Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Luân Quán Hội Nghĩa

Thích Luận nói: “Bồ Tát bao gồm bốn chúng tại gia và xuất gia”. Vì sao lại kể riêng biệt? Đáp: Có Bồ Tát thuộc vào bốn chúng, nhưng trong tứ chúng có các vị chẳng phải là Bồ Tát; vì những người ấy chẳng phát tâm làm Phật. Nay nêu riêng những vị cùng phát tâm cầu làm Phật, gọi là “Bồ Tát chúng”. Kinh văn chia làm ba phần: Một là nêu căn khí. Hai là tán thán phẩm đức. Ba là nêu tên và tổng kết.

1.1.2.1.2.1. Nêu bày căn khí

(Kinh) Bồ Tát Ma Ha Tát bát vạn nhân.

(經)菩薩摩訶薩八萬人。

(Kinh: Bồ Tát Ma Ha Tát tám vạn người).

Nói đầy đủ thì phải là Bồ Đề Tát Đỏa Ma Ha Tát Đỏa (Bodhisattva Mahasattva), ngài La Thập nói giản lược [là Bồ Tát]. Bồ Đề (Bodhi) dịch là Đạo, Tát Đỏa (Sattva) dịch là Hữu Tình. Ma Ha dịch là Đại. [Bồ Tát] tức là Đại Đạo Tâm Hữu Tình. Đó chính là [biện định rõ] căn khí, chủng loại. Bồ Tát có nhiều loại, tức Thiên, Thông, Biệt, Viên. Như Thích Luận viện dẫn Ca Chiên Diên Tử (Kātyāyani putra) nhằm nói về người hành viên mãn Lục Độ, muốn điều phục chúng sanh căn cơ còn đang là máu trở thành sữa. Hoặc như Đại Phẩm Bát Nhã nói có Bồ Tát phát tâm tương ứng với Tát Bà Nhã (Sarvajña, Nhất Thiết Trí), hòng điều phục sữa thành lạc. Hoặc như Đại Phẩm nói có Bồ Tát phát tâm du hý thần thông, tịnh hóa cõi Phật, hòng muốn đào luyện lạc trở thành sanh tô và thục tô. Hoặc như Đại Phẩm nói có Bồ Tát phát tâm liền ngồi nơi đạo tràng, thành Chánh Giác, chuyển pháp luân, độ chúng sanh, tức là điều chế tô thành đề hồ. Vì thế, trong phần sau, kinh có nói: “Bồ Tát văn thị pháp, nghi võng giai dĩ trừ” (Bồ Tát nghe pháp này, lưới nghi đều đã trừ). Lại nói: “Nhược Bồ Tát bất văn Pháp Hoa, phi thiện hành Bồ Tát đạo. Nhược văn thử kinh, tức thiện hành Bồ Tát đạo” (Nếu Bồ Tát chẳng nghe kinh Pháp Hoa, thì chẳng phải là khéo hành Bồ Tát đạo. Nếu nghe kinh này, tức là khéo hành Bồ Tát đạo). Vì thế, nói đại lược bèn có bốn loại [Bồ Tát].

Xét theo Bổn Tích, Bổn địa khó lường, hoặc thuộc địa vị Đẳng Giác, hoặc bằng với đấng pháp vương. Như Văn Thù vốn là Long Chủng Thượng Tôn Vương Phật, nhưng thị hiện làm Bồ Tát phù tá Phật Thích Ca, hòng dẫn dắt các chúng sanh thuộc bốn vị (sữa, lạc, sanh tô, thục tô) cùng về đề hồ. Nhưng xét theo sự thành tựu rốt ráo của Ngài nơi Bổn địa, há có phải là ngày nay Ngài mới nhập Đại Thừa, cũng chẳng phải là nơi Tịch Diệt đạo tràng [mặt trời mới mọc] chiếu núi cao trước! Dù Đốn hay Tiệm, đều là những chuyện được thực hiện thuộc về Tích.

Xét theo quán tâm, Trung Đạo chánh quán, cùng chiếu cả hai đế (Tục Đế và Chân Đế) thì gọi là Đại. Thông thấu cực quả (quả vị tột cùng, tức Phật quả) thì gọi là Đạo. Phá ngũ trụ trần lao thì gọi là Thành Chúng Sanh (thành tựu chúng sanh).

“Tám vạn người” là số lượng. Trong các kinh khác, đại chúng nhóm họp rất đông, cớ sao kinh này lại ít? [Nguyên nhân là do] hoặc nói đến một con số đại lược, hoặc ví như vua bàn chuyện cơ mật, mọi người trong cả nước làm sao cùng tham gia bàn luận cho được? Nay mở tạng bí mật, chẳng dính líu đến quyền biến hay hạ căn, những người chứng tín đều chẳng phải hạng lơ mơ, ắt phải đều là người căn tánh viên đốn và có cội nguồn sâu xa nơi Bổn.

Xét theo quán tâm, quán một thiện tâm trọn đủ bách giới thiên như. Thập Thiện chính là vạn pháp. Xét theo Bát Chánh Đạo thì chính là tám vạn pháp môn (Thập Thiện là đối tượng để quán, Bát Chánh Đạo là chủ thể để quán).

1.1.2.1.2.2. Tán thán phẩm đức

(Kinh) Giai ư A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề bất thoái chuyển, giai đắc Đà La Ni, nhạo thuyết biện tài, chuyển bất thoái chuyển pháp luân, cúng dường vô lượng bách thiên chư Phật. Ư chư Phật sở, thực chúng đức bổn, thường vị chư Phật chi sở xưng thán. Dĩ Từ tu thân, thiện nhập Phật huệ, thông đạt đại trí, đáo ư bỉ ngạn. Danh xưng phổ văn vô lượng thế giới, năng độ vô số bách thiên chúng sanh.

(經)皆於阿耨多羅三藐三菩提不退轉，皆得陀羅尼，樂說辯才，轉不退轉法輪，供養無量百千諸佛。於諸佛所，植眾德本，常為諸佛之所稱歎。以慈修身，善入佛慧，通達大智，到於彼岸。名稱普聞無量世界，能度無數百千眾生。

(Kinh: Đều chẳng thoái chuyển nơi A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề, đều đắc Đà La Ni, nhạo thuyết biện tài, chuyển pháp luân chẳng thoái chuyển, cúng dường vô lượng trăm ngàn chư Phật. Gieo các cội đức nơi chư Phật, thường được chư Phật khen ngợi. Dùng lòng Từ để tu thân, khéo nhập trí huệ của Phật, thông đạt đại trí, đến bờ bên kia. Tiếng tăm vang rền vô lượng thế giới, có thể độ vô số trăm ngàn chúng sanh).

Câu đầu tiên vừa nói rõ địa vị, vừa tán thán phẩm đức. Mười hai câu kế đó chỉ tán thán phẩm đức. Gộp chung mười ba câu là tán thán phẩm đức theo chiều dọc (thời gian) lẫn chiều ngang (không gian). A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề (Anuttara Samyak Saṁbodhi) được phương này dịch là Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, có ý nghĩa thông khắp bốn giáo.

“Bất thoái chuyển” xét theo Vị (địa vị), Hạnh, và Niệm để luận định Bất Thoái, và cũng có bốn thứ riêng biệt:

Nếu nói “chẳng sanh trong ba ác đạo” thì gọi là Vị Bất Thoái. Chẳng sanh nơi biên địa, các căn tròn vẹn, chẳng thọ thân nữ, thì gọi là Hạnh Bất Thoái. Thường biết túc mạng thì gọi là Niệm Bất Thoái. Trọn đủ hết các điều ấy thì gọi là A Bệ Bạt Trí. Đó là ý nghĩa trong Tam Tạng.

Nếu [thuộc các địa vị] từ Sơ Địa cho tới Lục Địa, chẳng lui sụt xuống phàm phu, thì gọi là Vị Bất Thoái. Tuy chánh sử đã tận, nhưng chưa thể tu trọn khắp vạn hạnh, hạnh vẫn còn lui sụt. Đạt tới Thất Địa thì gọi là Hạnh Bất Thoái, nhưng vẫn dấy lên ý niệm Nhị Thừa. Vì thế, niệm có lui sụt. Đạt tới Bát Địa, đạo và quán cùng lưu xuất, hòa nhập vào nước của dòng pháp thì gọi là Niệm Bất Thoái, gọi là địa vị A Bệ Bạt Trí. Đấy chính là ý nghĩa tam thừa cùng lên Thập Địa trong Thông Giáo.

Các vị trong Địa Luận Tông nói: “Thập Trụ là Chứng Bất Thoái. Thập Hạnh là Vị Bất Thoái. Thập Hồi Hướng là Hạnh Bất Thoái. Thập Địa là Niệm Bất Thoái”. Đó là ý nghĩa trong Biệt Giáo. Kinh Anh Lạc nói: “Sơ Địa tam quán hiện tiền, tâm nào cũng đều tịch diệt, tự nhiên lưu nhập”; đó cũng là ý nghĩa trong Biệt Giáo.

Như kinh Hoa Nghiêm nói Sơ Trụ đạt được “một thân là vô lượng thân của Như Lai”, trọn đủ ba món Bất Thoái; đó chính là ý nghĩa trong Viên Giáo. Đó là chuyện thuộc về Nhất Thật, nay dùng cách phán giáo này để phán định địa vị mầu nhiệm vậy.

Xét theo Bổn Tích, Bổn địa tịch diệt, còn chẳng phải là Thập Địa, huống hồ Sơ Trụ! Còn chẳng phải là Sơ Trụ trong Viên Giáo, huống hồ Biệt Giáo và Thông Giáo ư? Các địa vị thuộc Thông Giáo và Biệt Giáo có thể dùng để giải thích các loại đại chúng được liệt kê [trong phần Chứng Tín] của các kinh khác, chứ [hàng Bồ Tát trong] kinh này chỉ thuộc địa vị trong Viên Giáo. Đã chẳng biết Tích, làm sao có thể biết Bổn cho được?

Xét theo quán tâm, Tam Quán chính là tam bất thoái. Lại nữa, Nhất Tâm Tam Quán chính là nhất tâm tam bất thoái, cần phải dựa theo Lục Tức [để biện định]. Câu này theo chiều dọc, tán thán Sơ Hoan Hỷ Địa, chẳng thoái đọa vào nhị biên, nhập Trung Đạo. Theo chiều ngang là tán thán Sơ Phát Tâm Trụ, vượt ra ngoài nhị biên, trừ phàm siêu thánh.

“Giai đắc Đà La Ni” (Đều đắc Đà La Ni): Đà La Ni được phương này dịch là Giá Trì (遮持), tức “ngăn che điều ác, gìn giữ điều thiện”. Theo chiều dọc, tán thán Ly Cấu Địa (Nhị Địa), Giới Độ (Thi La Ba La Mật) thanh tịnh. Theo chiều ngang, tán thán Sơ Trụ, ngăn che ba chướng, gìn giữ ba đức.

Câu “nhạo thuyết biện tài” theo chiều dọc, tán thán Phát Quang Địa (Tam Địa), đắc đại văn trì, trọn đủ tứ vô ngại biện. Theo chiều ngang, tán thán công đức nghiêm mật nơi khẩu của bậc Sơ Trụ.

Câu “chuyển bất thoái chuyển pháp luân” theo chiều dọc, tán thán Diễm Huệ Địa (Tứ Địa) tự phá Hoặc của chính mình, và phá mê ám cho người khác. Theo chiều ngang, tán thán Sơ Trụ ngay trong thân hiện tại có thể làm Phật, thuyết pháp độ sanh.

Câu “cúng dường vô lượng bách thiên chư Phật” (cúng dường vô lượng trăm ngàn chư Phật), theo chiều dọc, tán thán Nan Thắng Địa (Ngũ Địa), dùng sức Thiền Định thần thông hòng dấy khởi cúng dường trọn khắp. Theo chiều ngang, tán thán Sơ Trụ có thể thừa sự trọn khắp mười phương chư Phật.

Câu “ư chư Phật sở, thực chúng đức bổn” (nơi chỗ chư Phật, gieo các cội đức), theo chiều dọc, tán thán Hiện Tiền Địa (Lục Địa), Bát Nhã hiện tiền. Trí là gốc của đức, giống như gieo trồng nơi đất. Theo chiều ngang thì là tán thán Sơ Trụ đạt được cội gốc Thật Tướng, có thể gieo trồng các đức.

Câu “thường vị chư Phật chi sở xưng thán” (thường được chư Phật khen ngợi), theo chiều dọc, tán thán Viễn Hành Địa (Thất Địa), nhị trí phương tiện đã vượt khỏi hết thảy, rộng tu lợi ích, tương xứng, thấu hiểu Phật tâm. Theo chiều ngang, tán thán Sơ Trụ khai tri kiến của Phật, giống như chư Phật. Vì thế, được Phật xưng dương, khen ngợi.

Câu “dĩ Từ tu thân” (dùng lòng Từ để tu thân), theo chiều dọc, tán thán Bất Động Địa (Bát Địa): Lòng Từ huân tập tam nghiệp, huân tập cái thân vào trong năm đường, huân tập miệng vì đại chúng thuyết pháp, huân tập cái tâm vì họ lập bày phương tiện. Theo chiều ngang, tán thán bậc Sơ Trụ do sức của lòng Từ vô duyên, có thể hiện trọn khắp các sắc thân, ứng trọn khắp pháp giới.

Câu “thiện nhập Phật huệ” (khéo nhập trí huệ của Phật), theo chiều dọc, tán thán Thiện Huệ Địa (Cửu Địa), thâm nhập Thật Tế, khéo thấu triệt cội nguồn. Theo chiều ngang, tán thán Sơ Trụ nhập bí mật tạng.

Câu “thông đạt đại trí”, theo chiều dọc, tán thán Pháp Vân Địa (Thập Địa), Trí Ba La Mật tăng thượng nhất. Theo chiều ngang, tán thán nhất tâm tam trí của Sơ Trụ không thể chướng ngại.

Câu “đáo ư bỉ ngạn” (tới bờ bên kia) theo chiều dọc, tán thán nội đức của Đẳng Giác đạt tới bờ kia Tam Đế. Theo chiều ngang, tán thán Sơ Trụ hiểu thấu rốt ráo Sự Lý.

Câu “danh xưng phổ văn vô lượng thế giới” (tiếng tăm rền vang vô lượng thế giới) theo chiều dọc, tán thán ngoại đức của bậc Đẳng Giác, quán đảnh thọ chức, pháp giới đều cùng nghe tiếng. Theo chiều ngang, tán thán đức trọn vẹn chân thật của Sơ Trụ tương xứng cùng với danh tướng.

Câu “năng độ vô số bách thiên chúng sanh” (có thể độ vô số trăm ngàn chúng sanh) theo chiều dọc, tán thán ân đức giáo hóa người khác của Đẳng Giác. So với các địa vị thấp hơn, ân đức ấy thù thắng nhất, rộng nhất. Theo chiều ngang, tán thán Sơ Trụ có thể làm chỗ y chỉ cho mười pháp giới.

Các địa vị đều có đủ các đức, nhưng nay dựa theo chiều dọc để giải thích sự sai khác là vì tánh tình con người chuộng lạ. Lại dựa theo danh xưng của Thập Địa [để giải thích] là vì thuận tiện. Hơn nữa, giải nghĩa theo chiều dọc sẽ dễ hiểu, nên tuân theo cách ấy để giải thích kinh văn. Sơ Trụ đã có vô lượng vô biên công đức chẳng thể nghĩ bàn, nhưng mười ba câu kinh ấy chỉ là nói đại lược đó thôi! Sơ Trụ mà còn như thế, từ Nhị Trụ cho đến Đẳng Giác [cứ phỏng theo đó] mà biết. Vì thế, Đại Phẩm nói: “Sơ A Tự Môn cụ tứ thập nhất tự công đức, hậu Trà diệc cụ chư tự công đức. Trung gian diệc nhĩ, tự đẳng, ngữ đẳng, công đức diệc đẳng” (Đầu tiên là môn chữ A có đầy đủ công đức của bốn mươi mốt chữ kia. Chữ Trà cuối cùng cũng có đủ công đức của các chữ khác. Chặng giữa (tức các chữ giữa A và Trà) cũng thế. Chữ bình đẳng, lời bình đẳng, công đức cũng bình đẳng).

Xét theo quán tâm thì Không Quán là Toàn Đà La Ni. Giả Quán là trăm ngàn Toàn Đà La Ni. Trung Quán là Pháp Âm Phương Tiện Đà La Ni. Lại nữa, Không Quán quán tâm chỉ có danh tự, tức là Văn Trì Đà La Ni. Giả Quán quán tâm vô lượng tâm, tâm và tâm số pháp đều là pháp môn, tức Hành Trì Đà La Ni. Trung Quán quán tâm chính là Thật Tướng, tức là Nghĩa Trì Đà La Ni. Giả Quán quán tâm có đủ mười giới pháp, tức Pháp Vô Ngại Biện. Trung Quán quán tâm mười pháp giới đều vào trong Thật Tướng, tức Nghĩa Vô Ngại Biện. Không Quán quán tâm mười pháp giới chỉ có danh tự, ngôn ngữ, tức Từ Vô Ngại Biện. Quán nhất tâm chính là ba tâm, ba tâm chính là nhất tâm, một pháp giới là hết thảy các pháp giới, xoay chuyển vô ngại, tức là Nhạo Thuyết Vô Ngại Biện. Không Quán là chuyển Vị Bất Thoái pháp luân. Giả Quán là chuyển Hạnh Bất Thoái pháp luân. Trung Quán là chuyển Niệm Bất Thoái pháp luân.

Cúng dường Phật chỉ là tùy thuận lời Phật. Nay thuận theo lời Phật dạy, tu ba quán tâm thì chính là cúng dường Phật. Phá ngũ trụ, đạt được giải thoát, tức là cúng dường Pháp. Hòa hợp lý Tam Đế, tức là cúng dường tăng.

Lại nữa, các hạnh tâm phụ trợ quán trí tâm, tức là cúng dường Phật. Quán trí tâm khai phát cảnh giới chính là cúng dường Pháp. Cảnh và trí tâm hòa hợp, tức là cúng dường Tăng. Cái tâm Thật Tướng chính là cội gốc của quán trí tâm. Quán trí tâm là cội gốc của các hạnh tâm. Hễ đạt được cái gốc thì gieo trồng thành công. Vì thế nói là “thực chúng đức bổn” (gieo trồng các cội đức). Quán trí tâm ngầm hợp cảnh giới, cảnh giới in vào quán trí. Trí chiếu thường hợp với cảnh, chính là “chư Phật sở thán” (được chư Phật khen ngợi). Không Quán được Pháp Duyên Từ huân tập. Giả Quán được Chúng Sanh Duyên Từ huân tập. Trung Quán được Vô Duyên Từ huân tập. Không Quán nhập Phật huệ của Thông Giáo. Giả Quán nhập Phật huệ của Biệt Giáo. Trung Quán nhập Phật huệ của Viên Giáo. Không Quán đạt đến bờ kia Nhất Thiết Trí. Giả Quán đạt đến bờ kia Đạo Chủng Trí. Trung Quán đạt đến bờ kia Nhất Thiết Chủng Trí. Không Quán nghe Chân Đế. Giả Quán nghe Tục Đế. Trung Quán nghe trọn khắp Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế, và cũng nghe trọn khắp Tam Đế. Không Quán độ trăm ngàn chúng sanh thuộc Tứ Trụ. Giả Quán độ trăm ngàn chúng sanh nơi Trần Sa. Trung Quán độ trăm ngàn chúng sanh trong vô minh. Nhất Tâm Tam Quán có vô lượng, tán thán chẳng thể cùng tận, chỉ nói đại lược mà thôi!

1.1.2.1.2.3. Nêu tên và tổng kết

(Kinh) Kỳ danh viết: Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát, Quán Thế Âm Bồ Tát, Đắc Đại Thế Bồ Tát, Thường Tinh Tấn Bồ Tát, Bất Hưu Tức Bồ Tát, Bảo Chưởng Bồ Tát, Dược Vương Bồ Tát, Dũng Thí Bồ Tát, Bảo Nguyệt Bồ Tát, Nguyệt Quang Bồ Tát, Mãn Nguyệt Bồ Tát, Đại Lực Bồ Tát, Vô Lượng Lực Bồ Tát, Việt Tam Giới Bồ Tát, Bạt Đà Bà La Bồ Tát, Di Lặc Bồ Tát, Bảo Tích Bồ Tát, Đạo Sư Bồ Tát. Như thị đẳng Bồ Tát Ma Ha Tát bát vạn nhân câu.

(經)其名曰：文殊師利菩薩、觀世音菩薩、得大勢菩薩、常精進菩薩、不休息菩薩、寶掌菩薩、藥王菩薩、勇施菩薩、寶月菩薩、月光菩薩、滿月菩薩、大力菩薩、無量力菩薩、越三界菩薩、跋陀婆羅菩薩、彌勒菩薩、寶積菩薩、導師菩薩。如是等菩薩摩訶薩八萬人俱。

(Kinh: Tên các Ngài là: Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát, Quán Thế Âm Bồ Tát, Đắc Đại Thế Bồ Tát, Thường Tinh Tấn Bồ Tát, Bất Hưu Tức Bồ Tát, Bảo Chưởng Bồ Tát, Dược Vương Bồ Tát, Dũng Thí Bồ Tát, Bảo Nguyệt Bồ Tát, Nguyệt Quang Bồ Tát, Mãn Nguyệt Bồ Tát, Đại Lực Bồ Tát, Vô Lượng Lực Bồ Tát, Việt Tam Giới Bồ Tát, Bạt Đà Bà La Bồ Tát, Di Lặc Bồ Tát, Bảo Tích Bồ Tát, Đạo Sư Bồ Tát. Các vị Bồ Tát Ma Ha Tát như thế tám vạn người nhóm họp).

Đại danh của Đại Sĩ hoặc là từ pháp môn, hoặc từ hạnh đức, hoặc từ bổn nguyện. Tuy là một tên mà chứa đựng vô lượng nghĩa. Nay dựa theo kinh và quán tâm để giải thích danh hiệu của mười tám vị Bồ Tát.

