Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Luân Quán Hội Nghĩa

16. Như Lai Thọ Lượng Phẩm Đệ Thập Lục

如來壽量品第十六

Phẩm thứ mười sáu: Thọ lượng của Như Lai

Như Lai là thông hiệu của mười phương ba đời chư Phật, hai loại Phật (Chân Thân, Ứng Thân), ba loại Phật (Pháp Thân, Báo Thân, Ứng Thân), Bổn Phật, và Tích Phật. “Thọ” (壽) là “thọ” (受, tiếp nhận). Nói Lượng (量) là bàn định, cân nhắc công đức của mười phương tam thế chư Phật, hai loại Phật, ba loại Phật, Bổn Phật và Tích Phật.

Phẩm này chính là bàn định, cân nhắc công đức của ba loại Phật nơi Bổn Địa. Vì thế, nói là phẩm Như Lai Thọ Lượng. Như Lai có rất nhiều nghĩa, nay chỉ nói về hai thân và ba thân, các loại khác cứ phỏng theo đó để hiểu.

Hai loại là Chân Thân Như Lai và Ứng Thân Như Lai. Như Thành Thật Luận nói: “Thừa như thật đạo, lai thành Chánh Giác, cố danh Như Lai” (Nương vào đạo như thật để đạt thành Chánh Giác, cho nên gọi là Như Lai). Đó chính là hiển thị ý nghĩa của hai thân. Vì sao? “Thừa” là Như Trí, “Thật” là Như Cảnh, Đạo là nhân, Giác là quả. Nếu chỉ luận về Thừa, sẽ là như không có gì để hay biết. Nếu chỉ luận về Thật, sẽ là như không có gì có thể biết. Cảnh và trí hòa hợp, sẽ có nhân quả. Chiếu cảnh chưa cùng tột thì gọi là Nhân. Tận cùng nguồn cội là Quả. Nhân viên, quả mãn, chính là “thừa như thật đạo, lai thành Chánh Giác”. Đó chính là Chân Thân Như Lai. Dùng Như Thật Trí để nương vào đạo như thật, sanh vào tam hữu (ba cõi, tức Dục Giới, Sắc Giới, Vô Sắc Giới), thị hiện thành Chánh Giác; đấy chính là Ứng Thân Như Lai (trí huệ của Báo Thân ngầm khế hợp pháp, thì gọi là Chân Thân. Từ Thể khởi Dụng, thì gọi là Ứng Thân. Chỉ nói hai thân, đã nhiếp trọn Pháp Thân).

Tam thân là Pháp Thân Như Lai, Báo Thân Như Lai, và Hóa Thân Như Lai. Như Đại Luận nói: “Như pháp tướng giải, như pháp tướng thuyết, cố danh Như Lai” (Hiểu đúng như pháp tướng, nói đúng như pháp tướng. Vì vậy gọi là Như Lai). Đấy chính là trọn đủ ý nghĩa tam thân. Vì sao? “Như” tức pháp như, như cảnh, chẳng phải nhân, chẳng phải quả, có Phật, hay không có Phật, tánh và tướng thường hằng, trọn khắp hết thảy các chỗ, chẳng có gì sai khác. Vì thế, gọi là Như. Bất động mà đến thì gọi là Lai. Đó là xét theo sở chứng (pháp được chứng). Đấy chính là Pháp Thân Như Lai. Lại nữa, như trí tương xứng như lý, từ Lý mà gọi là Như, từ trí mà Lai (đến). Vì thế gọi là “như pháp tướng giải”. Đấy là xét theo năng chứng (chủ thể chứng) thì là Báo Thân Như Lai. Lại do cảnh và trí “như như hòa hợp”, cho nên có thể thị hiện thành Chánh Giác ở mọi nơi, chuyển chánh pháp luân. Vì thế nói “như pháp tướng thuyết”. Đó là xét theo sự dấy khởi tác dụng, tức là Hóa Thân Như Lai. Kệ rằng: “Thủy ngân hòa chân kim, năng đồ chư sắc tượng, công đức hòa Pháp Thân, xứ xứ ứng hiện vãng” (Thủy ngân và vàng ròng, hay thếp các bức tượng. Công đức và Pháp Thân. Tới ứng hiện khắp chốn). Như bóng trăng sáng in xuống khắp muôn sông, cho nên gọi là Ứng, cũng gọi là Hóa. Ba thân ấy chẳng thể giữ riêng lấy một [thân nào]. Vì thế, Đại Kinh nói: “Pháp Thân diệc phi Niết Bàn, Bát Nhã diệc phi Niết Bàn, giải thoát diệc phi Niết Bàn” (Pháp Thân cũng chẳng phải là Niết Bàn, Bát Nhã cũng chẳng phải là Niết Bàn, giải thoát cũng chẳng phải là Niết Bàn). Ba pháp trọn đủ, được gọi là Bí Mật Tạng, đặt tên là Đại Niết Bàn.

Hãy nên biết: Đối với tam thân, chẳng thể [nẩy sanh ý niệm] “một, khác, ngang, dọc, cùng nhau, khác biệt”. Nắm trọn vẹn ba pháp thì gọi bằng giả danh Như Lai. Kinh văn nói “phi như, phi dị, phi bỉ thiên Như” (chẳng phải giống nhau, chẳng phải khác nhau, chẳng phải cái Như thiên lệch) nhằm hiển thị Viên Như, tức là ý nghĩa Pháp Thân Như Lai. Lại nói “Như Lai như thật tri kiến tam giới chi tướng” (Như Lai như thật thấy biết tướng của tam giới) tức là Như Như Trí xứng hợp Như Như Cảnh. Dùng Nhất Thiết Chủng Trí để biết, dùng Phật nhãn để thấy. Đó là ý nghĩa Báo Thân Như Lai. Lại nói “hoặc thị kỷ thân, kỷ sự, hoặc thị tha thân, tha sự” (hoặc chỉ bày thân mình, chuyện của chính mình, hoặc chỉ bày thân người khác, chuyện của kẻ khác), đó là ý nghĩa Ứng Thân Như Lai. Nếu chỉ xét tam Như Lai nơi Tánh Đức thì là chiều ngang. Nếu xét tam Như Lai (Pháp Thân, Báo Thân, Ứng Thân) nơi Tu Đức thì là theo chiều dọc. Nếu nói trước là Pháp Thân, kế đến là Báo Thân, sau cùng là Ứng Thân thì cũng là theo chiều dọc. Kinh này nói trọn vẹn tam Như Lai chẳng dọc, chẳng ngang. Ba thân dù dọc hay ngang, đều chẳng phải là ý nghĩa trong kinh này, huống hồ Như Lai được nói trong Tam Tạng hoặc Thông Giáo ư? Lại nữa, trước thời Pháp Hoa, cũng nói ý nghĩa ba thân trong Viên Giáo, nhưng đều là ba thân nơi Tích mà thôi! Ba loại Như Lai thuộc “phát Tích hiển Bổn” (chỉ ra Tích để hiển lộ Bổn) rất khác với các kinh. Vì thế, trong luận (Pháp Hoa Luận), ngài Thiên Thân viết: “Do thị hiện thành đại Bồ Đề vô thượng, cho nên chỉ bày ba loại Bồ Đề: Một là Ứng Hóa Bồ Đề, tùy theo đáng nên hiện như thế nào, liền thị hiện như thế đó, như kinh nói [Phật Thích Ca] vượt khỏi cung của dòng họ Thích. Hai là Báo Phật Bồ Đề, Thập Địa trọn vẹn, đạt được thường Niết Bàn, như kinh nói: ‘Từ khi ta thật sự thành Phật đến nay, đã là vô lượng vô biên kiếp’. Ba là Pháp Phật Bồ Đề, tức là Như Lai Tạng, tánh tịnh Niết Bàn bất biến, như kinh nói: ‘Như Lai như thật thấy biết tướng của tam giới”. Kinh có đủ các nghĩa ấy, còn luận thì nêu ra danh xưng. Chẳng giải thích như trên đây, sao có thể dung hội kinh và luận ư? Lại nữa, đối với mỗi thân trong tam thân, đều luận đơn và phức. Ý nghĩa Đơn như trên. Pháp Thân phức thì một là tự tánh thanh tịnh Pháp Thân, hai là ly cấu diệu cực Pháp Thân. Báo Thân phức thì một là Tự Thọ Dụng Báo, hai là Tha Thọ Dụng Báo. Ứng Thân phức thì một là Thắng Ứng, hai là Liệt Ứng. Lại còn một là thân ứng hiện trong Phật giới, hai là thân ứng hiện trong chín pháp giới kia. Nếu gộp ba thân đơn và phức ấy thành hai thân, thì hai loại Pháp Thân và Tự Thọ Dụng Báo Thân được gọi là Chân Thân; Tha Thọ Dụng Báo Thân và Thắng Ứng Thân, Liệt Ứng Thân v.v… được gọi là Ứng Thân. Vì thế biết: Dù đơn hay phức, dù hai hay ba, đều là bình đẳng.

Nếu muốn nói rộng thì là bốn thân, mười thân, ba mươi hai thân, vô lượng thân v.v… tách ra hay gộp vào tự tại. Nhiều chẳng là nhiều, ít chẳng là ít. Chẳng ít, chẳng nhiều mà là ít, là nhiều. Nếu chấp vào danh tướng để rồi mong xằng bậy so đo các kinh hơn kém, sẽ cách biệt càng xa vậy! Kế đó, nói về thọ lượng. Chân Như chẳng ngăn cách các pháp; cho nên gọi là Thọ (受, tiếp nhận). Đó là Pháp Thân Thọ (thọ lượng của Pháp Thân). Do cảnh và trí tương ứng, cho nên gọi là Thọ. Đó là Báo Thân Thọ. Thị hiện trong một giai đoạn, duy trì liên tục chẳng đoạn, cho nên gọi là Thọ. Đó là Ứng Thân Thọ. Cân nhắc thọ mạng như lý của Pháp Thân Như Lai, cân nhắc thọ mạng trí huệ của Báo Thân Như Lai, cân nhắc thọ mạng đồng duyên của Ứng Thân Như Lai. Vì thế nói là Thọ Lượng.

“Thọ mạng như lý của Pháp Thân Như Lai”: Có Phật hay không có Phật, tánh và tướng thường hằng. Chẳng luận tương ứng, chẳng luận duy trì liên tục, chẳng phải là vô lượng, chẳng phải là hữu lượng. Vì thế, kinh văn nói: “Phi như, phi dị, phi thật, phi hư” (Chẳng như, chẳng khác, chẳng thật, chẳng hư). Do vậy, bàn luận, cân nhắc thọ mạng như lý của Pháp Thân.

“Thọ mạng trí huệ của Báo Thân Như Lai”: Dùng Như Như Trí khế hợp Như Như Cảnh. Cảnh phát khởi Trí là Báo. Trí ngầm khế hợp Cảnh là Thọ. Cảnh đã là vô lượng vô biên, thường trụ bất diệt, [cho nên] Trí cũng giống như thế. Ví như hộp to thì nắp to. Vì thế, kinh văn nói: “Ngã trí lực như thị, cửu tu nghiệp sở đắc, huệ quang chiếu vô lượng, thọ mạng vô số kiếp” (Trí lực ta như thế, nghiệp tu lâu đạt được. Huệ quang chiếu vô lượng, thọ mạng vô số kiếp). Đó là nói đến thọ mạng trí huệ của Báo Thân.

“Thọ mạng đồng duyên của Ứng Thân Như Lai”: Duyên dài, [thọ mạng] sẽ dài; duyên ngắn, ắt [thọ mạng] ngắn ngủi. Như nước trong trăng hiện, trăng thật sự chẳng đến [in bóng trong nước]. Nước đục, bóng trăng mất, trăng cũng chẳng đi. Vì thế, kinh văn nói: “Sổ sổ hiện sanh, sổ sổ hiện diệt. Hoặc phục tự thuyết danh tự bất đồng, niên kỷ đại tiểu” (Nhiều lượt hiện sanh, nhiều lượt hiện diệt. Hoặc lại còn tự nói danh tự khác nhau, tuổi tác lớn nhỏ). Đó là nói đến thọ mạng đồng duyên của Ứng Thân.

Hãy nên biết thọ mạng được nói đó chẳng ra ngoài bốn câu: Một là hữu lượng, hai là vô lượng, ba là vừa hữu lượng vừa vô lượng, bốn là chẳng phải hữu lượng chẳng phải vô lượng. Hữu lượng sẽ vô thường, vô lượng thì thường. Vừa hữu lượng vừa vô lượng thì vừa thường vừa vô thường. Chẳng phải hữu lượng chẳng phải vô lượng thì chẳng phải thường mà cũng chẳng phải vô thường! Nay dùng bốn câu để giải thích theo Biệt và Viên:

Một, giải thích theo Biệt Giáo. Đối với “chẳng phải thường, chẳng phải vô thường”, lý “cả hai đằng đều chẳng phải” ấy đến tột cùng chính là Pháp Thân. “Thường” tức là Báo Thân. Báo Trí ngầm khế hợp pháp, cũng là “chẳng phải thường, chẳng phải vô thường”. Nhưng sau khi giữ lấy Kim Cang Đạo, chánh trí viên mãn, chẳng còn sanh diệt, cho nên gọi là Thường. Lại dựa theo Duy Thức thì Pháp Thân chẳng sanh, chẳng diệt, cho nên gọi là Thường. Báo Thân được sanh bởi sanh nhân, cho nên chẳng phải là thường. Do [Báo Thân] thành tựu viên mãn, cho nên là chẳng phải là vô thường. Đó chính là “song phi cú” (雙非句, câu nói thể hiện ý “cả hai đằng đều chẳng phải”, tức chẳng phải thường, chẳng phải vô thường). “Vừa thường, vừa vô thường” thì là Ứng Thân. Do ứng dụng vô tận, nên cũng là thường. Nhiều lần tuyên xướng “diệt độ” nên cũng là vô thường. “Vô thường” tức là tác dụng tăng tấn của trí trước khi đạt được cái tâm kim cang, cho đến phàm phu sanh, diệt, xuất hiện, mất đi, đều là vô thường. Ba loại Phật thì mỗi loại có một câu, phàm phu có một câu, cho nên là nghĩa sai biệt.

Hai, giải thích chung theo Viên Giáo: Trong ba thân, mỗi thân đều có đủ bốn câu:

a) “Bốn câu của Pháp Thân”: Bất sanh, bất diệt, cho nên gọi là Thường. Chẳng phải là Thường theo kiểu so đo điên đảo hư vọng của phàm phu; vì thế gọi là Vô Thường. Tịch mà cùng chiếu cả hai (chiếu lẫn Thường và Vô Thường, chiếu sanh và diệt v.v…); vì thế gọi là “cũng Thường, cũng Vô Thường”. Cùng phá tám món điên đảo của thánh lẫn phàm, cho nên gọi là “chẳng phải thường, chẳng phải vô thường”.

b) “Bốn câu của Báo Thân”: Vượt khỏi Nhị Thừa, cho nên gọi là Thường. Do chẳng phải là Thường theo kiểu so đo hư vọng, cho nên gọi là Vô Thường. Trí có thể cùng chiếu cả hai bên, cho nên gọi là “vừa thường, vừa vô thường”. Trí ngầm khế hợp cảnh chân thật, cho nên gọi là “chẳng phải thường, chẳng phải vô thường”.

c) “Bốn câu của Ứng Thân”: Ứng dụng bất tuyệt, cho nên gọi là Thường. Thị hiện cùng sanh diệt [giống như phàm phu], cho nên gọi là Vô Thường. Hai nghĩa đều trọn đủ, nên gọi là “vừa thường, vừa vô thường”. Đã chẳng phải là Thật Báo, mà cũng chẳng phải là nghiệp cảm, cho nên gọi là “chẳng phải thường, chẳng phải vô thường”.

Thậm chí phàm phu cũng trọn đủ ba loại “bốn câu” ấy: Tâm tánh tùy duyên bất biến, cho nên gọi là Thường. Như đã nói: Từ vô thỉ cho đến tận vị lai, luân hồi sanh tử, tuy sanh nhưng thật sự chẳng sanh, tuy chết mà thật sự chẳng chết. Đấy là tánh trọn đủ “Pháp Thân thường”. Tâm tánh ấy bất biến tùy duyên, lưu chuyển trong năm đường, sanh diệt chẳng ngừng, thì gọi là vô thường. Đó là nghĩa “vô thường” của Pháp Thân. Do tùy duyên mà bất biến, cho nên cũng là thường. Do bất biến mà tùy duyên, cho nên cũng là vô thường. Đấy là ý nghĩa “song diệc” (cũng thường, cũng vô thường) của Pháp Thân. Tuy bất biến mà chẳng ngưng lặng; tuy tùy duyên mà chẳng đoạn diệt. Đấy chính là ý nghĩa “song phi” (chẳng thường, chẳng vô thường) của Pháp Thân.

Xét theo Pháp Thân “tánh vốn trọn đủ” thì đã thành ra bốn câu ấy. Nương theo Pháp Thân mà dấy Hoặc, Hoặc chính là Bát Nhã, tức là Báo Thân “tánh vốn trọn đủ”, cũng tạo thành bốn câu. Nương theo Hoặc và Khổ mà dấy nghiệp, nghiệp chính là giải thoát, tức là Ứng Thân “tánh vốn trọn đủ”, cũng tạo thành bốn câu. Đó chính là Lý Tức Tam Thân của phàm phu, mỗi thân đều có bốn câu. Danh Tự Tứ Cú còn chẳng có, hà huống hạnh và dụng? Người thuộc căn cơ Viên Giáo hiểu xứng lý, cho nên có bốn câu thuộc về Danh Tự Tam Thân, bốn câu thuộc về Quán Hạnh Tam Thân, cho đến đã thành tựu quả thì sẽ là bốn câu thuộc về Cứu Cánh Tam Thân. Từ đầu tới cuối, một thân chính là ba thân, ba thân chính là một thân, chẳng một, chẳng khác, mà cũng chẳng ngang dọc!

