phật tuệ, độ hết chúng sanh, mãn nguyện Bồ-đề. Tất cả chư Phật và Đại Bồ-tát trong mười phương ba đời, Đại trí Bát-nhã đi qua bờ kia, (Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật-đa).

3. Kệ phát nguyện của Bồ-tát Đại Từ:[41]

Mười phương Phật ba đời,

A-di-đà bậc nhất,

chín phẩm độ chúng sanh,

oai đức vô cùng cực.

Nay con đại quy y,

sám hối ba nghiệp tội;

phàm có các phước lành,

đều chí tâm hồi hướng,

nguyện cùng người niệm Phật,

cảm ứng tùy thời hiện,

lâm chung về Tây phương,

rõ ràng ngay trước mắt,

thấy nghe đều tinh tấn,

cùng sanh về Cực lạc.

Thấy Phật rõ sanh tử,

như Phật độ tất cả,

đoạn vô biên phiền não,

tu vô lượng pháp môn,

thệ nguyện độ chúng sanh,

cùng nguyện thành Phật đạo.

———

[41] Tam thời phồn niệm Phật sự 1, X74n1464, p59c07.

VII. Lâm Chung Chánh Niệm

Hư không dẫu có tận,

nhưng nguyện con không cùng.

4. Văn phát nguyện hồi hướng:[42]

(Sau mỗi lời phát nguyện đều đọc bài hồi hướng này)

Nguyện đem công đức này, trang nghiêm Tịnh độ Phật, trên đền bốn ơn nặng, dưới cứu khổ ba đường (địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh). Nếu có ai thấy nghe, đều phát tâm Bồ-đề, khi hết báo thân này, cùng sanh nước Cực lạc.

5. Văn phát nguyện hồi hướng đơn giản:

(Sau mỗi lời phát nguyện đều đọc bài hồi hướng này)

Chỉ đem công đức này, cúng dường Phật Di-đà. Con nguyện khi lâm chung, liền sanh nước Cực lạc.

6. Văn phát nguyện đơn giản:

Nam-mô A-di-đà Phật, nay con xin phát nguyện, nguyện sau khi con chết, liền sanh vào thế giới Cực lạc ở Tây phương. Chính ngay khi ấy, cầu Phật đến tiếp con.

VII. LÂM CHUNG CHÁNH NIỆM

Người niệm Phật, khi sắp lâm chung cần phải có chánh niệm. Một niệm cuối cùng khi sắp lâm chung, năng lực đó nhất định tái sanh qua đời sau. Người đời khoảnh khắc lâm chung, không lìa sáu đường. Người niệm Phật nhất tâm niệm Phật, đã có Phật lực tiếp dẫn, nhất định đi vào Phật đạo. Người niệm Phật công phu thuần thục, khi lâm chung là luôn khởi ý niệm Phật; chỉ sợ người công phu chưa đạt đến mức thuần thục, khi lâm chung bị ý niệm thế gian ràng buộc, bị vợ con, nhà cửa, ái tình dắt dẫn, lúc đó khó tránh khỏi bị nhiễm niệm

———

[42] Long thư tăng quảng tịnh độ văn 12, T47n1974, p288a15.

VIII. Thiên Tùy Bút Sau Cùng

che lấp, chưa kịp sám hối, liền theo nghiệp thọ báo, không tránh khỏi rơi vào sáu đường. Cho nên, khi bệnh ách thần hôn, nhu cầu cần thiết nhất là phải có người xung quanh hộ niệm. Người hộ niệm nên vì người bệnh, đốt hương đứng trước tượng Phật, gõ vào pháp khí, giúp người niệm Phật, buông bỏ tất cả ý niệm thế gian, chỉ niệm một câu Phật, tự nhiên có thể vãng sanh. Điều cần thiết nên dặn dò quyến thuộc chớ khóc lóc, làm cho người bệnh loạn tâm. Trong số người hộ niệm, nếu như có nhiều người, thì nên phân công luân lưu trực niệm, khiến cho tiếng niệm Phật không bị gián đoạn, niệm cho đến khi người bệnh dứt hơi thở, thân lạnh mới thôi. Điều này cư sĩ có thể thành lập hội hộ niệm, lập thành hội có quy củ càng tốt. Phàm bất cứ người nào trong hội, hễ có bệnh tật, mọi người đều nên đến nhà người ấy trợ niệm. Từ khi người bệnh trút hơi thở cuối cùng, ít nhất là tám tiếng, chúng ta mới làm công việc như tắm rửa thân thể, thay áo quần, di động tay chân, hay khóc lóc... Bởi vì, khi sáu thức xả, tướng chết hiện ra, nhưng thức A-lại-da là thức đến trước mà đi sau, nên nó chưa rời thân xác, còn có cảm giác, khi nghe tiếng khóc, hoặc bị lay động, thì sanh phiền não, do vậy mà phải đọa vào đường ác. Việc này muốn biết rõ, có thể xem trong “Sức chung tân lương”.[43]