* Văn Thù Sư Lợi (Mañjuśrī), phương này dịch là Diệu Đức. Đại Kinh dạy: “Liễu liễu kiến Phật tánh, do như Diệu Đức đẳng” (Thấy rành rẽ Phật tánh giống như Diệu Đức v.v…) Kinh Tư Ích nói: “Tuy thuyết chư pháp, nhi bất khởi pháp tướng, bất khởi phi pháp tướng. Cố danh Diệu Đức” (Tuy nói các pháp mà chẳng dấy lên tướng pháp, chẳng dấy lên tướng phi pháp. Vì thế tên là Diệu Đức). Kinh Bi Hoa nói: “Nguyện ngã hành Bồ Tát đạo sở hóa chúng sanh, giai ư thập phương, tiên thành Chánh Giác, linh ngã Thiên Nhãn tất đắc kiến chi. Ngã chi quốc độ giai nhất sanh Bồ Tát, tất linh tùng ngã khuyến phát đạo tâm. Ngã hành Bồ Tát đạo, vô hữu tề hạn. Bảo Tạng Phật ngôn: Nhữ tác công đức thậm thâm, thậm thâm, nguyện thủ diệu độ, kim cố hiệu nhữ vi Văn Thù Sư Lợi, tại Bắc phương Hoan Hỷ thế giới tác Phật, hiệu Hoan Hỷ Tạng Ma Ni Bảo Tích, kim do hiện tại, văn danh diệt tứ trọng tội” (Nguyện các chúng sanh được tôi giáo hóa khi hành Bồ Tát đạo, sẽ đều trong mười phương thành Chánh Giác trước, khiến cho Thiên Nhãn của tôi thảy đều trông thấy. Quốc độ của tôi toàn là Nhất Sanh Bổ Xứ Bồ Tát đều do tôi khuyên phát đạo tâm. Tôi hành Bồ Tát đạo chẳng có ngằn hạn. Bảo Tạng Phật nói: Ông nay tạo công đức rất sâu, rất sâu, nguyện giữ lấy cõi mầu nhiệm. Vì thế, nay đặt cho ông danh hiệu là Văn Thù Sư Lợi. Ông sẽ thành Phật tại thế giới Hoan Hỷ ở phương Bắc, hiệu là Hoan Hỷ Tạng Ma Ni Bảo Tích, đến nay vẫn còn tại thế, người nghe danh hiệu ông sẽ diệt bốn trọng tội).

Kinh Thủ Lăng Nghiêm Tam Muội lại nói: “Quá khứ vô lượng A tăng kỳ kiếp, hữu Phật hiệu Long Chủng Thượng Tôn Vương, diệc tức Văn Thù” (Trong quá khứ vô lượng A tăng kỳ kiếp, có Phật hiệu là Long Chủng Thượng Tôn Vương, cũng chính là Văn Thù).

Xét theo quán tâm, tam đức bí tạng chẳng dọc, chẳng ngang, cho nên gọi là Diệu Đức.

* Quán Thế Âm, tiếng Phạn là Bà Lâu Cát Đê Thuế (Avalokiteśvara), sẽ được giải thích cặn kẽ trong phẩm Phổ Môn.

Xét theo quán tâm, tam trí thì gọi là Quán, Tam Đế là Thế, Tam Quán nói đến Bổn, cho nên gọi là Âm (kinh văn sẽ dựa theo mặt Sự để giải thích, coi đối tượng được Ngài tiếp độ là Âm. Ở đây, chỉ xét theo chủ thể quán sát, cho nên gọi những điều được Ngài tuyên nói là Âm).

* Đắc Đại Thế, còn gọi là Đại Thế Chí (Mahāsthāmaprāpta). Kinh Tư Ích nói: “Ngã đầu túc chi xứ, chấn động tam thiên đại thiên thế giới, cập ma cung điện. Cố danh Đại Thế Chí” (Chỗ ta đặt chân chấn động tam thiên đại thiên thế giới và cung điện của ma. Vì thế, tên là Đại Thế Chí). Quán Kinh nói: “Đản kiến thử Bồ Tát nhất mao khổng quang, tức kiến thập phương chư Phật tịnh diệu quang minh. Thị cố, hiệu thử Bồ Tát danh Vô Biên Quang. Dĩ trí huệ quang, phổ chiếu nhất thiết, linh ly tam đồ, đắc vô thượng lực. Thị cố, hiệu thử Bồ Tát vi Đại Thế Chí” (Chỉ thấy quang minh nơi một lỗ chân lông của vị Bồ Tát này, liền thấy quang minh tịnh diệu của mười phương chư Phật. Vì thế, gọi tên vị Bồ Tát này là Vô Biên Quang. Ngài dùng quang minh trí huệ chiếu trọn khắp hết thảy, khiến họ lìa tam đồ, đạt được sức vô thượng. Vì thế, gọi vị Bồ Tát này là Đại Thế Chí).

Xét theo quán tâm, Tam Chỉ làm chân, đặt nơi đất Tam Đế (Không, Giả, Trung), chấn động mười pháp giới, hết thảy chỗ trụ của Kiến Ái đều bị nghiêng ngả, lay động.

* Thường Tinh Tấn (Satasamitabhiyakta, Nityodyukta): Kinh Đại Bảo Tích nói: “Thị Bồ Tát vị nhất chúng sanh kinh vô lượng kiếp tùy trục bất xả, do bất thọ hóa, vô nhất niệm khí xả, dĩ thân tâm câu tấn cố” (Vị Bồ Tát này vì một chúng sanh bèn trải qua vô lượng kiếp theo sát chẳng bỏ mà kẻ đó vẫn chẳng tiếp nhận sự giáo hóa của Ngài, Ngài chẳng có một niệm vứt bỏ vì thân và tâm đều tinh tấn vậy).

* Bất Hưu Tức (Anikṣiptadhura, chẳng ngơi nghỉ): Kinh Tư Ích nói: “Hằng hà sa kiếp vi nhất nhật dạ, thị tam thập nhật vi nguyệt, thập nhị nguyệt vi tuế, quá bách thiên vạn ức kiếp, đắc trị nhất Phật. Như thị trị Hằng sa Phật, hành chư phạm hạnh, tu tập công đức. Nhiên hậu thọ ký, tâm bất hưu tức” (Lấy Hằng hà sa kiếp làm một ngày đêm, coi ba mươi ngày như thế là một tháng, mười hai tháng là một năm. Trải qua trăm ngàn vạn ức kiếp mới được gặp một vị Phật. Gặp Hằng sa Phật như thế, hành các phạm hạnh, tu tập công đức. Sau đó được thọ ký, tâm chẳng ngơi nghỉ).

Xét theo quán tâm, quán Không mà chẳng trụ vào Không, xuất Giả mà chẳng trụ vào Giả, nhập Trung mà chẳng trụ vào Trung, cùng chiếu cả hai Đế (Chân Đế và Tục Đế) thì gọi là Bất Hưu Tức. Bất Hưu Tức và Thường Tinh Tấn ý nghĩa gần giống như nhau. Muốn phân biệt thì: Tiến nhập chẳng gián đoạn là Thường Tinh Tấn, lâu dài chẳng bỏ là Bất Hưu Tức. Vì thế, giải thích theo Quán thì gọi là Bất Trụ, [dùng ý nghĩa ấy] để giải thích Bất Hưu Tức. Cũng xét theo thời gian dài lâu, nhưng thọ ký và lợi sanh khác nhau!

* Bảo Chưởng (Ratnapāni, tay cầm báu vật): Kinh Phổ Siêu nói: “Bị thượng đức khải, vô năng trở bại. Nhược ư mộng trung, bất chí Nhị Thừa. Thường dĩ thật tâm, chư thông huệ tâm, vị nhân giảng tuyên ư chư trân bảo, tâm vô tham tích” (Mặc áo giáp thượng đức, không thể bị ngăn trở, đánh bại. Dẫu ở trong mộng, chẳng nghĩ tưởng Nhị Thừa. Thường dùng thật tâm, các tâm thông huệ, vì người khác giảng nói các trân bảo, tâm chẳng tham tiếc).

Xét theo quán tâm, chẳng nghĩ bàn Tam Đế thì gọi là Bảo. Nhất Tâm Tam Quán thì gọi là Chưởng (掌, bàn tay). Dùng tay Quán ấy để nắm giữ của báu Tam Đế hòng tự lợi, lợi người.

* Dược Vương (Bhaiṣajyarāja): Kinh Bi Hoa nói: “Nguyện Hiền Kiếp nhất thiên tứ Phật sơ thành đạo, ngã giai cúng dường. Chư Phật nhập diệt, ngã giai khởi tháp. Kiếp tận khổ não, ngã giai cứu hộ. Đao binh, tật dịch, tác đại dược vương. Nhiên hậu tác Phật. Bảo Tạng Phật ngôn: Kim đương tự nhữ vi Hỏa Tịnh Dược Vương, tại hậu tác Phật, tức Lâu Chí Như Lai” (“Nguyện trong Hiền Kiếp khi một ngàn lẻ bốn vị Phật mới thành đạo, tôi đều cúng dường. Chư Phật nhập diệt, tôi đều dựng tháp. Kiếp tận, khổ não, tôi đều cứu vớt, che chở. Đao binh, bệnh dịch, tôi làm đại dược vương. Sau đó thành Phật”. Bảo Tạng Phật nói: Nay ta đặt tên cho ông là Hỏa Tịnh Dược Vương. Sau này sẽ làm Phật, tức Lâu Chí Như Lai).

Xét theo quán tâm, Nhất Tâm Tam Quán tự chữa trị mình, chữa trị người khác.

* Dũng Thí (Pradānaśūra, dũng mãnh bố thí): Thí trọn khắp pháp bảo xuất thế cho chúng sanh chẳng chán mệt.

* Bảo Nguyệt (Ratnachandra): Tam Đế đã chứng đáng quý như báu vật. Tam Trí dùng để chứng [Tam Đế] chiếu trọn vẹn như trăng.

* Nguyệt Quang (Candraprabha): Tam Trí viên diệu có thể trừ phiền não tối tăm, nóng bức.

* Mãn Nguyệt (Pūrṇacandra): Tam Trí viên minh, chẳng hề khuyết giảm.

* Đại Lực (Mahāvikramin): Trí và cảnh ngầm hợp, có lực dụng to lớn.

* Vô Lượng Lực (Anantavikramin): Dùng đại lực dụng để ứng trọn khắp các duyên, dẹp khắp các khổ.

* Việt Tam Giới (Trailokya vikramin, vượt thoát tam giới): Dùng Nhất Tâm Tam Quán để siêu việt hai thứ Biến Dịch và Phần Đoạn trong tam giới.

* Bạt Đà Bà La (Bhadrapāla), phương này dịch là Thiện Thủ (善 守), còn dịch là Hiền Thủ (賢守), hoặc Hiền Thủ (賢首), hoặc Hiền Hộ (賢護). Kinh Tư Ích nói: “Nhược chúng sanh văn danh giả, tất định đắc Tam Bồ Đề, cố danh Thiện Thủ. Vị cư Đẳng Giác, chúng hiền chi thủ, cố danh Hiền Thủ. Thiện xảo tương hộ, linh kỳ bất thoái, cố danh Hiền Hộ” (Nếu chúng sanh nghe tên Ngài, nhất định đắc Chánh Giác, cho nên tên là Thiện Thủ. Thuộc địa vị Đẳng Giác, đứng đầu các vị hiền nhân, nên tên là Hiền Thủ. Khéo léo bảo vệ khiến cho họ chẳng lui sụt, cho nên tên là Hiền Hộ).

Xét theo quán tâm, Trung Đạo chánh quán là thượng thủ bậc nhất trong các điều thiện.

* Di Lặc (Maitreya), phương này dịch là Từ Thị. Kinh Tư Ích nói: “Chúng sanh kiến giả, tức đắc Từ Tâm tam muội” (Chúng sanh trông thấy Ngài liền đạt được Từ Tâm tam muội). Kinh Bi Hoa nói: “Phát nguyện ư đao hỏa kiếp trung, cứu hộ chúng sanh” (Phát nguyện trong kiếp đao binh, sẽ cứu vớt, che chở chúng sanh). Ngài tên là A Dật Đa (Ajita), phương này dịch là Vô Năng Thắng (không ai hơn được).

Xét theo quán tâm, Trung Đạo chánh quán tức là vô duyên đại từ, từ thiện căn lực, khiến cho các tâm số đều cùng nhập và thấu hiểu pháp đại từ.

* Bảo Tích (Ratnākara) là tích tụ của báu nhất tâm tam trí.

* Đạo Sư (Susāthavāha): Kinh Tư Ích nói: “Ư đọa tà đạo chúng sanh, sanh đại bi tâm, linh nhập chánh đạo (đạo dã), bất cầu ân báo (sư dã)” (Đối với chúng sanh đọa vào tà đạo, sanh tâm đại bi, khiến cho họ nhập chánh đạo (đó là “hướng dẫn”), chẳng cầu báo ân. Đó là “Sư”).

Xét theo quán tâm, tam quán diệu trí hướng dẫn hết thảy các hạnh, chẳng đọa vào nhị biên, đều nhập chánh quán.

Câu kết luận có ý nghĩa dễ hiểu. Phần thứ hai nói về các vị Bồ Tát đã xong.

1.1.2.1.3. Tạp chúng

Quả báo và hình tướng phức tạp. Người đắc đạo và chưa đắc đạo xen tạp. Trong ấy, người đắc Nhị Thừa đạo, vô lậu trí xen tạp với vô minh. Người đắc Bồ Tát trong đó thì các vị hòa quang đồng trần và các căn cơ sai khác xen tạp. Người đắc Phật đạo trong ấy, một pháp trọn đủ hết thảy các pháp, cho nên nói là Tạp. “Tạp” có ý nghĩa như thế đó, chẳng thể dùng hình tướng phàm phu để phán định. Lại chẳng thể dùng năm đường trời, người v.v… để phán định. Kinh văn chia thành tám phần: Một là Dục Giới thiên chúng. Hai là Sắc Giới thiên chúng. Ba là long chúng. Bốn là Khẩn Na La chúng. Năm là Càn Thát Bà chúng. Sáu là A Tu La chúng. Bảy là Ca Lâu La chúng. Tám là nhân chúng.

1.1.2.1.3.1. Dục Giới thiên chúng

(Kinh) Nhĩ thời, Thích Đề Hoàn Nhân, dữ kỳ quyến thuộc nhị vạn thiên tử câu. Phục hữu Minh Nguyệt thiên tử, Phổ Hương thiên tử, Bảo Quang thiên tử, tứ đại thiên vương, dữ kỳ quyến thuộc vạn thiên tử câu. Tự Tại thiên tử, Đại Tự Tại thiên tử, dữ kỳ quyến thuộc tam vạn thiên tử câu.

(經)爾時，釋提桓因，與其眷屬二萬天子俱。復有明月天子、普香天子、寶光天子、四大天王，與其眷屬萬天子俱。自在天子、大自在天子，與其眷屬三萬天子俱。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Thích Đề Hoàn Nhân và quyến thuộc của ông ta là hai vạn thiên tử nhóm họp. Lại có Minh Nguyệt (Candra) thiên tử, Phổ Hương (Samantagandha) thiên tử, Bảo Quang (Ratnaprabha) thiên tử, tứ đại thiên vương và quyến thuộc của họ là một vạn thiên tử nhóm họp. Tự Tại (Īśvara) thiên tử, Đại Tự Tại (Maheśvara) thiên tử, và quyến thuộc của họ là ba vạn thiên tử nhóm họp).

* Thích Đề Hoàn Nhân (Śakra Devānām Indra), phương này dịch là Năng Tác (能作, có thể làm), là chúa của Tam Thập Tam Thiên.

Xét theo giáo, kinh A Hàm nói rõ Đế Thích đắc quả A Na Hàm. Kinh Bát Nhã nói người thưa hỏi Bát Nhã trong mười phương đều tên là Thích Đề Hoàn Nhân. Biệt Giáo và Viên Giáo nói Thích Đề Hoàn Nhân đắc Thủ Lăng Nghiêm tam muội, nội chứng khác nhau. Trong Hiền Kiếp, sau hai ngàn bốn mươi bốn kiếp sau, sẽ thành Phật, hiệu là Vô Trước Thế Tôn.

Xét theo Bổn Tích, Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng là ba mươi. Thập Địa là một, Đẳng Giác là hai, Diệu Giác là chủ [đó là ý nghĩa biểu thị pháp của Tam Thập Tam Thiên], cùng ngự trong Đệ Nhất Nghĩa Thiên, cùng uống cam lộ Thật Tướng; đó chính là Bổn. Ngự trên đỉnh núi Tu Di (Sumeru). Đó là Tích.

Xét theo quán tâm, tự hành Thập Thiện, khuyên người khác hành Thập Thiện, tùy hỷ hành Thập Thiện. Đó là ba mươi điều thiện, đều là

Không, đều là Giả, đều là Trung, tức là ba mươi ba Quán môn.

* Ba vị thiên tử như Minh Nguyệt v.v… đều là nội thần (內臣, các vị cận thần phụ chánh), giống như khanh tướng. Hoặc nói Minh Nguyệt là Bảo Cát Tường Nguyệt thiên tử do Đại Thế Chí Bồ Tát ứng hiện. Phổ Hương là Minh Tinh thiên tử, do Hư Không Tạng Bồ Tát ứng hiện. Bảo Quang là Bảo Ý Nhật thiên tử do Quán Thế Âm ứng hiện. Đó là giải thích theo Bổn Tích.

Xét theo quán tâm, Tam Quán chính là Tam Trí. Tam Trí chính là Tam Quang. Từ Tam Đế sanh ra Tam Trí. Đế (諦, sự chân thật) chính là Thiên. Trí chính là Tử.

* Tứ đại thiên vương (Chaturmahārājikā) là ngoại thần, giống như võ tướng:

Đông phương Đề Đầu Lại Trá (Dhṛtarāṣṭra), phương này dịch là Trì Quốc (持國), còn dịch là An Dân, ở núi hoàng kim, thống lãnh Càn Thát Bà và Phú Đơn Na (Pūtana).

Nam phương Tỳ Lưu Lặc Xoa (Virūḍhaka), phương này dịch là Tăng Trưởng, còn dịch là Miễn Ly, ở trên núi lưu ly, thống lãnh Cưu Bàn Trà và Bệ Lệ Đa.

Tây phương Tỳ Lưu Bác Xoa (Virūpākṣa), phương này dịch là Quảng Mục, còn dịch là Tạp Ngữ, ở trên núi bạch ngân, thống lãnh rồng và Tỳ Xá Xà.

Bắc phương Tỳ Sa Môn (Vaiśravaṇa), phương này dịch là Đa Văn, sống trên núi thủy tinh, thống lãnh Dạ Xoa và La Sát.

Mỗi thiên vương thống lãnh hai loại quỷ, chẳng để cho chúng não hại con người. Vì thế, họ được gọi là Hộ Thế (Lokapāla, bảo vệ thế gian).

Xét theo Bổn Tích, Bổn là bốn vị vua thường, lạc, ngã, tịnh, hộ trì cặp cây Tứ Đức (thường, lạc, ngã, tịnh) của Phật pháp, chẳng để cho người ngoài bứt lá, bẻ cành, chém chặt, phá hoại. Nơi Tích thì là bốn vị vua bảo hộ cõi đời.

Xét theo quán tâm thì trí quán Tứ Đế chính là bốn vị vua. Mỗi Đế trừ Ái Hoặc và Kiến Hoặc, tức là thống lãnh tám bộ, chẳng để cho chúng nó não hại con người (bốn giáo, mỗi giáo có Tứ Đế, đều xưng vương trong mỗi giáo ấy). Chẳng liệt kê Dạ Ma, Đâu Suất là do kinh văn nói giản lược.

* Tự Tại chính là Hóa Lạc Thiên (Nirmāṇarati). Đại Tự Tại là Tha Hóa Thiên (Para nirmita vaśa vartin).

Xét theo Bổn Tích, Bổn thì trụ trong các môn Định như Tự Tại, Tự Tại Vương v.v… Nơi Tích thì là hai vị trời.

Xét theo quán tâm thì nhập Không là tự tại, nhập Trung là đại tự tại.

1.1.2.1.3.2. Sắc Giới thiên chúng

(Kinh) Sa Bà thế giới chủ Phạm thiên vương, Thi Khí đại phạm, Quang Minh đại phạm đẳng, dữ kỳ quyến thuộc vạn nhị thiên thiên tử câu.

(經)娑婆世界主梵天王、尸棄大梵、光明大梵等，與其眷屬萬二千天子俱。

(Kinh: Chủ của thế giới Sa Bà là Phạm thiên vương, Thi Khí đại phạm, Quang Minh đại phạm v.v… cùng với quyến thuộc của họ một vạn hai ngàn thiên tử nhóm họp).

Sa Bà (Sahāloka), phương này dịch là Nhẫn. Kinh Bi Hoa nói: “Thị chư chúng sanh, nhẫn thọ Tam Độc, cập chư phiền não, cố danh Nhẫn độ” (Các chúng sanh ấy chịu đựng Tam Độc và các phiền não, vì thế gọi là cõi Nhẫn).

* “Phạm” (Brahma) được phương này dịch là Ly Dục, trừ bỏ sự ràng buộc với các địa vị thấp hơn, thăng lên Sắc Giới, còn gọi là Cao Tịnh.

* Thi Khí (Śikhin), phương này dịch là Đảnh Kế (頂髻, búi tóc trên đỉnh đầu), Quang Minh (Jyotiṣprabha) là trời Nhị Thiền. “Đẳng” là nói chung Tam Thiền và Tứ Thiền.

Xét theo giáo, Phạm Vương là vị chủ yếu thay mặt [chúng sanh] thỉnh pháp luân, thỉnh Tiểu pháp bèn là tiểu căn, thỉnh Đại pháp bèn là đại căn.

Xét theo Bổn Tích, Bổn thì trụ thanh tịnh Nhất Thật diệu cảnh, Tích thì sống trong Sắc Giới.

Xét theo quán tâm, quán trừ Hoặc uế bèn gọi là Phạm.

1.1.2.1.3.3. Long chúng

(Kinh) Hữu bát long vương: Nan Đà long vương, Bạt Nan Đà long vương, Sa Già La long vương, Hòa Tu Cát long vương, Đức Xoa Ca long vương, A Na Bà Đạt Đa long vương, Ma Na Tư long vương, Ưu Bát La long vương đẳng. Các dữ nhược can bách thiên quyến thuộc câu.

(經)有八龍王：難陀龍王、跋難陀龍王、娑伽羅龍王、和修吉龍王、德叉迦龍王、阿那婆達多龍王、摩那斯龍王、優鉢羅龍王等。各與若干百千眷屬俱。

(Kinh: Có tám vị long vương: Nan Đà long vương, Bạt Nan Đà long vương, Sa Già La long vương, Hòa Tu Cát long vương, Đức Xoa Ca long vương, A Na Bà Đạt Đa long vương, Ma Na Tư long vương, Ưu Bát La long vương v.v… Mỗi vị cùng với vài trăm ngàn quyến thuộc nhóm họp).

* Nan Đà (Nanda), phương này dịch là Hoan Hỷ. Bạt (Upa) phương này dịch là Thiện. Hai anh em long vương này thường hộ trì nước Ma Kiệt Đề (Magadha), tưới mưa đúng thời, chẳng có năm nào đói kém, [quốc gia ấy] tức là chỗ ngài Mục Kiền Liên giáng sanh. Họ sống trong biển cả.