Hãy nên biết một Phật thân trọn đủ công đức thọ mạng của các thân, tùy theo duyên cảm vời mà trông thấy [thọ mạng nơi thân ấy] dài hay ngắn khác nhau. Đại Kinh dạy: “Phàm phu, Nhị Thừa kiến Phật thọ mạng do như Đông nhật. Bồ Tát sở kiến do như Xuân nhật. Duy Phật kiến Phật thọ mạng vô lượng, do như Hạ nhật” (Phàm phu, Nhị Thừa thấy thọ mạng của Phật như ngày Đông, Bồ Tát thấy như ngày mùa Xuân, chỉ có Phật thấy thọ mạng của Phật vô lượng như ngày mùa Hạ). Vì lẽ nào vậy? Phàm phu lè tè sát đất bị chướng lấp mờ mịt. Tạng Thông Nhị Thừa tuy đoạn tứ trụ, chẳng thấy Trung Đạo. Nếu xả Phần Đoạn [sanh tử], thọ Pháp Tánh Thân, chưa phá vô minh, sẽ thấy Phật trong cõi Phương Tiện, vẫn là thân Thắng Ứng. Hãy nên biết Nhị Thừa chỉ thấy [thọ mạng của Phật ngắn ngủi như] ngày mùa Đông. Nếu là các vị Bồ Tát chưa dự vào Sơ Địa trong Biệt Giáo hay Sơ Trụ trong Viên Giáo, sẽ thấy [thọ mạng của Phật] giống như phàm phu và Nhị Thừa. Nếu đã phá vô minh cho đến thọ phần chứng Pháp Thân, nói theo phương diện chấp giữ, sẽ là được thấy thọ mạng của Báo Thân. Nói theo phương diện phủ định, sẽ là Tha Thọ Dụng Báo Thân, vẫn gọi là Thắng Ứng. Do chưa tột cùng nguồn cội của Báo Thân, chưa tột cùng pháp tánh; vì thế, thấy thọ mạng của Phật giống như ngày mùa Xuân. Chỉ có Phật và Phật, tột cùng tánh, thấu tột nguồn, thấy thọ mạng của Pháp Thân giống như ngày Hè. Do vậy, nêu ra cả ba thí dụ để sánh ví:

Một, trong các pháp thường, hư không bậc nhất. Trong hết thảy thọ mạng, [thọ mạng của] Như Lai bậc nhất. Đấy là sánh ví thọ mạng của Pháp Thân chẳng có khởi đầu, chẳng có kết thúc, tánh tướng tĩnh lặng.

Hai, ví như bốn con sông đều đổ vào biển cả. Đấy là sánh ví thọ mạng của Báo Thân. Tu tập muôn điều thiện đều cảm vời Phật báo, quy vào biển thọ mạng.

Ba là ao to A Nậu Đạt (Anavatapta) chảy ra bốn con sông lớn. Đó là sánh ví thọ mạng của Ứng Thân từ Pháp Thân và Báo Thân lưu xuất, tùy duyên mà dài hay ngắn.

Sự luận định, cân nhắc [thọ lượng của Phật] trong phẩm này gồm chung cả ba thân. Nếu nói theo biệt ý, thì chính là nói về Báo Thân. Vì sao vậy? Thuận tiện về nghĩa, dung hội về kinh văn! “Thuận tiện về ý nghĩa”: Trí huệ của Báo Thân ngầm ứng hợp trên dưới (trên là ứng hợp chư Phật, dưới là ứng hợp chúng sanh), tam thân rành rành trọn đủ. “Dung hội kinh văn”: “Ngã thành Phật lai, thậm đại cửu viễn” (Ta kể từ khi thành Phật đến nay đã rất lâu xa). Vì thế, có thể lợi ích chúng sanh suốt ba đời. “Cái được thành tựu” (sở thành) chính là Pháp Thân. “Cái có thể thành tựu” (năng thành) chính là Báo Thân. Do Pháp Thân và Báo Thân hòa hợp bèn có thể lợi ích chúng sanh. Dùng điều này để suy ra, ý nghĩa chủ chốt [trong phẩm này] là luận định công đức của Báo Thân Phật. Các thứ công đức của ba thân như thế đều do [đức Thế Tôn] đã thành tựu dưới cội cây đạo tràng từ bao kiếp lâu xa trong quá khứ trước kia, gọi đó là Bổn. Trong khoảng giữa và ngày nay (tức là trong nhiều lượt thị hiện giáng sanh trong cõi này và các cõi khác), [thị hiện] thành tựu [Phật quả] nơi Tịch Diệt đạo tràng, thì gọi là Tích. Chẳng có Bổn, sẽ không có gì để thùy Tích (thị hiện dấu Tích). Chẳng có Tích, sẽ chẳng có gì để hiển lộ Bổn. Bổn và Tích tuy khác, đều chẳng thể nghĩ bàn như nhau! Như Bổn Tích được nói trong các kinh khác, coi Pháp Thân và Báo Thân thành tựu nơi Tịch Diệt đạo tràng là Bổn. Từ Bổn khởi lên hai loại Thắng Ứng Thân và Liệt Ứng Thân, đó là Tích. Nay [kinh Pháp Hoa] coi ba thân thành tựu nơi Tịch Diệt đạo tràng cho đến ba thân đã thành tựu từ vô lượng kiếp đến nay đều gọi là Tích, chỉ riêng coi ba thân được thành tựu do thật sự đắc Bồ Đề thuở ban đầu là Bổn. Vì thế, khác hẳn các kinh kia.

* Rộng khai hiển [thọ lượng của Như Lai] hòng đoạn nghi sanh tín

16.1. Răn hãy tin tưởng

Tổng cộng là bốn lần thỉnh, bốn lần răn nhắc [trong Bổn Môn], cùng với ba lần thỉnh một lần răn nhắc trong Tích Môn, hợp thành năm lượt răn nhắc, bảy lượt thỉnh, [thể hiện ý nghĩa]: Đối với đại sự đặc biệt lạ lùng, phải nên ân cần trịnh trọng.

16.1.1. Ba lượt răn nhắc

(Kinh) Nhĩ thời, Phật cáo chư Bồ Tát cập nhất thiết đại chúng: “Chư thiện nam tử! Nhữ đẳng đương tín giải Như Lai thành đế chi ngữ”. Phục cáo đại chúng: “Nhữ đẳng đương tín giải Như Lai thành đế chi ngữ”. Hựu phục cáo chư đại chúng: “Nhữ đẳng đương tín giải Như Lai thành đế chi ngữ”.

(經)爾時，佛告諸菩薩及一切大眾：「諸善男子！汝等當信解如來誠諦之語」。復告大眾：「汝等當信解如來誠諦之語」。又復告諸大眾：「汝等當信解如來誠諦之語」。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Phật bảo các vị Bồ Tát và hết thảy đại chúng: “Các thiện nam tử! Các ông hãy nên tin hiểu lời chân thành của Như Lai”. Lại bảo đại chúng: “Các ông hãy nên tin hiểu lời chân thành của Như Lai”. Rồi lại bảo các đại chúng: “Các ông hãy nên tin hiểu lời chân thành của Như Lai”).

“Thành” là trung thành. “Đế” là chân thật. Chẳng lừa dối chúng sanh, lời lẽ dẫn đến lẽ Chân. Trước kia, do căn cơ [của chúng sanh] nông cạn, chỉ có thể thuận theo ý họ để nói. Vì thế, phương tiện thực hiện Quyền, nói tam thừa, nói thọ mạng của Như Lai ngắn ngủi, chưa nói chân thành, thật sự. Nay là nói theo ý mình, cho nên nói lời chân thành, chắc thật.

16.1.2. Ba lượt thỉnh

(Kinh) Thị thời, Bồ Tát đại chúng, Di Lặc vi thủ, hiệp chưởng, bạch Phật ngôn: “Thế Tôn! Duy nguyện thuyết chi. Ngã đẳng đương tín thọ Phật ngữ”. Như thị tam bạch dĩ.

(經)是時，菩薩大眾，彌勒為首，合掌，白佛言：「世尊！惟願說之。我等當信受佛語」。如是三白已。

(Kinh: Khi đó, đại chúng Bồ Tát do ngài Di Lặc cầm đầu, chắp thay, bạch cùng đức Phật: “Bạch Thế Tôn! Kính mong hãy nói. Chúng con sẽ tin nhận lời Phật”. Bạch ba lần như thế xong).

Bồ Tát đã vâng nhận lời răn chân thành, chẳng dám nẩy lòng ngờ vực. Hễ đức Phật nói ra, ắt sẽ tin nhận.

16.1.3. Ba lượt trùng thỉnh

(Kinh) Phục ngôn: Duy nguyện thuyết chi, ngã đẳng đương tín thọ Phật ngữ.

(經)復言：「惟願說之，我等當信受佛語」。

(Kinh: Lại nói: Kính mong hãy nói, chúng con sẽ tin nhận lời Phật).

16.1.4. Răn nhắc lần nữa

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn tri chư Bồ Tát tam thỉnh bất chỉ, nhi cáo chi ngôn: Nhữ đẳng đế thính.

(經)爾時，世尊知諸菩薩三請不止，而告之言：「汝等諦聽。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn biết các Bồ Tát thỉnh ba lượt không ngừng, bèn bảo rằng: Các ông hãy nghe kỹ).

Phần thứ nhất, “răn hãy tin tưởng” đã xong.

16.2. Chánh thức giải đáp

16.2.1. Trường Hàng

16.2.1.1. Khai cận hiển viễn

16.2.1.1.1. Nêu ra tình kiến chấp gần

(Kinh) Như Lai bí mật thần thông chi lực. Nhất thiết thế gian thiên, nhân, cập A Tu La, giai vị kim Thích Ca Mâu Ni Phật xuất Thích thị cung, khứ Già Da thành bất viễn, tọa ư đạo tràng, đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề.

(經)如來秘密神通之力。一切世間天、人、及阿修羅，皆謂今釋迦牟尼佛出釋氏宮，去伽耶城不遠，坐於道場，得阿耨多羅三藐三菩提。

(Kinh: Sức thần thông bí mật của Như Lai. Hết thảy trời, người, và A Tu La trong thế gian đều cho rằng nay Thích Ca Mâu Ni Phật ra khỏi cung họ Thích, cách thành Già Da chẳng xa, ngồi nơi đạo tràng, đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác).

Đoạn kinh văn này có ba ý:

Một, nói đến “Như Lai bí mật thần thông chi lực” (sức thần thông bí mật của Như Lai) tức là nói đến pháp để thoát mê.

Hai, nói “nhất thiết thế gian thiên, nhân, cập A Tu La” (hết thảy trời, người và A Tu La trong thế gian) là nói đến đại chúng có thể thoát mê.

Ba, nói “giai vị Thích Ca…” (đều nói Phật Thích Ca…) là nói đến tình kiến do mê mất [thọ mạng] dài lâu của Như Lai mà ra.

“Bí mật”: Một thân chính là ba thân thì gọi là Bí. Ba thân chính là một thân thì gọi là Mật. Lại nữa, trước kia chẳng nói thì gọi là Bí. Chỉ có Phật tự biết, cho nên gọi là Mật. “Thần thông chi lực” (Sức thần thông): Tác dụng của ba thân. “Thần” là lý tự nhiên bất động, tức Pháp Tánh Thân. “Thông” là trí huệ không úng tắc chẳng thể nghĩ bàn, tức là Báo Thân nơi quả. “Lực” là vận dụng tự tại, tức Ứng Hóa Thân. Phật trong ba đời, bình đẳng có ba thân. Thật sự đạt được ba thân cho đến nay đã rất lâu. Trong các giáo, giữ kín điều này chẳng nói. Vì thế, hết thảy trời, người, A Tu La đều cho rằng ngày nay đức Phật ở dưới cội Bồ Đề mới đạt được ba thân ấy. Đó chính là chấp gần mà nghi xa vậy.

Nói theo Bổn, chẳng còn nhắc tới Nhị Thừa. Sau khi đã khai bày Nhị Thừa [là pháp quyền biến, tất cả các đệ tử Thanh Văn và Duyên Giác] đều gọi là Bồ Tát. Vì thế, chỉ đối trước Bồ Tát [mà giảng nói]. Bồ Tát được nói gộp trong ba thiện đạo “thiên, nhân, A Tu La”. Ba đường ác kia do tội nặng, căn độn, trí ít, hoàn toàn chẳng biết đến cách nói theo tình kiến này. Bồ Tát cũng có ba loại: Hạ phương, phương khác, và cựu trụ. Hạ phương tức những vị được hóa độ nơi Bổn; vì thế họ chẳng có sự chấp trước đối với thọ mạng gần đây. Phương khác và cựu trụ đều có hai loại:

Một là từ Pháp Thân mà ứng hiện sanh ra. Đời trước đã đắc Vô Sanh, hoặc trước đó đã nghe phơi bày Tích, hiển lộ Bổn. Dù là đời trước chưa nghe hay đã được nghe, khi báo tận trong đời trước, sẽ thọ Pháp Tánh Thân. Trong địa vị Pháp Thân, đương nhiên được nghe nói [thọ mạng của Như Lai] dài lâu. Vì thế, họ là Ứng Sanh Bồ Tát (hàng Bồ Tát do ứng hiện mà sanh trong thế gian này). Phần nhiều [các vị Bồ Tát ấy] chẳng chấp trước [“Như Lai mới thành Phật”] trong thời gần đây.

Hai là các vị trong đời này mới đắc Vô Sanh Pháp Nhẫn và các vị chưa đắc thì sẽ đều cùng nói [chấp trước] như thế!

16.2.1.1.2. Phá chấp gần để hiển viễn

Lời răn chân thành, chắc thật trong phần trên chỉ nhằm ý này. Phần này lại chia thành hai [tiểu đoạn]:

Một, chỉ rõ đức Phật đã thành Phật từ lâu.

Hai, nêu thí dụ để sánh ví sự dài lâu ấy.

16.2.1.1.2.1. Chỉ rõ đức Phật đã thành Phật từ lâu

(Kinh) Nhiên thiện nam tử, ngã thật thành Phật dĩ lai, vô lượng vô biên bách thiên vạn ức na do tha kiếp.

(經)然善男子，我實成佛已來，無量無邊百千萬億那由他劫。

(Kinh: Nhưng thiện nam tử, ta thật sự thành Phật tới nay đã là vô lượng vô biên trăm ngàn vạn ức na do tha kiếp).

[Nay do biết đức Phật] thành Phật quá lâu xa, cho nên ý niệm chấp trước [“Phật mới đắc đạo”] gần đây tại thành Già Da liền bị phá.

16.2.1.1.2.2. Nêu thí dụ để sánh ví sự lâu xa

16.2.1.1.2.2.1. Nêu thí dụ để hỏi

(Kinh) Thí như ngũ bách thiên vạn ức na do tha A tăng kỳ tam thiên đại thiên thế giới, giả sử hữu nhân mạt vi vi trần, quá ư Đông phương ngũ bách thiên vạn ức na do tha A tăng kỳ quốc, nãi hạ nhất trần. Như thị Đông hành, tận thị vi trần. Chư thiện nam tử! Ư ý vân hà? Thị chư thế giới, khả đắc tư duy, giảo kế, tri kỳ số phủ?

(經)譬如五百千萬億那由他阿僧祇三千大千世界，假使有人抹為微塵，過於東方五百千萬億那由他阿僧祇國，乃下一塵。如是東行，盡是微塵。諸善男子！於意云何？是諸世界，可得思惟，校計，知其數不？」

(Kinh: Ví như năm trăm ngàn vạn ức na do tha A tăng kỳ tam thiên đại thiên thế giới, giả sử có người nghiền nát thành vi trần, qua khỏi năm trăm ngàn vạn ức na do tha A tăng kỳ thế giới ở phương Đông mới để xuống một hạt vi trần. Đi về phương Đông như thế cho đến hết số vi trần ấy. Các thiện nam tử! Ý các ông nghĩ sao? Các thế giới ấy có thể tư duy, so sánh, tính toán để biết được con số hay chăng?)

Ngay như số thế giới đã đặt vi trần còn chẳng thể nói, huống hồ các thế giới chẳng đặt vi trần há có thể nói được ư?

16.2.1.1.2.2.2. Trả lời

(Kinh) Di Lặc Bồ Tát đẳng câu bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Thị chư thế giới vô lượng vô biên, phi toán số sở tri, diệc phi tâm lực sở cập. Nhất thiết Thanh Văn, Bích Chi Phật dĩ vô lậu trí, bất năng tư duy tri kỳ hạn số. Ngã đẳng trụ A Duy Việt Trí địa, ư thị sự trung diệc sở bất đạt. Thế Tôn! Như thị thế giới vô lượng vô biên.

(經)彌勒菩薩等俱白佛言：「世尊！是諸世界無量無邊，非算數所知，亦非心力所及。一切聲聞、辟支佛以無漏智，不能思惟知其限數。我等住阿惟越致地，於是事中亦所不達。世尊！如是世界無量無邊」。

(Kinh: Các vị như Di Lặc Bồ Tát v.v… đều bạch cùng đức Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Các thế giới ấy vô lượng vô biên, chẳng thể tính toán để biết được, mà cũng chẳng do tâm lực mà có thể biết được. Hết thảy Thanh Văn và Bích Chi Phật dùng trí vô lậu, chẳng thể tư duy biết nổi chừng hạn của con số ấy. Chúng con trụ trong địa vị A Duy Việt Trí, đối với chuyện này cũng chẳng thông đạt. Bạch Thế Tôn! Các thế giới như thế vô lượng vô biên).

Một là chẳng thể dùng tính toán hay tâm lực để thấu đạt. Hai là chẳng phải do vô lậu trí mà tư duy được. Ba là bậc A Duy Việt Trí chẳng thông đạt, bởi chỉ có Phật trí là hay biết mà thôi! Vì thế, [cổ nhân sánh ví] “công đức của Phật như đất nơi đại địa trong mười phương, công đức của bậc Thập Địa như đất trong cõi Diêm Phù”, chẳng phải là lời hư dối vậy!

16.2.1.1.2.2.3. Gộp chung lại để hiển lộ sự lâu xa

(Kinh) Nhĩ thời, Phật cáo đại Bồ Tát chúng: Chư thiện nam tử! Kim đương phân minh tuyên ngữ nhữ đẳng: Thị chư thế giới, nhược trước vi trần cập bất trước giả, tận dĩ vi trần, nhất trần nhất kiếp. Ngã thành Phật dĩ lai, phục quá ư thử bách thiên vạn ức na do tha A tăng kỳ kiếp.

(經)爾時，佛告大菩薩眾：「諸善男子！今當分明宣語汝等：是諸世界，若著微塵及不著者，盡以為塵，一塵一劫。我成佛已來，復過於此百千萬億那由他阿僧祇劫。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Phật bảo đại chúng Bồ Tát: Các thiện nam tử! Nay ta sẽ tuyên nói phân minh với các ông: Các thế giới ấy dù đặt vi trần hay chẳng đặt, đều coi trọn hết các vi trần [trong các thế giới ấy], cứ một vi trần là một kiếp, ta thành Phật đến nay lại hơn số ấy trăm ngàn vạn ức na do tha A tăng kỳ kiếp).