VIII. THIÊN TÙY BÚT SAU CÙNG

Các cõi Phật trong mười phương đều là Tịnh độ, trong kinh Vô lượng thọ ghi, đức Phật Thế Tự Tại Vương vì Tỳ-kheo Pháp Tạng hiện ra hai trăm mười ức quốc độ trang nghiêm thanh tịnh của chư Phật, đều là Tịnh độ. Trong kinh Quán Vô lượng thọ, đức Phật Thích-ca Mâu-ni, vì Vi-đề-hy mà hiển

———

[43] Sức chung tân lương 飭終津梁 (Bến bờ, hành trang lúc lâm chung), do cư sĩ Lí Viên Tịnh biên soạn, pháp sư Ấn Quang giám định.

hiện ra mười quốc độ thanh tịnh vi diệu của chư Phật, cũng là Tịnh độ. Trên thực tế, thì các cõi Phật trong mười phương đều có thể gọi là Tịnh độ, nhưng Tịnh độ mà nhà Phật thường gọi là chỉ cho nước Cực lạc của đức Phật A-di-đà, đó là nói theo tập quán thông thường. Các cõi Phật trong mười phương, số đó vô lượng, hễ có quốc độ thì có người, và có pháp thì có nhân quả, đó là tự nhiên. Như người ở cõi Ta-bà thì có thể sanh về Cực lạc, và hành giả tu nhân niệm Phật, thì quả sẽ được vãng sanh về nước Phật. Mình tu theo điều kiện nào thì vãng sanh theo điều kiện đó.

Cho nên, các cõi Phật trong mười phương đều có thể tùy ý vãng sanh, không chỉ riêng nước Cực lạc. Nhưng đức Phật Thích-ca và chư Phật đều tán thán, mô tả nước Cực lạc, có hai nguyên nhân, thứ nhất là đức Phật A-di-đà từng phát nguyện: Hễ ai niệm mười niệm mà tâm không tán loạn đều được tiếp dẫn. Bởi điều kiện này dễ dàng hơn với các cõi Phật khác, muôn người tu muôn người thành; thứ hai là chỉ bày ra một quốc độ duy nhất như thế để khiến tâm hành giả được chuyên nhất, dễ buộc niệm. Trong kinh Phật thuyết quán đỉnh nói:

“Bồ-tát Phổ Quảng bạch Phật: Bạch đức Thế Tôn! Tịnh độ mười phương đều có thể tùy ý vãng sanh, thì cớ gì trong kinh chỉ tán thán cõi Phật A-di-đà? Đức Phật dạy: Này Phổ Quảng! Ông không hiểu ý Ta, người trong thế giới Ta-bà nhiều tham lam vẫn đục, người tin rất ít, tâm hay tán loạn, không có chí hướng, do vậy chỉ khiến họ hướng đến một chỗ, cho dễ thành tựu, nên Ta mới tán thán nghiêng về một cõi Phật”.[44]

———

[44] Đoạn này có thể tác giả trích lược, nên không sát nghĩa văn kinh. Phật thuyết Quán đỉnh kinh 11, T21n1331, p529c05 ghi: “Đại Bồ-tát Phổ

Cả hai điểm vừa nêu là lý do quan trọng nhất để chứng minh sự vãng sanh về nước Cực lạc.

Người lợi căn vãng sanh lại trọng lý khinh sự. Người độn căn vãng sanh lại trọng sự khinh lý. Kỳ thật cả hai đều là biên kiến, đều không hợp với trung đạo. Người lợi căn không làm Phật sự, nhưng không phải họ không làm được. Còn người độn căn không thể xem kinh luận, họ không thể xem, chứ không phải họ không làm được, do vậy càng nên tha thứ hơn. Nếu như đem khinh trọng ra cân, thì người chấp lý phế sự tệ hại hơn người chấp sự phế lý. Ví như A và B đều bị bệnh, vì bệnh cho nên anh A cố sức ra công nghiên cứu y học, nhưng ngặt nỗi không chịu uống thuốc. Còn anh B không biết y học, nhưng lại chịu uống thuốc theo toa của người làm ra thuốc, kết quả anh A chết, còn anh B lại lành bệnh. Lại có hai người nữ A, B đều muốn sanh con. Chị A vào đại học khoa sản, nghiên cứu rất kỹ về phương pháp sinh sản, nhưng không chịu lấy chồng, còn chị B xuất giá, mà lại không am hiểu gì về sinh lý, rốt cuộc B đã làm đến bà nội, con cháu đầy nhà, mà chị A vẫn là bà lỡ thì. Đó là cái tệ hại có lý mà không sự, đến nỗi phải như vậy. Bài sớ trong kinh Di-đà của đại sư Liên Trì có nói:

“Chấp sự mê lý là thuộc loại trẻ con đọc sách Thánh xưa; Chấp lý mê sự, chẳng khác nào như kẻ sĩ nghèo mong được tờ chứng khoán của nhà giàu. Nhưng nếu chấp sự mà niệm liên tục, thì không luống công nhập vào phẩm vị; chấp lý mà

———

Quảng lại bạch Phật, quốc độ Tịnh diệu của Phật Thế Tôn trong mười phương có sai khác không? Phật bảo Bồ-tát Phổ Quảng, không có sai khác. Phổ Quảng lại thưa Phật: Thưa Thế Tôn! Vì sao trong kinh tán thán cõi Phật A-di-đà có những cây bảy báu, cung điện, lầu các. Những ai nguyện sanh đến đều tùy tâm niệm mong muốn của người đó mà đến? Đức Phật bảo Đại Bồ-tát Phổ Quảng: Ông không hiểu ý Ta….”

tâm chẳng hiểu gì, thì ngược lại phải chịu cái họa rơi vào cái trống rỗng”.

Đó là nói một cách rốt ráo nhất. Thiền tông lấy việc thấy tánh để thành Phật, điều này không sai, nhưng đó chỉ là danh tự tức Phật, chứ không phải cứu cánh tức Phật; đó là Niết-bàn trong nhân, không phải Niết-bàn trên quả, nhân bao trùm cả biển quả,[45] sơ tâm liền được Bồ-đề, dựa vào nhân để tính quả, đó chính là thành Phật. Nếu như thấy tánh mà thành Phật thì 27 vị tổ ở Ấn Độ,[46] 6 vị ở Đông độ,[47] cho đến các sư Thiền tông, đương nhiên đều đã thấy tánh, nhưng lại không nghe có Phật hiệu gì. Từ đức Phật Thích-ca trở về sau, cho đến kiếp giảm[48] của tiểu kiếp thứ mười, khi tuổi thọ con người tám vạn tuổi, lúc đó có đức Phật Di-lặc xuất thế, trong khoảng thời gian đó giả sử người thấy tánh nhiều như gai, nhưng rốt cuộc không có một người có thể chứng Vô thượng chánh giác.

Cho nên thấy tánh cứ thấy tánh nếu như chưa trải qua 51 vị, chưa trải qua ba đại a-tăng-kỳ kiếp, chưa tu Lục độ vạn hạnh, thì nhất định không thể thành Phật. Đây là nói đến người có lý mà không sự, thì tuyệt đối không thể thành Phật. Long nữ trong kinh Pháp hoa, người đồ tể trong kinh Niết-bàn, họ đều khổ luyện hành trì qua ba kỳ, trăm kiếp tu nhân, một lần thị hiện thân nữ, một lần thị hiện làm kẻ đồ tể, đó chỉ là một lần biểu thị, một lần tác dụng. Cũng như đức Thích Tôn đã từng biểu thị đêm thấy sao Mai mọc liền đốn ngộ thành Phật.

Mới chợt xem qua việc này không dính dáng gì với sự, nhưng điều này trong kinh Đại phương tiện báo ân từng nói:

———

[45] Biển quả: xem cht. 25, tr. 31.

[46] 27 vị Tổ Ấn Độ: là từ ngài Ma-ha Ca-diếp đến ngài Ba-nhã-đa-la.

[47] 6 vị ở Đông độ: là Sơ tổ Bồ-đề Đạt-ma đến ngài Lục tổ Huệ Năng.

[48] Kiếp giảm: xem cht. 4, tr. 277, 348.