Nơi Bổn thì là trụ trong Hoan Hỷ Địa, nơi Tích thì sống trong biển.

Xét theo quán tâm, Tam Quán tức là Trung Đạo sanh pháp hỷ.

* Sa Già La (Sāgara, biển), do sống trong biển mà có tên đó.

Nơi Bổn thì trụ trong biển Trí Độ (Bát Nhã Ba La Mật), nơi Tích thì ở trong biển thẳm.

Xét theo quán tâm thì Trung Đạo quán như biển, có thể thống lãnh muôn dòng.

* Hòa Tu Cát (Vāsuki), phương này dịch là Đa Đầu (nhiều đầu), còn gọi là Bảo Xưng (寶稱).

Nơi Bổn thì trụ trong Phổ Hiện Sắc Thân tam muội, nơi Tích bèn thị hiện nhiều đầu.

Xét theo quán tâm, một thứ giả thì hết thảy đều giả. Một thứ không thì hết thảy đều không. Một thứ trung thì hết thảy đều trung. Vì thế, gọi là Đa Đầu.

* Đức Xoa Ca (Takṣaka), phương này dịch là Hiện Độc, còn dịch là Đa Thiệt (nhiều lưỡi).

Nơi Bổn thì trụ trong Nhạo Thuyết Vô Ngại Biện, nơi Tích thì thị hiện nhiều lưỡi.

Xét theo quán tâm, Nhất Tâm Tam Quán như cái trống có bôi thuốc độc, có thể phát ra bốn thứ biện tài.

* A Na Bà Đạt Đa (Anavatapta), phương này dịch là Vô Nhiệt, do cái ao mà có tên gọi đó. Ở trên đỉnh của Tuyết Sơn trong Diêm Phù Đề, chẳng có ba thứ hoạn nạn, tức cát nóng, gió dữ, chim cánh vàng (Ca Lâu La).

Nơi Bổn thì trụ trong thường lạc ngã tịnh thanh lương, nơi Tích thì ở trong ao trong mát.

Xét theo quán tâm thì tam quán diệu huệ, trừ sạch ngũ trụ phiền não lằng nhằng, thoát khỏi cát nóng “hai thứ chết” (Phần Đoạn và Biến Dịch).

* Ma Na Tư (Manasvin), phương này dịch là Đại Thân, hoặc dịch là Đại Ý, hoặc dịch là Đại Lực. Tu La dốc nước biển nhấn chìm thành Hỷ Kiến, vị long vương này bèn cuộn thân ngăn sạch nước biển.

Nơi Bổn thì trụ trong pháp môn Vô Biên Thân, nơi Tích thì là thân thể to lớn.

Xét theo quán tâm, Trung Đạo chánh quán tánh chất rộng lớn.

* Ưu Bát La (Utpalaka), phương này dịch là Thanh Liên Hoa Trì (ao hoa sen xanh), [long vương được] đặt tên theo chỗ trụ.

Nơi Bổn thì trụ trong Pháp Hoa tam muội, nơi Tích thì sống trong cái ao ấy.

Xét theo quán tâm thì tam quán chính là tu nhân, nhân chính là hoa sen vậy.

1.1.2.1.3.4. Khẩn Na La chúng

(Kinh) Hữu tứ Khẩn Na La vương: Pháp Khẩn Na La vương, Diệu Pháp Khẩn Na La vương, Đại Pháp Khẩn Na La vương, Trì Pháp Khẩn Na La vương, các dữ nhược can bách thiên quyến thuộc câu.

(經)有四緊那羅王：法緊那羅王、妙法緊那羅王、大法緊那羅王、持法緊那羅王，各與若干百千眷屬俱。

(Kinh: Có bốn Khẩn Na La vương: Pháp (Dharma) Khẩn Na La vương, Diệu Pháp (Sudharma) Khẩn Na La vương, Đại Pháp (Mahādharma) Khẩn Na La vương, Trì Pháp (Dharmadhara) Khẩn Na La vương, mỗi vị cùng vài trăm ngàn quyến thuộc nhóm họp).

[Khẩn Na La (Kiṃnara)] còn gọi là Chân Đà La, phương này dịch là Nghi Thần (ngỡ là thần, trông giống như thần), [vì họ] giống như người nhưng có một sừng, là pháp nhạc thần của Thiên Đế, đáng nên tấu pháp môn của bốn giáo.

Nơi Bổn thì trụ trong chẳng thể nghĩ bàn, chẳng khởi Diệt Định. An trụ trong Thiền, chắp tay, dùng ngàn vạn kệ tụng tán thán các đấng Pháp Vương. Nơi Tích thì tấu nhạc, ca vịnh Thập Lực.

Xét theo quán tâm thì quán âm thanh chính là Không, là Giả, là Trung, tức là tán Phật.

1.1.2.1.3.5. Càn Thát Bà chúng

(Kinh) Hữu tứ Càn Thát Bà vương: Nhạc Càn Thát Bà vương, Nhạc Âm Càn Thát Bà vương, Mỹ Càn Thát Bà vương, Mỹ Âm Càn Thát Bà vương, các dữ nhược can bách thiên quyến thuộc câu.

(經)有四乾闥婆王：樂乾闥婆王、樂音乾闥婆王、美乾闥婆王、美音乾闥婆王，各與若干百千眷屬俱。

(Kinh: Có bốn vị Càn Thát Bà vương: Nhạc (Manojña) Càn Thát Bà vương, Nhạc Âm (Manojñasvara) Càn Thát Bà vương, Mỹ (Madhura) Càn Thát Bà vương, Mỹ Âm (Madhurasvara) Càn Thát Bà vương, mỗi vị cùng với vài trăm ngàn quyến thuộc nhóm họp).

Càn Thát Bà (Gandharva), phương này dịch là Khứu Hương (嗅香, ngửi mùi thơm), dùng hương làm thức ăn. Cũng dịch là Hương Ấm (香 陰). Thân họ tỏa mùi thơm, là tục nhạc thần của Thiên Đế. “Nhạc” là kỹ thuật biểu diễn điêu luyện (tràng đảo kỹ (幢倒伎), tức nghệ thuật làm xiếc nhào lộn, tung hứng). Nhạc Âm là nhịp trống, đàn, sáo. Mỹ là kỹ thuật biểu diễn hay khéo. Mỹ Âm là sự đẹp đẽ thù thắng trong tiếng đàn sáo (“Tràng” tức là “duyên tràng” (緣幢), tức sào, cọc. “Đảo” (倒) nghĩa là quăng, lật ngược v.v… [Hai chữ này ghép lại để chỉ các tạp kỹ, tức các loại biểu diễn giống như làm xiếc, chẳng hạn như leo dây, múa cột, tung hứng, đu bay v.v…] Dùng Tục để biểu thị Chân, cũng có thể đối ứng với pháp môn tứ giáo để giải thích).

Nơi Bổn là trụ trong diệu Giả chẳng thể nghĩ bàn, nơi Tích thì tấu

nhạc thế tục.

Xét theo quán tâm, Không và Trung chính là Giả.

1.1.2.1.3.6. A Tu La chúng

(Kinh) Hữu tứ A Tu La vương: Bà Trĩ A Tu La vương, Khư La Khiên Đà A Tu La vương, Tỳ Ma Chất Đa La A Tu La vương, La Hầu A Tu La vương, các dữ nhược can bách thiên quyến thuộc câu.

(經)有四阿修羅王：婆稚阿修羅王、佉羅騫駄阿修羅王、毗摩質多羅阿修羅王、羅睺阿修羅王，各與若干百千眷屬俱。

(Kinh: Có bốn vị A Tu La vương: Bà Trĩ A Tu La vương, Khư La Khiên Đà A Tu La vương, Tỳ Ma Chất Đa La A Tu La vương, La Hầu A Tu La vương, mỗi vị cùng với vài trăm ngàn quyến thuộc nhóm họp).

A Tu La (Asura), phương này dịch là Vô Tửu (無酒, không có rượu), cũng dịch là Vô Đoan Chánh (無端正), còn dịch là Phi Thiên (非 天, chẳng phải là chư thiên).

* Bà Trĩ (Baḍin): Phương này dịch là Bị Phược (被縛), tức là bị Đế Thích trói.

Nơi Bổn thì có thể dùng năm thứ ràng buộc để trói ma và ngoại đạo, nơi Tích thì tạo hình tượng như thế.

Xét theo quán tâm, dùng ba quán trí để trói ngũ trụ hoặc, nhập vào Thật Tế.

* Khư La Khiên Đà (Kharaskandha), phương này dịch là Quảng Kiên Giáp (廣肩胛, bờ vai rộng), cũng dịch là Ác Ấm, có thể khiến cho nước biển dâng trào.

Nơi Bổn thì trụ trong hai trí Quyền và Thật, từ bi gánh vác chúng sanh, nơi Tích thì là thị hiện bờ vai to rộng.

Xét theo quán tâm thì Tam Quán có thể che lấp biển cả sanh tử ngũ trụ.

* Tỳ Ma Chất Đa La (Vemacitra, Vimalacitra), phương này dịch là Tịnh Tâm, cũng dịch là Chủng Chủng Nghi (các thứ ngờ vực), tức là cha của phu nhân Xá Chỉ (Śacī).

Xét theo Bổn Tích, sắc và tâm vốn tịnh, nơi Tích thị hiện xấu xí, ghen ghét.

Xét theo quán tâm thì chánh quán Trung Đạo tức là tâm tịnh.

* La Hầu (Rahu), phương này dịch là Chướng Trì (障持, ngăn trở, nắm giữ), giơ tay che lấp ánh sáng của mặt trời và mặt trăng.

Nơi Bổn thì trì Trung Đạo Thật Tướng, có thể ngăn trở ánh sáng tà vạy của nhị biên, nơi Tích thì thị hiện giống như thế.

Xét theo quán tâm, trì Chân Đế, chướng lấp ánh sáng ái kiến. Trì Trung Đế, ngăn trở ánh sáng của Không và Hữu.

Lại nữa, xét chung theo các giáo thì Sơ Giáo Bồ Tát trọn đủ ngũ trụ, gọi là “bị trói buộc”. Thông Giáo Bồ Tát hơi rộng hơn, nên gọi là Quảng Kiên Giáp (vai to rộng). Biệt Giáo thì sơ tâm biết Trung, gọi là Tịnh Tâm. Viên Giáo ngăn chướng Hoặc, giữ lý, nên gọi là Chướng Trì.

Xét chung về Bổn Tích thì nơi Bổn trụ trong Đệ Nhất Nghĩa Thiên, nơi Tích thị hiện chẳng phải là thiên chúng.

Xét chung về quán tâm thì chủ thể để quán (năng quán) là Không, chẳng có trời, người trong tam giới. Chủ thể để quán chính là Giả, chẳng có phương tiện nghĩa thiên. Chủ thể để quán chính là Trung, chẳng có Thật Báo nghĩa thiên. Nhất Tâm Tam Quán trụ Thường Tịch Quang, là trời người mà chẳng phải là trời, chẳng phải là người.

1.1.2.1.3.7. Ca Lâu La chúng

(Kinh) Hữu tứ Ca Lâu La vương: Đại Oai Đức Ca Lâu La vương, Đại Thân Ca Lâu La vương, Đại Mãn Ca Lâu La vương, Như Ý Ca Lâu La vương, các dữ nhược can bách thiên quyến thuộc câu.

(經)有四迦樓羅王：大威德迦樓羅王、大身迦樓羅王、大滿迦樓羅王、如意迦樓羅王，各與若干百千眷屬俱。

(Kinh: Có bốn vị Ca Lâu La vương: Đại Oai Đức (Mahātejas) Ca Lâu La vương, Đại Thân (Mahākāya) Ca Lâu La vương, Đại Mãn (Mahāpūrṇa) Ca Lâu La vương, Như Ý (Maharddhiprāpta) Ca Lâu La vương, mỗi vị cùng với vài trăm ngàn quyến thuộc nhóm họp).

Ca Lâu La (Garuḍa), phương này dịch là Kim Xí (金翅, cánh bằng vàng). Oai thế trấn áp các rồng, bèn có tên là Đại Oai Đức. To lớn hơn muôn loài bèn tên là Đại Thân. Rồng luôn thỏa mãn ý mình nên có tên là Đại Mãn. Đầu có bảo châu, nên tên là Như Ý.

Xét theo giáo, hơn hẳn các ngoại đạo thì gọi là Đại Oai Đức. Là sơ môn của Đại Thừa nên gọi là Đại Thân. Hằng sa Phật pháp thì gọi là Đại Mãn. Viên minh tự tại thì gọi là Như Ý.

Bổn Tích và quán tâm có thể phỏng theo đó mà biết.

1.1.2.1.3.8. Nhân chúng

(Kinh) Vi Đề Hy tử A Xà Thế vương, dữ nhược can bách thiên quyến thuộc câu.

(經)韋提希子阿闍世王，與若干百千眷屬俱。

(Kinh: Con bà Vi Đề Hy là vua A Xà Thế cùng với vài trăm ngàn quyến thuộc nhóm họp).

* Vi Đề Hy (Vaidehī), phương này dịch là Tư Duy, là tên của mẹ. Cha tên là Tần Bà Sa La (Bimbisāra), phương này dịch là Mô Thật (模 實).

* A Xà Thế (Ajātaśatru), phương này dịch là Vị Sanh Oán (未生 怨, oán thù kể từ khi chưa sanh ra), hoặc gọi là Bà Lưu Chi, phương này dịch là Vô Chỉ (không có ngón tay). Cung nhân giấu diếm, gọi ông ta là Thiện Kiến. Tên gọi Thiện Kiến là Bổn, còn danh xưng Vô Chỉ là sự biểu hiện nơi Tích. Trong kinh Phổ Siêu, [có nói] ông ta trước đó đã sám hối diệt tội, cho nên trong hội Pháp Hoa, được dự vào Chứng Tín Chúng. Trong kinh Niết Bàn, đã trần thuật cội nguồn mọi chuyện.

Nơi Bổn thì đã trụ trong giải thoát chẳng thể nghĩ bàn, nơi Tích thì thị hiện Ngũ Nghịch.

Xét theo quán tâm, giết cha vô minh, hại mẹ tham ái.

Hỏi: Đức Phật thuyết pháp trong loài người, cớ sao kinh liệt kê loài người ít ỏi?

Đáp: Kinh văn lược đi chẳng chép, chứ nhân loại thật ra chẳng ít. [Trong phần sau], kinh văn chép “cập chư tiểu vương, Chuyển Luân Thánh Vương đẳng” (và các tiểu vương, Chuyển Luân Thánh Vương v.v…) Kinh Vô Lượng Nghĩa liệt kê bốn Luân Vương, quốc vương, quần thần, dân chúng, nam nữ, số lượng rộng lớn. Hơn nữa, trong phẩm Phân Biệt Công Đức có nói tứ thiên hạ cho đến đại thiên vi trần số người đắc đạo. Trong số ấy, há chẳng có loài người ư?

Hỏi: Trời, người, rồng, quỷ đều thấy Phật, nghe pháp, nhưng địa ngục đạo và Vô Sắc Giới cớ sao chẳng kể ra?

Đáp: Nay sẽ biện định ý nghĩa ấy. Các đường thăng trầm do có trì giới hay hủy giới. Thấy Phật hay chẳng thấy Phật là do thừa có hoãn (thong thả, rề rà, buông lỏng) hay cấp (gấp gáp, nghiêm ngặt). Trì giới có thô hay tế, cho nên thọ báo có hơn kém. Thừa để trì thì có Đại, Tiểu, cho nên thấy Phật có Quyền hay Thật. Lại phán định đại lược thừa và giới thì mỗi đằng đều có ba phẩm. Kế đó, dùng bốn câu để liệu giản thì ý nghĩa ấy sẽ rõ rệt:

Một là giới và thừa đều cấp.

Hai là giới hoãn, thừa cấp.

Ba là giới cấp, thừa hoãn.

Bốn là giới và thừa đều hoãn.

Nhưng luận chung về giới thừa, hết thảy thiện pháp, hết thảy quán huệ đều được gọi là Giới, cũng đều có thể gọi là Thừa. Như ngũ thừa nhân, thiên v.v… và Đạo Cộng Giới v.v… Nay phán định riêng biệt thì Tam Quy, Ngũ Giới, Thập Thiện, Bát Trai, Xuất Gia Luật Nghi, cho đến Định Cộng Giới có thể phòng ngự thân và miệng, ngăn che ác đạo quả, đạt được cái quả nhân thiên, thì đều gọi là Giới.

Nếu nghe kinh sanh hiểu biết, dùng quán trí để suy tìm Tứ Đế, Thập Nhị Nhân Duyên, Lục Độ, sanh diệt, vô sanh, vô lượng, vô tác các trí, có thể phá phiền não, chuyên chở [hành nhân] thoát khỏi sanh tử thì gọi là Thừa.

a. Một là giới và thừa đều cấp. Trì hạ phẩm giới, tức là giới cấp, quả báo ở trong loài người. Trì Tiểu Thừa tức là thừa cấp, dùng thân trong nhân loại, thấy Phật nghe pháp trong Tam Tạng Giáo. Trì Trung Thừa tức là thừa cấp, dùng thân người để thấy đạo, nghe pháp trong Thông Giáo Đại Thừa cho đến các giáo pháp Đại Thừa kèm theo phương tiện. Trì thượng thừa thì là thừa cấp, dùng thân người để thấy Phật, nghe pháp trong các giáo như Hoa Nghiêm, Pháp Hoa v.v… và Viên Giáo trong các giáo. Nếu trì trung phẩm giới thì là giới cấp, quả báo là trong Dục Giới Thiên. Trì Tiểu Thừa là thừa cấp. Dùng thân cõi trời trong Dục Giới để thấy Phật, nghe pháp trong Tam Tạng Giáo. Những giáo khác giống như đã nói trong phần trước. Nếu trì thượng phẩm giới thì là giới cấp, cộng thêm tu Thiền Định, quả báo là trong Sắc Giới hoặc cõi trời Vô Sắc. Trì Tiểu Thừa là thừa cấp, dùng thân trong Sắc Giới hoặc Vô Sắc Thiên để thấy Phật, nghe pháp trong Tam Tạng Giáo. Những giáo khác giống như đã nói trong phần trước. Giải thích câu đầu tiên đã xong.

b. Hai là giới hoãn, thừa cấp. Đối với tam phẩm giới đều hoãn đãi (không trì giới nghiêm túc, lơ là, ơ hờ), quả báo là đọa trong tam đồ. Trì Tiểu Thừa là thừa cấp. Dùng thân tam đồ để thấy Phật nghe pháp trong Tam Tạng Giáo. Những giáo khác giống như đã nói trong phần trước. Giải thích câu thứ hai đã xong.

c. Ba là giới cấp, thừa hoãn. Do ba loại giới (hạ phẩm, trung phẩm, thượng phẩm) đều cấp (trì giới nghiêm ngặt, chân thành), thọ thân trong trời, người, Sắc, Vô Sắc Thiên. Do tam thừa hoãn (không nghiêm túc học đạo, tu đạo), tuy Phật xuất thế thuyết pháp tam thừa, nhưng vì [hành nhân] yêu đắm quả báo sung sướng, đắm đuối, hoang đàng nơi ngũ dục, cho nên chẳng thấy Phật, chẳng nghe pháp. Chẳng hạn như ba ức gia đình tại thành Xá Vệ và chư thiên đắm đuối dục lạc trong tam giới là hạng người như thế đó. Giải thích câu thứ ba đã xong.

d. Bốn là giới lẫn thừa đều hoãn. Thọ quả báo trong tam đồ, chẳng thấy Phật, chẳng nghe pháp. Kinh này chẳng kể hạng địa ngục, vì giới của họ hoãn đãi, bị quả báo khổ sở, nặng nề ngăn cách, thượng thừa lại hoãn, chẳng thể thấy Phật và nghe pháp trong hội Pháp Hoa được! Các kinh khác có liệt kê là vì họ đối với các thừa khác “có gấp”.

Lại còn chẳng kể Vô Sắc Giới Thiên, vì họ đối với thượng phẩm giới thì gấp, cho nên thọ thân trong cõi trời, nhưng chấp trước pháp vị nơi Định, cho nên thượng thừa trở thành hoãn đãi, chẳng thể thấy Phật, nghe pháp trong hội Pháp Hoa. Các kinh khác có nhắc tới họ là vì đối với các thừa khác, họ “có gấp” (nghiêm ngặt dụng công tu tập). Nếu hiểu ý này, nhất nhất suy xét trời rồng tám bộ, sẽ biết bổn duyên của họ là hoãn đãi hay gấp rút, sẽ đều hiểu rõ ý nghĩa vì sao họ đến, hoặc chẳng đến [tham dự pháp hội]. Giải thích cặn kẽ thì như trong Tịnh Danh Sớ đã nói.

Lại biết “dùng Quyền để dẫn khởi Thật” thì ý nghĩa Bổn Tích càng rõ hơn. Hãy nên dùng điều này để suy xét quán hạnh của chính mình, sẽ có thể nhận biết nhân quả ba đời rành rành. Ngài Diệu Lạc (tôn giả Kinh Khê Trạm Nhiên) nói: “Tịnh Danh Sớ dùng bảy nghĩa để giải thích bốn câu: Một là nói do thừa và giới [khác nhau] mà thấy Phật khác nhau. Hai là do hai hạnh tin pháp khác nhau. Ba là do Đại Thừa và Tiểu Thừa khác biệt. Bốn là do căn tánh tiệm hay đốn. Năm là ứng tích. Sáu là quán tâm. Bảy là hóa độ người khác”. Trước hết là nói về thừa và giới:

Có Thừa thì sẽ gặp Phật; chẳng có Thừa, sẽ chẳng đến dự.

Hai là tin pháp, tọa Thiền, nghe học, giảng nói, đều được gặp Phật. Chỉ tùy theo pháp đã tu tập là Đại hay Tiểu [mà sẽ nghe pháp Đại hay Tiểu. Đó là điều thứ ba].

Bốn là tiệm đốn, vì Đại Thừa hay Tiểu Thừa mỗi pháp đều có Tiệm hay Đốn.

Năm là ứng tích, chính mình đạt được hai mươi lăm môn vương tam muội, ứng hiện trong hai mươi lăm Hữu, dẫn hành giả thật sự hành pháp đến chỗ Phật.

Sáu là quán tâm, chỉ thuận theo quán hạnh để phán định sự thấy Phật.

Bảy là hóa độ người khác, thấy hay chẳng thấy đều xét theo phương diện lợi lạc người khác. Bậc đại quyền thị hiện dấu tích được nói đại lược như kinh văn trong phần này.

