Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Luân Quán Hội Nghĩa

2. Khoa phán Bổn Môn

* Phẩm thứ mười lăm là phẩm Tùng Địa Dũng Xuất (Bodhisattva pṛthivīvivara samudgama). Các vị Pháp Thân từ trong hư không thuộc phương dưới, chính là các đệ tử của đức Thích Ca trong bổn thời. Nay họ phụng mạng vọt lên để hoằng dương kinh. Ngài Di Lặc còn chẳng nhận biết. Do chuyện này mà phát khởi Đại giáo “khai cận, hiển viễn”.

* Phẩm thứ mười sáu là phẩm Như Lai Thọ Lượng (Tathāgatāyuṣpramāṇa), thật sự chỉ ra cận tích (dấu tích thị hiện trong thời gần đây, tức sự thị hiện thành Phật trong thế giới Sa Bà) để hiển lộ đức Phật đã vốn thành Phật từ thời lâu xa. Như Lai (Tathāgata) là hiệu chung của mười phương tam thế chư Phật, hai Phật, ba Phật, Bổn Phật, Tích Phật. Thọ (壽) là thọ (受, lãnh nhận). Lượng (量) là nói đến hạn lượng. Phẩm này nói thẳng vào công đức của Báo Thân nơi bổn địa, nhưng trí huệ của Báo Thân ngầm khế hợp cả trên lẫn dưới, tam thân rành rành trọn đủ. Vì thế, gọi là phẩm Như Lai Thọ Lượng.

* Phẩm thứ mười bảy là phẩm Phân Biệt Công Đức (Puṇyaparyāya). Đức Phật nói thọ lượng, các đệ tử cả ba đời đều đạt được các thứ lợi ích. Do nói ra công đức cạn hay sâu khác nhau, nên bảo là Phân Biệt. Trong phẩm này, có phần thọ ký, [đại chúng nghe giảng] bèn lãnh ngộ, thông hiểu, và lưu thông. Đức Phật nói phần Trường Hàng nhằm thọ ký chung về Pháp Thân. Ngài Di Lặc nói kệ để trình bày sự tiếp nhận, giải ngộ chung.

Từ đấy trở đi là phần Lưu Thông. Trong phần này, trước hết nói đến Tứ Tín trong hiện tại, kế đó nói về ngũ phẩm sau khi diệt độ.

Tứ Tín là:

Một là mỗi niệm đều tín giải, nhưng chưa thể diễn nói.

Hai là giải thích đại lược về tông thú [của kinh này].

Ba là rộng vì người khác giảng nói.

Bốn là tin sâu, quán thành tựu.

Ngũ phẩm là:

Một là trực tiếp phát khởi cái tâm tùy hỷ.

Hai là [đã có tâm tùy hỷ], lại còn tự thọ trì, đọc tụng.

Ba là khuyên người khác thọ trì, đọc tụng.

Bốn là còn thêm kiêm hành Lục Độ.

Năm là lại còn chánh hành Lục Độ.

* Phẩm mười tám là phẩm Tùy Hỷ Công Đức (Anumodanāpuṇya nirdeśa), nói về công đức do cái nhân thuộc sơ phẩm để khuyên lưu thông. “Tùy” là tùy thuận sự lý chẳng hai, chẳng khác. Hỷ là mừng cho mình, mừng cho người. “Thuận lý” là nghe bổn địa hết sức lâu xa của Phật, tín thuận chẳng trái nghịch, chẳng hề vướng mắc mảy may ngờ vực. “Thuận sự” là nghe nói đức Phật lợi ích chúng sanh khắp ba đời, theo chiều dọc lẫn chiều ngang (tức là xét theo không gian và thời gian) đều gồm trọn, trọn khắp hết thảy mọi nơi, cũng chẳng có mảy may vướng mắc ngờ vực. Thuận lý sẽ có công đức chân thật. Thuận sự bèn có quyền công đức. Vui mừng vì chính mình tức là có trí huệ. Vui mừng vì người khác là có từ bi. Gộp chung Quyền Trí Đoạn và Thật Trí Đoạn để nói; vì vậy, nói là phẩm Tùy Hỷ Công Đức.