Các thế giới dù đặt vi trần hay chẳng đặt vi trần đã là chẳng thể diễn nói, huống hồ số lượng vi trần trong các thế giới ấy? Huống hồ lại còn hơn số lượng ấy? Ngài Tăng Phó nói: “Bản dịch cổ của ngài La Thập không có bốn chữ ‘nhất trần, nhất kiếp’, có vị cao tăng là Đàm Phó đời Tề tụng kinh, cảm mộng [thần nhân bảo] ‘[kinh ông tụng] thiếu một câu’. Về sau, quả nhiên có được [câu bị thiếu ấy]”. Kinh Kim Quang Minh nói: “Nhất thiết hải thủy, khả tri trích số, vô hữu năng tri Như Lai chi thọ” (Có thể biết số lượng giọt nước trong hết thảy các biển, chẳng ai có thể biết tuổi thọ của Như Lai). Đấy cũng là nói Ngài thường trụ trong vị lai, chẳng phải là nói Ngài đã [thành Phật] từ lâu trong quá khứ. Nếu dẫn câu kinh ấy làm chứng, sẽ chẳng tương ứng cho lắm!

Lại có người dựa theo Pháp Thân để giải thích điều này, như thế thì sẽ có hai điều mê:

Một, Pháp Thân không có khởi đầu, há luận kiếp lâu xa được ư?

Hai, Pháp Thân bình đẳng, lẽ đâu riêng mình đức Thích Ca thành tựu Pháp Thân trước?

Vì thế, biết [giải thích thọ lượng của Như Lai dựa theo Pháp Thân] là chẳng thấu đạt điều cốt lõi của kinh, cầu sâu mà đâm ra cạn!

Hỏi: Hết thảy chư Phật có đều hiển Bổn hay không? Nếu có trường hợp hiển và chẳng hiển, sẽ chẳng thể nói “chư Phật đạo đồng”, cũng chẳng thể nói “phương tiện này của ta, chư Phật cũng thế!” Nếu đều cùng hiển Bổn, chư Phật phải đều cùng nói “đã thành Phật rất lâu xa” chứ?

Đáp: Hiển Bổn thì có thể đồng, nhưng xa hay gần khác nhau. Chẳng hạn như Phật Nhật Nguyệt Đăng Minh có tám người con, Đại Thông Trí Thắng Phật có mười sáu người con, Phật Thích Ca chỉ có một. Có con giống nhau, nhưng số lượng không bắt buộc phải như nhau. Lại nữa, phàm thành Phật thì chứng đắc ba thân giống nhau; vì thế nói “chư Phật đạo đồng”. Ba đời lợi ích chúng sanh đều như nhau, cho nên nói “phương tiện này của ta, chư Phật cũng giống như thế”. Huống hồ Bổn cao, Tích thấp, Bổn thấp, Tích cao, Bổn và Tích đều cao, Bổn và Tích đều thấp, có đến bốn câu, khai hiển trong một giai đoạn [giáo hóa], cần gì phải đều giống hệt như nhau? Chỉ có đối với nguyên nhân khởi đầu và kết quả kết thúc thì xét theo bản thể sở chứng của chư Phật, sẽ là “cùng viên mãn ba thân”, còn tác dụng khởi lên, sẽ là “cùng lợi ích ba đời”. Do vậy, chẳng thể nói có sai khác!

Phần thứ nhất, “khai cận, hiển viễn” đã xong!

16.2.1.2 . Nói rõ ba đời đều lợi lạc chúng sanh

Ở đây, lấy chuyện thành đạo lần đầu tiên làm Thể, làm Bổn. Từ Thể khởi tác dụng là Tích. Lại coi lúc đầu tiên thật sự đắc Thể và Dụng là Bổn. Từ đó trở đi, tất cả các sự khởi tác dụng trong ba đời đều là Tích. Kinh văn chia làm hai phần: Một là pháp thuyết, hai là thí thuyết.

16.2.1.2.1. Pháp thuyết (dùng pháp để giảng nói)

16.2.1.2.1.1. Nêu rõ cả ba đời đều lợi ích chúng sanh

16.2.1.2.1.1.1. Lợi ích chúng sanh trong quá khứ

16.2.1.2.1.1.1.1. Chỗ lợi ích chúng sanh trong quá khứ

(Kinh) Tự tùng thị lai, ngã thường tại thử Sa Bà thế giới thuyết pháp, giáo hóa. Diệc ư dư xứ, bách thiên vạn ức na do tha A tăng kỳ quốc đạo lợi chúng sanh.

(經)自從是來，我常在此娑婆世界說法，教化。亦於餘處，百千萬億那由他阿僧祇國導利眾生。

(Kinh: Từ đó trở đi, ta thường ở trong thế giới Sa Bà này thuyết pháp, giáo hóa. Cũng ở các nơi khác, trong trăm ngàn vạn ức na do tha A tăng kỳ cõi để hướng dẫn, lợi ích chúng sanh).

Cần phải nêu rõ nơi chốn là vì trong phần trước đã nói thành đạo rất lâu, nhưng Ngài ở tại chỗ nào đã lâu? Do vậy nói Ngài thường ở trong thế giới này và các cõi khác để thuyết pháp lợi sanh. Cõi Sa Bà này chính là chỗ để Bổn Ứng Thân cư trụ. Hiện thời cư trụ là thị hiện, nhưng chẳng dời khỏi Bổn. Chỉ là xưa nay thời điểm khác nhau, người thấy Kiếp Hỏa thiêu đốt thì cho là gần (tức là nghĩ “Phật mới thành đạo gần đây”), người chiếu tỏ Bổn thì thông đạt xa (tức biết Phật đã thành đạo từ chẳng thể nghĩ bàn vô lượng kiếp trước). Vì thế nói: “Ngã tịnh độ bất hủy, thường tại Linh Thứu sơn” (Tịnh độ của ta chẳng hủy hoại, ta thường ở núi Linh Thứu). Chẳng lìa Già Da để cầu cõi Thường Tịch nào khác, chẳng ra ngoài Tịch Quang mà riêng có Sa Bà được!

16.2.1.2.1.1.1.2. Loại trừ mối nghi hoặc đối với Tích trong quá khứ

(Kinh) Chư thiện nam tử! Ư thị trung gian, ngã thuyết Nhiên Đăng Phật đẳng, hựu phục ngôn kỳ “nhập ư Niết Bàn”. Như thị giai dĩ phương tiện phân biệt.

(經)諸善男子！於是中間，我說然燈佛等，又復言其「入於涅槃」。如是皆以方便分別。

(Kinh: Các thiện nam tử! Trong khoảng trung gian ấy, ta nói

Nhiên Đăng Phật [thọ ký cho ta] v.v… lại còn nói “nhập Niết Bàn”. [Những điều] giống như vậy đều là phương tiện phân biệt).

Nghi rằng: Nếu đã thành Phật lâu như thế, cớ sao trong kinh nói

vào thời Nhiên Đăng Phật, [Phật Thích Ca] mới được thọ ký? Lại nữa, đã thành Phật, chứng thân thường trụ, vì sao trong thời Phật Nhiên Đăng, Nho Đồng Bồ Tát (tiền thân của Phật Thích Ca) được thọ ký rồi hoằng pháp, hết tuổi thọ bèn nhập diệt, lại sanh trong các xứ khác? Các điều [cật vấn] như thể chẳng thể nói trọn hết từng điều được! Nay để loại trừ [các mối nghi ấy] bèn nói: “Đó đều là phương tiện phân biệt”. Ví như huyễn sư (người làm ảo thuật) biến hiện huyễn sự, chẳng phải là thật sự vào lúc đó (lúc được Phật Nhiên Đăng thọ ký), Phật Thích Ca mới được thọ ký [lần đầu], cũng chẳng phải là thân Phần Đoạn xả thọ, nhập diệt, mà đều là từ Bổn mà thị hiện các dấu vết vậy!

16.2.1.2.1.1.1.3. Trong quá khứ, đã lợi ích các chúng sanh đáng được lợi ích như thế nào?

16.2.1.2.1.1.1.3.1. Cảm ứng

(Kinh) Chư thiện nam tử! Nhược hữu chúng sanh lai chí ngã sở, ngã dĩ Phật nhãn quán kỳ tín đẳng, chư căn lợi độn, tùy sở ưng độ.

(經)諸善男子！若有眾生來至我所，我以佛眼觀其信等，諸根利鈍，隨所應度。

(Kinh: Các thiện nam tử! Nếu có chúng sanh đến chỗ của ta, ta dùng Phật nhãn để xem xét các căn tín, tấn v.v… của họ là lợi hay độn, rồi sẽ tùy theo lẽ đáng nên mà độ họ).

“Chí ngã sở” (Đến chỗ của ta), tức là hai căn cơ Tiệm và Đốn của chúng sanh trong quá khứ, ngầm đánh động Pháp Thân. “Phật nhãn quán” tức là Ngài thành Phật đã từ lâu, dùng Phật nhãn để xét soi [căn cơ của người đáng được hóa độ] chẳng hề sai sót; sau đó sẽ dùng Liệt Ứng Thân hay Thắng Ứng Thân hòng lợi ích họ. Căn cơ thiện có hai lực:

Một, cảm hoa báo trong trời người và Quyền quả trong tam thừa.

Hai, cảm Thật quả trong Phật đạo.

Nếu dùng pháp nhãn để quán biết muôn điều thiện, tùy thuộc điều thiện ấy là nhẹ hay nặng, mỗi đằng đều đạt được hoa báo và Quyền quả báo, nhưng chẳng thể rốt ráo biết họ sẽ trọn đạt được quả báo nơi Chủng Trí. Nếu dùng Phật nhãn chiếu soi muôn điều thiện, sẽ có thể biết trọn vẹn hoa báo và quả báo từ đầu đến cuối. Kinh này một mực nói dùng Phật nhãn để quán, sẽ có thể biết tất cả muôn điều thiện của chúng sanh, rốt ráo đạt được cái quả nơi Chủng Trí của Phật.

“Tín đẳng chư căn” (Các căn như Tín v.v…) chính là Ngũ Căn [trong ba mươi bảy đạo phẩm]. Huệ căn chính là liễu nhân, còn bốn căn Tín, Tấn, Niệm, Định đều thuộc về duyên nhân. Hai thứ thiện căn này, mỗi thứ đều có lợi hay độn, nhiếp chung cơ duyên Đốn và Tiệm. Căn cơ thuộc Đốn dù lợi hay độn đều là căn cơ thuộc Viên Giáo và Biệt Giáo. Căn cơ thuộc Tiệm Giáo dù lợi hay độn đều là căn cơ thuộc về Thông Giáo và Tạng Giáo. Lại nữa, căn cơ Đại Thừa được gọi là Lợi, căn cơ Tiểu Thừa được gọi là Độn. Lại nữa, căn cơ Tiểu Thừa được gọi là Lợi, [căn cơ] nhân thiên thừa được gọi là Độn. Lại nữa, đối với các căn thuộc tứ giáo cho đến các căn cơ thuộc nhân thiên đều luận định là lợi hay độn. Tất cả các thiện căn lợi hay độn của chúng sanh trong mười pháp giới đều là căn cơ. Như Lai đều xét soi, chẳng hề sai sót, tùy thuộc [kẻ ấy] đáng độ như thế nào, bèn hiện hình hay dùng âm thanh để tạo lợi ích cho kẻ đó!

16.2.1.2.1.1.1.3.2. Thực hiện sự giáo hóa

16.2.1.2.1.1.1.3.2.1. Hai thứ lợi ích bằng hình tướng và âm thanh

(Kinh) Xứ xứ tự thuyết danh tự bất đồng, niên kỷ đại tiểu, diệc phục hiện ngôn ‘đương nhập Niết Bàn’. Hựu dĩ chủng chủng phương tiện thuyết vi diệu pháp.

(經)處處自說名字不同，年紀大小，亦復現言「當入涅槃」。又以種種方便說微妙法。

(Kinh: Ở các nơi, tự nói danh tự khác nhau, tuổi tác lớn nhỏ, cũng lại thị hiện nói “sẽ nhập Niết Bàn”. Lại dùng các thứ phương tiện để nói pháp vi diệu).

“Danh tự bất đồng, tuổi tác lớn nhỏ”, tức là chẳng phải sanh mà thị hiện sanh. “Sẽ nhập Niết Bàn” tức là chẳng phải diệt mà thị hiện diệt, đều là dùng hình tướng để tạo lợi ích. “Phương tiện thuyết pháp” chính là dùng âm thanh để tạo lợi ích. “Xứ xứ” (Nơi nơi) tức là theo chiều dọc thì là vi trần kiếp số, theo chiều ngang thì là mười phương sát hải. Trong mỗi kiếp, đều trọn khắp mười phương. Trong mỗi cõi, đều trải qua kiếp số nhiều như vi trần, không gì chẳng phải là nơi chốn và thời điểm Như Lai thị hiện dấu tích. “Danh tự bất đồng”: Hoặc thị hiện Thắng Ứng, hoặc thị hiện Liệt Ứng, hoặc thị hiện thân Phật, hoặc thị hiện các thân Bồ Tát, Thanh Văn v.v… Thân đã bất đồng, cho nên danh tự cũng bất đồng. “Niên kỷ đại tiểu” (Tuổi tác lớn hay nhỏ): Đã thị hiện có thân, bèn có thọ mạng dài hay ngắn khác nhau! Đáng nên dùng thị hiện sanh để đắc độ thì đã có thể chốn chốn “chẳng phải sanh mà thị hiện sanh”. Đáng nên thị hiện diệt để đắc độ thì ắt cũng chốn chốn “chẳng phải diệt mà thị hiện diệt”. Vì thế nói “diệc phục hiện ngôn đương nhập Niết Bàn” (cũng thị hiện nói “sẽ nhập Niết Bàn”). “Chủng chủng phương tiện thuyết vi diệu pháp” (Các thứ phương tiện để nói pháp vi diệu): Hoặc Đốn, hoặc Tiệm, hoặc Hiển, hoặc Mật, hoặc Định, hoặc Bất Định, hoặc nói kèm, hoặc nói đơn độc, hoặc đối ứng, hoặc ngụ ý, hoặc thực hiện [quyền biến], hoặc khai, hoặc phế, hoặc lập, nói chung là phương tiện thiện xảo của Như Lai, luôn khiến cho chúng sanh rốt ráo được thành tựu Nhất Thiết Chủng Trí. Do vậy là vi diệu!

16.2.1.2.1.1.1.3.2.2. [Chúng sanh do] đạt được lợi ích bèn hoan hỷ

(Kinh) Năng linh chúng sanh phát hoan hỷ tâm.

(經)能令眾生發歡喜心。

(Kinh: Có thể khiến cho chúng sanh sanh tâm hoan hỷ).

Do hai cách giáo hóa bằng hình tướng hay âm thanh, khiến cho [những người được hóa độ] đạt được bốn món lợi ích (Tứ Tất Đàn) Quyền và Thật, nhưng nói là “hoan hỷ”, tức là nêu ra một thứ để gồm chung ba thứ còn lại.

Phần thứ nhất, “nói về chuyện lợi ích chúng sanh trong quá khứ” đã xong.

16.2.1.2.1.1.2. Lợi ích chúng sanh trong hiện tại

16.2.1.2.1.1.2.1. Cảm ứng

(Kinh) Chư thiện nam tử! Như Lai kiến chư chúng sanh nhạo ư Tiểu pháp, đức bạc, cấu trọng giả.

(經)諸善男子！如來見諸眾生樂於小法，德薄，垢重者。

(Kinh: Các thiện nam tử! Như Lai thấy các chúng sanh là những kẻ chuộng Tiểu pháp, đức mỏng, cấu chướng nặng nề).

“Như Lai kiến” tức là Phật nhãn soi xét. “Chư chúng sanh nhạo Tiểu pháp” (Các chúng sanh chuộng Tiểu pháp) chính là căn cơ được thấy [bởi Phật nhãn]. Tham ái hai mươi lăm Hữu tức là căn cơ nhân thiên, thì gọi là “chuộng Tiểu pháp”. “Tự cầu diệt độ trong hiện tiền” tức là căn cơ Nhị Thừa, được gọi là “chuộng Tiểu pháp”. Ưa thích theo thứ tự dần dần tu tập quanh co trong Phật đạo thì chính là căn cơ Bồ Tát thuộc tam giáo, cũng gọi là “chuộng Tiểu pháp”. Cho đến kẻ thích “cận thuyết” (thích nói “Như Lai mới thành đạo trong thời gần đây”) cũng gọi là “chuộng Tiểu pháp”. Vì hai công dụng nơi duyên thiện và liễu thiện nhỏ nhoi, kém cỏi, cho nên gọi là “đức bạc” (đức mỏng manh). Do ba thứ Hoặc tức Kiến Tư, Trần Sa, Vô Minh sâu dày, nên gọi là “cấu trọng”.

Hỏi: Chẳng phải sanh mà thị hiện sanh, nhằm thực hiện sự giáo hóa Đốn và Tiệm cho bảy loại phương tiện, có thể gọi [những kẻ đó] là “chuộng Tiểu pháp”, chứ căn cơ viên đốn đáng nên gọi là “chuộng Đại pháp”, sao lại gọi tuốt là “chuộng Tiểu pháp” vậy?

Đáp: Điều này có bốn nghĩa:

Một, xét theo khi xưa tuy đã phát đại tâm, nhưng chẳng thể chuyên ròng, phần nhiều chấp trước ham muốn hèn tệ, chẳng thể xuất thế. Vì thế, gọi ham muốn hèn tệ là “chuộng Tiểu pháp”.

Hai, xét theo hiện tại. Như khi đức Phật chưa xuất thế, hàng trời người tuy có căn cơ Đại Thừa, nhưng tâm đắm nhiễm niềm vui thế gian, hoặc chấp vào tà kiến. Vì thế gọi là “chuộng Tiểu pháp”. Hai nghĩa này có cùng ý nghĩa với “uyển chuyển ư địa” (quằn quại trên đất) trong thí dụ thuộc phần sau.