Thuở xưa, từng làm việc khó làm, nhẫn những việc khó nhẫn. Trong kinh Đại bát niết-bàn lại nói đến sự thật là xả thân bằng nữa câu kệ.[49] Còn kinh Kim cang, nói đến việc vua Ca-lợi cắt xẻo thân thể và 500 kiếp làm tiên nhân nhẫn nhục,[50] cúng dường hầu cận tám trăm bốn ngàn vạn ức na-do-tha chư Phật đời quá khứ trước đức Phật Nhiên Đăng. Những điều này rất khó nói, lẽ nào đó không phải là sự ? Nếu như ban đầu không có tu hành, thì sao có sự đốn ngộ của ngày hôm nay. Từ đó có thể thấy Long nữ, người đồ tể đã từng làm Phật sự từ vô số kiếp trước, cho đến đời này mới hiện tướng đốn ngộ.

Cho nên nếu luận theo quả ấy, thì có đốn có tiệm, còn luận theo nhân thì chỉ có tiệm chứ không có đốn. Cũng như không cày ruộng thì không có lúa. Do vậy mà người tu hành chớ nên chấp lý mà bỏ sự, mong làm Long nữ, người đồ tể, mà không lao nhọc, muốn có quả mà không nhân là không thể được. Thuở xưa, ngài Châu-lợi-bàn-đà-già bản tánh đần độn, học các pháp nhưng không thuộc. Đức Phật dạy ông ta nhớ hai chữ “phủi bụi”. Nhưng khi ông nhớ chữ “phủi” thì lại quên chữ “bụi”, khi nhớ chữ “bụi” thì lại quên chữ “phủi”. Thế nhưng ông vẫn kiên trì học hai chữ này không bao giờ lơ đễnh, mãi cho đến khi tình quên cảm tận, chứng quả A-la-hán. Còn A-nan là người bác học nhớ dai, đa văn đệ nhất, nhưng lại bị đức Phật quở trách:

“Nếu như ông không học đạo, thì một giọt nước cũng khó tiêu”.

———

[49] Kinh Đại bát-niết-bàn 14, T12n374, p445b26 ghi, Bồ-tát ở tại núi Tuyết vì nghe pháp mà xả thân cho La-sát.

[50] Thời quá khứ, đức Phật là tiên nhân tu nhẫn nhục, bị vua Ca-lợi cắt tay chân. (kinh Kim cang 1, T8n235, p750b15).

Mãi cho đến khi đức Phật diệt độ, Ca-diếp kết tập, lúc đó A-nan mới chứng quả A-la-hán. Từ đó chứng nghiệm thử xem, ngài Châu-lợi-bàn-đà-già là người có sự không có lý, nhưng lại chứng quả trước A-nan là người có lý không sự. Như vậy thì sự quan trọng hơn lý, có thể thấy một cách khái quát.

Người tu Thiền, chỉ mong một đời liễu đạo, năng lực tự tin rất mạnh, muôn lần không chịu tu Tịnh độ, kết quả bị ngược lại là chính mình bị sai lầm. Dương Nhân Sơn tiên sinh khi chú thích cuốn Phật giáo sơ học khóa bổn có nói:

“Cái cao của Phật học không gì bằng Thiền tông; Cái rộng của Phật học không gì bằng Tịnh độ. Thiền tông luyện căn khí, Tịnh độ thì nhiếp hóa hết. Hôm nay, người của Thiền tông xem thường Tịnh độ, họ đâu biết rằng Mã Minh, Long Thọ sớm đã song hành vận chuyển xe pháp, hiện thân thuyết giáo. Bởi vì Thiền tông khó ở chỗ không chấp nhận việc thọ thân sau, nếu tử sanh không thể tự do, thì khi mê cách âm, tuyệt đối không tránh khỏi. Lúc sinh bình những gì đã thấy đã nghe xác thật là có chứng cứ, trong Tăng mà nói ra rõ ràng là đáng tin. Những bậc thượng thừa, định cảnh lúc nào cũng hiện ra, ban đêm mắt vẫn phát sáng, đọc sách chỉ cần nhìn qua là không bao giờ quên, mỗi khi hạ bút là xuất thần, nhưng khi khuyến khích mọi người học Phật thì chẳng ai chịu theo, như vậy là lý do gì? Bởi do đời trước tham thiền có sở đắc, một mực tảo trừ thấy Phật thấy pháp, trừ cho bằng sạch. Tự cho mình là siêu Phật vượt tổ. Mới chuyển có một đời mà như thế, nếu chuyển nhiều đời không biết phải ra sao. Còn những bậc hạ đẳng, khi đang còn dụng công, cưỡng chế vọng niệm, chặn đứng tà tâm, như đá đè cỏ, rễ mầm ngấm ngầm, cho đến đời sau, tạp nhiễm tập khí đồng loạt bộc phát, cái tâm tham tiền háo sắc, cậy vào thế lực tu hành, hơn người trăm lần, một khi đã hưởng hết phước, chết bị đọa vào trong