Phần thứ nhất, liệt kê đại chúng đã xong.

1.1.2.2. Tổng kết đại chúng nhóm họp

(Kinh) Các lễ Phật túc, thoái tọa nhất diện.

(經)各禮佛足，退坐一面。

(Kinh: Đều lễ dưới chân Phật, lui ra ngồi qua một bên).

Phần thứ nhất của Tự Phần, nêu chung về hai môn Tích Môn và Bổn Môn đã xong.

1.2. Phần tựa nói riêng về hai môn Tích Môn và Bổn Môn

Kinh văn được chia làm hai phần:

Một là từ phần kinh văn ở chỗ này cho đến phẩm An Lạc Hạnh chính là phần Khai Quyền Hiển Thật của Tích Môn.

Hai là từ phẩm Tùng Địa Dũng Xuất cho đến phẩm Thường Bất Khinh là phần Khai Cận Hiển Viễn của Bổn Môn.

1.2.1. Tích Môn Khai Quyền Hiển Thật

Chia thành ba phần:

Một là kinh văn thuộc Tự Phần.

Hai là từ phẩm Phương Tiện cho đến phẩm Thọ Học Vô Học Nhân Ký là kinh văn thuộc phần Chánh Thuyết (Chánh Tông Phần).

Ba là từ phẩm Pháp Sư cho đến phẩm An Lạc Hạnh thuộc vào phần Lưu Thông [của Tích Môn].

1.2.1.1. Tự phần của Tích Môn

Chia thành năm đoạn:

Một là phần Tự nhóm họp đại chúng.

Hai là phần Tự về hiện tướng lành.

Ba là phần Tự nêu ra suy nghĩ nghi ngờ.

Bốn là phần Tự nêu thắc mắc.

Năm là phần Tự giải đáp câu hỏi.

Phần Tự về chuyện nhóm họp đại chúng chính là Nhân Nhất. Phần Tự nói về chuyện hiện tướng lành (瑞相, thụy tướng) là Lý Nhất. Phần Tự nói về suy nghĩ nghi ngờ là Hạnh Nhất. Phần Tự vấn đáp là Giáo Nhất. Đó là giải thích xét theo nhân duyên (nhóm họp đại chúng là Thế Giới Tất Đàn. Hiện tướng lành là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Suy nghĩ ngờ vực là Vị Nhân Tất Đàn. Hỏi đáp là Đối Trị Tất Đàn, một mực như thế đó).

Xét theo giáo, phần Tự này nhằm dẫn nhập phần Chánh Tông, chẳng phải là Tam Tạng, chẳng phải Thông, chẳng phải Biệt, mà nhằm dẫn khởi phần Chánh Tông thuộc Viên Giáo (chỉ chú trọng Viên Giáo, nên nói “chẳng phải” [Tạng, Thông, Biệt]).

Xét theo Bổn Tích, nếu dùng phần Tự này để giới thiệu Tứ Nhất (Nhân Nhất, Lý Nhất, Giáo Nhất, Hạnh Nhất) trong Bổn Địa thuộc phẩm Thọ Lượng thì sẽ tự hiểu rõ nghĩa này (Bổn Môn thì phải tới phẩm Thọ Lượng [mới nói rõ], nhưng cũng có thể biểu thị sẵn [ngay trong Tích Môn]. Hãy nên biết trong phần Tự này, hiển thị rõ rệt về Tích Môn gồm bốn điều, ngầm biểu thị Bổn Môn cũng có bốn điều. [Chuyện đức Phật] thành Phật đã lâu [từ vô lượng A tăng kỳ kiếp trước] chẳng vượt ra ngoài bốn điều ấy. [Thành Phật] đã lâu hay mới đây tuy khác biệt, nhưng lý Tứ Nhất giống hệt như nhau).

Xét theo quán tâm, Nhất Tâm Tam Đế là Lý Nhất. Nhất Tâm Tam Quán là Hạnh Nhất. Người quán như thế là Nhân Nhất. Có thể diễn nói cảnh được quán thì là Giáo Nhất. Lại thường quán Tam Đức, Năng và Sở đều gồm bốn mục: Pháp Thân là Lý, Bát Nhã là Giáo, giải thoát là Hạnh. Hòa hợp ba pháp sẽ thành “giả danh nhân”, tức là quán hạnh Như Lai.

Nếu xét theo địa vị Lục Tức thì địa vị nào cũng có Tứ Nhất. Trong mỗi niệm, niệm nào cũng gồm Tứ Nhất. Mỗi sắc, mỗi hương, không gì chẳng phải là Tứ Nhất. Quán hạnh như thế, đúng là Pháp Hoa tam muội. Tâm và cảnh phát khởi lẫn nhau, tức là Tứ Nhất trong nhân duyên quán. Chẳng giống với ba giáo kia thì là Tứ Nhất xét theo các giáo. Đã thành Phật từ lâu xa, tức là Tứ Nhất nơi Bổn địa quán.

1.2.1.1.1. Phần Tự về đại chúng vân tập

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn, tứ chúng vi nhiễu, cúng dường, cung kính, tôn trọng, tán thán.

(經)爾時，世尊，四眾圍繞，供養恭敬尊重讚歎。

(Kinh: Lúc bấy giờ, tứ chúng vây quanh đức Thế Tôn, cúng dường, cung kính, tôn trọng, tán thán).

Câu trước nói về oai nghi của đại chúng nhóm họp; câu sau nói về đại chúng vân tập cúng dường. “Nhĩ thời” là lúc sắp hiện sáu tướng lành. “Tứ chúng” là Phát Khởi Chúng, Đương Cơ Chúng, Ảnh Hưởng Chúng, và Kết Duyên Chúng.

Phát Khởi (發起) là dùng trí soi xét thông suốt quyền mưu, biết căn cơ, biết đúng thời, bèn khơi gợi, phát động để thành tựu sự lợi ích, như voi lớn bẻ cây để cho voi con được no lòng. Nói “phát khởi khiến cho nhóm họp”, tức là [những ai] phát khởi tướng lành cho đến phát khởi chuyện vấn đáp v.v… thì đều gọi là Phát Khởi Chúng (ứng theo [căn tánh của] chúng sanh mà lập bày thì gọi là Quyền, thuận theo lẽ thích nghi mà chế lập thì gọi là Mưu. Vừa có mưu, vừa có quyền, nên gọi là “quyền mưu” (權謀). Thật Trí dung hội bên trong, chẳng suy nghĩ mà thích đáng, nên nói “trí giám” (智鑒, trí xét soi). Soi xét điều thiện trong quá khứ có thể sanh trưởng, có thể thành tựu, cho nên gọi là “biết căn cơ”. Phù hợp đúng dịp chẳng sai chạy, nên gọi là “biết thời”. Đó là “nội đức”).

Kích phát lòng đại từ bình đẳng, dẫn phát điều thiện của đại chúng trong thuở ấy, nêu tỏ đại huệ bất nhị, thôi thúc khiến cho ba nghiệp được lợi ích. Lại còn kích phát túc nhân của đại chúng nhóm họp, phát khởi lợi ích mầu nhiệm của bậc đương cơ, hoằng dương Đại giáo của Như Lai, lay động sự cố chấp của chúng sanh trong thuở ấy. Lại còn đánh động lòng đại bi của Phật, cho nên nói là “kích phát”. Khơi mở thánh chỉ (ý chỉ của Phật), nên gọi là Dương (揚, hoằng dương, nêu tỏ), khiến cho họ nghe điều chưa được nghe thì gọi là “phát động”. Khiến cho người nghe thật sự được thỏa mãn thì gọi là “thành biện” (成辦), [khiến cho người nghe] ắt đạt được giải ngộ thì gọi là “lợi ích”. Đó là tác dụng ở bên ngoài. Voi chúa đại quyền bẻ cây Pháp Thân để đến chỗ dấy lên sự ứng hiện, diễn nói Thật trong Nhất Thừa, khiến [cho người đắc độ] no đẫy cơ duyên diệu hạnh. Năm phần của Phát Khởi Tự đều nhằm tạo lợi ích cho căn cơ của chúng sanh, cho đến phần vấn đáp v.v… đều nhằm dẫn nhập phần Chánh Tông.

Đương Cơ (當機) tức là [những ai] đã gieo cội đức từ trước, duyên hợp, thời cơ chín muồi, chẳng rời khỏi chỗ ngồi, vừa nghe liền đắc đạo (Luận định khít khao thì là bậc Sơ Trụ, thâu nhiếp trọn khắp lục căn, ngũ phẩm).

Ảnh Hưởng (影響) là các vị Phật trong quá khứ, hoặc Pháp Thân Bồ Tát, ẩn giấu sự viên cực, khuông phò đấng pháp vương. Tuy chẳng làm gì, nhưng có lợi ích to lớn. Đấng hóa chủ hiện thân diễn nói, ắt phải nhờ có hóa bạn tạo ảnh hưởng. Vì thế, Đại Luận có câu Hỏi: “Vì lẽ nào các tỳ kheo thường theo đức Thế Tôn? Đáp: Như bệnh đã lành, thường theo thầy thuốc, nhằm hiển lộ tài năng của y sư”. Luận ấy chỉ nói đến chuyện trong thực tế mà còn có ảnh hưởng như thế; huống hồ Pháp Thân Bồ Tát hay cổ Phật thị hiện giúp Phật giáo hóa ư? Vì thế, biết tứ chúng giống như người bệnh nhẹ đã lành, tám bộ [quỷ thần] như người bệnh nặng đã khỏi. Nặng hay nhẹ đều có ảnh hưởng dù Quyền hay Thật.

Kết Duyên (結緣) là những ai không có sức hướng dẫn, kích động [cơ duyên thành tựu đạo phẩm cho người khác], đức hạnh thì chẳng có tác dụng khiến cho chúng sanh tuân phục, nghiêm trì, căn trong quá khứ nông cạn, tam huệ (Văn, Tu, Tư) chẳng nẩy sanh. Đời hiện tại tuy thấy Phật, nghe pháp, nhưng chẳng có bốn món lợi ích Tất Đàn, chỉ tạo nhân duyên đắc độ trong tương lai (trọn đủ Tứ Tất Đàn thì gọi là Đương Cơ. Ngũ phẩm là lợi ích về Thế Giới. Lục căn là lợi ích thuộc về Vị Nhân và Đối Trị. [Đại chúng đương cơ] từ Sơ Trụ trở lên là lợi ích thuộc về Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Nếu chưa nhập phẩm (chưa dự vào ngũ phẩm), đều gọi là Kết Duyên. Do vậy, trước khi đạt tới ngũ phẩm, sẽ chẳng có bốn điều lợi ích [thuộc về Tứ Tất Đàn] đối với Tam Huệ. Do chẳng có Văn Huệ, sẽ chẳng có Thế Giới Tất Đàn. Do chẳng có Tư Huệ, cho nên chẳng có Vị Nhân Tất Đàn. Do chẳng có Tu Huệ, cho nên chẳng có Đối Trị Tất Đàn. Do chẳng chứng nhập, nên không có lợi ích thuộc Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Lợi ích trong Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn có Thông và Biệt. Thông thì bao gồm ngũ phẩm, Biệt thì là Sơ Trụ. Vì thế, nói đến đắc độ cũng có Thông và Biệt, tức là Thông và Biệt trong Đệ Nhất Nghĩa).

Chúng tỳ kheo có bốn loại riêng biệt (phát khởi, đương cơ, ảnh hưởng, kết duyên), ba chúng kia (tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di) cũng thế, hợp thành mười sáu chúng. Giống như vào thời Đại Thông Trí Thắng Phật, các vương tử giảng lại [kinh Pháp Hoa sau khi Đại Thông Trí Thắng Phật nhập Định], họ chính là Phát Khởi Chúng thời đó. Những người nghe pháp đắc đạo chính là Đương Cơ Chúng thuở đó. Nghe pháp mà chưa đắc độ, nhưng đời đời gặp gỡ, có người thuộc địa vị Thanh Văn trong hiện thời, họ chính là Kết Duyên Chúng thuở đó.

Vị Phật ấy đã có bốn lần bốn mười sáu chúng, vị Phật hiện tại (Thích Ca Mâu Ni Phật) có cùng một đạo, há chẳng có [mười sáu chúng] ư? Đấy là mười sáu chúng trong Viên Giáo. Ba giáo kia phỏng theo đó cũng có thể biết.

Xét theo Bổn Tích, hãy dựa theo Thể và Dụng để nói về Bổn Tích. Bổn thì trụ trong địa vị tôn quý cùng cực (Phật quả), hoặc thuộc địa vị Pháp Thân sâu xa. Nơi Tích thì là mười sáu chúng trong bốn giáo.

Xét theo quán tâm, suy xét cảnh, tác quán, sẽ thuộc vào địa vị Danh Tự và Quán Hạnh, sẽ trở thành Kết Duyên Chúng. Dự vào địa vị Tương Tự, sẽ trở thành Đương Cơ Chúng. Thuộc vào địa vị Phần Chân (Phần Chứng Tức Phật), sẽ trở thành Phát Khởi Chúng và Ảnh Hưởng Chúng (Nếu đã nhập từ xưa, thì chỉ gọi là Ảnh Hưởng Chúng. Nếu là mới nhập thì gọi là Đương Cơ Chúng, mà cũng là Ảnh Hưởng Chúng, cũng như là Phát Khởi Chúng, giống như các vị phát thệ hoằng truyền kinh vậy).

“Vi nhiễu” (Vây quanh): Lúc đức Phật mới xuất thế, loài người chưa biết pháp, Tịnh Cư Thiên giáng hạ, hóa hiện hình dáng con người, đến chỗ Phật đi nhiễu theo chiều phải. Nhiễu xong bèn lễ kính. Lễ xong, bèn ngồi nghe pháp, [quy cách ấy] bèn trở thành khuôn mẫu. Đó là giải thích theo nhân duyên (Tịnh Cư Thiên giáng hạ tức là Thế Giới Tất Đàn. Hóa thành thân người, tức Vị Nhân Tất Đàn. Coi là khuôn mẫu, tức Đối Trị Tất Đàn. Lễ xong nghe pháp chính là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn).

“Đoàn nhiễu” (團繞, đi vòng quanh) tức là nói tới oai nghi đi nhiễu quanh, biểu thị căn cơ thuộc bốn môn đã động, đều thấy viên lý. Đem Viên đối ứng với Thiên thì theo lệ có bốn nghĩa. Đó chính là dựa theo giáo để giải thích.

Lại nữa, thân Phật trọn khắp tướng hảo trang nghiêm, đi nhiễu quanh bốn phía để chiêm ngưỡng, tăng trưởng Niệm Phật Định. Đó chính là dựa theo quán tâm mà giải thích.

Nếu quán sắc thân của Phật mà thấy Pháp Thân, thì là giải thích theo Bổn Tích.

Lại dựa theo Thể, Dụng và lâu xa hay gần đây [để luận định] thì nơi Bổn, trụ trong Pháp Thân bất động mà chẳng phải bất động, nơi Tích thì thị hiện căn cơ thuộc các giáo đi nhiễu quanh đức Phật.

“Cúng dường”: Nếu luận định chung thì ba nghiệp đều là cúng dường. Nếu luận định riêng biệt thì cần phải khiêm ty, cẩn trọng, kiền thành, kính lễ thì mới gọi là “cung kính”. Chí tâm chuyên chú là “tôn trọng”. Thốt lời khen ngợi thì gọi là “tán thán”. Dùng y báo để bố thí thì gọi là “cúng dường”. Ở đây, kinh văn nói giản lược. Nói chi tiết thì như trong kinh Vô Lượng Nghĩa: Bếp trời, hương trời, đồ đựng trên cõi trời v.v… là cúng dường. Đại Trang Nghiêm Bồ Tát và tám vạn Đại Sĩ chắp tay, đó là cung kính. Nhất tâm chiêm ngưỡng là tôn trọng. Thuyết kệ tụng mỗi câu có bảy chữ chính là tán thán. Trong kinh ấy, đại chúng vân tập, thuyết pháp xong, nghiễm nhiên chẳng giải tán, từ ngay nơi pháp tòa ấy, nói kinh Pháp Hoa. Vì thế, dùng các chi tiết được nói trong kinh ấy để giải thích các chỗ đại lược trong kinh này, ý nghĩa chẳng trở ngại!

1.2.1.1.2. Phần Tự về hiện tướng lành

1.2.1.1.2.1. Hiện sáu tướng lành trong cõi này

Phần này chia thành sáu đoạn:

Một là tướng lành thuyết pháp.

Hai là tướng lành nhập Định.

Ba là tướng lành tuôn mưa hoa.

Bốn là tướng lành đại địa chấn động.

Năm là tướng lành đại chúng hoan hỷ.

Sáu là tướng lành phóng quang.

Thuyết pháp biểu thị “thuyết pháp diệu” và “trí diệu”. Nhập Định biểu thị “hạnh diệu”. Tuôn mưa hoa biểu thị “vị diệu” (địa vị mầu nhiệm). Đất chấn động biểu thị “cảnh diệu” và “thừa diệu”. Đại chúng hoan hỷ biểu thị “quyến thuộc diệu” và “lợi ích diệu”. Phóng quang biểu thị “cảm ứng diệu” và “thần thông diệu”. Vì thế, sáu điều ấy đều được gọi là phần Tự về hiện tướng lành. Chỗ này bất đồng với Thần Thông Diệu được nói trong phần Huyền Nghĩa. Trong ấy, [thần thông diệu] bao gồm sáu tướng lành thuộc về hương, gió, đại địa thanh tịnh… giữa hai cõi; cho nên gồm thâu trọn khắp; còn kinh văn trong phần này chẳng nói đến cõi khác, mà là cõi này tự trọn đủ. Đối với các kinh văn được xét đến, đều có ý nghĩa Thông và Biệt. Những lời lẽ biểu thị đều hàm chứa ý nghĩa rộng lớn. Bởi lẽ, đối với đại sự, bậc đại nhân tạo sự cảm động to lớn, hòng khiến cho căn cơ to lớn được hưởng lợi ích to lớn. Để hiển thị đại lý, đều cần phải có đại quyến thuộc phù trợ đại hội, đều cảm đại thời, đại vận (cơ duyên to lớn) chín muồi. Nếu chẳng phải là Linh Sơn đã cùng hội đủ [các nhân duyên ấy] thì để [cho các căn cơ trong] đời này có thể đích thân tiếp nhận, há có thể khế hợp được ư, há có thể suy lường nổi ư?

1.2.1.1.2.1.1. Tướng lành thuyết pháp

(Kinh) Vị chư Bồ Tát, thuyết Đại Thừa kinh, danh Vô Lượng Nghĩa Giáo Bồ Tát Pháp Phật Sở Hộ Niệm.

(經)為諸菩薩，說大乘經，名無量義教菩薩法佛所護念。

(Kinh: Vì các vị Bồ Tát nói kinh Đại Thừa tên là Vô Lượng Nghĩa Giáo Bồ Tát Pháp Phật Sở Hộ Niệm).

Câu đầu nêu ra Pháp Thể sẽ được nói. Câu kế đó, nêu ra tên của Thể. Câu thứ ba nói đến chỗ nương tựa của Bồ Tát. Câu thứ tư nói đến sự thủ hộ của Phật.

Đại Thừa: Kinh Thiện Giới nói có bảy thứ đại:

Một là pháp đại, ý nói mười hai bộ Tỳ Phật Lược (Vaipulya, Phương Quảng).

Hai là tâm đại, tức cầu Vô Thượng Đại Bồ Đề.

Ba là giải đại, tức là thấu hiểu Bồ Tát tạng.

Bốn là tịnh đại, tức là kiến đạo, tâm địa thanh tịnh.

Năm là trang nghiêm đại, tức là phước đức, trí huệ.

Sáu là thời đại, tức ba A tăng kỳ kiếp tu hành.

Bảy là cụ túc đại, tức là dùng tướng hảo tự trang nghiêm để đắc Bồ Đề.

[Trong ấy], điều thứ sáu chính là nhân đại, điều thứ bảy là quả đại. Đại nhân, đại quả thì được gọi là kinh Đại Thừa. Nay đem mười diệu để đối ứng thì pháp đại là “cảnh diệu”, tâm đại và giải đại chính là “trí diệu”, tịnh đại và trang nghiêm đại là “hạnh diệu”, thời đại là “vị diệu” (sự mầu nhiệm nơi địa vị), cụ túc đại là “tam pháp diệu” (ba pháp Giới, Định, Huệ đều diệu). Do nhân mà có quả, Năng lẽ nào chẳng có Sở? Vì thế, không chỉ có năm thứ trước, mà ắt còn kèm thêm năm thứ sau. Nhưng ba A tăng kỳ, nghĩa bao gồm Tam Tạng, từ tên gọi giống nhau, có thể tương ứng với thập diệu.

“Vô Lượng Nghĩa”: Kinh ấy nói: “Tùng nhất pháp sanh, kỳ nhất pháp giả, sở vị vô tướng. Vô tướng bất tướng, danh vi Thật Tướng. Tùng thử Thật Tướng, sanh vô lượng pháp” (Từ một pháp sanh, một pháp ấy chính là nói tới vô tướng. Vô tướng chẳng phải là tướng thì gọi là Thật Tướng. Từ Thật Tướng ấy, sanh ra vô lượng pháp). Nói tới nhị pháp, tam đạo, tứ quả, nay sẽ giải thích. “Vô tướng” là chẳng có tướng sanh tử. “Bất tướng” là chẳng có tướng Niết Bàn, Niết Bàn cũng không. Vì thế nói là “bất tướng”, tức là nói “Trung Đạo là Thật Tướng”. “Nhị pháp” chính là Đốn và Tiệm. Đốn là như hết thảy các pháp đốn trong Hoa Nghiêm. Tiệm là hết thảy các pháp thuộc Tam Tạng, Phương Đẳng, Bát Nhã v.v… “Tam đạo” tức tam thừa. Tứ Quả tức La Hán, Bích Chi Phật, Bồ Tát, và Phật. Các pháp ấy được gọi là Vô Lượng. Thật Tướng được gọi là Nghĩa Xứ. Từ một nghĩa xứ, xuất sanh vô lượng pháp, và vô lượng nghĩa xứ lại nhập vào một nghĩa xứ để làm Tự (dẫn đường cho kinh Pháp Hoa). Ví như tính toán, từ một phép toán mà suy ra các phép toán khác. Sau đó, loại bỏ các phép toán khác để quy vào một kết quả tính toán. Do các phép toán [trung gian không chứa kết quả cuối cùng] nên bỏ đi, các phép toán trung gian chính là các bước dẫn khởi đến bước loại trừ cuối cùng. Tách ra chính là bước dẫn khởi cho việc ghép lại cũng giống như thế. Từ trong một mà phát ra các ý nghĩa, rồi lại thâu tóm các ý nghĩa về một.