Ba, xét theo tu hành. Tuy chẳng ưa thích Tiểu pháp ái kiến trong tam giới, nhưng ưa chuộng sự “hôi đoạn” (đoạn chứng, diệt thân) trong tam thừa thì cũng gọi là “Tiểu pháp”. Tuy chẳng ưa chuộng cận quả trong tam thừa, nhưng thích tu hành một thừa theo Biệt Giáo, chẳng thể nhất tâm viên đốn tu trọn khắp. Vì thế gọi là “chuộng Tiểu pháp”.

Ba ý này đều xét theo tu nhân mà nói là “chuộng Tiểu pháp”.

Bốn là xét theo quả môn. Ưa thích nghe “Phật thành đạo mới gần đây” thì là Tiểu, [tức là cho rằng Phật] thoát khỏi cung họ Thích mới đắc Bồ Đề, chẳng thích nghe nói [đức Phật đã thành đạo] từ rất lâu xa. Vì thế nói là “chuộng Tiểu pháp”. Cái tâm nhỏ nhoi kiểu đó chẳng phải là ngày nay [mới có]. Nếu trước đó họ đã ưa thích Đại pháp, đức Phật sẽ chẳng nói Ngài mới thành Phật. Ngài nói “mới thành Phật” đều là vì [chúng sanh] ưa thích Tiểu pháp vậy.

16.2.1.2 .1.1.2.2. Thực hiện sự hóa độ

16.2.1.2.1.1.2.2.1. Hiện thân hình

(Kinh) Vị thị nhân thuyết: “Ngã thiểu xuất gia, đắc A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề”. Nhiên ngã thật thành Phật dĩ lai, cửu viễn nhược tư, đản dĩ phương tiện giáo hóa chúng sanh linh nhập Phật đạo, tác như thị thuyết.

(經)為是人說：「我少出家，得阿耨多羅三藐三菩提」。然我實成佛已來，久遠若斯，但以方便教化眾生令入佛道，作如是說。

(Kinh: Bèn vì kẻ đó nói: “Ta xuất gia chẳng lâu, đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác”. Nhưng kể từ khi ta thật sự thành Phật đến nay, đã lâu dường ấy! Chỉ vì phương tiện giáo hóa chúng sanh, khiến cho họ nhập Phật đạo mà nói như thế).

Đây là nói vì chúng sanh trong hiện tại, chẳng phải sanh mà thị hiện sanh, tuy sanh nhưng thật sự chẳng sanh. Trước đó, đã nói hai căn cơ Đốn và Tiệm cảm vời Pháp Thân; nay bèn hiện hai thứ Ứng Thân thắng và liệt. Liệt Ứng Thân nhằm thích ứng căn cơ Tiệm. Thắng Ứng Thân nhằm thích ứng căn cơ Đốn. Hai thứ ứng thân ấy đều có tướng thị hiện sanh thân và Pháp Thân. Hai tướng sanh của thân Liệt Ứng chính là do chánh huệ gá vào thai, sanh ra từ hông phải [của mẹ], liền đi bảy bước, một tay chỉ trời, một tay chỉ đất, tự nói: “Thiên thượng, thiên hạ, duy ngô độc tôn” (天上天下。唯吾獨尊, trên trời, dưới trời, chỉ có Ngã là độc tôn). Đấy chính là tướng sanh ra của sanh thân. Ngồi trên cỏ Cát Tường, ba mươi bốn tâm đoạn hết kết tập, chứng trọn hết năm phần Pháp Thân; đấy chính là tướng sanh ra của Pháp Thân. Sanh tướng của hai thân Thắng Ứng thì là ngồi trong cung bằng Chiên Đàn, cùng các vị Bồ Tát ngự trong thai tạng của bà Ma Da, thường nói Đại Thừa, thực hiện Phật sự lớn lao, từ hông phải [của mẹ] sanh ra, trong mười phương, mỗi phương đều đi trọn bảy bước, hiện tướng sư tử hống. Đấy chính là sanh tướng nơi sanh thân. Tại Tịch Diệt đạo tràng, ngồi tòa Bồ Đề, đắc Kim Cang hậu tâm, đoạn sạch vô minh, diệu giác rạng ngời, chiếu tận cùng pháp tánh, Chủng Trí viên minh, vạn đức trọn đủ. Đó là sanh tướng của Pháp Thân. “Xuất gia” chính là Liệt Ứng Thân ra khỏi nhà Phần Đoạn, hoặc Thắng Ứng Thân ra khỏi nhà Nhị Tử (hai thứ sanh tử, tức Phần Đoạn và Biến Dịch). “Đắc Bồ Đề”: Liệt Ứng Thân đắc Sanh Diệt Tứ Đế, phát khởi vô lậu tận vô sanh trí, thì gọi là Bồ Đề. Thắng Ứng Thân chiếu đạo Nhất Thật nơi Tam Đế, rốt ráo Nhất Thiết Chủng Trí thì là Bồ Đề (Sanh tướng của hai thứ sanh thân thuộc Thắng Ứng và Liệt Ứng chỉ là một phen gá thai rồi xuất sanh, nhưng căn cơ Đại Thừa và Tiểu Thừa sẽ thấy bất đồng. Vì thế, cần phải thật sự hiểu rõ: Chẳng phải là có hai phen gá thai và xuất sanh. Hai thứ xuất gia, hai thứ thành đạo, hai thứ sanh tướng của Pháp Thân cũng không gì chẳng phải là như vậy! Vì thế nói “song thùy lưỡng tướng” (cùng rủ lòng thị hiện hai tướng), cả hai bắt đầu đồng thời). Từ “nhiên ngã thật thành Phật” (nhưng ta thật sự thành Phật) trở đi, nói rõ Bổn thật sự chẳng sanh. Các hàng trời, người, A Tu La kia nay mới thấy hai thứ sanh thân và pháp thân ấy, cho rằng “mới sanh”. Thật ra, chẳng phải vậy! “Nhưng ta thật sự thành Phật đã rất lâu xa”, như trong thí dụ ở phần trên đã nói [thời gian ấy] còn nhiều hơn số vi trần trong cõi nước. Nay thị hiện sanh, nhưng chẳng thật sự sanh. Nếu ngờ rằng “đã chẳng phải là thật sự sanh, vì sao lại thị hiện sanh?” Giải rằng: Chỉ là phương tiện để giáo hóa chúng sanh đức mỏng, nghiệp cấu nặng nề, khiến cho họ nhập Phật đạo. Do đó, nói như thế này “ta xuất gia chẳng lâu bèn đắc Bồ Đề”. Các kinh Đại Thừa khác chỉ phá hai thứ sanh thân và pháp thân của thân Liệt Ứng “tuy sanh mà chẳng phải thật sự sanh”, chẳng phá sanh thân và pháp thân của thân Thắng Ứng. Nay nói “đã thành Phật rất lâu”, chính là nhằm phá trừ [chấp trước] “Pháp Thân của Thắng Ứng kể từ Tịch Diệt đạo tràng mới sanh”. Do đó, hoàn toàn khác với các kinh khác!

16.2.1.2 .1.1.2.2.2. Thuyết pháp

16.2.1.2 .1.1.2.2.2.1. Các pháp đã nói trong một đời giáo hóa

(Kinh) Chư thiện nam tử! Như Lai sở diễn kinh điển, giai vị độ thoát chúng sanh, hoặc thuyết kỷ thân, hoặc thuyết tha thân, hoặc thị kỷ thân, hoặc thị tha thân, hoặc thị kỷ sự, hoặc thị tha sự, chư sở ngôn thuyết, giai thật bất hư.

(經)諸善男子！如來所演經典，皆為度脫眾生，或說己身，或說他身，或示己身，或示他身，或示己事，或示他事，諸所言說，皆實不虛。

(Kinh: Các thiện nam tử! Kinh điển do Như Lai đã diễn nói đều vì độ thoát chúng sanh, hoặc nói về thân mình, hoặc nói về thân người khác, hoặc chỉ bày thân mình, hoặc chỉ bày thân người khác, hoặc chỉ bày chuyện của mình, hoặc chỉ bày chuyện của người khác, các lời lẽ đã nói đều chân thật chẳng dối).

“Sở diễn kinh điển” là nói khắp tất cả ngũ vị bát giáo trong suốt một đời giáo hóa [của đức Phật]. “Giai vị độ thoát chúng sanh” (Đều vì độ thoát chúng sanh): Giải thích chung [các giáo] Đốn, Tiệm, Hiển, Mật, Định, Bất Định, không gì chẳng nhằm ứng với bệnh mà cho thuốc, khiến cho họ được độ thoát. “Hoặc thuyết kỷ thân…” (Hoặc nói thân mình…): Nêu đại lược tất cả các chuyện thị hiện sai biệt trong một đời giáo hóa. Nói nhân duyên xưa kia của chính mình thì gọi là “thuyết kỷ thân”. Nói các thứ nhân duyên của chư Phật, Bồ Tát, và các đệ tử, thì gọi là “thuyết tha thân”. Hiện hình tượng thuộc Phật giới thì gọi là “thị kỷ thân”. Hiện hình tượng trong chín pháp giới kia thì gọi là “thị tha thân”. Hoặc hiện thân Thắng Ứng thì gọi là “thị kỷ thân”. Hiện thân Liệt Ứng thì gọi là “thị tha thân”. Hiện chuyện thuộc Phật giới thì gọi là “thị kỷ sự”. Hiện chuyện thuộc chín pháp giới thì gọi là “thị tha sự”. Hoặc hiện Chủng Trí thì gọi là “thị kỷ sự”. Hiện sự đoạn chứng của tiểu trí thì gọi là “thị tha sự”. Hiện đại tự tại thì gọi là “thị kỷ sự”. Hiện các thứ như chín loại phiền não v.v… thì gọi là “thị tha sự”.

“Chư sở ngôn thuyết giai thật bất hư” (Những lời nói ra đều chân thật, chẳng dối): Chỉ rõ [những lời dạy của đức Phật] khác với ngụ ngôn trong thế gian. Do vì chúng sanh mà mỗi mỗi đều thị hiện, mỗi mỗi đều có nhân, có quả. Mỗi mỗi đều có khởi đầu và kết thúc. Chỉ là dù nói thân mình, hay thân người khác, chỉ bày thân mình, hay thân người khác, chuyện của chính mình, hay chuyện của người khác, hoàn toàn chẳng có mảy may thốt lời hư huyễn, dối trá! Vì thế, có thể độ thoát hết thảy chúng sanh. Ví như huyễn sư (nhà ảo thuật) ở ngã tư đường, biến huyễn các loài vật như voi, ngựa, trâu, dê… Voi ra voi, ngựa ra ngựa, chẳng có con vật nào chẳng giống hệt, bèn có thể khiến cho kẻ ngu, tiểu trí vui thích. Phật cũng giống như thế, dùng Pháp Tánh Đại Huyễn tam muội trọn khắp mười phương ba đời, biến huyễn thân mình, thân người, chuyện mình, chuyện người, chỉ dạy cho kẻ khác, khiến cho các chúng sanh đó đều được thấy nghe, hoàn toàn chẳng có chuyện nào bịa đặt, nói suông, khiến cho chúng sanh hễ tin nhận đều được độ thoát.

16.2.1.2.1.1.2.2.2.2. Giải thích nguyên do vì sao nói thiện xảo

16.2.1.2.1.1.2.2.2.2.1. Do chiếu lý Quyền Thật, đó chính là cái gốc để nói năng, chỉ bày

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Như Lai như thật tri kiến tam giới chi tướng, vô hữu sanh tử, nhược thoái, nhược xuất, diệc vô tại thế, cập diệt độ giả, phi thật, phi hư, phi như, phi dị, bất như tam giới, kiến ư tam giới. Như tư chi sự, Như Lai minh kiến, vô hữu thác mậu.

(經)所以者何？如來如實知見三界之相，無有生死，若退，若出，亦無在世，及滅度者，非實，非虛，非如，非異，不如三界，見於三界。如斯之事，如來明見，無有錯謬。

(Kinh: Vì lẽ nào vậy? Như Lai đúng như thật thấy biết tướng của tam giới, chẳng có sanh tử, hoặc thoái, hoặc xuất, cũng chẳng ở đời và diệt độ, chẳng thật, chẳng hư, chẳng như, chẳng khác, chẳng như tam giới mà thấy tam giới. Chuyện như vậy Như Lai thấy rõ, chẳng có sai lầm).

Một niệm hiện tiền Chân Như pháp tánh vốn chẳng có một pháp nào để có thể đạt được, nhưng chẳng có pháp nào không đầy đủ, chẳng có pháp nào không tạo. Hết thảy phàm thánh bình đẳng, chẳng sai biệt; nhưng phàm phu và hàng Nhị Thừa vướng mắc nơi hai loại tử (Phần Đoạn và Biến Dịch), chẳng thể tự độ, tự thoát. Các hàng đại Bồ Tát còn thuộc địa vị tu nhân thì hạn cuộc nơi số lượng, chẳng thể theo chiều dọc trọn khắp, theo chiều ngang cùng tột, đều là do chưa thể chứng triệt để viên mãn Chân Như pháp tánh ấy. Chỉ có Như Lai từ kiếp lâu xa đến nay đã viên mãn chứng triệt để chân pháp tánh ấy. Cho nên Ngài có thể dùng Chủng Trí Phật nhãn như thật thấy biết hai thứ tướng tam giới Phần Đoạn và Biến Dịch. Ngay nơi bản thể chính là Chân Như Thật Tướng, biết rõ hai loại sanh tử chẳng phải là sanh tử. Chẳng có thoái thất mà ở trong thế gian: Đã chẳng có sanh tử để lùi bước, sẽ chẳng có sanh tử để thoát ra. Vì thế chẳng có thoát ra mà diệt độ.

“Chẳng có sanh tử, hoặc thoái, hoặc xuất” tức là Thật pháp trong mười pháp giới đều là Không. “Diệc vô tại thế, cập diệt độ” (Cũng chẳng đang tại thế và diệt độ): Giả danh trong mười pháp giới đều là Không. Sanh tử và Niết Bàn đều bình đẳng, giống như giấc mộng đêm qua, cho nên “chẳng thật”. Mê là sanh tử, ngộ bèn chứng Niết Bàn, duyên khởi rành rành; vì thế “chẳng hư huyễn”. Chẳng sai biệt mà mười pháp giới sai biệt, cho nên “chẳng Như”. Tức là sai biệt, nhưng một tánh dung thông, cho nên “chẳng khác”. Chẳng giống như hai loại người trong tam giới: Hoặc thấy tam giới là Có, hoặc thấy tam giới là Không. Vì thế nói “bất như tam giới kiến ư tam giới” (chẳng như tam giới mà thấy tam giới). “Như tư chi sự” (Chuyện như thế đó) chính là tổng kết Chân Tục Diệu Đế vừa được diễn tả trong phần kinh văn trước đó, tức là sanh tử mà chẳng có sanh tử, tức là thoái thất mà chẳng thoái thất, tức là thoát ra mà chẳng thoát ra, tức là ở trong thế gian mà chẳng ở trong thế gian, tức là diệt độ mà chẳng diệt, tức là Chân mà chẳng phải Chân, tức là hư mà chẳng phải hư, tức là Như mà chẳng phải Như, tức là dị (khác biệt) mà chẳng phải dị. Có nghĩa là đối với chuyện “ngay nơi Tục chính là Chân”, Như Lai dùng trí như lý để thấy rõ, chẳng hề sai lầm. Vì thế, Ngài có thể thuận theo trí mà nói theo ý mình, khai Quyền hiển Thật, khai Tích hiển Bổn. [Chúng sanh vốn] chẳng có sanh tử mà hư vọng thấy có sanh tử, chẳng có thoái xuất mà hư vọng thấy thoái xuất, chẳng có tại thế mà hư vọng thấy tại thế, chẳng diệt độ mà hư vọng thấy diệt độ, chẳng thật mà hư vọng thấy là thật, chẳng hư mà hư vọng thấy là hư, chẳng như mà hư vọng thấy là như, chẳng khác mà hư vọng thấy là khác. Đó gọi là đối với chuyện “Chân chính là Tục”, Như Lai dùng như lượng trí để thấy rõ, chẳng hề sai lầm! Vì thế, có thể thuận theo tình kiến mà nói thuận theo ý của người khác. Do Thật mà thực hiện Quyền, vì Bổn mà rủ lòng thị hiện Tích vậy!

16.2.1.2.1.1.2.2.2.2.2. Do tương xứng với căn cơ Tiệm hay Đốn, đó chính là cái duyên để diễn nói, chỉ bày

(Kinh) Dĩ chư chúng sanh hữu chủng chủng tánh, chủng chủng dục, chủng chủng hạnh, chủng chủng ức tưởng phân biệt cố, dục linh sanh chư thiện căn, dĩ nhược can nhân duyên, thí dụ, ngôn từ, chủng chủng thuyết pháp, sở tác Phật sự, vị tằng tạm phế.

(經)以諸眾生有種種性，種種欲，種種行，種種憶想分別故，欲令生諸善根，以若干因緣，譬喻，言辭，種種說法，所作佛事，未曾暫廢。

(Kinh: Do các chúng sanh có các thứ tánh, các thứ dục, các thứ hạnh, các thứ nhớ nghĩ, phân biệt, muốn khiến cho họ sanh các căn lành, liền dùng ngần ấy nhân duyên, thí dụ, ngôn từ, các cách thuyết pháp, thực hiện Phật sự, chưa từng tạm bỏ).