ba đường, lẽ nào khi tu nhân đã liệu trước rồi sao? Cũng có người không thọ thân người, mà được sanh lên cõi trời, đẹp càng đẹp hơn, nhưng khi hưởng quả hết thì sẽ như thế nào? Những người như thế đều do chưa am hiểu giáo nghĩa, phát nguyện nhiều kiếp tu hành, tự cho rằng, sau khi xả báo một đời, sẽ thường trụ Niết-bàn, nhưng lại không biết trong khoảng thời gian sát-na đã thọ thân sau rồi ư? Thế thì phải làm thế nào mới được đây? Phải tùy theo căn cơ trình độ mà trao truyền giáo pháp. Bậc lợi căn thượng trí, có khả năng học pháp giáo ngoại biệt truyền, sau khi triệt ngộ tâm nguyên, cũng phải xem giáo pháp niệm Phật, cầu sanh Tịnh độ, để tránh khỏi đọa lạc, cần phải theo học các vị Vĩnh Minh,[51] Sở Thạch,[52] như thế không vĩ đại lắm sao? Còn căn cơ trung hạ, chỉ thích ứng với việc y theo giáo pháp siêng năng tu hành, không nên hy vọng đốn ngộ, giáo pháp mà không hợp với căn cơ, thì chỉ luống công vô ích. Muốn học tập Thiền định, thì nên học Thiên thai chỉ quán, Thiền thứ đệ, Thiền viên đốn, nếu thực hành đều đạt được lợi ích. Nói một cách rốt ráo, thì lấy Tịnh độ làm chỗ quy hướng, đó chính là trăm con sông tuy khác dòng, nhưng đều chảy ra biển cả”.

Lời nói sắt đá, sâu sắc khôn cùng, làm cho tôi sực tỉnh. Mong người trong thiên hạ đời sau học Thiền nên ghi nhớ lời này.

Kinh Đại bảo tích quyển 92,[53] đức Phật bảo Bồ-tát Di-lặc: “Nếu có chúng sanh phát mười thứ tâm, tùy theo mỗi một tâm, chuyên niệm hướng về đức Phật A-di-đà, thì người ấy khi mạng chung, sẽ được vãng sanh về thế giới Cực lạc. Một, đối với các chúng sanh khởi tâm đại từ không có tổn hại. Hai, đối

———

[51] Vĩnh Minh: xem cht. 161, tr. 92, và các bài trước,

[52] Sở Thạch: xem cht. 41, tr. 36.

[53] Kinh Đại bảo tích 92, T11n310, p528b20.

với các chúng sanh khởi tâm đại bi, không có bức bách não hại. Ba, đối với chánh pháp của Phật, tâm luôn muốn bảo hộ giữ gìn, không tiếc thân mạng. Bốn, đối với tất cả pháp, phát sanh nhẫn thù thắng, không có tâm chấp trước. Năm, không tham lợi dưỡng, cung kính tôn trọng, tâm ý luôn thanh tịnh an lạc. Sáu, mong cầu chủng trí Phật, bất cứ lúc nào, cũng không có tâm vọng tưởng thất ý. Bảy, đối với các chúng sanh luôn tôn trọng cung kính, không có tâm khinh thị. Tám, không đắm trước luận thế tục, mà phải sanh tâm quyết định đối với Bồ-đề phần. Chín, gieo trồng các căn lành, không có tâm tạp nhiễm thanh tịnh. Mười, đối với các đức Như Lai, xả ly các tướng, khởi tâm tùy niệm. Nếu ai thành tựu được mười tâm như vậy thì sẽ được vãng sanh về thế giới Cực lạc của đức Phật A-di-đà. Đối với mười tâm này mà tùy thuận thành nhất tâm, người đó muốn sanh về thế giới ấy, nếu không được vãng sanh, thì không bao giờ có việc đó”.

Từ đó có thể biết, hành giả đối với mười tâm này, tùy thuận thành nhất tâm, muốn vãng sanh về thế giới Cực lạc, liền được thành tựu; rõ ràng đối với pháp môn Tịnh độ như có một “phong cách” mới riêng biệt. Trong văn trên có một câu: “Chuyên niệm hướng về đức Phật A-di-đà”, chú ý kỹ thì không ngoài phương pháp nhất tâm buộc niệm.

Đại sư Hám Sơn mỗi khi dạy người từng nói: “Hãy cẩn thận, chớ có một bên niệm Phật, một bên tăng trưởng căn sanh tử”. Thế nào là căn sanh tử? Như 10 sử,[54] 5 cái,[55] 10 nghiệp ác[56]...