* Phẩm thứ mười chín là phẩm Pháp Sư Công Đức (Dharmabhāṇa kānuśamsṃā), nêu ra công đức của cái quả thuộc sơ phẩm để khuyên bảo lưu thông. [Cái quả ấy] chính là sáu căn thanh tịnh.

* Phẩm thứ hai mươi là phẩm Thường Bất Khinh Bồ Tát (Sadāparibhūta), dẫn giải tội phước do tin tưởng hay hủy báng, nhằm làm chứng để khuyên lưu thông. Trong tâm gìn giữ sự giải ngộ chẳng khinh, ngoài là tôn kính chẳng khinh cảnh. Thân lập hạnh Bất Khinh, miệng tuyên dương giáo nghĩa bất khinh. Người ta gọi Ngài là Bất Khinh. Vì thế, có tên là Thường Bất Khinh.

Kinh văn thuộc ba phẩm rưỡi trên đây chính là phần Khuyến Trì Lưu Thông đã xong. Kế đó, kinh văn gồm tám phẩm, nói về sự phó chúc lưu thông, lại chia thành ba phần:

Hai phẩm Như Lai Thần Lực và Chúc Lụy giảng về chúc lụy lưu thông.

Năm phẩm từ phẩm Dược Vương trở đi, xét theo sự hóa độ người khác mà khuyên lưu thông.

Một phẩm Phổ Hiền là xét theo tự hành để khuyên lưu thông.

* Phẩm thứ hai mươi mốt là phẩm Như Lai Thần Lực (Tathāgatarddhy abhisaṃskāra). “Thần” là chẳng thể lường. “Lực” là vận dụng. “Chẳng thể lường” tức là cái Thể tự nhiên sâu xa; vận dụng thì sức chuyển biến to lớn. Trong phẩm này, phó chúc pháp sâu, hiện mười thứ đại lực. Vì thế, gọi là phẩm Thần Lực.

* Phẩm thứ hai mươi hai là phẩm Chúc Lụy (Anuparīndana). Chúc (囑) là đức Phật giao phó, căn dặn. Lụy (累) là làm phiền các vị tuyên truyền. Đấy là do xét theo thánh chỉ (ý chỉ của Phật) mà đặt tên như vậy. Lại nữa, Chúc là cung kính tiếp nhận lời căn dặn, Lụy là cam tâm [thực hiện] chẳng nhọc nhằn. Đấy là sự đặt tên phẩm dựa theo lòng kính thuận của Bồ Tát. Chúc lại là miệng vàng của Như Lai căn dặn, Lụy là Bồ Tát sắt son cung kính lãnh nhận, gánh vác. Đó là luận định xét theo sự truyền trao và tiếp nhận gộp chung lại. Vì thế, Như Lai vươn mình từ tòa đứng dậy, duỗi tay xoa đỉnh đầu [đại chúng], truyền trao pháp khó được. Đại chúng khom mình, chắp tay, đúng như lời sắc truyền của đức Thế Tôn mà phụng hành trọn vẹn, ân cần trao nhận; vì thế gọi là Chúc Lụy.

* Phẩm thứ hai mươi ba là phẩm Dược Vương Bồ Tát Bổn Sự (Bhaisajyarāja pūrvayoga), nhằm đôn đốc bậc thầy hoằng pháp hãy nên dốc cạn thần lực, trọn hết thân mạng để hoằng dương Đại pháp.

* Phẩm thứ hai mươi bốn là phẩm Diệu Âm (Gadgadasvara).

* Phẩm thứ hai mươi lăm là phẩm Quán Thế Âm Phổ Môn (Samantamukha) đều nhằm khuyên hàng đệ tử thọ pháp hãy nên biết các vị Đại Sĩ ở phương khác tuân phụng mạng lệnh mà hoằng dương kinh, hiện trọn khắp các sắc thân, chẳng có hình tướng nhất định. Chớ nên dùng con mắt của trâu, dê để nhìn, đừng nên dùng sự hiểu biết phàm tục để suy lường! Đối với các điều được nghe, chớ nên sanh ý tưởng coi thường. Sanh ý tưởng coi thường thì tâm sẽ chẳng nhiễm pháp.