“Giáo Bồ Tát pháp”: Vô lượng nghĩa xứ dùng để dạy Bồ Tát. Nghĩa xứ tức là Đế lý. Kinh văn trong phần sau có nói: “Phổ linh nhất thiết chúng, diệc đồng đắc thử đạo” (Khiến cho hết thảy mọi người cũng cùng đắc đạo này). Lại nói: “Nhược ngã ngộ chúng sanh, tận giáo dĩ Phật đạo” (Nếu ta gặp chúng sanh, đều dùng Phật đạo dạy) chính là ý này. “Phật sở hộ niệm”: Vô lượng nghĩa xứ do Phật tự chứng đắc. Kinh văn trong phần sau có nói: “Phật tự trụ Đại Thừa, tuy dục khai thị, nhi chúng sanh căn độn, cửu mặc tư yếu, bất vụ tốc thuyết” (Phật tự trụ trong Đại Thừa, tuy muốn khai thị, nhưng do căn cơ của chúng sanh chậm lụt, cho nên chẳng nói điều ấy đã lâu, chẳng vội nói). Vì thế nói là “hộ niệm”.

1.2.1.1.2.1.2. Tướng lành nhập Định

(Kinh) Phật thuyết thử kinh dĩ, kết gia phu tọa, nhập ư Vô Lượng Nghĩa Xứ tam muội, thân tâm bất động.

(經)佛說此經已，結加趺坐，入於無量義處三昧，身心不動。

(Kinh: Đức Phật nói kinh này xong, ngồi xếp bằng, nhập trong Vô Lượng Nghĩa Xứ tam muội, thân tâm bất động).

“Gia phu tọa” (加趺坐, ngồi xếp bằng, chéo chân, hai lòng bàn

chân lật ngửa lên): Từ xưa, chư Phật và các đệ tử đều hành pháp này khiến cho kẻ khác cung kính, hòng đẹp ý của trời, người. Vì thế, chẳng giống với nghi tiết của thế gian và ngoại đạo, do có thể phá ma quân, do có thể phát khởi tâm Chánh Giác. Đấy chính là ý nghĩa Tứ Tất Đàn.

“Nói kinh xong, bèn nhập tam muội”: Định và Huệ thành tựu lẫn nhau, chẳng có Thiền sẽ không có trí; vì thế, trước hết nhập Định. Chẳng có trí, sẽ không có Thiền; vì thế, thuyết pháp trước. Trí chính là Thiền, Thiền chính là trí, trước sau nhập xuất, chẳng bị ngăn ngại. Kẻ ôm lòng nghi nói: “Nếu chưa nói vô lượng nghĩa thì có thể nhập môn Định ấy! Nói kinh ấy xong, cớ sao nhập Định?” Giải rằng: “Do kinh ấy dẫn đường cho kinh Pháp Hoa! Vì sao? Nếu chẳng mở ra [vô lượng nghĩa] trước; sau đó, sẽ không có gì để gộp lại! Trước hết nhập khai Định dẫn khởi cho hợp Định”. Vì thế, gọi là “tướng lành”.

“Thân tâm bất động”: Do chỗ để duyên theo tương ứng với Thật Tướng nghĩa xứ. Nguồn cội của cái thân bình lặng dường hư không. Lý tánh nơi tâm rốt ráo thường tịch. Trong kinh văn thuộc phần sau, trong bài kệ tán thán Đại Thông Trí Thắng Phật có nói: “Thân tâm cập thủ túc, tịch nhiên an bất động. Kỳ tâm thường đảm phạ, vị tằng hữu tán loạn” (Thân, tâm và chân tay, vắng lặng, an, bất động. Tâm Ngài thường an định, chưa hề có tán loạn). Nay thân như kim cang, chẳng thể lay chuyển. Tâm dường hư không, chẳng có phân biệt. Gìn giữ pháp Vô Lượng Nghĩa Xứ tam muội nơi thân tâm. Vì thế, bất động. Định nương vào nghĩa xứ, vẫn gọi là “vô lượng”. Môn Định ấy vắng lặng mà thường chiếu, có thể biết thế gian từ một pháp ấy mà sanh ra vô lượng pháp. Pháp thể của cái thân vốn là vận động, nay khiến cho nó bất động; pháp thể của cái tâm có tánh chất phân biệt, nay giữ cho nó chẳng phân biệt. Ý nghĩa được trần thuật đã rõ ràng vậy.

Hỏi: [Hễ nói đến] “tướng lành” thì vốn là nói đến chuyện kỳ lạ, thuyết pháp và nhập Định vốn là oai nghi thường hằng của Phật, sao lại nói là “tốt lành”?

Đáp: [Đức Phật] thuyết pháp vừa xong, ngay lập tức nhập Định, khiến cho đại chúng khi ấy chẳng giải tán, nghiêm túc chờ đợi. Vì thế

biết: Do phần thuyết pháp trước đó, toàn thể đại chúng tụ tập, đợi nghe phần giảng sau đó. Đó là điều đặc biệt lạ lùng, khác với các buổi thuyết pháp thông thường, lẽ nào chẳng phải là “điều tốt lành”? Tuy nhập khai định, ý ở chỗ hợp Định, khác với chuyện nhập Định thông thường, lẽ nào chẳng phải là tốt lành? Ngài Văn Thù lại dẫn sáu điềm lành của cổ Phật, đều có những chuyện ấy. Nếu xưa kia chẳng phải là tướng lành, sao có thể chứng minh cho hiện tại được? Xưa nay giống hệt nhau, há có thể dùng phàm tình để phủ định ư?

1.2.1.1.2.1.3. Tướng lành tuôn mưa hoa

(Kinh) Thị thời, thiên vũ Mạn Đà La hoa, Ma Ha Mạn Đà La hoa, Mạn Thù Sa hoa, Ma Ha Mạn Thù Sa hoa, nhi tán Phật thượng, cập chư đại chúng.

(經)是時，天雨曼陀羅華，摩訶曼陀羅華，曼殊沙華，摩訶曼殊沙華，而散佛上，及諸大眾。

(Kinh: Khi đó, trời mưa hoa Mạn Đà La (Mandārava), hoa Ma Ha Mạn Đà La (Mahāmandārava), hoa Mạn Thù Sa (Mañjūṣaka), hoa Ma Ha Mạn Thù Sa (Mahāmañjūṣaka) để rải lên đức Phật và các đại chúng).

Bốn thứ hoa theo lối cựu dịch là Bạch, Đại Bạch, Xích (đỏ), Đại Xích, hoặc dịch là Thích Ý, Đại Thích Ý, Nhu Nhuyễn, Đại Nhu Nhuyễn. Bạch biểu thị Thập Trụ “khai Phật tri kiến”. Đại Bạch biểu thị Thập Hạnh “thị Phật tri kiến”. Xích biểu thị Thập Hồi Hướng “ngộ Phật tri kiến”. Đại Xích biểu thị Thập Địa “nhập Phật tri kiến”. Bốn mươi địa vị đều là cái nhân thành Phật. Cái nhân ấy sanh từ Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa. Vì thế, từ trên trời tuôn xuống. Nhân có nghĩa “hướng đến quả”; vì thế, rải lên đức Phật. Nhân quả như thế, ai sẽ cảm vời đạt được? Chỉ có đại chúng trong hội này vào thuở đó. Vì vậy nói “cập chư đại chúng” (và các đại chúng).

1.2.1.1.2.1.4. Tướng lành đại địa chấn động

(Kinh) Phổ Phật thế giới, lục chủng chấn động.

(經)普佛世界，六種震動。

(Kinh: Khắp thế giới Phật, sáu thứ chấn động).

Biểu thị Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng, Thập Địa, Đẳng Giác, Diệu Giác là sáu phen phá vô minh. Vô minh đã gần hết, mỏng manh, chưa từng hoàn toàn bị phá hủy, nay sắp bị phá hoại, cho nên dùng chuyện chấn động cõi đất để biểu thị. Kinh Ưu Bà Tắc Thanh Tịnh Hạnh nói: “Bồ Tát sanh thời động địa, thị thử sanh dĩ tận, vô phục phiền não. Nhất thiết chúng sanh ưng đắc đạo giả, phiền não tương diệt, cố động” (Khi Bồ Tát sanh bèn chấn động cõi đất, nhằm biểu thị sanh đã hết, chẳng còn phiền não. Hết thảy chúng sanh đáng nên đắc đạo, phiền não sắp diệt, cho nên chấn động), chính là nghĩa này.

Giải thích theo Bổn Tích thì như ngài Văn Thù giải trừ điều nghi, dẫn chuyện cổ Phật để đáp, ngầm đạt được ý này; đó chính là “biết Bổn”. Không chỉ các vị Phật xưa kia đã hiện tướng lành ấy, mà đức Thế Tôn nơi Bổn cũng hiện tướng lành ấy, chẳng phải chỉ là một phen trong hiện thời!

Giải thích theo quán tâm, thì là chấn động sáu căn, tiêu tan chấp trước nơi lục căn. Như tướng đất kiên cố, lay động cõi đất khó lay động, biểu thị tịnh hóa các căn chưa thanh tịnh. [Các tướng chấn động như] Đông vọt lên, Tây chìm xuống, phương Đông màu xanh, chủ gan, gan chủ mắt. Phương Tây màu trắng, chủ phổi, phổi chủ mũi. Điều này biểu thị công đức sanh từ nhãn căn, diệt phiền não nơi tỵ căn, tỵ căn sanh khởi công đức. Phương Nam màu đỏ, chủ tâm, tâm chủ lưỡi. Phương Bắc màu đen, chủ thận, thận chủ tai. Bốn bên biểu thị thân, trung ương biểu thị ý. Thân có đủ bốn căn, ý duyên trọn khắp bốn căn. Các phương đối ứng [phương này] vọt lên, phương kia chìm xuống, biểu thị công đức lần lượt sanh ra nhau, phiền não diệt lẫn nhau. Hãy nên biết như thế.

Sáu thứ chấn động, theo cựu dịch thì là Động, Khởi, Dũng, Chấn, Hống, và Giác. Rung lắc chẳng yên thì gọi là Động (動). Từ dưới dâng cao lên thì là Khởi (起). Trồi lên hụp xuống thì là Dũng (起). Có tiếng động ngầm (ầm ì không nghe rõ tiếng) thì là Chấn (震). Phát ra tiếng vang răng rắc là Hống (吼). Khiến cho chúng sanh nhận biết kinh sợ thì là Giác (覺). Tân dịch thì nói là Động, Dũng, Kích, Chấn, Hống, Bộc. Kích (擊) là như va đập. Bộc (爆) là như tiếng lửa [cháy nổ lốp bốp]. Ba thứ đầu là hình tướng, ba thứ sau là âm thanh. Do kinh luận nêu đại lược, nên chỉ nói là “chấn động”, tức là đối với hình tướng và âm thanh mỗi loại, chỉ nêu một thứ. Trong mỗi loại, lại có ba thứ là động, biến động, đẳng biến động. Ngay nơi chỗ ấy bị lay động thì gọi là Động. Tứ thiên hạ đều động là Biến Động (徧動). Đại thiên thế giới đều động thì gọi là Đẳng Biến Động (等徧動). Năm thứ kia cũng thế, hợp thành mười tám thứ chấn động, tức là biểu thị sự tịnh hóa mười tám giới. Lại nữa, căn nào cũng đều tu Tam Quán, như mười tám món động. Tướng động tuy có mười tám loại, nhưng cái bị động chỉ là một, tức đại địa. Như căn tuy có sáu món, giới tuy có mười tám món, do vô minh đã phá thì hết thảy đều bị phá.

1.2.1.1.2.1.5. Tướng lành đại chúng hoan hỷ

(Kinh) Nhĩ thời, hội trung tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, thiên, long, Dạ Xoa, Càn Thát Bà, A Tu La, Ca Lâu La, Khẩn Na La, Ma Hầu La Già, nhân, phi nhân, cập chư tiểu vương, Chuyển Luân Thánh Vương. Thị chư đại chúng, đắc vị tằng hữu, hoan hỷ hiệp chưởng, nhất tâm quán Phật.

(經)爾時，會中比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷、天、龍、夜叉、乾闥婆、阿修羅、迦樓羅、緊那羅、摩睺羅伽、人、非人、及諸小王、轉輪聖王。是諸大眾，得未曾有，歡喜合掌，一心觀佛。

(Kinh: Lúc bấy giờ, trong hội, tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, trời, rồng, Dạ Xoa, Càn Thát Bà, A Tu La, Ca Lâu La, Khẩn Na La, Ma Hầu La Già, người, chẳng phải người, và các tiểu vương, Chuyển Luân Thánh Vương. Các đại chúng ấy đạt được điều chưa từng có, hoan hỷ chắp tay, nhất tâm quán Phật).

* Ưu bà tắc (Upāsaka) phương này dịch là Cận Sự Nam. Ưu bà di (Upāsikā), phương này dịch là Cận Sự Nữ, bẩm thọ Tam Quy, Ngũ Giới, là những người thân cận, thừa sự Tam Bảo, nhưng chia thành tại gia và xuất gia. Tại gia thì gọi là Cận Sự, xuất gia thì gọi là Cận Trụ. Xuất gia thì ở trong Tăng già lam (tự viện), nhưng chưa cạo bỏ râu tóc, chưa thọ mười giới. Vì thế, chẳng gọi là Sa Di.

* Dạ Xoa (Yakṣa), phương này dịch là Tiệp Tật (捷疾, nhanh chóng), cũng dịch là Dũng Kiện (勇健, mạnh mẽ), còn dịch là Bạo Ác, là tên một loài quỷ phi hành.

* Ma Hầu La Già (Mahoraga), phương này dịch là Đại Phúc Hành (大腹行, loài bò trườn lớn), những loại kia như đã giải thích trong phần

trước.

* Nhân, phi nhân: Tứ chúng là người, tám bộ thì là phi nhân. Câu này nhằm tổng kết.

* Tiểu vương: Như mười sáu quốc vương, cho đến những người đứng đầu các thôn xóm.

* Chuyển Luân Thánh Vương (Chakravarti raja) có bốn loại:

Một là Kim Luân Vương, vua tứ thiên hạ.

Hai là Ngân Luân Vương làm vua ba thiên hạ, trừ Bắc Châu (Bắc Câu Lô Châu).

Ba là Đồng Luân Vương, vua hai thiên hạ, trừ Tây Châu (Tây Ngưu Hóa Châu).

Thiết Luân Vương, vua của Nam Châu (Diêm Phù Đề).

Hỏi: Thuở đức Phật tại thế, há có bốn luân vương ư?

Đáp: Người đáng được nghe kinh Pháp Hoa đều từ các cõi khác nhóm đến.

Hỏi: Vì sao trong phần liệt kê đại chúng trước đó chẳng liệt kê họ?

Đáp: Cùng nghe để chứng tín, đều chẳng phải liệt kê tùy tiện được, phần nhiều [là liệt kê những người] thuộc hai loại Ảnh Hưởng và Phát Khởi [để chứng tín]. Nay trong phần này nói trọn khắp chúng Đương Cơ và Kết Duyên, chớ nên bắt bẻ! Đại chúng thấy mưa hoa, đất chấn động, biết cam lộ sắp giáng. Vì thế, hân hoan, hớn hở đầy ắp trong tâm, biểu thị căn cơ to lớn sẽ được phát khởi, cảm vời sự ứng hiện thù thắng.

Hỏi: Hỷ nộ là chuyện thường tình của con người, sao lại coi là tướng lành?

Đáp: Hoa trời sướng mắt, đất động rúng lòng. Vì thế, Đại Kinh nói: “Động thời năng linh chúng sanh tâm động” (Khi [đại địa] động có thể khiến cho tâm chúng sanh động). Hoa và đất biểu thị điều lành bên ngoài. Tâm vui sướng là điều lành bên trong, chẳng phải là sự vui sướng tầm thường. Tuy trước kia đã từng có, nhưng chẳng bị hoan hỷ lay động, có thể nhất tâm quán Phật, sao chẳng phải là điều lành?

Xét theo giáo, hoan hỷ động Ấm tâm, là ý nghĩa trong nhân thiên. Hoan hỷ động Chân Đế vô lậu tâm là ý nghĩa trong Tạng Giáo và Thông Giáo. Hoan hỷ động cái tâm “tức Giả” chính là ý nghĩa trong Biệt Giáo. Hoan hỷ động Thật Tướng tâm là ý nghĩa trong Viên Giáo. Ở đây là [sự động tâm] theo Viên Giáo.

Hỏi: Thật lý bất động, sao lại nói là động?

Đáp: Động chính là phát khởi. Căn cơ Viên Giáo sẽ thành thì gọi là “động Thật Tướng”.

Xét theo Bổn Tích, Bổn là trụ trong tam muội bất động, còn Tích là dùng đất chấn động để biểu thị sự phát khởi.

Xét theo quán tâm thì một niệm diệu quán vừa động, các tâm sở khác đều tùy thuận mà động theo!

1.2.1.1.2.1.6. Tướng lành phóng quang

(Kinh) Nhĩ thời, Phật phóng mi gian bạch hào tướng quang, chiếu Đông phương vạn bát thiên thế giới, mỵ bất châu biến.

(經)爾時，佛放眉間白毫相光，照東方萬八千世界，靡不周徧。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Phật phóng quang từ tướng bạch hào giữa hai mày, chiếu một vạn tám ngàn thế giới ở phương Đông, không đâu chẳng trọn khắp).

Phóng quang biểu thị ứng theo căn cơ mà lập giáo, phá Hoặc trừ nghi. “Bạch hào” (Ūrṇā, tướng lông trắng cuộn tròn theo chiều phải như một viên ngọc chính giữa hai mày): Kinh Quán Phật Tam Muội Hải nói: “Phật sơ sanh thời, khiên trường ngũ xích. Khổ hạnh thời, trường nhất trượng tứ xích. Đắc Phật thời, trường nhất trượng ngũ xích. Kỳ hào trung biểu câu không, bạch như lưu ly đồng, nội ngoại thanh tịnh. Tùng sơ phát tâm, trung gian hạnh hành chủng chủng tướng mạo, nãi chí nhập Niết Bàn nhất thiết công đức, giai hiện hào trung” (Lúc đức Phật sơ sanh, bạch hào kéo ra dài năm thước. Khi khổ hạnh, dài một trượng bốn thước. Khi thành Phật, dài một trượng năm thước. Bạch hào ấy trong ngoài đều rỗng không, trắng như ống lưu ly, trong ngoài thanh tịnh. Các thứ tướng mạo từ sơ phát tâm, trong khoảng giữa hành các hạnh, cho đến hết thảy công đức khi nhập Niết Bàn đều hiện trong bạch hào).

Bạch hào ở giữa hai lông mày, biểu thị Trung Đạo thường hằng. Nó mềm mại, biểu thị Lạc. Cuộn vào, duỗi ra tự tại, biểu thị Ngã. Màu trắng biểu thị Tịnh. Phóng quang nhằm phá tăm tối, biểu thị Trung Đạo sanh ra quang minh trí huệ. Chiếu cõi này và cõi khác, biểu thị tự giác, giác ngộ người khác. Lại nữa, Tạng và Thông tuy biết hai Đế (Chân Đế và Tục Đế), nhưng chẳng biết Trung Đạo, như có hai lông mày mà chẳng có bạch hào. Biệt Giáo tuy biết Tam Đế (Chân Đế, Tục Đế và Trung Đế), chẳng thể trọn đủ hết thảy các pháp trong bạch hào. Nay các chuyện từ ban đầu cho tới mai sau trong pháp giới đều hiện nơi bạch hào, chính là biểu thị ý nghĩa Viên Giáo.

Lại nữa, các kinh nói phóng quang khác nhau. Trong phẩm Như Lai Hiện Tướng của kinh Hoa Nghiêm, từ nơi răng phóng quang, phát ra kệ tụng để nhóm họp đại chúng; đấy là biểu thị sắp thuyết pháp. Lại nữa, phóng quang từ giữa hai mày, [quang minh tỏa ra] nhập vào chân, biểu thị dùng cực quả làm cái nhân chân thật. Trong phẩm Phổ Hiền Tam Muội, từ lỗ chân lông, phóng quang tán tụng Phổ Hiền, biểu thị hạnh Phổ Hiền trọn khắp. Trong phẩm Quang Minh Giác, phóng quang từ hai bàn chân, biểu thị pháp môn Thập Tín. Trong phẩm Tu Di Sơn Đảnh, phóng quang từ hai ngón chân, biểu thị Thập Trụ. Trong phẩm Dạ Ma Thiên Cung, phóng quang từ hai chân rọi lên trên, biểu thị Thập Hạnh. Trong phẩm Đâu Suất Thiên Cung, phóng quang từ hai gối, biểu thị Thập Hồi Hướng. Trong phẩm Thập Địa, phóng quang từ giữa hai mày, biểu thị Thập Địa chứng thẳng vào Trung Đạo. Vì thế nói kiêm và biệt. Trong phẩm Như Lai Xuất Hiện, phóng quang minh từ tướng bạch hào, [quang minh chiếu xong liền] nhập vào đỉnh đầu diệu đức. Đó là khiến cho [bậc đương cơ] thưa hỏi Phật pháp viên diệu. Phóng quang minh từ miệng, nhập vào miệng ngài Phổ Hiền, tức là dạy [Phổ Hiền Bồ Tát] hãy nói Phật pháp viên diệu. Trong phẩm Nhập Pháp Giới, phóng quang minh từ tướng bạch hào, khiến cho các vị Bồ Tát thấy Phật sự trong trọn khắp pháp giới; đấy là muốn khiến cho chúng sanh an trụ trong Sư Tử Tần Thân tam muội. Trong kinh Đại Phẩm Bát Nhã, từ tướng bánh xe ngàn căm dưới lòng bàn chân cho đến nhục kế trên đỉnh đầu, mỗi tướng đều phóng sáu vạn ức quang minh; đấy là dùng thân luân để biểu thị Bát Nhã trọn khắp. Trong kinh Đại Bát Niết Bàn, diện môn tỏa ánh sáng, biểu thị miệng Phật mật thuyết tạng bí mật. Nay kinh này bạch hào phóng quang, biểu thị Trung Đạo Thật Tướng. Vì thế, ngài Văn Thù nói: “Kim Phật phóng quang minh, trợ phát Thật Tướng nghĩa” (Nay đức Phật phóng quang minh, nhằm giúp phát khởi nghĩa Thật Tướng). Quang minh còn soi thấy chuyện trong mười pháp giới của cõi này và cõi khác, nhằm biểu thị mười pháp giới không gì chẳng do một ấn Thật Tướng in vào.