———

[54] Hán: Thập sử 十使, là tham, sân, si, mạn, nghi, thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ, giới cấm thủ.

[55] Hán: Ngũ cái 五蓋, Skt. pañca āvaraṇāni, 5 thứ phiền não che lấp tâm: Tham dục, sân, hôn miên (hôn trầm, buồn ngủ), trạo cử ác tác (tâm chao động, hoặc lo buồn, ân hận những việc đã làm, khiến tâm bị che lấp), nghi (đối với pháp do dự không quyết đoán).

đều là cội gốc của sanh tử. Phật với ma không thể chung hàng, đạo tâm không thể đứng chung với tâm thế tục lo toan. Hành giả nếu không chứng Tứ thánh thì đọa vào sáu phàm. Nói cách khác tức là niệm Phật không thể hiện diện chung với căn sanh tử. Niệm Phật là pháp xuất thế, còn tăng trưởng căn (cội gốc) sanh tử là pháp nhập thế. Giả sử như niệm Phật, Phật tâm cùng với trần tâm bằng nhau, hỗ tương lẫn nhau, bởi do có hoặc nghiệp từ vô thỉ trói buộc giam cầm không thể tháo gỡ, cho nên kết quả bị rơi vào vòng lưới thế tục. Thứ nhất là sanh tử đối đầu với người niệm Phật, do vậy, người niệm Phật cần phải nỗ lực quyết tâm thì mới có kết quả. Người niệm nếu như tính toán phải làm thế nào để thăng quan phát tài, có vợ đẹp thiếp xinh, sống lâu muôn tuổi, mua được ruộng tốt, kinh doanh nhà đẹp, khoái ân oán, khoe khoang tính cách, chạy theo năm dục lạc, tự tư tự lợi, tất cả những việc làm đó đều tăng trưởng cho cội gốc sanh tử. Cư sĩ Bàng Uẩn nói: “Chỉ nguyện rằng không đối với sở hữu, cẩn thận thật với sở vô”.

Hai câu này thật là thang thuốc trị đúng bệnh của người tu hành. Tất cả chúng sanh thường trụ chân tâm, vốn không có một pháp, nhưng vì tự mê mà chân thành vọng mãi cho đến nay, vọng thấy cảnh giới, sanh ra các pháp hữu, nếu không tận cái không, thì khó trở lại với bản lai. Có đã là không lẽ nào lại không thật. Nếu nó đã vốn không, sao lại thành có. Như vậy, vẫn cứ dẫm chân trên con đường đọa lạc ban đầu, từ đây về sau càng bị trói buộc, làm sao có thể liễu thoát? Cho nên nói cẩn thận thật sự đối với các sở vô. Không đối với các sở hữu là gặt hái được kết quả vãng sanh. Cẩn thận

———

[56] Hán: Thập ác nghiệp 十惡業, thân 3: sát, đạo, dâm; khẩu 4: vọng ngữ, nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói ác độc; ý 3: tham, sân, si.

thật đối với các sở vô là chấm dứt vị lai, cả hai đều bít lấp, pháp thân ở giữa không bị che lấp, giải thoát khỏi sự trói buộc của lưới trần, ra khỏi ba cõi, cắt đứt sanh tử. Cả hai câu này đều chỉ tư tưởng của tâm lý, tức là hành vi. Trước có tư tưởng rồi sau mới có hành vi. Hành giả niệm Phật là không đối với các sở hữu, không tăng trưởng cội gốc sanh tử, tức là không thật sự đối với các sở vô. Xem ra ngữ khí của ngài Hám Sơn và cư sĩ Bàng Uẩn đều có kiến giải giống nhau, đều chủ trương xa lìa vô minh và ái, không tạo tác thủ, hữu; như trong kinh nói: “Nếu không có lửa thì làm sao có khói”.[57]