“Chủng chủng” (Các thứ) là Đốn, Tiệm, lợi, độn, ngàn vạn sai khác! “Tánh” [ở đây phải hiểu là “tập tánh”], tức là do thói quen và ham muốn tạo thành, tức là nói đến các thứ căn cội, chủng tử trong quá khứ. “Dục” là sự ưa muốn, tức là từ chủng tử phát khởi mà hiện hành. “Hạnh” tức là nghiệp hạnh thiện ác đã tạo do thuận theo các thứ ưa muốn, cho đến các hạnh xuất thế trong tam thừa hay nhất thừa. “Ức tưởng phân biệt”: Thuận theo những gì đã làm mà sanh ra sự thấu hiểu, tức là tương tự trí huệ. Đối với các thứ tánh, đáng nên sử dụng các thứ Vị Nhân Tất Đàn. Đối với các thứ dục, đáng nên sử dụng các thứ Thế Giới Tất Đàn. Đối với các thứ hạnh, đáng nên sử dụng hai loại Vị Nhân và Đối Trị Tất Đàn. Đối với các thứ nghĩ nhớ, phân biệt, đáng nên sử dụng các thứ Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Vì lẽ nào vậy? Thuận theo sự hiểu biết nghĩ nhớ của họ mà vì họ thuyết pháp, họ sẽ hiểu rõ ràng Đệ Nhất Nghĩa, cho đến hàng Sơ Địa khi ưa muốn tu hành Đệ Nhị Địa, cũng ắt phải nghĩ nhớ cảnh thuộc Nhị Địa. Đó chính là “niệm tưởng”. Nếu phát khởi chân giải (sự thông hiểu chân thật) thuộc Nhị Địa thì tức là niệm tưởng quán trừ, ngôn ngữ và pháp đều diệt. Cho đến địa vị Phật thì mới rốt ráo lìa khỏi nhớ tưởng, đạt được thường tịch chiếu. Vì thế, dùng ngần ấy nhân duyên, thí dụ, ngôn từ, các cách thuyết pháp, khiến cho họ sanh trưởng các thiện căn, thực hiện các Phật sự chưa từng tạm bỏ! Thiện căn Quyền Thật có ba loại, năm loại, bảy loại, chín loại khác nhau; vì thế gọi là Chư. Rốt ráo đều quy vào Nhất Thiết Chủng Trí, cho nên gọi là “Phật sự”. Tam luân giáo hóa (dùng thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp để giáo hóa) chẳng thể nghĩ bàn, suốt ngày đêm thường diễn nói, khiến cho người khác đạt được lợi ích chẳng hề có gián đoạn, ngưng nghỉ. Do đó nói là “vị tằng tạm phế” (chưa từng tạm bỏ).

Phần thứ hai, “nói sự lợi ích chúng sanh trong hiện tại” đã xong!

16.2.1.2 .1.1.3. Lợi ích chúng sanh trong vị lai

16.2.1.2 .1.1.3.1. Nói rõ “chẳng diệt độ mà xướng sẽ diệt độ” hòng tạo lợi ích cho vị lai

16.2.1.2 .1.1.3.1.1. Nêu rõ nơi Bổn thật sự chẳng diệt

(Kinh) Như thị ngã thành Phật dĩ lai, thậm đại cửu viễn, thọ mạng vô lượng A tăng kỳ kiếp, thường trụ bất diệt. Chư thiện nam tử! Ngã bổn hành Bồ Tát đạo thời, sở thành thọ mạng, kim do vị tận, phục bội thượng số.

(經)如是我成佛已來，甚大久遠，壽命無量阿僧祇劫，常住不滅。諸善男子！我本行菩薩道時，所成壽命 ，今

猶未盡，復倍上數。

(Kinh: Như thế đó, ta từ khi thành Phật cho đến nay hết sức lâu xa, thọ mạng vô lượng A tăng kỳ kiếp, thường trụ bất diệt. Các thiện nam tử! Khi ta vốn hành Bồ Tát đạo, đã thành tựu thọ mạng cho đến nay vẫn chưa hết, còn gấp bội số trên đây).

[Nói] “hết sức lâu xa, thọ mạng vô lượng A tăng kỳ kiếp” nhằm nhắc lại chuyện quá khứ trong phần trước. “Thường trụ bất diệt” nghĩa là trong vị lai luôn vĩnh viễn tạo lợi ích cho chúng sanh. Từ “ngã bổn hành” (ta vốn hành) trở đi, nêu ra cái nhân hòng sánh ví cái quả để nói rõ sự thường trụ. Tức là ở nơi Bổn, trước khi thành Phật, thoạt đầu ngộ viên nhân bèn chứng Viên Trụ (Sơ Trụ trong Viên Giáo), phần chứng tuổi thọ của Pháp Thân thường trụ. [Tuổi thọ ấy] đã chẳng thể tận, gấp bội số lượng vi trần đã nói trong phần trên, huống hồ quả thọ (thọ mạng khi đắc Phật quả) mà chẳng phải là thường trụ ư? Ví như khi làm Thái Tử, bổng lộc đã chẳng thể tận, huống hồ khi lên ngôi vị tôn quý tột bậc (làm vua), bổng lộc há có thể tận ư? Hãy nên biết thọ mạng của Pháp Thân chẳng có khởi đầu, chẳng có kết thúc. Thọ mạng của Báo Thân có khởi đầu, chẳng có kết thúc. Thọ mạng của Ứng Thân tùy duyên mà dài hay ngắn, thị hiện có khởi đầu và kết thúc. Ở đây, kinh nói tới thọ mạng do Báo Thân tu được, cho nên trong quá khứ tuy đã dựa theo số vi trần trong cõi nước để làm thí dụ, vẫn là có khởi đầu. Đối với vị lai, bèn nói thẳng thừng “thường trụ bất diệt”, tức là chẳng có kết thúc. Nhưng tam thân vốn chẳng phải là một hay khác, kẻ độn căn chỉ thấy thân ứng hóa, chẳng biết đó chính là Báo Thân, chính là Pháp Thân. Do đó, hư vọng so đo vô thường! Kẻ lợi căn đối với thân Ứng Hóa liền ngộ đấy chính là Pháp Thân, hay Báo Thân. Vì vậy, có thể biết là thường trụ!

16.2.1.2 .1.1.3.1.2. Nói rõ phương tiện xướng “diệt độ”

(Kinh) Nhiên kim phi thật diệt độ, nhi tiện xướng ngôn “đương thủ diệt độ”. Như Lai dĩ thị phương tiện giáo hóa chúng sanh.

(經)然今非實滅度，而便唱言「當取滅度」。如來以是方便教化眾生。

(Kinh: Nhưng nay chẳng phải là thật sự diệt độ, mà bèn xướng rằng “sẽ diệt độ”. Như Lai dùng phương tiện ấy để giáo hóa chúng sanh).

Chúng sanh trong hiện tại thấy Phật, nghe pháp, hoặc mới thấy thân ta, nghe lời ta nói, liền đều tin nhận, nhập Như Lai huệ. Hoặc kẻ trước kia đã tu tập, học pháp Tiểu Thừa, ta nay cũng khiến cho họ được nghe kinh này, nhập vào Phật huệ. Đã nhập Phật huệ, liền biết Như Lai thường trụ bất diệt. [Như Lai] chẳng vì hạng người như thế mà xướng “diệt độ”. Có các đại chúng kết duyên sơ sài, cho đến năm ngàn người rời pháp hội lui về, hoặc những kẻ được dời sang phương khác, hiện thời chưa gieo duyên, hay duyên chưa chín muồi để được độ thoát; các chúng sanh ấy sẽ hữu duyên trong tương lai. Vì thế, [đức Phật] dùng phương tiện xướng “diệt độ” để giáo hóa họ. Hãy nên biết: Tam thân đều có ý nghĩa “chẳng phải diệt mà xướng diệt”. Pháp Thân chẳng diệt mà xướng là diệt, như kinh Tịnh Danh nói: “Pháp bổn bất sanh, kim tắc vô diệt” (Pháp vốn chẳng sanh, nay thì chẳng diệt). Đó chính là Pháp Thân chẳng diệt. Kinh lại nói: “Thị tịch diệt nghĩa” (Là ý nghĩa tịch diệt), tức là Pháp Thân xướng “diệt độ”. Vì sao? Nếu đã liễu đạt, sẽ chẳng xướng tịch diệt; chỉ vì kẻ chưa liễu đạt mà xướng [“sẽ diệt độ”] đó thôi! Lại nữa, nếu nói “chiếu tịch” tức là xướng “diệt”. Nếu nói “tịch chiếu” tức là xướng “sanh”. Tuy Pháp Thân chẳng sanh, chẳng diệt, nhưng cũng có sanh diệt: Nếu mê tâm chấp trước, sẽ là phiền não sanh mà trí huệ diệt. Nếu giải tâm vô nhiễm, tức là trí huệ sanh mà phiền não diệt. Diệt Hoặc sanh giải, đấy chính là vô thường diệt. Nếu giải sanh, Hoặc diệt, thì chính là tịch diệt. Sự sanh diệt ấy đều xét theo pháp tánh mà biện định. Nếu chẳng có hai duyên mê và giải, sẽ chẳng xướng có sự sanh diệt ấy.

“Báo Thân chẳng diệt mà xướng diệt”: Ai có trí huệ, ai có phiền não mà nói “trí huệ có thể phá phiền não”? Đấy chính là sáng và tối chẳng trừ khử lẫn nhau. Đó chính là ý nghĩa “Báo Thân bất diệt”. Chúng sanh chưa hiểu rõ, nghe điều ấy bèn cho rằng chính mình là Phật, sanh lòng kiêu căng, phóng túng, chẳng còn tu đạo. Vì thế, lại xướng rằng: “Đạo có thể diệt Hoặc. Khi có phiền não thì sẽ chẳng có trí huệ. Khi có trí huệ thì sẽ chẳng có phiền não”, há chẳng phải là trí huệ có thể diệt phiền não ư?

“Ứng Thân chẳng diệt mà xướng diệt”: Ứng là tác dụng của Pháp Thân và Báo Thân. Thể đã là chẳng diệt, há Dụng có cùng tận ư? Tức là Ứng Thân bất diệt. Chỉ vì chúng sanh nếu thường thấy Phật, sẽ sanh tâm kiêu căng, phóng túng. Vì thế xướng “ngã ư kim dạ đương thủ diệt độ” (đêm nay ta sẽ diệt độ). Lại nữa, bản thể của Pháp Thân là bất sanh, bất diệt. Báo Thân liễu đạt “chẳng thể sanh diệt”. Ứng Thân liên tục chẳng sanh, chẳng diệt. Do đó, ba thân đều chẳng phải là diệt. Nay vì phương tiện giáo hóa chúng sanh, nơi Ứng Thân bèn xướng diệt. Về mặt Sự thì giống như ba thân đều xướng diệt độ.

Phần thứ nhất, “nói về chuyện chẳng diệt độ mà xướng diệt độ hòng lợi ích chúng sanh” đã xong.

16.2.1.2 .1.1.3.2. Giải thích ý nghĩa vì sao cần phải xướng “diệt độ”

16.2.1.2 .1.1.3.2.1. Chẳng diệt độ sẽ có tổn hại

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Nhược Phật cửu trụ ư thế, bạc đức chi nhân, bất chủng thiện căn, bần cùng, hạ tiện, tham trước ngũ dục, nhập ư ức tưởng, vọng kiến võng trung. Nhược kiến Như Lai thường tại bất diệt, tiện khởi kiêu tứ, nhi hoài yếm đãi, bất năng sanh nan tao chi tưởng, cung kính chi tâm.

(經)所以者何？若佛久住於世，薄德之人，不種善根，貧窮，下賤，貪著五欲，入於憶想，妄見網中。若見如來常在不滅，便起憍恣，而懷厭怠，不能生難遭之想，恭敬之心。

(Kinh: Vì lẽ nào vậy? Nếu Phật trụ thế lâu dài, kẻ đức mỏng, chẳng gieo thiện căn, bần cùng, hèn hạ, tham chấp ngũ dục, sẽ rơi vào lưới ức tưởng, kiến giải hư vọng. Nếu họ thấy Như Lai thường còn chẳng diệt, sẽ liền dấy lòng kiêu căng, phóng túng, lười nhác, chẳng thể sanh ý tưởng khó gặp gỡ và tâm cung kính).

“Bất chủng thiện căn” (Chẳng gieo thiện căn) tức là chẳng sanh hai điều thiện đối với lẽ Chân, sẽ là vô ích. Tư Hoặc tham chấp ngũ dục, Kiến Hoặc rơi vào ức tưởng. Do Kiến Tư mới sanh mà chẳng đoạn, vô minh trùng điệp mà chẳng biết, tức là chẳng đoạn thông ác và biệt ác; đó là có tổn hại! Lại còn dấy lòng kiêu căng, buông lung, tức là tăng thêm Kiến Hoặc. Ôm lòng lười nhác, biếng trễ, tức là tăng thêm Tư Hoặc. Vì thế có tổn hại. Chẳng sanh ý tưởng khó gặp gỡ, tức là chẳng thể nẩy sanh sự hiểu biết đối với Kiến Đế. Chẳng sanh tâm cung kính tức là chẳng thể sanh tâm tư duy đạo. Vì thế vô ích. Nếu thấy nghe ba loại Phật chẳng diệt, sẽ đều có ý nghĩa “kiêu căng, phóng túng”. Nghe Pháp Thân bất diệt, sẽ cho rằng “chúng sanh như, Di Lặc như, nhất như, vô dị như”, bình đẳng chính là Chân. Do vậy, sanh tâm kiêu ngạo tăng thượng mạn; [sẽ tưởng lầm] “hết thảy phiền não vốn tự chẳng sanh, nay cũng chẳng diệt, cần gì tu đạo?” Dẫu mặc sức buông lung, vẫn cứ bảo đó là nghĩa Tịch Diệt! Lại nghe “hết thảy chúng sanh chính là Bồ Đề tướng. Bồ Đề tướng chính là phiền não tướng, sáng và tối chẳng trừ khử lẫn nhau, hiển xuất Bồ Đề của Phật”, liền dấy lòng ngạo mạn, buông lung, chẳng còn tu điều thiện. Giải đãi, buông lung mà bảo là “Báo Thân trí huệ có thể diệt phiền não. Đối với sức vô minh to lớn, Bồ Đề trí của Phật có thể diệt”. [Tương tự], đối với Ứng Thân bất diệt, sẽ nẩy sanh kiêu ngạo, phóng túng là điều dễ hiểu!

16.2.1.2 .1.1.3.2.2. Xướng “diệt độ” sẽ hữu ích

(Kinh) Thị cố, Như Lai dĩ phương tiện thuyết: “Tỳ kheo đương tri, chư Phật xuất thế nan khả trị ngộ”. Sở dĩ giả hà? Chư bạc đức nhân quá vô lượng bách thiên vạn ức kiếp, hoặc hữu kiến Phật, hoặc bất kiến giả, dĩ thử sự cố, ngã tác thị ngôn: “Chư tỳ kheo! Như Lai nan khả đắc kiến”. Tư chúng sanh đẳng văn như thị ngữ, tất đương sanh ư nan tao chi tưởng, tâm hoài luyến mộ, khát ngưỡng ư Phật, tiện chủng thiện căn. Thị cố, Như Lai tuy bất thật diệt, nhi xướng diệt độ.

(經)是故，如來以方便說：「比丘當知，諸佛出世難可值遇」。所以者何？諸薄德人過無量百千萬億劫，或有見佛，或不見者，以此事故，我作是言：「諸比丘！如來難可得見」。斯眾生等聞如是語，必當生於難遭之想，心懷戀慕，渴仰於佛，便種善根。是故，如來雖不實滅，而言滅度。

(Kinh: Vì thế, Như Lai dùng phương tiện để nói: “Tỳ kheo nên biết! Chư Phật xuất thế, khó thể gặp gỡ”. Vì lẽ nào vậy? Những kẻ đức mỏng qua khỏi vô lượng trăm ngàn vạn ức kiếp, có kẻ thấy Phật, hoặc có kẻ chẳng thấy. Do bởi chuyện này, ta nói như thế này: “Các tỳ kheo! Như Lai khó thể thấy”. Các chúng sanh đó nghe lời như vậy, ắt sẽ sanh ý tưởng khó gặp, ôm lòng luyến mộ, khát ngưỡng đối với Phật, liền gieo thiện căn. Do vậy, tuy Như Lai chẳng thật sự diệt độ mà nói diệt độ).

“Thị cố, xướng ngôn” (Vì thế, xướng rằng): Tuy pháp vốn chẳng sanh, nhưng nay cũng chẳng diệt, cần phải diệt Hoặc thì mới tịch diệt. Đấy là ý nghĩa “Pháp Thân khó thấy”. Tuy nói “trí huệ chẳng diệt phiền não”, nhưng khi sáng thì sẽ chẳng tối. Các ông nay trọn đủ phiền não, sao có thể có huệ cho được? Hãy nên biết: Trí huệ có thể diệt chướng Hoặc. Đấy là ý nghĩa “Báo Thân khó thấy”. “Ứng Thân khó thấy” dễ hiểu! Chúng sanh nghe xướng diệt độ như thế, sẽ dễ dàng sanh ý tưởng khó gặp đối với tam thân Phật, bèn luyến mộ, khát ngưỡng, ác diệt, thiện sanh. Vì thế, ba thân tuy chẳng thật sự diệt mà xướng diệt.

Phần thứ nhất, “nói về ba đời đều lợi ích chúng sanh” đã xong.

16.2.1.2 .1.2. Tổng kết chẳng hư dối

(Kinh) Hựu thiện nam tử! Chư Phật Như Lai pháp giai như thị, vị độ chúng sanh, giai thật bất hư.

(經)又善男子！諸佛如來法皆如是，為度眾生，皆實不虛。

(Kinh: Lại này thiện nam tử! Pháp của chư Phật Như Lai đều như thế, vì độ chúng sanh, đều là chân thật chẳng dối).

Đã thành Phật, sẽ thật sự đắc ba thân, thảy đều bất sanh, bất diệt. Vì các chúng sanh cho đến hết đời vị lai, mà thường hiện sanh, hiện diệt, thật sự đắc ba thân cũng là chân thật chẳng dối. “Hiện sanh, hiện diệt” cũng là chân thật, chẳng dối. Vì vậy, chúng sanh trong ba đời ai nấy đều đạt được lợi ích cũng chẳng hư dối. Nếu chỉ luận định Lý, chẳng luận định Sự, chỉ luận tánh, mà chẳng luận tu, sẽ giống như ngụ ngôn trong thế gian, sao có thể gọi là “chẳng hư dối” cho được? Lại nữa, nếu chỉ luận Sự mà chẳng thấu đạt Lý, chỉ luận tu mà chẳng ngộ tánh, sẽ giống như cảnh giới sanh diệt thuộc Quyền Tiểu, sao có thể gọi là chẳng hư dối cho được? Vì thế, “đều chân thật, chẳng hư dối” chính là Quyền Thật Bổn Tích, không gì chẳng phải là chân thật, chắc chắn.

Phần thứ nhất, Pháp Thuyết đã xong.

16.2.1.2.2. Thí thuyết

16.2.1.2.2.1. Lập thí dụ

16.2.1.2.2.1.1. Thí dụ về lương y trị bệnh cho con nhằm sánh ví “lợi ích chúng sanh trong ba đời” của phần trên

16.2.1.2.2.1.1.1. Thí dụ “cha đi xa” nhằm sánh ví “lợi ích chúng sanh trong quá khứ”

(Kinh) Thí như lương y trí huệ thông đạt, minh luyện phương dược, thiện trị chúng bệnh. Kỳ nhân đa chư tử tức, nhược thập, nhị thập, nãi chí bách số. Dĩ hữu sự duyên, viễn chí dư quốc.