Xét theo giáo, thân Phật cao trượng sáu phóng quang là ý nghĩa theo Tam Tạng. Kèm theo Thắng Ứng Thân và Liệt Ứng Thân phóng quang là nghĩa trong Thông Giáo. Thân tôn quý đặc biệt phóng quang là ý nghĩa theo Biệt Giáo. Thân trượng sáu chính là Pháp Thân Tỳ Lô Giá Na phóng quang. Đó là ý nghĩa trong Viên Giáo. Long nữ tán thán rằng: “Vi diệu tịnh Pháp Thân, cụ tướng tam thập nhị” (Pháp Thân sạch vi diệu, đầy đủ băm hai tướng) chính là khai hiển Viên Giáo vậy.

Phương Đông là khởi đầu của các phương, biểu thị Thập Trụ là địa vị khởi thỉ. Thuyết pháp trong Tích Môn có thể khiến cho sanh thân Bồ Tát rỗng rang thấy Lý, dự vào địa vị Thập Trụ trong Viên Giáo, khai Phật tri kiến. Nêu ra điều đầu tiên, sẽ biết điều ở giữa và sau cùng. Vì thế nói “mỵ bất châu biến” (không đâu chẳng trọn khắp). Hãy nên biết là các phương cũng đều như thế, các địa vị cũng thế. Nếu thuyết pháp theo Bổn Môn, bốn phương Phật vân tập biểu thị Pháp Thân Bồ Tát “tăng đạo, tổn sanh” (dần dần tăng trưởng ngộ trí, dần dần tổn giảm sanh tử), tăng trưởng bốn địa vị.

“Một vạn tám ngàn thế giới”: Như trong kinh Hoa Nghiêm, hễ quang minh chiếu soi sẽ là tính bằng “sát trần số” (số lượng vi trần trong một cõi Phật), ở đây sao lại ít vậy? Đặc biệt biểu thị mười tám giới, mỗi giới đều có bách giới thiên như, thành ra một vạn tám ngàn! Những điều như thế không gì chẳng phải là cảnh giới nơi Phật huệ! Ngài Di Lặc Hỏi: “Phóng một quang minh thanh tịnh, chiếu vô lượng cõi”, cho nên biết phương vị được chiếu đến không chỉ hạn cuộc tại phương Đông, số lượng rõ ràng không chỉ là một vạn tám ngàn vậy!

Hơn nữa, một vạn tám ngàn cõi được chiếu đều là cơ duyên ngũ trược, đều cần phải vì Thật mà thực hiện Quyền, khai Quyền hiển Thật giống như Phật Thích Ca trong cõi này vậy. Nếu có các cõi Phật thuần nói Đại Thừa, Đại cách biệt với Tiểu, như những điều được thấy trong quang minh [diễn tả] trong các kinh như Hoa Nghiêm, tuy cảnh giới thù thắng, chẳng hiển lộ trọn đủ phương tiện thiện xảo của Như Lai từ đầu đến cuối được! Vì thế, chẳng giống như cảnh lành mầu nhiệm trong kinh này. Quang minh chiếu thấu phương Đông, do quang minh bèn được thấy sáu điều lành nơi các cõi khác. Tức là chúng sanh trong sáu đường, chư Phật thuyết pháp, tam thừa tu chứng, nhập Niết Bàn và dựng tháp v.v… Như thế thì mười pháp giới dù tánh, hay tướng, hay thể, hay lực, hay tác, hay nhân, hay duyên, hay quả, hay báo, từ gốc đến ngọn, đều hiện rành rành trong một quang minh. Theo chiều ngang gồm trọn chẳng có ngằn mé, theo chiều dọc tột cùng từ đầu đến cuối. Như hình tượng trong gương, như trăng trong nước, nói là có thì chẳng có, bảo là không thì chẳng không. Ngoài quang minh chẳng có cõi nước, ngoài cõi nước chẳng có quang minh. Nói là Không, là Giả, là Trung, bậc thượng căn lợi trí có thể hướng đến nơi ấy mà nhanh chóng hiểu rõ “Quyền Thật đồng thể, chẳng phải Quyền, chẳng phải Thật”. Người chưa thấu hiểu, bèn dùng ba tầng thiện xảo để nói. Có kẻ bảo: “Nhất quang Đông chiếu, diệu thể toàn chương” (Một luồng quang minh chiếu sang phương Đông, cái Thể mầu nhiệm được phơi bày trọn vẹn), gần như đã thấu hiểu [ý chỉ ấy].

Phần đầu, nói về sáu điều lành nơi cõi này đã xong.

1.2.1.1.2.2. Sáu điều lành ở cõi khác

Tức là do muốn khiến cho [đại chúng nghe kinh] trong cõi này dễ hiểu các cảnh giới được trông thấy bởi điều lành thứ sáu tức “phóng quang”, cho nên lại viện dẫn chuyện tương đồng, chia thành sáu tiểu đoạn:

Một là thấy tướng lành trong sáu đường.

Hai là thấy tướng lành của chư Phật.

[Điều một và hai chính là] một cặp “thượng thánh, hạ phàm”.

Ba là tướng lành nghe thuyết pháp.

Bốn là trông thấy tướng lành tứ chúng đắc đạo.

Đây là một cặp “nhân, pháp”.

Năm là thấy tướng lành Bồ Tát hành các hạnh.

Sáu là thấy tướng lành chư Phật nhập Niết Bàn.

Đây là một cặp “thỉ, chung” (khởi đầu và kết thúc).

Đã có chúng sanh đáng được giáo hóa, bèn có Phật có thể giáo hóa. Hễ có Phật bèn có thuyết pháp. Hễ thuyết pháp liền có đệ tử. Đệ tử tức là khởi đầu của hành trì. Đã có khởi đầu của hành trì, ắt đạt đến kết cục. Lại nữa, sáu điều lành trong cõi này cùng biểu thị chúng sanh sẽ đạt được tự giác; sáu điều lành trong cõi kia biểu thị chúng sanh sẽ đạt được giác tha. Lại nữa, sáu điều lành trong cõi này và cõi kia nhằm biểu thị chư Phật cõi này và cõi kia có cùng một đạo. Năm điều lành đầu tiên chính là hiển lộ cõi này và cõi kia đã giống nhau; điều lành thứ sáu nhằm hiển thị cõi này sẽ giống như cõi kia.

1.2.1.1.2.2.1. Thấy điều lành trong sáu đường

(Kinh) Hạ chí A Tỳ địa ngục, thượng chí A Ca Ni Trá thiên, ư thử thế giới, tận kiến bỉ độ lục thú chúng sanh.

(經)下至阿鼻地獄，上至阿迦尼吒天，於此世界，盡見彼土六趣眾生。

(Kinh: Dưới là đến địa ngục A Tỳ, trên là đến trời A Ca Ni Trá, trong thế giới này thấy trọn hết chúng sanh thuộc sáu đường trong cõi kia).

A Tỳ (Avīci), phương này dịch là Vô Gián, ở chỗ thấp nhất trong thế giới. A Ca Ni Trá (Akaniṣṭha), phương này dịch là Sắc Cứu Cánh, là chỗ cao tột trong Sắc Giới. Câu này thừa tiếp ý “quang minh chiếu đến một vạn tám ngàn cõi ở phương Đông” trong phần trước, chiếu thấu từ địa ngục A Tỳ cho đến Sắc Cứu Cánh Thiên, không gì chẳng được quang minh hiển hiện trọn hết. Vì thế, đại chúng trong hội vào thuở ấy liền ở trong thế giới này mà thấy trọn hết chúng sanh sáu đường trong các cõi kia, tức là địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, Tu La, người, trời. Đó là hiện ngũ trược trong các cõi ấy, giống như cõi này.

1.2.1.1.2.2.2. Thấy điều lành chư Phật

(Kinh) Hựu kiến bỉ độ hiện tại chư Phật.

(經)又見彼土現在諸佛。

(Kinh: Lại thấy chư Phật đang trụ thế trong các cõi ấy).

Đây là quang minh hiển hiện chư Phật trong các cõi ấy. Các Ngài vì [thế giới] ngũ trược mà xuất hiện trong cõi đời. Điều này có cùng ý nghĩa xuất thế với Phật Thích Ca.

1.2.1.1.2.2.3. Điều lành nghe thuyết pháp

(Kinh) Cập văn chư Phật sở thuyết kinh pháp.

(經)及聞諸佛所說經法。

(Kinh: Và nghe kinh pháp do chư Phật đã nói).

Đây là hiển hiện các vị Phật ấy thoạt đầu từ một pháp vô tướng, chẳng đốn mà là đốn, diễn nói Đại Hoa Nghiêm, có cùng ý nghĩa với chuyện Phật Thích Ca diễn nói kinh Hoa Nghiêm trong cõi này.

1.2.1.1.2.2.4. Thấy điều lành tứ chúng đắc đạo

(Kinh) Tịnh kiến bỉ chư tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, chư tu hành đắc đạo giả.

(經)並見彼諸比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷，諸修行得道者。

(Kinh: Lại thấy các tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di là những người tu hành đắc đạo trong cõi ấy).

Đây là hiển hiện Phật trong cõi ấy chẳng phải tiệm mà là tiệm, vì kẻ độn căn mà thuyết pháp Tam Tạng. Tứ chúng nương theo, bèn đạt được Tứ Quả xuất thế và Bích Chi Phật đạo, có cùng ý nghĩa với chuyện Phật Thích Ca nói giáo pháp Tam Tạng trong cõi này.

1.2.1.1.2.2.5. Thấy điều lành Bồ Tát hành các hạnh

(Kinh) Phục kiến chư Bồ Tát Ma Ha Tát, chủng chủng nhân duyên, chủng chủng tín giải, chủng chủng tướng mạo, hành Bồ Tát đạo.

(經)復見諸菩薩摩訶薩，種種因緣，種種信解 ，種種

相貌，行菩薩道。

(Kinh: Lại thấy các thứ nhân duyên, các thứ tín giải, các thứ tướng mạo hành Bồ Tát đạo của các vị Bồ Tát Ma Ha Tát).

Đây là hiển hiện các vị Phật ấy chẳng phải tiệm mà là tiệm, vì người Đại Thừa nói các kinh Đại Thừa Phương Đẳng, Bát Nhã, có cùng ý nghĩa với chuyện Phật Thích Ca nói hai giáo thuộc vị tô (sanh tô và thục tô) trong cõi này. Xưa kia, gieo thiện căn nơi bốn giáo làm nhân, nay vâng theo pháp môn trong bốn giáo làm duyên. Trong bốn giáo, mỗi giáo đều có tín giải, lấy đó làm chủ thể để cảm (năng cảm), tu hành tứ giáo. Lại trong mỗi giáo, mỗi giáo đều có bốn môn. Vì thế nói là “chủng chủng tướng mạo” (các thứ tướng mạo).

1.2.1.1.2.2.6. Thấy điều lành chư Phật nhập Niết Bàn

(Kinh) Phục kiến chư Phật bát Niết Bàn giả. Phục kiến chư Phật bát Niết Bàn hậu, dĩ Phật xá lợi khởi thất bảo tháp.

(經)復見諸佛般涅槃者。復見諸佛般涅槃後，以佛舍利起七寶塔。

(Kinh: Lại thấy chư Phật nhập Niết Bàn. Lại thấy sau khi chư Phật nhập Niết Bàn, [tứ chúng] đem xá lợi của Phật dựng tháp bảy báu).

Đây là [quang minh] hiển hiện đức Phật ấy giáo hóa xong xuôi, thâu vô lượng pháp quy hoàn một pháp, thị hiện diệt độ, chấm dứt giáo hóa, cho đến dựng tháp để làm Phật sự. Tức là khởi đầu xuất thế cho đến kết thúc bằng thời Tượng Pháp, quang minh chiếu tới cõi ấy đã phô bày rành rành trước mắt chuyện tạo lợi ích Quyền và Thật trong suốt một đời giáo hóa của vị Phật ấy. Dùng cõi kia để suy ra cõi này, năm thứ trước đã giống nhau, điều sau cùng há sai khác? Hãy nên biết đức Thích Ca từ lúc mới thành đạo, đã từ một pháp vô tướng nói ra vô lượng pháp, chẳng đốn mà là đốn, chẳng tiệm mà là tiệm. Chuyện ấy đã xong, nay ắt phải nên thâu vô lượng pháp trở về một pháp, khai Quyền hiển Thật, xướng rằng “sẽ nhập diệt” giống như trong cõi kia.

Hỏi: Vì sao trong quang minh chẳng hiện [chư Phật] nói kinh Pháp Hoa trong các cõi ấy?

Đáp: Nếu hiển hiện rành rẽ, sẽ chẳng thành dẫn khởi, mà cũng

chẳng thể khiến cho chúng hội nẩy sanh nghi niệm, [khiến cho] ngài Di Lặc nêu câu hỏi, Văn Thù bèn cân nhắc để trả lời. Như thế thì hai thuyết Tích và Bổn sẽ chẳng do đâu phát khởi được! [Như thế thì] làm sao chắc chắn đạt được vô biên lợi ích trong hiện tại và sau khi đức Phật diệt độ? Vì thế, bèn nói ý chỉ chánh yếu của kinh Pháp Hoa. Chỉ đối với một chuyện quang minh chiếu sang phương Đông mà đã có kiến giải chấp chặt một bề, chẳng biết nói năng hay im lặng đều trọn đủ Tứ Tất Đàn! Tứ Tất Đàn do nhập Định chỉ phù hợp bậc thượng thượng căn. Tứ Tất Đàn do thuyết pháp sẽ thích ứng trọn khắp ba căn. Tứ Tất Đàn của nhập Định chỉ hạn cuộc trong hiện tại. Tứ Tất Đàn của sự thuyết pháp lưu thông sẽ phổ cập tận vị lai. Do chẳng biết lẽ ngầm chứng minh, cho nên mới có nhiều dị kiến!

Hỏi: Quang minh soi chiếu các điều được trông thấy theo chiều ngang (không gian) trong một thời, sao lại nói là “trước Đốn, sau Tiệm” cho đến “hội quy” [tam thừa về Nhất Thừa, vô lượng pháp về một pháp]?

Đáp: Xa hay gần đều có thể khiến cho thấy nghe, thì khiến cho thấy nghe quá khứ và vị lai đều khiến cho thấy nghe, há có khó gì? Vì thế, khiến cho mười phương từ đầu đến cuối, rạng ngời như ở ngay trước mắt, há có nên dùng phàm tình nhỏ nhặt để suy lường thánh cảnh ư?

Hỏi: Các điều trông thấy trong quang minh chẳng phải là thuần đốn, mà chỉ là tiệm đấy chăng?

Đáp: Đại chúng thuở ấy chỉ do quang minh mà trông thấy. Bản lãnh to lớn để làm chuyện ấy là do đức Thế Tôn, nhưng Ngài đã khiến cho đại chúng trông thấy [các sự tướng ấy bèn biết] “vốn là để chứng minh [cõi này và phương khác] giống như nhau, phóng quang minh nhằm thành tựu Nhất Thật”. Vì thế, Sự tuy khác mà Lý tuyệt đối, chẳng phải do quang minh nhuần thấm.

Hỏi: Chữ Bát (般) được phương này nói là Nhập, Niết Bàn là Diệt Độ, Tạng Giáo và Thông Giáo là “hôi đoạn”, cho nên nói là Bát Niết Bàn. Đã hiển lộ viên thường, há nên nói là “nhập diệt”?

Đáp: Phật xuất hiện trong cõi Đồng Cư, về mặt Sự, ắt phải thị hiện nhập diệt. Nếu biết “chẳng phải sanh” mà thị hiện sanh, liền biết sanh chính là “chẳng phải sanh”. Nếu biết chẳng phải diệt mà thị hiện diệt, liền biết diệt chính là phi diệt. Đọc phẩm Thọ Lượng, mối nghi ấy sẽ tự cởi gỡ.

Xá lợi (Śarīra), còn nói là Thất lợi la, phương này dịch là Linh Cốt (靈骨, xương thiêng). Tháp, nói đầy đủ là Tháp Bà (Stupa), hoặc là Tể Đổ Ba, phương này dịch là Phương Phần (方墳, mồ vuông), hoặc dịch là Viên Trủng (圓塚, mộ tròn), còn dịch là Cao Hiển.

Phần thứ hai, trần thuật hiện tướng lành đã xong.

1.2.1.1.3. Trần thuật nghi niệm

Gồm hai phần: Một là Di Lặc nghĩ ngợi, khởi nghi. Hai là đại chúng suy nghĩ khởi nghi.

1.2.1.1.3.1. Di Lặc suy nghĩ, khởi nghi

(Kinh) Nhĩ thời, Di Lặc Bồ Tát tác thị niệm: “Kim giả Thế Tôn hiện thần biến tướng, dĩ hà nhân duyên nhi hữu thử thụy? Kim Phật Thế Tôn nhập ư tam muội, thị bất khả tư nghị hiện hy hữu sự, đương dĩ vấn thùy? Thùy năng đáp giả?” Phục tác thị niệm: “Thị Văn Thù Sư Lợi pháp vương chi tử, dĩ tằng thân cận, cúng dường quá khứ vô lượng chư Phật, tất ưng kiến thử hy hữu chi tướng, ngã kim đương vấn”.

(經)爾時，彌勒菩薩作是念：「今者世尊現神變相，以何因緣而有此瑞？今佛世尊入於三昧，是不可思議現希有事，當以問誰？誰能答者？」復作此念：「是文殊師利法王之子，已曾親近，供養過去無量諸佛，必應見此希有之相，我今當問」。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Di Lặc Bồ Tát nghĩ như thế này: “Nay đức Thế Tôn hiện tướng thần biến, do nhân duyên gì mà có điều lành này? Nay Phật Thế Tôn nhập tam muội, chuyện biến hiện hiếm có chẳng thể nghĩ này hãy nên hỏi ai? Ai có thể đáp được?” Lại nghĩ như thế này: “Ngài Văn Thù Sư Lợi pháp vương tử đây đã từng thân cận, cúng dường vô lượng chư Phật trong quá khứ, ắt sẽ thấy tướng hy hữu này, ta hãy nên hỏi Ngài”).

Ngài Di Lặc có ba ý niệm:

Một, từ chữ “kim giả” trở đi là suy nghĩ về sáu điều lành.

Hai, từ chữ “Phật” trở đi, suy nghĩ sẽ hỏi ai.

Ba, từ chữ “phục tác” trở đi, là nghĩ tới ngài Văn Thù.

Ý niệm về Văn Thù dấy lên thì ý niệm thứ hai mất đi, chỉ còn ý niệm đầu tiên, nhưng trở thành nghi hoặc.

“Thần biến” (神變): “Thần” là “thiên tâm” (tâm tự nhiên), tức là nội huệ tự nhiên. “Biến” là biến động, tức là sáu điều lành tỏ lộ ra ngoài. Kinh Thủ Lăng Nghiêm Tam Muội nói: “Phật trụ bất nhị pháp, năng tác thần thông” (Đức Phật trụ trong pháp Bất Nhị có thể thực hiện thần thông).

Pháp lực của đấng Pháp Vương siêu việt, bao trùm hết thảy, ngài Di Lặc chẳng lường được sự biến hóa bên ngoài, mà cũng chẳng hiểu nội huệ. Vì thế, dấy lên ý niệm ngờ vực. Kẻ vụng về chẳng biết tài khéo, kẻ tán loạn chẳng biết Định, phàm phu chẳng biết bậc thánh, tiểu thánh chẳng hiểu biết Thân Tử (Xá Lợi Phất), Thân Tử chẳng hiểu biết Bồ Tát, Bồ Tát chẳng biết bậc Bổ Xứ, Bổ Xứ chẳng biết đấng tôn cực (Phật). Đây là cảnh giới tôn cực; vì thế, ngài Di Lặc chẳng biết. Nhưng ngài Di Lặc đã gieo nhiều điều thiện, lẽ đâu chẳng biết phảng phất? Hãy nên biết là Ngài ẩn tàng sự sáng suốt, thị hiện tối tăm, quyền biến nói là “chẳng biết”.

Hỏi: Hết thảy Bồ Tát đều là pháp vương tử, cớ sao riêng đề cao ngài Văn Thù?

Đáp: Do có hai nghĩa: Một là trong các vị pháp vương tử, đức của ngài Văn Thù cao vượt. Hai là trong các kinh, ngài Văn Thù đều là Thượng Thủ của các vị Bồ Tát.

1.2.1.1.3.2. Đại chúng suy nghĩ khởi nghi

(Kinh) Nhĩ thời, tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, cập chư thiên, long, quỷ thần đẳng, hàm tác thử niệm: “Thị Phật quang minh thần thông chi tướng, kim đương vấn thùy?”

(經)爾時，比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷、及諸天、龍、鬼神等，咸作此念：「是佛光明神通之相，今當問誰？」

(Kinh: Lúc bấy giờ, tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, và các trời, rồng, quỷ thần v.v… đều nghĩ như thế này: “Tướng quang minh thần thông này của Phật nay hãy nên hỏi ai?”)

Đại chúng có hai ý niệm: Một là chánh niệm sáu điều lành. Hai là nghĩ nên hỏi ai. Nếu đối chiếu với kệ tụng trong phần sau, cũng có ba ý niệm. Phần kệ tụng có nói: “Tứ chúng hân ngưỡng, chiêm nhân cập ngã” (Tứ chúng vui sướng, ngưỡng mộ, chiêm ngưỡng nhân giả và tôi). Chẳng có ý niệm thứ ba, sao lại chiêm ngưỡng nhân giả? Đoạn [chánh kinh] này chẳng nói là vì muốn đề cao bậc Bổ Xứ trước.

Hỏi: Văn Thù và Di Lặc phẩm đức và địa vị ngang nhau, cớ sao một vị hỏi, một vị đáp?

Đáp: Căn cơ có tương ứng, hay không tương ứng. Địa vị tuy ngang nhau, nhưng do chủ khách phải nên khác nhau, thánh nhân thừa dịp, nếu chẳng có người hỏi, sẽ chẳng thể đáp (đó là nói theo nhân duyên). Pháp môn lại có Quyền và Thật, bậc Bổ Xứ nơi Quyền thì cần phải hỏi, người ở nơi Thật cần phải đáp (đó là xét theo giáo). Tích lại có [thành tựu đạo quả] lâu xa hay gần đây. Gần đây thì hỏi, lâu xa bèn đáp (đó là xét theo Bổn Tích). Tên gọi lại có ý nghĩa dễ hiểu. Di Lặc là Từ, Từ là vì chúng sanh, cho nên cần phải hỏi. Văn Thù là diệu đức, đã là đức thì cần phải đáp (đó là giải thích theo quán tâm).

Phần trần thuật về ba mối nghi niệm đã xong.

1.2.1.1.4. Nêu lời hỏi

Gồm hai phần: Một là phần Trường Hàng. Hai là kệ tụng.