* Phẩm thứ hai mươi sáu là phẩm Đà La Ni (Dhāraṇī). Hoằng dương kinh trong đời ác, thường gặp nhiều não hại, nguy nan. Vì thế, dùng chú để bảo vệ, khiến cho đạo được lưu thông.

* Phẩm thứ hai mươi bảy là phẩm Diệu Trang Nghiêm Vương Bổn Sự (Śubhavyūharājapūrvayoga), nói duyên trước của bốn vị thánh, hiển lộ công đức của người hộ trì.

* Phẩm thứ hai mươi tám là phẩm Phổ Hiền Bồ Tát Khuyến Phát (Samantabhadrotsāhana). Tiếng Phạn là Bật Thâu Tung Đà, cõi này dịch là Phổ Hiền, còn dịch là Biến Cát (徧吉, tốt lành trọn khắp). Đạo hàng phục trọn khắp là Phổ (普), gần với địa vị tột cùng gọi là Hiền (賢). Khuyến Phát (勸發) là từ ngữ nói về sự quyến luyến pháp. Ngài ở cõi xa, nghe trọn vẹn kinh này, từ đầu đến cuối đã trọn vẹn, muốn khiến cho [đại chúng trong hiện tại và tương lai] đều cùng tự hành, giáo hóa người khác, vĩnh viễn chẳng ngớt. Do vậy, từ phương Đông đến [Sa Bà] để khuyến phát.

Lại xét chung đối với sự sanh khởi theo thứ tự trong phần Lưu Thông thuộc mười một phẩm rưỡi này, hiện thời nghe kinh sẽ đạt được hai thứ lợi ích chân thật và tương tự. Như trong phần trước đã nói: Nếu được trực tiếp nghe một câu mà sanh lòng tùy hỷ, sẽ có công đức còn hơn tứ tín trong hiện tại. Đời vị lai chẳng có Phật, sợ có kẻ sẽ sanh lòng nghi ít phước, cho nên nói ngũ phẩm công đức sau khi đức Phật diệt độ. Do công đức nơi nhân vi diệu, bí mật, chẳng rõ ràng, lồ lộ như công đức nơi quả, cho nên nói phẩm Pháp Sư Công Đức. Nhân và quả cùng nêu, không gì bằng dẫn chứng phân minh. Vì thế nói phẩm Thường Bất Khinh. Tuy nêu ra chuyện của người trong quá khứ, chẳng bằng biến hóa trong hiện tại. Vì thế nói phẩm Như Lai Thần Lực. Tuy tỏ bày thần lực, chẳng bằng xoa đỉnh đầu phó chúc. Vì thế, nói phẩm Chúc Lụy. Tuy đã chúc lụy theo lối thông thường, chẳng bằng nêu bày trọn đủ thuật trọng yếu xả thân giữ đạo. Vì thế, nói phẩm Dược Vương. Tuy có thể giáo hóa bằng răn dạy, chẳng bằng răn dạy kẻ được giáo hóa “hãy nên thuận theo pháp được nghe mà sanh ý tưởng coi đó như là Phật”. Vì thế nói phẩm Diệu Âm và Quán Âm. Sơ tâm hoằng dương kinh, đã chẳng có thần lực, hãy nên nương vào sự chế ngự bên trong. Vì thế, nói phẩm Đà La Ni. Lại cần phải có ngoại hộ (sự hộ trì từ bên ngoài), nên nói các phẩm Diệu Trang Nghiêm Vương và Phổ Hiền, liên miên trùng điệp khiến cho đại pháp được phổ biến rộng khắp.