(經)譬如良醫智慧聰達，明練方藥，善治眾病。其人多諸子息，若十，二十，乃至百數。以有事緣，遠至餘 國。

(Kinh: Ví như lương y trí huệ thông đạt, hiểu rành các phương thuốc, khéo trị các bệnh. Người ấy có nhiều con cái, hoặc mười, hai mươi, cho đến số trăm. Do có sự duyên, đến nước xa khác).

Trong phần Pháp Thuyết thuộc phần trước có ba ý: Một là chỗ tạo lợi ích cho chúng sanh, hai là giải trừ mối nghi đối với Tích, ba là nên lợi ích chúng sanh như thế nào. Nay chỉ thí dụ chuyện nên làm như thế nào để lợi ích chúng sanh. Trong phần nên làm như thế nào, lại có [hai tiểu đoạn] là cảm ứng và thực hiện sự giáo hóa, nay đều thí dụ đầy đủ. Ví như lương y khéo trị các căn bệnh, tức là sánh ví cái trí “ta dùng Phật nhãn để nhìn (quan sát căn cơ của chúng sanh) sẽ có thể ứng”. Người ấy có nhiều con cho đến số trăm, sánh ví chuyện “chúng sanh đến chỗ của ta”, tức là căn cơ có thể cảm. Trong phần thực hiện sự giáo hóa, lại có hai loại lợi ích bằng hình tướng và âm thanh, cũng như do được lợi ích bèn hoan hỷ. Nay lược đi, chẳng thí dụ chuyện hoan hỷ. Lại lược đi chẳng thí dụ chuyện dùng âm thanh tạo lợi ích. Trong phần tạo lợi ích bằng hình tướng, lại lược đi chẳng thí dụ chuyện “chẳng sanh mà thị hiện sanh”, chỉ thí dụ ý “chẳng diệt mà thị hiện diệt”, tức là “dĩ hữu sự duyên, viễn chí tha quốc” (do có sự duyên, đi xa sang nước khác).

Nói tới “lương y” thì thầy thuốc có mười loại:

Một, chữa bệnh, bệnh tăng thêm, chẳng giảm, hoặc có lúc chết mất. Ví như ngoại đạo Không kiến, làm ác bừa bãi, dạy kẻ khác các pháp dấy lên tà kiến, đoạn thiện căn. Pháp Thân đã mất, huệ mạng cũng chết luôn!

Hai là kẻ chữa bệnh, khiến cho bệnh chẳng tăng, chẳng giảm. Ví như ngoại đạo khổ hạnh có kiến chấp, gieo mình vào gộp đá, gieo thân vào lửa, khổ hạnh làm lành, chẳng đắc Thiền Định, chẳng thể đoạn kết sử, cho nên [bệnh phiền não] chẳng tổn (chẳng giảm bớt). Do cũng chẳng đoạn điều lành, cho nên [bệnh phiền não] chẳng tăng.

Ba là kẻ chữa bệnh chỉ giảm, không tăng, nhưng bệnh đã lành rồi phát trở lại. Ví như ngoại đạo tu Định, đoạn kết sử.

Bốn là kẻ chữa bệnh có thể khiến cho bệnh đã lành chẳng phát trở lại, nhưng chữa trị chẳng trọn khắp. Ví như hàng Nhị Thừa, chỉ trị một hai loại người hữu duyên, chẳng thể trị khắp hết thảy.

Năm là kẻ tuy có thể chữa bệnh trọn khắp, nhưng chẳng có phương tiện khéo léo để trị bệnh, [ngõ hầu chẳng khiến cho bệnh nhân] đau khổ. Ví như Lục Độ Bồ Tát từ bi chữa trị rộng khắp, hành hạnh khó, hạnh khổ. Thích Luận gọi hạng người này là “chuyết độ” (độ bằng phương cách vụng về).

Sáu là kẻ chữa bệnh có tài khéo trị bệnh, khiến [cho bệnh nhân] không đau khổ, nhưng chẳng thể chữa trị người ắt phải chết. Ví như Thông Giáo Bồ Tát, hiểu thấu pháp khéo độ, chỉ trị phàm phu qua lại [trong sanh tử], chẳng thể trị hàng Nhị Thừa bại chủng (hạt giống hư

lép).

Bảy là tuy có thể trị bệnh khó chữa, nhưng không thể cùng lúc trị hết thảy các bệnh. Ví như Biệt Giáo Bồ Tát trước khi tiến nhập Sơ Địa.

Tám là có thể cùng lúc trị hết thảy các bệnh, nhưng không thể khiến cho [bệnh nhân] bình phục như cũ. Ví như Thập Tín Bồ Tát trong Viên Giáo.

Chín là có thể trị hết thảy [các bệnh], cũng khiến cho [bệnh nhân] bình phục như cũ, nhưng không thể khiến cho họ tốt hơn [thể trạng] vốn sẵn có được! Ví như bốn mươi địa vị [Bồ Tát trong] Viên Giáo.

Mười là cùng lúc trị hết thảy các bệnh, khiến cho họ bình phục ngay, lại có thể khiến cho họ tốt hơn trước, tức là Như Lai.

(Y sĩ có mười loại, gồm thâu trọn tà lẫn chánh, thông khắp Thiên lẫn Viên. Ba loại đầu cũng gọi là y sĩ, khi Phật chưa xuất thế, hết thảy ngoại đạo đều tự xưng là xuất gia, đều tự lãnh chúng. Trong loại y sĩ thứ ba, nói “bệnh đã lành rồi phát trở lại” tức là tuy đã đoạn Hoặc nơi Sự, vẫn đọa trong tam đồ, do chưa đoạn Kiến Hoặc. Vì thế, sau khi thuận theo Thiền mà thọ sanh, vẫn phải hứng chịu luân hồi. Như kinh A Hàm nói: “Lương y hữu tứ: Nhất thiện tri bệnh tướng, nhị tri bệnh nhân khởi, tam thiện tri phương trị, tứ tất cánh bất phát” (Lương y có bốn loại: Một khéo trị chứng bệnh, hai là biết bệnh do nguyên nhân nào phát ra, ba là khéo biết phương cách để chữa trị, bốn là [chữa trị khiến cho] bệnh rốt ráo chẳng phát lại). Nhưng ở đây, hai loại y sĩ thứ tư và thứ năm là trị chứng bệnh (chữa bệnh đằng ngọn), do vì lẽ nào? Bệnh trạng mà họ đã biết chẳng thoát khỏi tam giới, hoặc biết nguyên nhân gây ra bệnh, chẳng thoát khỏi y báo và chánh báo. Tất cả phương cách để chữa trị không vượt ngoài “sanh, diệt, vô thường, khổ, không, vô ngã, bất tịnh!” Nói “chẳng bị bệnh trở lại” thì chỉ là “trụ trong hai loại Niết Bàn”. Nếu dùng bốn danh nghĩa áp dụng chung cho các giáo, mỗi giáo sẽ tùy theo giáo nghĩa mà đều sai khác, cho đến Viên Giáo, đối với Lý chẳng trở ngại. Nếu trực tiếp dẫn các điều đó để chứng minh kinh này, sẽ còn chẳng giống với cách khéo trị trong Thông Giáo, sao có thể sánh ví nhiều lượt sanh diệt trong Bổn Môn, hết sức chẳng thể! Loại thứ tám chẳng thể khiến cho [bệnh nhân] bình phục là do tự nhập chưa sâu, không thể làm cho người khác thấy Pháp Thân vốn có. Pháp Thân bị vô minh che lấp, có ý nghĩa như bệnh gây hao tổn. Khiến cho lại được thấy [Pháp Thân] thì gọi là “hồi phục”. Loại thứ mười nói “tốt hơn trước khi bệnh”, Pháp Thân vốn sẵn có, nay khiến cho [chúng sanh] chứng cái gốc, thì gọi là “khôi phục”, do đối ứng với Tánh Đức vô công dụng. Vì thế, tu tập được gọi là “vượt quá”. Nhưng từ Sơ Trụ trở lên, cũng được gọi là “phần quá”. Do Hoặc nông cạn vẫn còn, bèn gọi là “khôi phục”. Lại do kém hơn cực địa rốt ráo, nên gọi là “quá”).

Ba loại thầy thuốc đầu chính là gã thầy thuốc cũ dùng sữa làm thuốc [cho bất cứ căn bệnh nào như] được nói trong Đại Kinh (ở đây là kinh Đại Bát Niết Bàn). Bảy loại sau hoàn toàn là khách y (vị thầy thuốc mới đến). “Vô xảo thuật” (Chẳng có thuật khéo): Chỉ dùng pháp “vô thường, khổ, vô ngã” giống như dùng thuốc đắng, chua, mặn. Người thầy thuốc có tài khéo từ xa đến, vẫn cho [bệnh nhân] uống sữa, chính là loại thầy thuốc tối hậu rốt ráo. “Lương” là tốt lành, thông hiểu trọn vẹn tám thuật, ví như tam đạt, ngũ nhãn. “Trí huệ” là hai trí Quyền và Thật, biết sâu xa Nhị Đế. “Thông đạt”: Ngũ nhãn soi xét căn cơ là Đốn hay Tiệm chẳng sai. “Minh luyện phương dược” (Hiểu rành rẽ các toa thuốc) ví như mười hai bộ giáo, văn lý rất sâu. Văn từ có thể diễn nói giống như Phương (toa thuốc), Lý được diễn nói giống như Dược. Dược bao gồm hành và lý, nay nói đến Lý thì Lý đã bao gồm hạnh. “Thiện trị chúng bệnh” (Khéo trị các bệnh) ví như có thể thấy biết các căn là lợi hay độn, khéo vận dụng Tứ Tất Đàn.

“Đa chư tử tức” (Có nhiều con cái): Con có ba loại:

Một, chánh nhân Phật tử, tức là hết thảy chúng sanh đều có ba loại tánh đức Phật tánh, tức là Phật tử. Cho nên nói: “Kỳ trung chúng sanh, tất thị ngô tử” (Chúng sanh trong ấy đều là con của ta).

Duyên nhân Phật tử, tức là kẻ từng nghe một câu, một kệ, vâng theo lời dạy mà tu hành, sanh khởi hiểu biết nhỏ nhiệm, tức là liễu nhân tánh. Tu hạnh nhỏ nhặt chính là duyên nhân tánh. Chánh tánh là gốc, gom chung ba tánh ấy (chánh nhân tánh, duyên nhân tánh, liễu nhân tánh), gọi chung là “duyên nhân”, do nó có thể giúp phát khởi sự giải ngộ Nhất Thật. Vì thế, [phẩm Thí Dụ của kinh Pháp Hoa] nói: “Trưởng giả chư tử nhược thập, nhị thập, nãi chí tam thập, tiên nhân du hý, nhập hỏa trạch dã” (Các con của ông trưởng giả hoặc mười, hai mươi, cho đến ba mươi, trước đó do vui chơi mà vào trong nhà lửa).

Ba, liễu nhân Phật tử, tức là kẻ nghe pháp ngộ đạo. Ba nhân khai phát, chánh nhân lý tâm phát, tức Pháp Thân đức. Liễu nhân huệ tâm phát, tức Bát Nhã đức. Duyên nhân thiện tâm phát, tức giải thoát đức. Gom ba tánh ấy lại, gọi chung là “liễu nhân”, do có thể liễu đạt nghĩa Trung Đạo. Vì thế nói: “Tùng Phật khẩu sanh, tùng pháp hóa sanh, đắc Phật pháp phần, chân thị Phật tử” (Từ miệng Phật sanh, từ pháp hóa sanh, có phần nơi Phật pháp, thật sự là con của Phật).

Nếu nói theo “con” thuộc loại liễu nhân thì là “thường được thấy cha, cha chẳng đi xa”. Nếu nói theo “con” thuộc loại duyên nhân, thì do căn cơ chưa chín muồi, cha liền đi xa, bèn có ý nghĩa “[các con] uống các loại thuốc độc khác”. Nay nói “đa chư tử tức” (có nhiều con cái) chính là gồm thâu trọn khắp các con thuộc loại chánh nhân. “Nhược thập” (Hoặc mười): Căn cơ thuộc Phật pháp giới trong mười pháp giới. “Hai mươi”: Căn cơ thuộc hai giới Phật và Bồ Tát trong mười pháp giới. “Nãi chí bách số” (Cho đến số trăm): Mười pháp giới mỗi pháp giới đều có đủ mười pháp giới kia, cho nên là một trăm. Trăm giới đều có ba nhân thuộc tánh đức, và có ý nghĩa “sanh ra điều lành”. Vì thế đều gọi là “tử tức” (con cái). “Dĩ hữu sự duyên” (Do có duyên sự): Ví như căn cơ trong cõi này nông cạn, duyên trong phương khác đã chín muồi. “Viễn chí tha quốc” (Đi xa sang nước khác): Ví như chẳng diệt mà hiện diệt độ, đó cũng chính là “diệc phục hiện ngôn đương nhập Niết Bàn” (cũng lại thị hiện nói là “sẽ nhập Niết Bàn”).

16.2.1.2.2.1.1.2. Thí dụ “cha trở về” nhằm sánh ví “lợi ích chúng sanh trong hiện tại”

16.2.1.2.2.1.1.2.1. Thí dụ về sự cảm ứng

(Kinh) Chư tử ư hậu ẩm tha độc dược, dược phát muộn loạn, uyển chuyển ư địa.

(經)諸子於後飲他毒藥，藥發悶亂，宛轉於地。

(Kinh: Sau đó, các con uống loại thuốc độc khác, thuốc độc phát ra, điên loạn, quằn quại trên mặt đất).

Đây là sánh ví mối tương quan giữa căn cơ và ứng hiện trong phần kinh văn trước đó: Thấy các chúng sanh ưa thích Tiểu pháp, đức mỏng, nghiệp cấu nặng nề. Thuở đức Phật tại thế, không chỉ người đã nghe pháp sẽ đạt được giải hạnh đôi chút, dẫu kẻ chẳng thấy nghe, cũng đạt được lợi ích. Như kẻ mù từ thuở lọt lòng chẳng thấy vầng mặt trời, vẫn nhờ vào mặt trời mà sanh sống. Phật chẳng diệt mà thị hiện diệt độ, không chỉ đại địa tối tăm, dẫu là kẻ đã từng kết duyên, chỉ vì Thông Hoặc chưa đoạn, sẽ dần dần đắm nhiễm thuốc độc Kiến Tư Hoặc. Do vậy, nói là “ẩm tha độc dược” (uống loại thuốc độc khác). Do chẳng biết lẽ xuất yếu, cho nên nói là “muộn loạn” (điên đảo, cuồng loạn). Luân chuyển trong sáu đường, cho nên nói là “uyển chuyển ư địa” (quằn quại trên mặt đất).

16.2.1.2.2.1.1.2.2. Thí dụ về thực hiện giáo hóa

16.2.1.2.2.1.1.2.2.1. Thí dụ về hiện hình

(Kinh) Thị thời, kỳ phụ hoàn lai quy gia. Chư tử ẩm độc hoặc thất bổn tâm, hoặc bất thất giả, dao kiến kỳ phụ, giai đại hoan hỷ, bái quỵ, vấn tấn: “Thiện an ổn quy! Ngã đẳng ngu si, ngộ phục độc dược, nguyện kiến cứu liệu, cánh tứ thọ mạng”.

(經)是時，其父還來歸家。諸子飲毒或失本心，或不失者，遙見其父，皆大歡喜，拜跪，問訊：「善安隱歸！我等愚癡，誤服毒藥，願見救療，更賜壽命」。

(Kinh: Khi đó, cha họ trở về nhà. Các con do uống chất độc hoặc đánh mất bổn tâm, hoặc chẳng bị mất, từ xa trông thấy cha mình, đều hết sức hoan hỷ, quỳ lạy, hỏi han: “Cha khéo trở về an ổn! Chúng con ngu si, uống lầm thuốc độc, nguyện cha cứu chữa, ban cho thọ mạng”).

“Hoàn lai quy gia” sánh ví ý nghĩa “thị nhân thuyết ngã thiểu xuất gia đắc Tam Bồ Đề” (những kẻ đó nói ta xuất gia trong thời gian ngắn bèn đắc Chánh Giác) nói trong phần trên, tức là “chẳng phải là sanh mà thị hiện sanh”. “Hoặc thất bổn tâm” ví như kẻ tham đắm tam giới, đánh mất các thiện căn đã gieo dù Đốn hay Tiệm trước đó. “Hoặc bất thất giả”: Sánh ví những kẻ tuy đắm chấp ngũ dục, nhưng chẳng đánh mất thiện căn tam thừa. “Dao kiến kỳ phụ” (Từ xa trông thấy cha mình) ví như lúc Phật xuất thế, chúng sanh cũng trông thấy sắc thân, nhưng do Kiến Tư chướng ngại, ngăn cách ngũ phần [Pháp Thân], mà chẳng được thân cận, phụng sự Pháp Thân. Cho nên nói là “dao” (遙, xa xôi). Thấy nghe Phật xuất thế, sẽ đều có các chuyện “ưa thích, cung kính, cầu được cứu vớt” trọn như các kinh đã nói!

16.2.1.2.2.1.1.2.2.2. Thí dụ về thuyết pháp

Kinh văn trong phần trên đã nói cặn kẽ về các pháp đã nói trong suốt một đời giáo hóa [của đức Phật], và giải thích nguyên do nói thiện xảo, tức là soi xét theo lý, soi xét căn cơ. Nay chỉ nói chung ba ý:

Một, đức Phật chấp nhận lời thỉnh bèn chuyển pháp luân Đốn hay Tiệm.

Hai, thí dụ về sự khuyên răn.

Ba, thí dụ về chuyện đạt được lợi ích.

16.2.1.2.2.1.1.2.2.2.1. Đức Phật chấp nhận lời thỉnh, bèn chuyển pháp luân Đốn Tiệm

(Kinh) Phụ kiến tử đẳng, khổ não như thị, y chư kinh phương, cầu hảo dược thảo, sắc, hương, mỹ vị, giai tất cụ túc, đảo si hòa hợp, dữ tử linh phục.

(經)父見子等，苦惱如是，依諸經方，求好藥草，色，香，美味，皆悉具足，擣篩和合，與子令服。

(Kinh: Cha thấy các con khổ não như thế, dựa theo sách thuốc, tìm các loại dược thảo tốt lành, sắc, hương, vị ngon thảy đều đầy đủ, giã, lọc, pha trộn, đưa cho con uống).