1.2.1.1.4.1. Trường Hàng

Gồm hai phần: Một là người kết tập kinh trần thuật. Hai là nêu lời thưa hỏi.

1.2.1.1.4.1.1. Người kết tập kinh trần thuật

(Kinh) Nhĩ thời, Di Lặc Bồ Tát dục tự quyết nghi. Hựu quán tứ chúng tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, cập chư thiên, long, quỷ thần đẳng, chúng hội chi tâm.

(經)爾時，彌勒菩薩欲自決疑。又觀四眾比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷、及諸天、龍、鬼神等，眾會之心。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Di Lặc Bồ Tát muốn giải quyết mối nghi của chính mình. Lại xét tâm niệm của tứ chúng tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, và chư thiên, rồng, quỷ thần v.v… trong hội).

Cùng trần thuật nỗi nghi của chính mình và người khác. Ý nghĩa dễ hiểu.

1.2.1.1.4.1.2. Chánh thức nêu lời hỏi

(Kinh) Nhi vấn Văn Thù Sư Lợi ngôn: “Dĩ hà nhân duyên nhi hữu thử thụy, thần thông chi tướng, phóng đại quang minh, chiếu ư Đông phương vạn bát thiên độ, tất kiến bỉ Phật, quốc giới trang nghiêm?”

(經)而問文殊師利言：「以何因緣，而有此瑞，神通之相，放大光明，照於東方萬八千土，悉見彼佛，國界莊嚴？」

(Kinh: Hỏi Văn Thù Sư Lợi rằng: “Do nhân duyên gì mà có tướng tốt lành và thần thông này, phóng quang minh to lớn chiếu đến một vạn tám ngàn cõi ở phương Đông, đều thấy sự trang nghiêm trong các Phật quốc giới ấy?”)

Cùng hỏi về cõi này và cõi khác, ý nghĩa dễ hiểu.

1.2.1.1.4.2. Kệ tụng

Gồm hai phần: Một là kệ tụng để hỏi những điều trên đây. Hai là kệ tụng nhằm xin giải đáp. Do ý nghĩa gì mà có kệ tụng? Trong Tỳ Bà Sa Luận, ngài Long Thọ có nói: “Một là tùy thuận quốc độ. Thiên Trúc có thuyết rải hoa và xâu hoa. Như trong thế gian này, sau bài Tựa bèn có bài Minh. Hai là thuận theo lòng ưa muốn khác nhau, có người thích nói bằng văn xuôi, có người thích nói thành thi kệ (hai điều này là Thế Giới Tất Đàn). Ba là tùy thuận chúng sanh hiểu biết bất đồng. Hoặc là [tùy thuộc người nghe] do tán nói bằng văn xuôi mà hiểu, hoặc nhờ thơ kệ mà hiểu (đó là Vị Nhân Tất Đàn). Bốn là tùy thuộc lợi căn hay độn căn. Người lợi căn thì vừa nghe liền ngộ, kẻ độn căn thì phải nhắc lại mới ngộ (đó là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn). Lại còn biểu thị Phật ân cần nhắc lại (điều thứ năm cũng là Vị Nhân Tất Đàn). Lại do đối với đại chúng tụ tập có trước, sau; vì thế có kệ tụng (Đối Trị Tất Đàn, có thể trừ mối nghi cho người đến sau)”. Luận ấy nêu ra mười nghĩa, nay chỉ kể ra sáu. Năm điều đầu thì như đã trích dẫn. (Điều thứ sáu là khiến cho người đến sau sanh lòng tin đối với kinh, cũng là Vị Nhân Tất Đàn. Bảy là dễ vận dụng ngôn từ, thay đổi phong cách thuyết pháp, cũng là Đối Trị Tất Đàn. Tám là chỉ bày nghĩa vô tận. Chín là nói rõ bậc cao tột có cách nói không hạn chế. Hai điều này cùng là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Điều thứ mười trong luận chính là điều thứ sáu trong đoạn văn trích dẫn trên đây).

1.2.1.1.4.2.1. Kệ tụng để hỏi những điều trên đây

Gồm hai phần: Một là hỏi sáu điều lành trong cõi này. Hai là hỏi về sáu điều lành trong cõi khác.

1.2.1.1.4.2.1.1. Hỏi sáu điều lành trong cõi này

(Kinh) Ư thị, Di Lặc Bồ Tát dục trùng tuyên thử nghĩa, dĩ kệ vấn viết: Văn Thù Sư Lợi! Đạo sư hà cố? Mi gian bạch hào, đại quang phổ chiếu. Vũ Mạn Đà La, Mạn Thù Sa hoa, Chiên Đàn hương phong, duyệt khả chúng tâm. Dĩ thị nhân duyên, địa giai nghiêm tịnh, nhi thử thế giới, lục chủng chấn động. Thời tứ bộ chúng, hàm giai hoan hỷ, thân ý khoái nhiên, đắc vị tằng hữu.

(經)於是，彌勒菩薩欲重宣此義，以偈問曰：「文殊師利！導師何故？眉間白毫，大光普照。雨曼陀羅，曼殊沙華，旃檀香風，悅可眾心。以是因緣，地皆嚴淨，而此世界，六種震動。時四部眾，咸皆歡喜，身意快然，得未曾有。

(Kinh: Ngay khi đó, Di Lặc Bồ Tát muốn nói lại nghĩa này, dùng kệ hỏi rằng: Văn Thù Sư Lợi! Đạo sư cớ gì? Bạch hào giữa mày, đại quang chiếu khắp. Mưa Mạn Đà La, hoa Mạn Thù Sa, gió thơm Chiên Đàn, vui đẹp lòng người. Do nhân duyên ấy, đất đều nghiêm tịnh, nhưng thế giới này, sáu thứ chấn động. Bốn chúng khi đó, thảy đều hoan hỷ, thân ý vui sướng, được chưa từng có).

Phần kinh văn Trường Hàng hỏi chung sáu điều lành của cõi này. Trong phần kệ có nói đến gió thơm và đất thanh tịnh, nhưng không nói đến chuyện thuyết pháp và nhập Định. Nhìn vào kinh văn thì có thể nói là [giữa phần Trường Hàng và Kệ Tụng] “có tăng giảm”, nhưng xét theo ý nghĩa thì chẳng vậy. Thuyết pháp là huệ tánh, nhập Định là tâm tự nhiên. Từ huệ tánh và tâm tự nhiên, có thể phóng quang, chấn động cõi đất. Nêu lên cái ngọn liền biết cái gốc; vì thế, tuy lược bớt mà chẳng phải là lược bớt. Lại nữa, chỉ với hai chữ “đạo sư” [trong kệ tụng] chính là hỏi về thuyết pháp, nhập Định; bởi lẽ, do thuyết pháp, nhập định mà có thể hướng dẫn người khác. Hoa trời mầu nhiệm tột bậc, há có sắc mà chẳng có hương? Vì thế, có hoa bèn có gió thơm. Hoa đã tụ tập trên mặt đất, đất liền trang nghiêm, thanh tịnh, biểu thị: Nếu do nhân mà tiến tới quả, quả sẽ trang nghiêm, thanh tịnh. Như kinh Kim Quang Minh nói: “Tụ tập công đức, trang nghiêm Pháp Thân”. Vì thế, dùng gió thơm, cõi đất thanh tịnh, hiển lộ bốn thứ hoa. Đó là tăng mà chẳng tăng vậy.

1.2.1.1.4.2.1.2. Hỏi về sáu điều lành trong cõi khác

Gồm có sáu điều:

Một là hỏi về chúng sanh trong sáu đường.

Hai là hỏi về chuyện thấy các đức Phật ấy và nghe thuyết pháp.

Ba là hỏi về bốn chúng trong cõi ấy.

Bốn là kết phần trước để dẫn khởi phần sau.

Năm là hỏi về chuyện tu Bồ Tát hạnh trong cõi khác.

Sáu là hỏi về chuyện cúng dường xá lợi trong cõi khác, tức là hỏi về chuyện đức Phật nhập Niết Bàn.

1.2.1.1.4.2.1.2.1. Hỏi về chúng sanh trong sáu đường

(Kinh) Mi gian quang minh, chiếu vu Đông phương, vạn bát thiên độ, giai như kim sắc. Tùng A Tỳ ngục, thượng chí Hữu Đảnh, chư thế giới trung, lục đạo chúng sanh. Sanh tử sở thú, thiện ác nghiệp duyên, thọ báo hảo xú, ư thử tất kiến.

(經)眉間光明，照于東方，萬八千土 ，皆如金色。從

阿鼻獄，上至有頂，諸世界中，六道眾生。生死所趣，善惡業緣，受報好醜，於此悉見。

(Kinh: Quang minh giữa mày, chiếu sang phương Đông, vạn tám ngàn cõi, đều như sắc vàng. Từ ngục A Tỳ, lên đến Hữu Đảnh, trong các thế giới, lục đạo chúng sanh. Tiến hướng sanh tử, nghiệp duyên thiện ác, thọ báo tốt xấu, đều thấy trong ấy).

Chúng sanh trong sáu đường là giả danh “năng thú” (có thể tiến vào sáu đường).

“Sanh tử” là chỗ Ngũ Ấm tiến nhập. Nghiệp duyên thiện ác là cái nhân để tiến nhập. “Tốt, xấu” là cái quả để tiến hướng. Hữu Đảnh là tột đỉnh của tam hữu, chỉ Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Thiên. Phần Trường Hàng có nói A Ca Ni Trá, tức là chỉ nói đến Sắc Cứu Cánh Thiên. Nay nói như thế (tức là nói “chỉ đến trời Hữu Đảnh”), [xét theo đúng lý], do nương theo quang minh nhìn xa, [sẽ phải trông thấy tận Vô Sắc Giới], vì [chư thiên] Vô Sắc Giới đã không có hình sắc, cho nên chẳng thể thấy [hình dáng của họ], còn nếu nhìn theo nghiệp duyên sanh tử, thọ báo sai biệt, sẽ đều trông thấy. Theo đúng lý, phải nên chiếu trọn khắp Vô Sắc Giới.

1.2.1.1.4.2.1.2.2. Hỏi về chuyện thấy Phật và nghe thuyết pháp

(Kinh) Hựu đổ chư Phật, thánh chúa sư tử, diễn thuyết kinh điển, vi diệu đệ nhất. Kỳ thanh thanh tịnh, xuất nhu nhuyễn âm, giáo chư Bồ Tát, vô số ức vạn. Phạm âm thâm diệu, linh nhân nhạo văn, các ư thế giới, giảng thuyết chánh pháp. Chủng chủng nhân duyên, dĩ vô lượng dụ, chiếu minh Phật pháp, khai ngộ chúng sanh.

(經)又覩諸佛，聖主師子，演說經典，微妙第一。其聲清淨，出柔軟音，教諸菩薩，無數億萬。梵音深妙，令人樂聞，各於世界，講說正法。種種因緣，以無量喻，照明佛法，開悟眾生。

(Kinh: Lại thấy chư Phật, thánh chúa sư tử, diễn nói kinh điển, vi diệu bậc nhất. Âm thanh thanh tịnh, thốt tiếng mềm mỏng, dạy các Bồ Tát, vô số ức vạn. Phạm âm sâu mầu, khiến người thích nghe, trong mỗi thế giới, giảng nói chánh pháp. Các thứ nhân duyên, vô lượng thí dụ, soi sáng Phật pháp, khai ngộ chúng sanh).

Thập Địa trong Biệt Giáo và Thập Trụ trong Viên Giáo được gọi là Thánh. Đức Phật lại tôn quý nhất, nên gọi là Thánh Chúa. Nói pháp Đại Thừa, quyết định vô úy; vì thế, gọi là Sư Tử. Đốn Giáo thuần là Đại Thừa, nên nói là “đệ nhất”. Nói lý Trung Đạo, cho nên âm thanh thanh tịnh. Thuận theo pháp Thật Tướng, cho nên âm thanh mềm mỏng. Chẳng có chúng Nhị Thừa, cho nên nói là “giáo chư Bồ Tát” (dạy các Bồ Tát). Điều được nói là Tam Đế theo thứ tự, cho nên là Thâm (sâu xa), Tam Đế viên dung là Diệu. Xứng lý bậc đương cơ, cho nên nói là “linh nhân nhạo văn” (khiến cho kẻ khác thích nghe). Trọn khắp bảy xứ, chín hội, nên nói là “các ư thế giới” (ở mỗi thế giới). Hai giáo, tám môn; vì thế nói là “chủng chủng” (các thứ). Chẳng xen lẫn ba thừa, nên gọi là Phật pháp. Người nghe liền nhập Phật huệ, nên nói là “khai ngộ”. Điều này tương đồng với giáo nghĩa của Hoa Nghiêm trong cõi này.

1.2.1.1.4.2.1.2.3. Hỏi về tứ chúng trong cõi khác

(Kinh) Nhược nhân tao khổ, yếm lão bệnh tử, vị thuyết Niết Bàn, tận chư khổ tế. Nhược nhân hữu phước, tằng cúng dường Phật, chí cầu thắng pháp, vị thuyết Duyên Giác. Nhược hữu Phật tử, tu chủng chủng hạnh, cầu vô thượng huệ, vị thuyết tịnh đạo.

(經)若人遭苦，厭老病死，為說涅槃，盡諸苦際。若人有福，曾供養佛，志求勝法，為說緣覺。若有佛子，修種種行，求無上慧，為說淨道。

(Kinh: Nếu ai gặp khổ sở, chán chường già, bệnh, chết, vì họ nói Niết Bàn, trừ hết sạch các khổ. Nếu như ai có phước, đã từng cúng dường Phật, chí cầu pháp thù thắng, vì họ nói Duyên Giác. Nếu có các Phật tử, tu tập các thứ hạnh, để cầu vô thượng huệ, vì họ nói tịnh đạo).

Nếu có ai gặp khổ, bèn vì người ấy mở ra pháp Thanh Văn Thừa. Đã gặp khổ, lại tạo ác nghiệp, sẽ chẳng hết khổ, căn bản là chúng sanh. Đã gặp khổ mà tạo thiện nghiệp, chán cõi dưới, nắm níu cõi trên, thì khổ cũng chẳng thể hết, sẽ sanh làm người, hoặc sanh trên cõi trời, trì giới, tu Định. Gặp khổ mà cầu giải thoát trong pháp của ngoại đạo thì khổ vẫn chẳng hết, chẳng biết Tam Bảo, Tứ Đế, và Tứ Niệm Xứ, chỉ có thể tăng thêm kiến chấp, tăng trưởng sai trái, lại còn tích tập cội khổ! Gặp khổ mà có thể chán nhàm trọn khắp sanh, lão, bệnh, tử trong tam giới, lại còn có thể chán Tập, bèn có thể cảm Phật giảng nói Niết Bàn. Từ đấy trở đi, tu đạo xuất thế, vĩnh viễn chấp dứt sự khổ. Đó gọi là “do biết khổ nên đoạn Tập; do hâm mộ Diệt nên tu Đạo”.

Nếu là người có phước, [đức Phật sẽ vì người ấy] mở ra Bích Chi Phật Thừa. Bích Chi Phật gieo phước trong trăm kiếp, vì thế nói là “hữu phước”. Quán đại lược tổng tướng của Tứ Đế thì gọi là Liệt (kém cỏi), quán cặn kẽ biệt tướng của mười hai nhân duyên là Thắng. Lại nữa, Tứ Đế dùng Khổ làm môn đầu tiên, nên là Liệt. Nhân duyên dùng Tập Đế làm môn đầu tiên nên là Thắng. Do quán mười hai nhân duyên mà được giác ngộ thì gọi là Duyên Giác. Nếu có Phật tử vừa bắt đầu bèn tu Lục Độ thì là Bồ Tát Thừa. Có tâm đại từ bi, kham kế thừa chủng tánh Phật, thì gọi là Phật tử. Chuyện thuộc Lục Độ rất rộng, nên nói là “chủng chủng hạnh” (các thứ hạnh). Chí cầu làm Phật thì gọi là “vô thượng huệ”. Trong Lục Độ chẳng có sáu điều tệ, cho nên gọi là “tịnh đạo”. Đó là lấy Đạo Đế làm môn đầu tiên; điều này tương đồng với ý nghĩa tam thừa của Tam Tạng giáo trong cõi này!

1.2.1.1.4.2.1.2.4. Kết phần trước để dẫn khởi phần sau

(Kinh) Văn Thù Sư Lợi! Ngã trụ ư thử, kiến văn nhược tư, cập thiên ức sự. Như thị chúng đa, kim đương lược thuyết.

(經)文殊師利！我住於此，見聞若斯，及千億事。如是眾多，今當略說。

(Kinh: Văn Thù Sư Lợi! Ta trụ nơi đây, thấy nghe như thế, và ngàn ức sự. Nhiều như thế đó, nay nói đại lược).

“Kiến văn nhược tư” (Thấy nghe như thế đó) là kết lại phần trước; “kim đương lược thuyết” (nay sẽ nói đại lược) là dẫn khởi phần sau.

1.2.1.1.4.2.1.2.5. Hỏi về tu Bồ Tát hạnh trong cõi khác

Điều này tương đồng với ý nghĩa của các giáo pháp Đại Thừa Phương Đẳng và Bát Nhã trong cõi này. Kinh văn chia thành ba đoạn: Một là hỏi chung. Hai là hỏi theo thứ tự. Ba là hỏi các điều khác nhau. Phần hỏi theo thứ tự giống như Tiệm Giáo trong cõi này. Phần hỏi các điều khác nhau giống như Bất Định Giáo trong cõi này.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.1. Hỏi chung

(Kinh) Ngã kiến bỉ độ, Hằng sa Bồ Tát, chủng chủng nhân duyên, nhi cầu Phật đạo.

(經)我見彼土，恒沙菩薩，種種因緣，而求佛道。

(Kinh: Tôi thấy cõi này, Hằng sa Bồ Tát, dùng các nhân duyên, để cầu Phật đạo).

“Hằng sa” nói đầy đủ là “Hằng hà sa” (cát sông Hằng), còn gọi là “Căng Già sa” (Ganga). Từ ao A Nậu Đạt, nơi Ngưu Khẩu bằng bạc ở phía Đông, chảy ra sông Căng Già (sông Hằng), Tượng Khẩu bằng vàng ở phía Nam chảy ra sông Tín Độ (Sindhu). Mã Khẩu bằng lưu ly ở phía Tây chảy ra sông Phược Sô (Vakṣu). Sư Tử Khẩu bằng Phả Chi Ca (Sphaṭika, pha lê) ở phía Bắc chảy ra sông Tỷ Đa (Sītā). Cát sông Hằng mịn và nhiều, chỗ đức Phật thuyết pháp ở gần sông này, nên dùng nó làm thí dụ.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.2. Hỏi theo thứ tự

Chia thành sáu đoạn: Một là hỏi về Thí. Hai là hỏi về Giới. Ba là hỏi về Nhẫn. Bốn là hỏi về Tấn. Năm là hỏi về Thiền. Sáu là hỏi về Huệ.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.2.1. Hỏi về Thí

(Kinh) Hoặc hữu hành thí, kim, ngân, san hô, chân châu, Ma Ni, xa cừ, mã não. Kim cang chư trân, nô tỳ, xa thặng, bảo sức liễn dư, hoan hỷ bố thí. Hồi hướng Phật đạo, nguyện đắc thị thừa, tam giới đệ nhất, chư Phật sở tán. Hoặc hữu Bồ Tát, tứ mã bảo xa, lan thuẫn hoa cái, hiên sức bố thí. Phục kiến Bồ Tát, thân nhục, thủ, túc, cập thê tử thí, cầu vô thượng đạo. Hựu kiến Bồ Tát, đầu, mục, thân thể, hân nhạo thí dữ, cầu Phật trí huệ.

(經)或有行施，金銀珊瑚，真珠摩尼，硨磲碼碯。金剛諸珍，奴婢車乘，寶飾輦輿，歡喜佈施。迴向佛道，願得是乘，三界第一，諸佛所歎。或有菩薩，駟馬寶車，欄楯華蓋，軒飾布施。復見菩薩，身肉手足，及妻子施，求無上道。又見菩薩，頭目身體，欣樂施與，求佛智慧。

(Kinh: Hoặc có người bố thí, vàng, bạc, và san hô, cùng chân châu, Ma Ni, xa cừ với mã não, kim cang các trân bảo. Đem nô tỳ, xe cộ, kiệu, cáng trang hoàng báu, hoan hỷ mà bố thí, hòng hồi hướng Phật đạo. Nguyện sẽ đắc thừa này, bậc nhất trong tam giới, được chư Phật khen ngợi. Hoặc lại có Bồ Tát, xe báu bốn ngựa kéo, bao lơn, lọng lộng lẫy, tô điểm để bố thí. Lại thấy các Bồ Tát, thịt nơi thân, chân, tay, và vợ con đều thí, để cầu vô thượng đạo. Lại thấy các Bồ Tát, đầu, mắt cùng thân thể, vui thích đem bố thí, cầu trí huệ của Phật).

Bốn bài kệ đầu (cứ bốn câu là một kệ) hỏi về xả tài. Bài kệ thứ năm hỏi về xả thân. Thịt trên thân thể, tay, chân là nội thân. Vợ con là ngoại thân. Bài kệ thứ sáu hỏi về xả mạng. Bỏ đầu mắt tức là xả mạng. Chẳng nói tới pháp thí là vì để nói trong phần Bát Nhã ở phía sau.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.2.2. Hỏi về Giới

(Kinh) Văn Thù Sư Lợi! Ngã kiến chư vương, vãng nghệ Phật sở, vấn vô thượng đạo. Tiện xả lạc độ, cung điện, thần thiếp, thế trừ tu phát, nhi bị pháp phục.

(經)文殊師利！我見諸王，往詣佛所，問無上道。便捨樂土，宮殿臣妾，剃除鬚髮，而被法服。

(Kinh: Này Văn Thù Sư Lợi! Tôi trông thấy các vua, đến chỗ của đức Phật, thưa hỏi vô thượng đạo. Liền bỏ cõi vui sướng, cung điện, bầy tôi, thiếp, cạo bỏ hết râu tóc, mà khoác lấy pháp phục).

Dựa theo xuất gia để luận định trì giới. Bồ Tát luật nghi chung cho cả bảy chúng, nhưng thiên tụ của tỳ kheo hạn cuộc nơi đại tăng, chỉ vì thiên tụ ấy là tối tôn, tối quý trong các giới, do [tỳ kheo] là thượng thủ trong bảy chúng. Nhưng dùng cái tâm tự độ để gìn giữ, thì là giới Thanh Văn. Nếu dùng cái tâm cầu vô thượng đạo để trì thì sẽ là Giới Ba La Mật của Bồ Tát, đạt đến vô thượng đạo. Lại có bốn loại riêng biệt, tức là dựa theo sanh diệt, vô sanh, vô lượng và vô tác, tức bốn loại Tứ Đế để phát ra Tứ Hoằng Thệ Nguyện. Tứ Hoằng dựa trên Sanh Diệt Tứ Đế sẽ thuộc vào các Độ thuộc về mặt Sự trong phần trước. Ở đây, phải hiểu là nói về ba loại Tứ Hoằng sau (tức vô sanh, vô lượng và vô tác).