Khi đức Thế Tôn còn tại thế, có một người nối gót đức Phật, xin được thâu nhận xuất gia học đạo. Đệ tử tri khách có túc mạng thông, nhìn thấy người này trong 500 năm về trước không có thiện căn, không có phước để vào cửa Phật tu đạo, vị tri khách không chấp nhận thưa thỉnh với Phật. Ông ta không tin mình thiếu phước, nằng nặc cầu xin, lúc ấy 500 đệ tử của Phật cũng quán chiếu thấy như thầy tri khách nên khuyên ông ta trở về. Nghe thế ông òa khóc thật to, kiên quyết không đi. Nghe tiếng khóc, đức Phật liền bước ra bảo các đệ tử: “Trí tuệ các ông cạn cợt, không thể trông thấy xa được, bao nhiêu kiếp về trước, người này từng làm tiều phu, một hôm vào núi đốn củi, không may gặp hổ dữ, anh ta vội thoát lên cây, nhưng cây này không cao to cho lắm, do vậy mà hổ cứ nhảy chờm lên. Thấy nguy cấp đến thân, anh ta hoảng hốt bám chặt vào cây không thả. Thấy không vồ được, hổ nản chí bỏ đi. Khi anh ta vừa tỉnh hồn, thấy hổ đã bỏ đi xa, nghĩ đến sự nguy hiểm vừa qua, xém tí nửa đã bỏ mạng, do vậy mới buộc miệng niệm: Nam-mô Phật. Nhờ câu niệm Phật này, mà chủng tử (hạt giống) giữ lại trong ruộng tám thức,

———

[57] Kinh Bồ-tát bổn hành 2, T3n155, p115b23.

đến nay đã thành thục, lý hợp kiến Phật được độ, cho nên nay đến tận nơi đây cầu đạo, vậy các ông có thể thâu nhận”. Từ đó người này làm đệ tử của Phật Thích-ca, cuối cùng chứng quả A-la-hán. Xét việc xưa này có thể biết niệm một tiếng Phật đều có hiệu quả, chủng tử đó được lưu giữ huân tập trong ruộng thức, trải qua nhiều kiếp, chịu không biết bao nhiêu số kiếp sanh tử, nhưng không bao giờ mai một, đến khi thành thục được gặp Phật độ. Thường thường chúng ta thấy bên vách đá dưới những tản cây trong núi, hay trên vách chùa, có viết sáu chữ to: “Nam-mô A-di-đà Phật”, ý muốn người đi đường thấy mà niệm, để gieo vào trong chủng tử, để tương lai gặp Phật chánh nhân được độ. Niệm một câu Phật mà hiệu quả đến như thế, huống nữa trọn đời niệm Phật! Vì thế nên khuyến khích mọi người luôn luôn niệm Phật, trong đó mỗi câu niệm đều có lưu lại, chứ không phải trống rỗng, nếu không thực hành thì thật đáng tiếc!

Chữ niệm có hai cách giải thích: Một là miệng niệm. Hai là tâm niệm. Miệng niệm là từ trong tâm phát ra tiếng. Như đứa bé nhớ mẹ, trong tâm lúc nào cũng nhớ, nên miệng luôn kêu mẹ. Tâm niệm là niệm có từ trong tâm, nhưng lại không phát ra tiếng. Như người vợ hiền nhớ chồng, trong lòng nhớ da diết, nhưng miệng không dám thốt ra. Niệm Phật có tiếng là thuộc loại trước; Niệm Phật không phát ra tiếng là thuộc loại sau. Hiệu lực của phương pháp niệm không tiếng cũng giống như niệm có tiếng. Đây chính là niệm mà không niệm, không niệm mà niệm. Chữ niệm ở trên thuộc về tâm; Còn chữ niệm ở dưới thuộc về miệng. Tức là nói tâm niệm mà miệng không niệm, không niệm mà niệm là chữ niệm ở trên chỉ cho miệng; Chữ niệm ở dưới là chỉ cho tâm. Tức là nói miệng không niệm nhưng tâm niệm. Hành giả nếu khi miệng niệm, mới khởi chánh niệm, còn khi miệng không niệm thì hoàn toàn là

thế niệm. Loại này chỉ có số ít là chánh niệm, còn phần nhiều thuộc về thế niệm, năng lực cảm ứng mong manh, chẳng khác nào như một giọt mực đỏ nhỏ vào một lu lớn mực đen, thì đen vẫn là đen. Kết quả tuy có chánh niệm, nhưng không tránh khỏi bị nhiễm niệm bao quây, không có hiệu quả gì. Đợi đến khi lâm chung, bốn đại sắp ly tán, phong đao[58] cắt thân thể, gia quyến thân thuộc khóc lóc, bao nhiêu tình cảm khoét vào tâm, đến lúc đó hoàn toàn không làm chủ được gì. Bình thường dầu có tịnh nghiệp nhưng chẳng bao nhiêu, do vậy mà đến lúc đó không thể nhất tâm bất loạn được, nên không có hành trang để vãng sanh, chỉ có điều giữ lại được hạt giống tốt trong ruộng tám thức, không biết đến năm nào đời nào mới sanh cái dụng thanh tịnh. Vì thế hành giả lúc bình thường trừ khóa niệm Phật ra, đối với đức Phật A-di-đà và nước Cực lạc, bất cứ lúc nào cũng cần phải buộc niệm, từng giờ từng khắc phải quan tâm, không chỉ giống như em bé nhớ mẹ vừa nhớ vừa kêu, mà còn phải bắt chước người vợ hiền nhớ chồng, ly ngôn ly tướng. Một khi đã đạt đến mức độ này, thì dù cho thuận hay nghịch, thọ vui hay khổ, đều nên niệm các pháp là vô thường, chỉ trong nháy mắt liền diệt, không đáng phải để ý tới. Chúng ta nên hiểu rằng, thế giới này là quán trọ, thân ta là khách, hôm nay còn đây, không biết ngày mai còn hay không còn. Thuở xưa, có một người có hoa viên đẹp, bị quan lớn chiếm lấy, mới làm bài thơ trách rằng:

Lan Đình hễ sự kim phi Tấn,

Đào động tiên nhân tích tiếu Tần.

Viên thị chủ nhân, thân thị khách,

———

[58] Phong đao: xem cht. 18, tr. 161.

Vấn quân hoàn hữu kỉ niên xuân?

Tạm dịch:

Tế lễ Lan Đình,[59] nay chẳng Tấn,

Tiên nhân động Đào, xưa cười Tần.[60]

Vườn là chủ nhân, thân là khách,

hỏi người có được bao nhiêu xuân?[61]

Ý chính là muốn nói lên, nếu hành giả có tâm khoáng đạt, thì đối với Ta-bà không có chút tham luyến. Hoặc ví dụ, như nhà bên gái nghèo khổ, nghe nhà chồng giàu có, do vậy mà mong muốn chỉ vài ngày nữa sẽ qua ở nhà chồng và hưởng thọ hết tất cả. Làm sao khi thân này chưa vãng sanh, mà tâm đã vãng sanh trước, đó là sức tự lực, dù dốc hết sức chín trâu cũng khó kéo lại nổi. Tự lực đã như vậy, huống nữa là thêm trăm ngàn ức bội nguyện lực của Phật nhiếp thọ tiếp dẫn, lẽ nào lại không vãng sanh? Tình cảnh này gọi là tâm dời nhà. Tâm dời nhà chính là khế hợp với đạo lý Tịnh độ. Khi niệm Phật, từng tiếng niệm vang vọng vào trong tâm khảm. Vang vọng đó chính là chuyển pháp. Lại nữa, nên nghĩ rằng: Xưa mọi người cũng như ta, nay họ đã thành Phật; vô lượng vô số chúng sanh giác ngộ trước, tuy chưa thành Phật, nhưng đã vãng

———

[59] Lan Đình 蘭亭, ở thành phố Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang. Thời Đông Tấn, là nơi tạm trú của nhà thư pháp Vương Hi Chi. Và trong Tấn thư, truyện Vương Hi Chi ghi: cứ vào tháng ba (Âm lịch), đến Lan Đình tế lễ, lấy nước tẩy rửa để trừ việc không lành.

[60] Câu này có thể nói đến điển tích: Tần Thủy Hoàng (năm thứ 18, 219 trước Tây lịch) sai Từ Phước dẫn cả ngàn đồng nam, đồng nữ ra biển tìm “bồng lai tiên cảnh” lấy thuốc trường sinh, kết quả họ đi không trở về.

[61] Trong bài thơ, hai câu đầu ý tác giả muốn nói hoa viên của mình không thể ví như Lan Đình thời Tấn và ông quan kia chiếm đoạt, làm một việc vô ích; và hai câu cuối, diễn tả đời người vô thường, không thật, sống bao lâu để hưởng thọ nó. Có thuyết kể rằng, sau khi nghe bài thơ, ông quan kia trả lại khu vườn.

sanh đến mười phương cõi Phật thanh tịnh, hoặc thế giới Cực lạc. Tủi thẹn cho thân ta, chưa thoát khỏi cái thân máu thịt, lăn lộn trong cõi đời năm trược, ham muốn dữ dội, tâm giong ruổi không dừng, mai này bị đại nạn, thật khó tưởng nổi. Trông qua bên kia, an lạc trang nghiêm mà ta còn chưa qua được, thì tại sao không chịu nỗ lực? Nhìn lại lửa dữ địa ngục, cháy sắp tới chân, vì sao không sợ? Quy mạng bậc thầy thuyết pháp cõi Ta-bà, đấng Đại Từ Tôn tiếp dẫn về Tây Phương, nay con niệm Phật mong vãng sanh, cúi xin từ bi thương tiếp thọ.