“Kinh phương” (Sách thuốc) ví như hết thảy các giáo điển dù Đốn hay Tiệm. “Dược thảo” ví như hết thảy các pháp môn dù Đốn hay Tiệm, đều là chánh pháp xuất thế; vì thế gọi là “hảo”. “Sắc” ví như các giới của Đại, Tiểu Thừa. Giới ngăn ngừa [các sai trái nơi] thân và miệng, sự tướng hiển lộ rành rành. “Hương” ví như các môn Thiền dù Lý hay Sự, công đức đều huân ướp trọn khắp. “Vị” ví như các huệ dù Quyền hay Thật, có thể chứng lý vị thuộc Không. “Giai tất cụ túc” (Thảy đều trọn đủ): Bất luận Đốn, Tiệm, Đại, Tiểu, Thiên, Viên, đều có Tam Học. Hơn nữa, Sắc là Pháp Thân, do có ý nghĩa thể chất. Hương là giải thoát, do có ý nghĩa “lìa hôi thối”. Vị là Bát Nhã, do có ý nghĩa “chứng giác”. Hết thảy các pháp môn Đại, Tiểu, Thiên, Viên đều nắm giữ ba đức ấy làm Thể. “Giã” ví như Không tam muội, “rây lọc” ví như Vô Tướng tam muội. “Hòa hợp” ví như Vô Tác tam muội. Đại, Tiểu, Thiên, Viên đều có ba loại tam muội ấy. Mỗi môn tam muội đều có đủ ba thứ Giới, Định, Huệ, cũng đều lấy Tam Đức làm thể tánh của chúng, chỉ có sáng tỏ hay tối tăm khác nhau mà thôi!

Lại nữa, Không Quán như giã, Giả Quán như rây lọc, Trung Quán như hòa hợp. Tam Quán đều chẳng lìa Giới, Định, Huệ, cũng là đều chẳng ra ngoài thể tánh của Tam Đức. Đem các pháp ấy trao cho chúng sanh dù Đốn hay Tiệm, khiến cho họ tu hành, thì gọi là “linh phục” (bảo uống).

16.2.1.2.2.1.1.2.2.2.2. Thí dụ về sự khuyên răn

(Kinh) Nhi tác thị ngôn: “Thử đại lương dược, sắc, hương, mỹ vị, giai tất cụ túc. Nhữ đẳng khả phục, tốc trừ khổ não, vô phục chúng hoạn”.

(經)而作是言：「此大良藥，色，香，美味。皆悉具足。汝等可服，速除苦惱，無復眾患」。

(Kinh: Mà nói như thế này: “Thuốc rất tốt lành này, sắc, hương, vị ngon thảy đều đầy đủ. Các con nên uống, sẽ mau chóng trừ khổ não, chẳng còn các bệnh”).

“Nhữ đẳng khả phục” (Các con nên uống) là khuyên. “Tốc trừ khổ não” (Mau chóng trừ khổ não) là răn. Khuyên lơn, răn các con hãy sớm uống, răn đừng trì hoãn. Các kinh dù Đốn hay Tiệm đều có khuyên và răn.

16.2.1.2.2.1.1.2.2.2.3. Thí dụ về sự đạt được lợi ích

(Kinh) Kỳ chư tử trung bất thất tâm giả, kiến thử lương dược, sắc hương câu hảo, tức tiện phục chi, bệnh tận trừ dũ.

(經)其諸子中不失心者，見此良藥，色香俱好，即便服之，病盡除愈。

(Kinh: Những đứa chẳng đánh mất bổn tâm trong các con thấy thuốc tốt lành ấy sắc lẫn hương đều tốt đẹp, liền uống vào, bệnh hết, khỏe mạnh).

“Các con” gồm khắp mười pháp giới. Vì thế, riêng nêu ra những ai không đánh mất bổn tâm sẽ có thể đạt được lợi ích trong hiện tại. Từ lúc đức Phật mới thành đạo cho đến cuối cùng khi Ngài nhập Niết Bàn, những kẻ đắc độ đều do chẳng đánh mất thiện căn tam thừa. Thấy sắc và hương tốt đẹp, liền uống vào, do uống vào bèn đạt được vị, do đạt được vị, bệnh được lành, ví như do Giới sanh Định, do Định phát Huệ, có thể đoạn Tam Hoặc.

Phần “thí dụ lợi sanh trong hiện tại” thuộc thí dụ “cha trở về” đã xong.

16.2.1.2.2.1.1.3. Thí dụ uống thuốc bèn hết bệnh nhằm sánh ví “lợi ích chúng sanh trong vị lai”

Kinh văn trong phần trước có hai ý: Một là chẳng diệt mà xướng “diệt độ”; kế đó, giải thích vì sao cần phải xướng diệt độ. Đối với ý thứ nhất, lại có hai ý: Một là vốn thật sự chẳng diệt, hai là giải thích vì phương tiện mà xướng diệt độ. Đoạn văn thứ hai cũng có hai ý: Một, chẳng diệt sẽ có tổn hại; hai, nói rõ xướng diệt độ sẽ hữu ích. Nay đều thí dụ đầy đủ thì chia thành bốn [tiểu đoạn]:

Một, thí dụ “chẳng diệt độ sẽ có tổn hại”.

Hai, thí dụ “do phương tiện mà xướng diệt độ”.

Ba, thí dụ “xướng diệt sẽ hữu ích”.

Bốn, thí dụ “nơi Bổn thật sự chẳng diệt”.

16.2.1.2.2.1.1.3.1. Thí dụ “[Phật] chẳng diệt độ sẽ có tổn hại”

(Kinh) Dư thất tâm giả, kiến kỳ phụ lai, tuy diệc hoan hỷ, vấn tấn, cầu sách trị bệnh. Nhiên dữ kỳ dược, nhi bất khẳng phục. Sở dĩ giả hà? Độc khí thâm nhập, thất bổn tâm cố, ư thử hảo sắc hương dược, nhi vị bất mỹ.

(經)餘失心者，見其父來，雖亦歡喜，問訊，求索治病。然與其藥，而不肯服。所以者何？毒氣深入，失本心故，於此好色香藥，而謂不美。

(Kinh: Những đứa khác đã mất bổn tâm, thấy cha trở về, tuy cũng hoan hỷ, hỏi han, cầu mong được chữa bệnh, nhưng cho chúng nó thuốc, chúng lại chẳng chịu uống. Vì lẽ nào vậy? Độc khí đã ngấm sâu, do mất bổn tâm, đối với thuốc có sắc hương tốt đẹp ấy, cho là chẳng tốt).

“Dư thất tâm” (Những kẻ đánh mất bổn tâm khác) ví như kẻ kết duyên nông cạn trong đời xa xưa và những kẻ trước kia chưa kết duyên, chẳng thể đắc độ trong thuở đức Phật tại thế hiện tại, cần phải tới khi đức Phật đã diệt độ rồi thì mới dần dần chín muồi, độ thoát, tức là căn cơ [đắc độ] trong vị lai. “Độc khí thâm nhập” ví như kẻ tham chấp ngũ dục [đã nói] trong phần trên, rơi vào trong lưới ức tưởng vọng kiến. Tuy thuốc sắc lẫn hương tốt lành, nhưng cho là không ngon lành, tức là chẳng thể trì giới, tu Định. Do vậy, rốt cuộc chẳng thể đạt được lý vị, ví như kẻ dấy lòng kiêu căng, phóng túng, ôm lòng biếng nhác trong phần trên.

16.2.1.2.2.1.1.3.2. Thí dụ “do phương tiện mà xướng diệt độ”

(Kinh) Phụ tác thị niệm: “Thử tử khả mẫn! Vị độc sở trúng, tâm giai điên đảo. Tuy kiến ngã hỷ, cầu sách cứu liệu, như thị hảo dược, nhi bất khẳng phục. Ngã kim đương thiết phương tiện, linh phục thử dược”. Tức tác thị ngôn: “Nhữ đẳng đương tri, ngã kim suy lão, tử thời dĩ chí. Thị hảo lương dược, kim lưu tại thử, nhữ khả thủ phục, vật ưu bất sai”. Tác thị giáo dĩ, phục chí tha quốc, khiển sứ hoàn cáo: “Nhữ phụ dĩ tử”.

(經)父作是念：「此子可愍！為毒所中，心皆顛倒。雖見我喜，求索救療，如是好藥，而不肯服。我今當設方便，令服此藥」。即作是言：「汝等當知，我今衰老，死時已至。是好良藥，今留在此，汝可取服，勿憂不差」。作是教已，復至他國，遣使還告：「汝父已死」。

(Kinh: Cha nghĩ như thế này: “Đứa con này đáng thương! Do bị trúng độc, tâm đều điên đảo, tuy thấy ta liền hoan hỷ, cầu xin cứu chữa, nhưng thuốc tốt lành này, chẳng chịu uống vào. Nay ta nên bày phương tiện khiến cho nó uống thuốc này”. Liền nói như sau: “Các con nên biết, cha nay đã già suy, giờ chết đã đến. Thuốc tốt lành này nay để lại đây, các con có thể lấy uống, đừng lo chẳng lành bệnh”. Dạy như thế xong, lại đến nước khác, sai người trở lại báo: “Cha ngươi đã chết”).

“Tử thời dĩ chí” (Giờ chết đã đến) ví như sẽ nhập Niết Bàn. “Để lại thuốc tốt lành” ví như lưu lại kinh giáo, pháp môn. “Phục chí tha quốc” (Lại sang nước khác) ví như thị hiện diệt độ ở phương này, thị hiện sanh trong phương khác. Vì thế, kinh văn trong phần trước có câu: “Duy nguyện Thế Tôn tại ư tha phương dao kiến thủ hộ” (Kính mong đức Thế Tôn từ phương xa trông thấy, thủ hộ). “Khiển sứ” (Sai người [trở về báo tin]), hoặc coi “âm thanh to lớn bảo trọn khắp” khi Phật nhập Niết Bàn là người đưa tin, hoặc vận dụng thần thông, hoặc dùng xá lợi, hoặc dùng kinh giáo v.v… để làm sứ giả. Nay dùng Tứ Y Bồ Tát để nói với chúng sanh rằng: “Phật đã diệt độ, chỉ lưu lại pháp này, ta nay tuyên dương, hoằng truyền. Các vị nên tiếp nhận, hành theo”. Mai sau, nếu chẳng có Tứ Y truyền thuật kinh pháp, chúng sanh sao có thể tự biết Phật đã diệt? Vì thế dùng Tứ Y làm sứ giả để sai khiến.

16.2.1.2.2.1.1.3.3. Thí dụ về “xướng diệt độ sẽ hữu ích”

(Kinh) Thị thời, chư tử văn phụ bối táng, tâm đại ưu não, nhi tác thị niệm: “Nhược phụ tại giả, từ mẫn ngã đẳng, năng kiến cứu hộ. Kim giả xả ngã, viễn táng tha quốc”, tự duy cô lộ, vô phục thị hỗ, thường hoài bi cảm. Tâm toại tỉnh ngộ, nãi tri thử dược sắc hương mỹ vị, tức thủ phục chi, độc bệnh giai dũ.

(經)是時，諸子聞父背喪，心大憂惱，而作是念：「若父在者，慈愍我等，能見救護。今者捨我，遠喪他國」，自惟孤露，無復恃怙，常懷悲感。心遂醒悟，乃知此藥色香美味，即取服之，毒病皆愈。

(Kinh: Bấy giờ, các con nghe cha đã chết, tâm hết sức lo sầu, áo não, bèn nghĩ thế này: “Nếu cha ta còn sống, nhân từ thương xót chúng ta, sẽ có thể cứu vớt, che chở. Nay cha bỏ ta, chết nơi đất khách xa xôi”, thường ôm lòng bi cảm, tự nghĩ mình côi cút, trơ trọi, chẳng còn có nơi nương cậy, tâm bèn tỉnh ngộ, mới biết thuốc ấy sắc hương, vị ngon, liền lấy uống vào, bệnh vì trúng độc đều khỏi hẳn).

16.2.1.2.2.1.1.3.4. Thí dụ “vốn thật sự chẳng diệt”

(Kinh) Kỳ phụ văn tử tất dĩ đắc sai, tầm tiện lai quy, hàm sử kiến chi.

(經)其父聞子悉已得差，尋便來歸，咸使見之。

(Kinh: Cha nghe con đều đã lành bệnh, liền trở về cho [các con] đều thấy).

Do vì sau khi [đức Phật] diệt độ, chúng sanh tỉnh ngộ, uống thuốc “tu hành” để làm nhân duyên, sẽ có thể cảm sự ứng hóa trong vị lai. Như kinh Di Giáo dạy: “Kỳ vị độ giả, diệc giai dĩ tác đắc độ nhân duyên” (Đối với kẻ chưa được độ, cũng đều tạo thành nhân duyên sẽ đắc độ). Cũng có kẻ do tinh tấn siêng khổ đạt mức, liền ở ngay trong đạo tràng mà cảm vời, thấy chư Phật, [chẳng hạn] như Thiên Thai đại sư đích thân thấy một hội Linh Sơn nghiễm nhiên chưa tan. Đó là chứng nghiệm của chuyện “uống thuốc hết bệnh”. Vì thế biết: Tuy diệt, nhưng thật ra chẳng diệt, lợi ích trọn khắp vị lai.

Phần thứ nhất, “thí dụ về thuốc tốt lành trị bệnh cho các con, sánh ví chuyện lợi ích chúng sanh trong ba đời được nói trong phần trước” đã xong.

16.2.1.2.2.1.2. Thí dụ về lợi ích thật sự do con được chữa trị, nhằm sánh ví phần tổng kết “chân thật chẳng dối” trên đây

(Kinh) Chư thiện nam tử! Ư ý vân hà? Phả hữu nhân năng thuyết thử lương y hư vọng tội phủ?” “Bất dã Thế Tôn!”

(經)諸善男子！於意云何？頗有人能說此良醫虛妄罪不？」「不也世尊！」

(Kinh: “Các thiện nam tử! Ý ông nghĩ sao? Há có kẻ nào có thể nói vị lương y ấy mắc tội hư vọng hay chăng?” “Thưa không, bạch Thế Tôn!”)

Phần thứ nhất, “lập thí dụ” đã xong.

16.2.1.2.2.2. Kết hợp thí dụ với pháp

(Kinh) Phật ngôn: Ngã diệc như thị, thành Phật dĩ lai, vô lượng, vô biên, bách thiên vạn ức na do tha A tăng kỳ kiếp, vị chúng sanh cố, dĩ phương tiện lực. Ngôn đương diệt độ, diệc vô hữu năng như pháp thuyết ngã hư vọng quá giả.

(經)佛言：「我亦如是，成佛已來，無量，無邊，百千萬億那由他阿僧祇劫，為眾生故，以方便力 。言當滅度

，亦無有能如法說我虛妄過者」。

(Kinh: Đức Phật nói: Ta cũng giống như thế, từ khi thành Phật đến nay, trong vô lượng vô biên trăm ngàn vạn ức na do tha A tăng kỳ kiếp, do vì chúng sanh mà dùng sức phương tiện, nói sẽ diệt độ, cũng chẳng có kẻ nào có thể theo đúng như pháp mà nói ta phạm lỗi hư vọng được).

Thành Phật tới nay đã vô lượng kiếp tức là ứng hợp với thí dụ “lợi ích chúng sanh trong quá khứ”. Nói “sẽ diệt độ” ứng hợp thí dụ “lợi ích chúng sanh trong đời vị lai”. Đối với hiện tại thì dễ biết; vì thế, lược đi chẳng nói đối ứng. “Cũng không ai có thể nói ta hư vọng” ứng hợp thí dụ về lợi ích thật sự do chữa cho các con lành bệnh. Phần trước đã chỉ rõ quá khứ lâu xa, nay ý nghĩa kết hợp [thí dụ với pháp] ở đây nhằm phô bày “vị lai thường trụ”, có cùng ý nghĩa với các kinh Đại Niết Bàn và Kim Quang Minh.

Phần thứ nhất, Trường Hàng đã xong.

16.2.2. Kệ tụng

16.2.2.1. Trùng tụng hiển viễn

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn dục trùng tuyên thử nghĩa, nhi thuyết kệ ngôn: Tự ngã đắc Phật lai, sở kinh chư kiếp số, vô lượng bách thiên vạn, ức tải A tăng kỳ.

(經)爾時，世尊欲重宣此義，而說偈言：「自我得佛來，所經諸劫數，無量百千萬，億載阿僧祇。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn muốn nhắc lại nghĩa này, bèn nói kệ rằng: Từ khi ta thành Phật, trải qua các kiếp số, vô lượng trăm ngàn vạn, ức tải A tăng kỳ).

Chẳng trùng tụng tình kiến “chấp gần”, chỉ trùng tụng hiển viễn. “Ức, tải” đều là danh xưng của các con số.

16.2.2.2. Trùng tụng ba đời đều lợi ích chúng sanh

16.2.2.2.1. Trùng tụng Pháp Thuyết

16.2.2.2.1.1. Trùng tụng nêu rõ chuyện ba đời đều lợi ích chúng sanh

16.2.2.2.1.1.1. Trùng tụng quá khứ

16.2.2.2.1.1.1.1. Trùng tụng trong quá khứ đã nên làm như thế nào để lợi ích chúng sanh

(Kinh) Thường thuyết pháp giáo hóa, vô số ức chúng sanh, linh nhập ư Phật đạo. Nhĩ lai vô lượng kiếp, vị độ chúng sanh cố, phương tiện hiện Niết Bàn.

(經)常說法教化，無數億眾生，令入於佛道。爾來無量劫，為度眾生故，方便現涅槃。

(Kinh: Thường thuyết pháp giáo hóa, vô số ức chúng sanh, khiến tiến nhập Phật đạo. Tới nay vô lượng kiếp, vì để độ chúng sanh, phương tiện hiện Niết Bàn).

“Thuyết pháp giáo hóa” là trùng tụng lợi ích bằng âm thanh. “Khiến nhập Phật đạo” là trùng tụng [chúng sanh] đạt được lợi ích. “Phương tiện nhập Niết Bàn”: Trùng tụng do “chẳng diệt mà thị hiện diệt” trong việc tạo lợi ích do hình tướng, tức là gồm cả chuyện “chẳng sanh mà thị hiện sanh”.

16.2.2.2.1.1.1.2. Trùng tụng chỗ lợi ích chúng sanh trong quá khứ

(Kinh) Nhi thật bất diệt độ, thường trụ thử thuyết pháp.