Lại nữa, xuất gia mà dựa theo vua để nói, tức là dùng người sang quý để biết người nghèo hèn [sẽ tu giới như thế nào]. Dùng sự thù thắng để khái quát kẻ kém cỏi, chẳng phải là nói Giới Độ (Thi La Ba La Mật) chỉ hạn cuộc trong vua chúa của nhân loại. Lại như tỳ kheo Pháp Tạng bỏ vương vị để nhiếp thủ Tịnh Độ; đó gọi là Giới Ba La Mật của hàng Bồ Tát vậy.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.2.3. Hỏi về Nhẫn

(Kinh) Hoặc kiến Bồ Tát, nhi tác tỳ kheo, độc xử nhàn tĩnh, nhạo tụng kinh điển.

(經)或見菩薩，而作比丘，獨處閑靜，樂誦經典。

(Kinh: Hoặc thấy hàng Bồ Tát, trở thành bậc tỳ kheo, ở riêng chỗ thanh vắng, ưa thích tụng kinh điển).

Rừng sâu hang thẳm, đối với kẻ ác, thú ác đều nhẫn, chẳng sân. Dẫu nổi sân, liền tự kiềm chế, giữ vững chí. Đó là khổ hạnh nhẫn. “Tụng kinh cầu Phật” chính là Đệ Nhất Nghĩa Nhẫn. Bốn giáo đều cùng luận định “đắc ba môn Nhẫn”.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.2.4. Hỏi về Tấn

(Kinh) Hựu kiến Bồ Tát, dũng mãnh tinh tấn, nhập ư thâm sơn, tư duy Phật đạo.

(經)又見菩薩，勇猛精進，入於深山，思惟佛道。

(Kinh: Lại thấy Bồ Tát, dũng mãnh tinh tấn, vào trong núi sâu, tư duy Phật đạo).

Đây là giống như thái tử [Tất Đạt Đa] vào núi Tuyết tu khổ hạnh v.v... suy tưởng Phật đạo. Điều này cũng áp dụng cho cả bốn giáo.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.2.5. Hỏi về Thiền

(Kinh) Hựu kiến ly dục, thường xử không nhàn, thâm tu Thiền Định, đắc ngũ thần thông. Hựu kiến Bồ Tát, an Thiền, hiệp chưởng, dĩ thiên vạn kệ, tán chư pháp vương.

(經)又見離欲，常處空閑，深修禪定，得五神通。又見菩薩，安禪合掌，以千萬偈，讚諸法王。

(Kinh: Lại thấy bậc ly dục, thường ở chốn vắng vẻ, tu Thiền Định sâu xa, đạt được năm thần thông. Lại thấy hàng Bồ Tát, trụ trong Thiền chắp tay, dùng ngàn vạn kệ tụng, tán thán các pháp vương).

Bài kệ thứ nhất hỏi về chuyện tu Thiền Định thế gian, và các loại Thiền quán luyện, huân tu v.v… Bài kệ thứ hai, hỏi về thượng thượng Thiền xuất thế; đó chính là Thủ Lăng Nghiêm tam muội, chẳng dấy lên Diệt Định, hiện các oai nghi. Thoạt đầu nói về người ly dục, lìa phiền não trong hạ giới, đạt được căn bản Sơ Thiền. Môn Thiền này nông cạn. Lần lượt cho đến lìa dục trong trời Hữu Đảnh, đạt được Diệt Tận Định, thì gọi là “thâm Thiền”. “Chỉ” là nói theo ý nghĩa trong Tạng Giáo. Không chỉ lìa các dục thuộc tam giới, mà còn lìa pháp ái Niết Bàn. Không chỉ lìa dục của Nhị Thừa, mà còn lìa pháp ái thuộc Xuất Giả [trong tu Tam Quán]. Không chỉ lìa dục thuộc nhị biên, mà còn lìa dục thuận đạo pháp ái trong Trung Đạo. Như thế thì gọi là “sâu”; đó vẫn là ý nghĩa trong Biệt Giáo. Nếu một thứ lìa, hết thảy đều lìa, chế phục trọn vẹn và tu tập trọn vẹn, thì gọi là “sâu”; đó chính là ý nghĩa trong Viên Giáo. Nơi các địa vị khác, đạt được một phần trong lục thông, riêng Vô Lậu thì nhường cho Phật. Vì thế, chỉ nói Ngũ Thông. Thủ Lăng Nghiêm tam muội thuộc về Viên Giáo, nơi các địa vị khác có cùng sự chứng nhập thì cũng đáng nên đạt được.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.2.6. Hỏi về Huệ

(Kinh) Phục kiến Bồ Tát, trí thâm chí cố, năng vấn chư Phật, văn tất thọ trì. Hựu kiến Phật tử, Định Huệ cụ túc, dĩ vô lượng dụ, vị chúng giảng thuyết. Hân nhạo thuyết pháp, hóa chư Bồ Tát, phá ma binh chúng, nhi kích pháp cổ.

(經)復見菩薩，智深志固，能問諸佛，聞悉受持。又見佛子，定慧具足，以無量喻，為眾講說。欣樂說法，化諸菩薩，破魔兵眾，而擊法鼓。

(Kinh: Lại thấy Bồ Tát, trí sâu, chí chắc, thưa hỏi chư Phật, nghe rồi thọ trì. Lại thấy Phật tử, Định Huệ đầy đủ, dùng vô lượng dụ, vì chúng giảng nói. Vui thích thuyết pháp, giáo hóa Bồ Tát, phá sạch quân ma, mà gióng trống pháp).

Bài kệ thứ nhất hỏi về tự hành. Bài kệ thứ hai hỏi về hóa độ người khác. Thấu đạt tột cùng huệ, lý đạt đến tận gốc, thì gọi là “trí thâm”. Thệ nguyện rộng rãi, chắc chắn, thì gọi là “chí cố” (chí kiên cố). Đây chính là có đủ hai thứ trang nghiêm. Vì thế, có thể hỏi, có thể trì. “Định Huệ cụ túc”: Nếu nói chưa đạt tới huệ nhiều, thì Vô Sắc Định là nhiều, còn Tứ Thiền thì cân bằng. Lại nữa, bối xả là huệ nhiều, Cửu Định là Định nhiều, mười món Nhất Thiết thì là cân bằng. Đó là giải thích theo nhân duyên. Lại nữa, Nhị Thừa là Định nhiều, Bồ Tát là huệ nhiều, chỉ có Phật là cân bằng. Đó là giải thích dựa theo giáo. Lại nữa, Không Quán là Định nhiều, Giả Quán là huệ nhiều, Trung Quán thì cân bằng. Đó là giải thích theo quán tâm.

“Vô lượng dụ” là nói các thứ thí dụ trong các giáo, giúp hiển thị Đệ Nhất Nghĩa. “Phá ma binh”: Tạng Giáo và Thông Giáo thì phá bốn ma thuộc giới nội (trong tam giới). Biệt Giáo thì theo thứ tự phá tám loại ma thuộc giới nội và giới ngoại. Viên Giáo thì phá trọn vẹn tám ma và hết thảy các ma. “Kích pháp cổ” (Gióng trống pháp) là đã phá ma, chuyển bốn thứ pháp luân thuộc bốn giáo.

Phần thứ hai, hỏi theo thứ tự đã xong.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.3. Hỏi về các thứ khác nhau

Chia làm bảy đoạn: Một là hỏi về Thiền. Hai là hỏi về Tấn. Ba là hỏi về Giới. Bốn là hỏi về Nhẫn. Năm là lại hỏi về Thiền. Sáu là hỏi về Thí. Bảy là hỏi về Huệ.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.3.1. Hỏi về Thiền

(Kinh) Hựu kiến Bồ Tát, tịch nhiên yến mặc, thiên long cung kính, bất dĩ vi hỷ. Hựu kiến Bồ Tát, xử lâm phóng quang, tế địa ngục khổ, linh nhập Phật đạo.

(經)又見菩薩，寂然宴默，天龍恭敬，不以為喜。又見菩薩，處林放光，濟地獄苦，令入佛道。

(Kinh: Lại thấy Bồ Tát, vắng lặng, ngồi yên, trời, rồng cung kính, chẳng hề hoan hỷ. Lại thấy Bồ Tát, phóng quang trong rừng, cứu khổ địa ngục, khiến nhập Phật đạo).

Bài kệ thứ nhất hỏi về nhập Xả Thiền, tức là tự hành. Bài kệ kế tiếp, hỏi về chuyện nhập Bi Thiền, tức là hóa độ người khác. Xả Thiền chính là Đệ Tứ Thiền, cũng có thể hiểu là xả những điều ấp ủ thuộc Biệt Giáo và Viên Giáo. Do quên các loại Thiền ấy, nên gọi là Xả. Bi Thiền thì như luận Tỳ Bà Sa nói: “Sơ Thiền, tu Bi dễ. Nhị Thiền, tu Hỷ dễ. Tam Thiền, tu Từ dễ. Tứ Thiền, tu Xả dễ”. Đã nói là hóa độ người khác, há chỉ có riêng Sơ Thiền? Vì thế, trong luận Tỳ Bà Sa có thông luận và biệt luận, huống hồ Đại giáo ư? Do đó, mỗi môn Thiền đều nên nói là Từ cho đến Hỷ, Xả.

“Phóng quang tế khổ” (Phóng quang cứu khổ): Như kinh Tư Ích nói Võng Minh Bồ Tát phóng quang chiếu thấu A tăng kỳ cõi nước trong mười phương, hết thảy phiền não, hết thảy tật bệnh được gặp quang minh ấy đều an lạc, cho đến Phật tự phóng quang minh Lục Độ, người được quang minh chiếu đến đều đạt được lợi ích. Đối với phiền não, tật bệnh đều nói là “hết thảy”, [tức là] đều phải nên có đủ bốn giáo. Như đức Phật bảo Tư Ích Phạm thiên: “Năng giáo chúng sanh Nhất Thiết Trí tâm, thị danh bố thí. Bất xả Bồ Đề tâm, danh trì giới. Bất kiến tâm tướng sanh diệt, danh Nhẫn. Cầu tâm bất khả đắc, danh Tấn. Trừ thân tâm thô, danh Thiền. Ly chư hý luận, danh Huệ” (Có thể dạy hết thảy chúng sanh tâm Nhất Thiết Trí thì gọi là bố thí. Chẳng bỏ Bồ Đề tâm là trì giới. Chẳng thấy tâm tướng sanh diệt là Nhẫn. Cầu tâm chẳng thể được là Tấn. Trừ các điều thô tháp nơi thân tâm thì là Thiền. Lìa các hý luận là Huệ). Há chẳng phải là tướng Lục Độ trong Tam Tạng ư? Lại nói: “Ngã thuyết bố thí, danh vi Niết Bàn” (Ta nói bố thí thì gọi là Niết Bàn). Ngu tôi cho rằng: “Đại phú vì nhập Thật Tướng của các pháp. Trì giới là Niết Bàn, do chẳng làm, chẳng khởi. Nhẫn là Niết Bàn, do niệm nào cũng đều diệt. Tấn là Niết Bàn, do chẳng giữ lấy gì. Thiền là Niết Bàn, do chẳng tham đắm. Huệ là Niết Bàn, do chẳng đạt được tướng”.

Lại nói: “Bố thí bình đẳng chính là Tát Bà Nhã (Nhất Thiết Trí), cho đến Bát Nhã chính là Tát Bà Nhã”. Lại nói: “Bố thí là chẳng thí, chẳng keo kiệt, cho đến Bát Nhã chẳng trí, chẳng ngu”. Há chẳng phải đều là tướng Lục Độ trong Thông Giáo ư? Lại nói: “Có thể thấu đạt hết thảy các pháp chẳng xả, gọi là Đàn (Thí). Thấu đạt hết thảy các pháp chẳng bị rò rỉ, mất mát, gọi là Thi (Thi La, Giới). Thấu đạt hết thảy các pháp chẳng bị thương tổn, gọi là Nhẫn. Thấu đạt hết thảy các pháp bình đẳng, gọi là Thiền. Thấu đạt hết thảy các pháp chẳng khởi tướng thì gọi là Huệ”. Đấy chẳng phải là tướng Lục Độ trong Biệt Giáo và Viên Giáo ư? Lại như kinh Địa Trì nói Lục Độ, mỗi Độ đều có chín pháp. Những điều ấy đều là tướng trạng do được quang minh chiếu đến mà đạt được lợi ích. Do danh xưng Phật đạo chung cho cả bốn giáo, Bi Thiền cũng chẳng hạn cuộc trong Sơ Thiền. Vì thế, Sơ Địa của Biệt Giáo, Sơ Trụ của Viên Giáo, và Thất Địa của Thông Giáo đều được nhập. Tứ tướng đã phân định, ngũ thời có thể biện định được!

1.2.1.1.4.2.1.2.5.3.2. Hỏi về Tấn

(Kinh) Hựu kiến Phật tử, vị thường thụy miên, kinh hành lâm trung, cần cầu Phật đạo.

(經)又見佛子，未嘗睡眠，經行林中，勤求佛道。

(Kinh: Lại thấy Phật tử, chưa từng ngủ nghỉ, kinh hành trong rừng, siêng cầu Phật đạo).

Đây là như các pháp môn Ban Châu Niệm Phật v.v… Ban Châu (Pratyutpanna) được phương này dịch là Phật Lập, trong chín mươi ngày thường kinh hành, chẳng ngồi, chẳng nằm, là cách hay nhất để trừ ngủ nghỉ. Tuy kinh ấy thuộc Phương Đẳng, vẫn thông tứ giáo. Nay nói “cần cầu Phật đạo” (siêng cầu Phật đạo) nhằm phân biệt chẳng phải Nhị Thừa.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.3.3. Hỏi về Giới

(Kinh) Hựu kiến cụ Giới, oai nghi vô khuyết, tịnh như bảo châu, dĩ cầu Phật đạo.

(經)又見具戒，威儀無缺，淨如寶珠，以求佛道。

(Kinh: Lại thấy người trọn giới, oai nghi chẳng khiếm khuyết, trong sạch như bảo châu, để cầu đắc Phật đạo).

“Oai nghi vô khuyết” tức là điều đầu tiên, chẳng thiếu giới. “Tịnh như bảo châu” là điều thứ mười, tức trọn đủ các giới. Danh xưng Thập Giới phát xuất từ Đại Luận:

Một là chẳng thiếu khuyết giới, tức là chẳng phạm trọng tội. Nếu phạm trọng tội, sẽ như thiếu sót cái phao nổi [để vượt biển].

Hai là chẳng phá giới, tức chẳng phạm trung tội. Nếu phạm trung tội, sẽ như cái phao nổi bị tàn khuyết, hư hại.

Ba là chẳng xuyên giới, tức là chẳng phạm tiểu tội. Nếu phạm tiểu tội, sẽ như phao nổi có lỗ thủng.

Ba điều (một, hai, ba) này thuộc về Luật Nghi.

Bốn là giới chẳng xen tạp, tức là chẳng khởi ác giác (cảm nhận xấu). Nếu khởi ác giác thì thân và miệng tuy tịnh, ý bị xen tạp phiền não. Điều này là Định Cộng Giới.

Năm là tùy đạo giới, như Sơ Quả cày ruộng, các loài trùng cách xa lưỡi cày bốn tấc.

Sáu là giới chẳng chấp trước, như La Hán đối với tam giới lục trần, vĩnh viễn chẳng tham đắm.

Hai điều này (năm và sáu) là Đạo Cộng Giới, mà cũng là Chân Đế Giới.

Bảy là giới được người trí khen ngợi, tức là khéo có thể xuất Giả, hòa mình vào cõi Tục để lợi sanh. Vì thế, được người có trí khen ngợi.

Tám là tự tại giới, tức là du hý thần thông, thị hiện nghịch thuận, nhưng đối với tánh giới và giá giới chẳng hề vi phạm. Cho nên luôn được tự tại.

Hai điều này (bảy và tám) là Tục Đế Giới.

Chín là tùy định giới, tức là chẳng khởi Diệt Định, hiện các oai nghi.

Mười là trọn đủ các giới, tức là Giới Ba La Mật rốt ráo viên mãn, không pháp nào chẳng trọn đủ.

Hai điều này (chín và mười) là Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế Giới.

Bốn điều giới đầu là cảnh được quán, sáu điều sau là phép quán, Lý và Sự tương tức (Lý chính là Sự, Sự chính là Lý). Lưỡng giáo Nhị Thừa chỉ có sáu thứ đầu. Xuất Giả Bồ Tát thì có thêm điều bảy và tám. Biệt Giáo theo thứ tự tu mười điều ấy. Viên Giáo nhất tâm tu cả mười điều. Vì thế nói “để cầu Phật đạo” nhằm phân biệt “chẳng phải là hai loại Nhị Thừa”.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.3.4. Hỏi về Nhẫn

(Kinh) Hựu kiến Phật tử, trụ nhẫn nhục lực, tăng thượng mạn nhân, ác mạ chủy đả, giai tất năng nhẫn, dĩ cầu Phật đạo.

(經)又見佛子，住忍辱力，增上慢人，惡罵捶打，皆悉能忍，以求佛道。

(Kinh: Lại còn thấy Phật tử, trụ trong sức nhẫn nhục, bị kẻ tăng thượng mạn, chửi rủa và đánh đập, thảy đều có thể nhẫn, để mong cầu Phật đạo).

Luận định chung hai thứ nhẫn Sanh và Pháp, bốn giáo khác nhau. Nếu có thể nhẫn, chẳng chấp trước đối với sự cung kính, cúng dường, sẽ chẳng sanh kiêu ngạo, buông lung. Nếu đối với giận chửi, đánh đập, tổn hại, và ruồi muỗi v.v… mà có thể nhẫn thì chẳng sanh sân não. Đó chính là Sanh Nhẫn. Nếu có thể đối với các pháp bên ngoài như lạnh, nóng, gió, mưa, đói, khát, già, bệnh v.v… mà có thể nhẫn, bất động, và nếu đối với nội pháp như tham, sân, ưu, mạn, tà kiến v.v… mà có thể nhẫn, chẳng dấy lên [các phiền não ấy] thì gọi là Pháp Nhẫn. Đó là ý nghĩa trong Tạng Giáo. Gộp chung hai thứ nhẫn trên đây coi là Sanh Nhẫn và cộng thêm Đệ Nhất Nghĩa Pháp Nhẫn thì là ý nghĩa trong Thông Giáo. Lại quán hai cảnh Sanh và Pháp chính là Không, là Đệ Nhất Nghĩa. Đó là Thông Giáo. Quán hai cảnh đó, trước hết là Không, kế đến là Giả, sau đó là Trung. Đó là Biệt Giáo. Quán hai cảnh tức là Không, Giả, và Trung, thì là Viên Giáo. Nay chỉ riêng nêu ra chửi rủa, đánh đập làm cảnh để nhẫn, tức là nêu ra chuyện khó khăn để liên tưởng đến chuyện dễ dàng đó thôi!

1.2.1.1.4.2.1.2.5.3.5. Lại hỏi về Thiền

(Kinh) Hựu kiến Bồ Tát, ly chư hý tiếu, cập si quyến thuộc, thân cận trí giả. Nhất tâm trừ loạn, nhiếp niệm sơn lâm, ức thiên vạn tuế, dĩ cầu Phật đạo.

(經)又見菩薩，離諸戲笑，及癡眷屬，親近智者。一心除亂，攝念山林，億千萬歲，以求佛道。

(Kinh: Lại thấy hàng Bồ Tát, lìa khỏi các giỡn cười, và quyến thuộc ngu si, thân cận người có trí. Nhất tâm trừ tán loạn, nhiếp niệm nơi núi rừng, trải ức ngàn vạn năm, để mong cầu Phật đạo).

“Ly hý tiếu” (Lìa khỏi đùa giỡn, cười cợt) là trừ Điệu Hối Cái.

“Lìa quyến thuộc ngu si” là trừ Sân Cái. Thân cận người trí là trừ Nghi Cái. Nhất tâm trừ tán loạn là trừ Tham Cái. Nhiếp niệm nơi núi rừng là trừ Thụy Cái (chướng lấp do ham ngủ). Sáu câu đầu nói về những điều xa lìa. Hai câu sau nêu ra ý nghĩa vì sao xa lìa. Dùng cách tu Thiền của thế gian và tứ giáo đều nhằm lìa Ngũ Cái. Nay cốt ý vì Phật đạo, chẳng giống như phàm phu, ngoại đạo, và hàng Nhị Thừa.

Xét theo quán để nói rõ về Ngũ Cái thì chi tiết như trong quyển bốn của bộ Ma Ha Chỉ Quán, xin hãy tìm đọc.

1.2.1.1.4.2.1.2.5.3.6. Hỏi về Thí

(Kinh) Hoặc kiến Bồ Tát, hào thiện ẩm thực, bách chủng thang dược, thí Phật cập tăng. Danh y thượng phục, giá trị thiên vạn, hoặc vô giá y, thí Phật cập tăng. Thiên vạn ức chủng, Chiên Đàn bảo xá, chúng diệu ngọa cụ, thí Phật cập tăng. Thanh tịnh viên lâm, hoa quả mậu thịnh, lưu tuyền dục trì, thí Phật cập tăng. Như thị đẳng thí, chủng chủng vi diệu, hoan hỷ vô yếm, cầu vô thượng đạo.

(經)或見菩薩，肴膳飲食，百種湯藥，施佛及僧。名衣上服，價值千萬，或無價衣，施佛及僧。千萬億種，旃檀寶舍，眾妙臥具，施佛及僧。清淨園林，華果茂盛，流泉浴池，施佛及僧。如是等施，種種微妙，歡喜無厭，求無上道。

(Kinh: Hoặc thấy Bồ Tát, thức ăn ngon lành, trăm loại thuốc thang, thí Phật và tăng. Y phục quý đẹp, giá trị ngàn vạn, hoặc áo vô giá, thí Phật và tăng. Ngàn vạn ức thứ, nhà báu Chiên Đàn, các đồ trải tốt, thí Phật và tăng. Vườn rừng thanh tịnh, hoa quả sum suê, suối chảy, ao tắm, thí Phật và tăng. Bố thí như thế, các thứ vi diệu, hoan hỷ chẳng chán, cầu vô thượng đạo).