(經)而實不滅度，常住此說法。

(Kinh: Nhưng thật chẳng diệt độ, thường ở đây thuyết pháp).

16.2.2.2.1.1.1.3. Trùng tụng chuyện quét sạch mối nghi đối với Tích trong quá khứ

(Kinh) Ngã thường trụ ư thử, dĩ chư thần thông lực, linh điên đảo chúng sanh, tuy cận nhi bất kiến.

(經)我常住於此，以諸神通力，令顛倒眾生，雖近而不見。

(Kinh: Ta thường trụ nơi đây, dùng các sức thần thông, khiến chúng sanh điên đảo, tuy gần nhưng chẳng thấy).

Tuy gần mà chẳng thấy; vì thế, chỉ thấy Nho Đồng (tiền thân của Phật Thích Ca) được [Phật Nhiên Đăng] thọ ký và mạng chung v.v…

Phần thứ nhất, “trùng tụng chuyện quá khứ” đã xong.

16.2.2.2.1.1.2. Trùng tụng hiện tại

16.2.2.2.1.1.2.1. Trùng tụng cảm ứng

(Kinh) Chúng kiến ngã diệt độ, quảng cúng dường xá lợi, hàm giai hoài luyến mộ, nhi sanh khát ngưỡng tâm. Chúng sanh ký tín phục, chất trực, ý nhu nhuyễn. Nhất tâm dục kiến Phật, bất tự tích thân mạng.

(經)眾見我滅度，廣供養舍利，咸皆懷戀慕，而生渴仰心。眾生旣信伏，質直意柔輭。一心欲見佛，不自惜身命。

(Kinh: Chúng thấy ta diệt độ, rộng cúng dường xá lợi, đều ôm lòng luyến mộ, mà sanh tâm khát ngưỡng. Chúng sanh đã tin phục, chất trực, ý mềm mỏng, nhất tâm muốn thấy Phật, chẳng tự tiếc thân mạng).

Trong phần nói về sự cảm ứng thuộc phần kinh văn Trường Hàng đã nói “nhạo ư Tiểu pháp, đức bạc, cấu trọng” (chuộng Tiểu pháp, đức mỏng, cấu chướng nặng nề), nay phần trùng tụng nêu ra “cúng dường, khát ngưỡng” v.v… [tức là trong phần trước], đã dựa theo ý nghĩa “chẳng biết [Như Lai thành Phật] đã lâu” để nói, phần này dựa theo ý nghĩa “có thể cảm vời Phật ứng Tích giáo hóa” để nói. Lại nữa, tuy luyến mộ, khát ngưỡng, thậm chí chẳng tiếc thân mạng, nhưng dùng Phật nhãn để xem xét, [sẽ thấy các chúng sanh ấy] luôn thích “đức Phật mới thành Phật gần đây” và Tiểu pháp mà thôi!

16.2.2.2.1.1.2.2. Trùng tụng sự thí hóa

(Kinh) Thời ngã cập chúng tăng, câu xuất Linh Thứu sơn, ngã thời ngữ chúng sanh: “Thường tại thử bất diệt. Dĩ phương tiện lực cố, hiện hữu diệt bất diệt”.

(經)時我及眾僧，俱出靈鷲山，我時語眾生：「常在此不滅。以方便力故，現有滅不滅」。

(Kinh: Ta cùng với chúng tăng, đều ra khỏi Linh Thứu. Khi đó, bảo chúng sanh: “Thường ở đây chẳng diệt. Do vì sức phương tiện, hiện có diệt, chẳng diệt”).

“Câu xuất Linh Thứu sơn” (Đều ra khỏi núi Linh Thứu): Trùng tụng chuyện hiện hình. “Ngã thời ngữ chúng sanh” (Lúc đó, ta bảo các chúng sanh): Trùng tụng chuyện thuyết pháp. Trong phần Trường Hàng nói về thuyết pháp, trước hết nói các giáo pháp đã được nói trong suốt một đời giáo hóa [của đức Phật]. Kế đó, giải thích nguyên do nói thiện xảo. Đoạn kinh văn ấy rất rộng, nay trùng tụng rất sơ lược. Câu “thường tại thử bất diệt” (thường ở đây, chẳng diệt) chỉ nhằm trùng tụng chuyện “hiển Thật”. Hai câu “dĩ phương tiện lực…” (dùng sức phương tiện) trùng tụng đại lược chuyện “tương xứng căn cơ”.

Phần thứ hai, “trùng tụng lợi ích trong hiện tại” đã xong.

16.2.2.2.1.1.3. Trùng tụng vị lai

Kinh văn Trường Hàng gồm hai phần: Một, nói rõ chẳng diệt mà xướng diệt độ; hai là giải thích ý nghĩa [vì sao] cần phải xướng diệt độ. Trong phần thứ nhất, lại có hai ý: Một, nêu rõ vốn thật sự chẳng diệt; hai, nói rõ do phương tiện mà xướng diệt độ. Nay chẳng trùng tụng theo thứ tự, một là trùng tụng “do phương tiện mà xướng diệt độ”, kiêm trùng tụng ý nghĩa “[vì sao] cần phải xướng diệt độ”. Hai là trùng tụng “vốn thật sự chẳng diệt độ”, kiêm giải thích rộng nguyên do chẳng thấy hay được thấy [Phật].

16.2.2.2.1.1.3.1. Trùng tụng do phương tiện mà xướng diệt độ, kiêm trùng tụng ý nghĩa “cần phải xướng diệt độ”

(Kinh) Dư quốc hữu chúng sanh, cung kính tín nhạo giả, ngã phục ư bỉ trung, vị thuyết vô thượng pháp. Nhữ đẳng bất văn thử, đản vị ngã diệt độ. Ngã kiến chư chúng sanh, một tại ư khổ não. Cố bất vị hiện thân, linh kỳ sanh khát ngưỡng, nhân kỳ tâm luyến mộ, nãi xuất vị thuyết pháp.

(經)餘國有眾生，恭敬信樂者，我復於彼中，為說無上法。汝等不聞此，但謂我滅度。我見諸眾生，沒在於苦惱。故不為現身，令其生渴仰。因其心戀慕，乃出為說 法。

(Kinh: Nước khác có chúng sanh, lòng cung kính, tin ưa, ta lại trong cõi ấy, nói cho pháp vô thượng. Ông chẳng nghe điều này, chỉ nói ta diệt độ. Ta thấy các chúng sanh, chìm đắm trong khổ não. Cho nên chẳng hiện thân, khiến họ sanh khát ngưỡng. Do tâm họ luyến mộ, bèn xuất thế thuyết pháp).

Bài kệ thứ nhất, trước hết, nói rõ bất diệt. Nửa bài kệ kế đó, trùng tụng lời giải thích ý nghĩa vì sao cần phải xướng “diệt độ”. Hai câu sau, trùng tụng “xướng diệt độ sẽ hữu ích”.

Phần “thành tựu căn cơ trong vị lai” đã xong.

16.2.2.2.1.1.3.2. Trùng tụng “vốn thật sự chẳng diệt, ” kèm thêm lời giải thích cặn kẽ nguyên do thấy hay chẳng thấy Phật

(Kinh) Thần thông lực như thị, ư A tăng kỳ kiếp, thường tại Linh Thứu sơn, cập dư chư trụ xứ. Chúng sanh kiến kiếp tận, đại hỏa sở thiêu thời. Ngã thử độ an ổn, thiên nhân thường sung mãn. Viên lâm, chư đường các, chủng chủng bảo trang nghiêm. Bảo thụ đa hoa quả, chúng sanh sở du lạc, chư thiên kích thiên cổ, thường tác chúng kỹ nhạc. Vũ Mạn Đà La hoa, tán Phật cập đại chúng.

(經)神通力如是，於阿僧祇劫，常在靈鷲山，及餘諸住處。眾生見劫盡，大火所燒時。我此土安隱，天人常充滿。園林諸堂閣，種種寶莊嚴。寶樹多華果，眾生所遊樂，諸天擊天鼓，常作眾伎樂。雨曼陀羅華，散佛及大眾。

(Kinh: Sức thần thông như thế, trong A tăng kỳ kiếp, thường tại núi Linh Thứu, và các trụ xứ khác. Chúng sanh thấy kiếp tận, lúc đại hỏa thiêu đốt, cõi ta vẫn an ổn, trời người thường đầy ắp. Vườn rừng, các điện gác, các thứ báu trang nghiêm. Cây báu nhiều hoa quả, chúng sanh thường vui chơi. Chư thiên gióng trống trời, thường tấu các kỹ nhạc. Mưa hoa Mạn Đà La, tán Phật và đại chúng).

Đây là trùng tụng “vốn thật sự chẳng diệt”. “Thường tại Linh Thứu sơn”: Chỉ lúc Ứng Thân thường cư trụ trong cõi này khi xét theo Bổn. “Cập dư chư trụ xứ” (Và các trụ xứ khác): Tại Bổn, Ứng Thân cũng trọn khắp mười phương trong các chốn dù tịnh hay uế. Nơi Bổn đã ngự tại các xứ thì Tích cũng chẳng chuyển dời. Nhưng chúng sanh hư vọng thấy kiếp tận, chứ cõi Phật vốn chẳng sanh diệt, tức là cõi Đồng Cư này chính là Phương Tiện, Thật Báo, và Tịch Quang diệu độ. Vì sao nói vậy? “Ngã thử độ an ổn” (Cõi này của ta an ổn) chính là Phật đã chứng pháp an ổn, tức là cõi Thường Tịch Quang. Do Phật có thể chứng, tức là

cõi Tự Thọ Dụng Báo. “Thiên nhân thường sung mãn” (Trời, người thường đầy ắp): Thập Địa là trời, ba mươi tâm (Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng) là người, tức cõi Tha Thọ Dụng Báo. “Chúng sanh sở du lạc” (Chúng sanh thường vui chơi) tức cõi Phương Tiện Hữu Dư, là nơi chín loại phương tiện chúng sanh cư trụ. Trống trời, kỹ nhạc và hoa trời v.v… chính là ngũ trần thù thắng nhiệm mầu thuộc Tục Đế trong cõi Thật Báo, mà cũng chính là ngũ trần thuộc pháp tánh Chân Đế trong cõi Phương Tiện.

(Kinh) Ngã Tịnh Độ bất hủy, nhi chúng kiến thiêu tận, ưu bố chư khổ não. Như thị tất sung mãn. Thị chư tội chúng sanh, dĩ ác nghiệp nhân duyên, quá A tăng kỳ kiếp, bất văn Tam Bảo danh.

(經)我淨土不毀，而眾見燒盡，憂怖諸苦惱。如是悉充滿。是諸罪眾生，以惡業因緣，過阿僧祇劫，不聞三寶名。

(Kinh: Tịnh Độ ta chẳng hủy, đại chúng thấy cháy sạch, lo sợ, các khổ não. Như thế thường đầy ắp. Chúng sanh tội khổ ấy, do nhân duyên ác nghiệp, trải A tăng kỳ kiếp, chẳng nghe tên Tam Bảo).

Đây là giải thích nguyên do chẳng thấy: Do mắc tội vì ác nghiệp! Ba loại Tịnh Độ Tịch Quang, Thật Báo, và Phương Tiện thảy đều chẳng hủy. Do nhân duyên ác nghiệp, hư vọng thấy cháy sạch. Nơi các chúng sanh ấy, chính là “đồng phận vọng kiến” (cái thấy hư vọng do cùng thuộc một loại nghiệp cảm). Nhưng Phật, Bồ Tát thấy rõ: Đấy vẫn chỉ là cái thấy hư vọng do biệt nghiệp mà thôi.

(Kinh) Chư hữu tu công đức, nhu hòa, chất trực giả, tắc giai kiến ngã thân, tại thử nhi thuyết pháp.

(經)諸有修功德，柔和質直者，則皆見我身，在此而說法。

(Kinh: Có người tu công đức, tánh nhu hòa, chất trực, sẽ đều thấy thân ta, đang thuyết pháp tại đây).

Đây là giải thích nguyên do được thấy: Do vì tu duyên nhân và liễu nhân. Chữ Chư chỉ chung duyên tu và chân tu Quyền Thật trong tam thừa. “Công đức” chính là nhà Như Lai. “Nhu hòa” là áo Như Lai. “Chất trực” là tòa Như Lai. Hành ba pháp tương tự thành tựu, sẽ thấy Phương Tiện Ứng Thân của Như Lai. Hành thành tựu ba pháp phần chứng, sẽ thấy Báo Thân của Như Lai trong cõi Thật Báo. Hành thành tựu ba pháp rốt ráo, sẽ thấy Pháp Thân trong cõi Tịch Quang của Như Lai.

(Kinh) Hoặc thời vị thử chúng, thuyết Phật thọ vô lượng, cữu nãi kiến Phật giả, vị thuyết Phật nan trị.

(經)或時為此眾，說佛壽無量，久乃見佛者，為說佛難值。

(Kinh: Có lúc vì chúng này, nói Phật thọ vô lượng, rất lâu mới thấy Phật, nói Phật khó gặp gỡ).

Đây là tổng kết nguyên do chúng sanh có người thấy, có người không thấy. Vì thế, khiến cho Như Lai nói khác nhau. Có nghĩa là tuy hiển thuyết bất đồng, nhưng đều là chân thật chẳng dối.

Phần thứ nhất, “trùng tụng ba đời lợi ích chúng sanh” đã xong!

16.2.2.2.1.2. Trùng tụng tổng kết chẳng hư dối

(Kinh) Ngã trí lực như thị, huệ quang chiếu vô lượng. Thọ mạng vô số kiếp, cửu tu nghiệp sở đắc. Nhữ đẳng hữu trí giả, vật ư thử sanh nghi, đương đoạn linh vĩnh tận, Phật ngữ thật bất hư.

(經)我智力如是，慧光照無量。壽命無數劫，久修業所得。汝等有智者，勿於此生疑，當斷令永盡，佛語實不虛。

(Kinh: Trí lực ta như thế, huệ quang chiếu vô lượng. Thọ mạng vô số kiếp, do tu lâu đạt được. Các ông bậc có trí, đừng sanh nghi chuyện

này, hãy nên dứt hẳn nghi, lời Phật thật chẳng dối).

Bài kệ thứ nhất trùng tụng pháp của chư Phật Như Lai đều là như thế. Phần Trường Hàng dẫn chứng chư Phật để chứng minh cho ta (Phật Thích Ca). “Cửu tu nghiệp sở đắc” (Do nghiệp tu đã lâu mà đạt được): Nêu rõ phẩm này diễn nói thọ lượng của Như Lai; đó là xét theo tu đắc (do tu mà đạt được), chứ tánh đắc (có sẵn trong tánh) thì không có khởi đầu, không có kết thúc, chúng sanh và Phật có cùng một Thể. Tu đắc thì có khởi đầu có kết thúc. Phật Phật đạo đồng, chỉ riêng chuyện này (thọ lượng của Báo Thân) là có khởi đầu, cho nên có chuyện đã thật sự thành Phật trong quá khứ gần đây hay đã lâu xa. Vì thế, cho đến tận vị lai, thường trụ bất diệt. Bài kệ kế tiếp trùng tụng ý nghĩa “vì độ chúng sanh [mà nói phương tiện], đều là chân thật chẳng dối”. Kết lại bằng lời khuyên hãy đoạn “chấp gần” (chấp đức Phật mới chỉ thành Phật trong một thời gian ngắn) để rồi sanh nghi.

Phần thứ nhất, “trùng tụng Pháp Thuyết” đã xong.

16.2.2.2.2. Trùng tụng Thí Thuyết

16.2.2.2.2.1. Trùng tụng lập thí

(Kinh) Như y thiện phương tiện, vị trị cuồng tử cố, thật tại nhi ngôn tử, vô năng thuyết hư vọng.

(經)如醫善方便，為治狂子故，實在而言死，無能說虛妄。

(Kinh: Lương y phương tiện khéo, vì trị con bệnh cuồng, còn sống nói đã chết, chẳng thể nói hư vọng).

Ba câu đầu chỉ trùng tụng ý nghĩa “chẳng diệt mà hiện diệt độ”, tức hiển thị phương tiện lợi ích chúng sanh trong ba đời. Lại hiển thị “tuy diệt mà thật sự chẳng diệt”. Quá khứ lâu xa, vị lai thường trụ, đều chân thật chẳng dối. Câu thứ tư, trùng tụng ý nghĩa “tổng kết chẳng hư dối”.

16.2.2.2.2.2. Trùng tụng kết hợp thí dụ với pháp

(Kinh) Ngã diệc vi thế phụ, cứu chư khổ hoạn giả, vị phàm phu điên đảo, thật tại nhi ngôn diệt. Dĩ thường kiến ngã cố, nhi sanh kiêu tứ tâm, phóng dật trước ngũ dục, đọa ư ác đạo trung.

(經)我亦為世父，救諸苦患者，為凡夫顛倒，實在而言滅。以常見我故，而生憍恣心，放逸著五欲，墮於惡道中。

(Kinh: Ta là cha cõi đời, cứu kẻ khổ, hoạn nạn. Vì phàm phu điên đảo, thật còn mà nói diệt. Do họ thường thấy ta, sẽ sanh kiêu, buông lung, phóng dật, chấp ngũ dục, đọa vào trong đường ác).

Đây cũng là trùng tụng chung ý nghĩa “chẳng diệt mà hiện diệt độ”, kiêm trùng tụng “chẳng diệt sẽ tổn hại”, nêu rõ “xướng diệt độ là phương tiện”.

(Kinh) Ngã thường tri chúng sanh, hành đạo, bất hành đạo. Tùy sở ưng khả độ, vị thuyết chủng chủng pháp. Mỗi tự tác thị ý: Dĩ hà linh chúng sanh, đắc nhập vô thượng huệ, tốc thành tựu Phật thân.

(Kinh: Ta thường biết chúng sanh, hành đạo, chẳng hành đạo. Tùy đáng nên hóa độ, mà nói các thứ pháp. Thường suy nghĩ thế này: Dùng gì khiến chúng sanh, nhập được vô thượng huệ, mau thành tựu thân Phật).

Đây là trùng tụng ý nghĩa tổng kết trong phần kết hợp thí dụ với pháp: Không hư vì đó là phương tiện của lương y trị bệnh cho con.

Phần thứ nhất, “khai cận hiển viễn” đã xong. Giải thích phẩm Như Lai Thọ Lượng cũng xong; kế đó, sẽ giải thích phẩm Phân Biệt Công Đức.