Lại nữa, Phổ Hiền lại thỉnh đức Phật chánh thuyết, khuyến phát [người nghe] tự hành, rồi lại xin lưu thông để khuyến phát, giáo hóa người khác. Đức Phật dùng bốn pháp để đáp chung: Một là được chư Phật hộ niệm. Hai là gieo trồng các cội đức. Ba là nhập Chánh Định Tụ. Bốn là phát tâm cứu hết thảy chúng sanh. Đó chính là ý chỉ chánh yếu để giải đáp [thắc mắc] về chánh thuyết và lưu thông. Vì sao vậy? Tuy Phật chẳng thiên lệch, nhưng nếu có thể tránh xa ác, hướng theo thiện, bỏ mê hướng về chánh, khai quyền tri kiến, hiển lộ Phật tri kiến, thì sẽ xứng hợp thánh tâm, được chư Phật hộ niệm. Nếu tri kiến của Phật đã khơi mở, ắt Bát Nhã chiếu sáng. Đó là “gieo trồng các cội đức”, mà cũng là “nhập Chánh Định Tụ”, chẳng loạn, chẳng mê muội, chẳng lấy, chẳng bỏ, đó cũng là “phát tâm cứu chúng sanh”. Hãy nên biết bốn điều ấy và “khai Quyền hiển Thật” tuy tên gọi khác nhau, nhưng có cùng một Thể, chẳng hai, chẳng khác. Hơn nữa, “Phật hộ niệm” là Khai tri kiến của Phật. “Gieo trồng các cội đức” là Thị tri kiến của Phật. “Phát tâm cứu chúng sanh” là Ngộ tri kiến của Phật. “Nhập Chánh Định Tụ” là Nhập tri kiến của Phật. Lẽ trọng yếu trong Tích Môn được gồm thâu trong bốn điều ấy.

Lại nữa, Tích ắt có Bổn, từ Bổn mà khai, thị, ngộ, nhập. Vì thế, trong Tích có khai, thị, ngộ, nhập. Nay khai Tích bèn hiển Bổn. Bổn và Tích chẳng hai, chẳng khác. Dùng bốn pháp ấy để giải đáp lời thỉnh về chánh thuyết, ý nghĩa đã rõ ràng. Dùng bốn pháp ấy để đáp lời thưa hỏi về Lưu Thông, phương pháp để lưu thông thì có ba hoặc bốn. Phát tâm cứu chúng sanh là “vào nhà Như Lai”. Nhập Chánh Định Tụ và được Phật hộ niệm là “mặc áo của Như Lai”. Gieo trồng các cội đức là “ngồi tòa của Như Lai”. Đó là lẽ trọng yếu trong chuyện hoằng dương, tuyên nói, tuy có bốn pháp mà là ba. Lại nữa, phát tâm cứu chúng sanh là thệ nguyện an lạc hạnh. Nhập Chánh Định Tụ là ý an lạc hạnh. Gieo trồng các cội đức là khẩu an lạc hạnh. Chư Phật hộ niệm là thân an lạc hạnh. Hãy nên biết bốn điều sau chính là bốn điều trước. Một lời đáp tương ứng với hai lời thưa hỏi, nêu lên bốn điều để gồm trọn một bộ kinh. Trùng tuyên Pháp Hoa há chẳng vừa hay khéo, vừa mầu nhiệm ư?

Ngưỡng mong một câu thấm đượm tâm thần, đều giúp lên bờ kia. Tư duy, tu tập, vĩnh viễn dùng làm tàu thuyền. Tùy hỷ thấy nghe, luôn làm chủ và bạn. Dù lấy hay bỏ, hễ lọt qua tai đều trở thành duyên. [Người thấy nghe] dù thuận tùng hay chống trái, rốt cuộc đều nhờ đấy mà giải thoát. Nguyện vào lúc giải thoát thì y báo và chánh báo sẽ thường tuyên nói kinh mầu nhiệm này. Một cõi nước, hay một mảy trần, không gì chẳng lợi lạc chúng sanh. Chỉ nguyện chư Phật ngầm hun đúc, gia bị. Hết thảy các vị Bồ Tát đều ngầm giúp oai linh, bất cứ chỗ nào chưa nói kinh này, sẽ đều khuyến thỉnh [diễn nói]. Phàm chỗ nào có kinh này được tuyên nói, sẽ đích thân thừa sự, cúng dường. Một câu, hay một kệ [của kinh này, sẽ đều giúp cho người thấy nghe] tăng tấn Bồ Đề. Một sắc, một hương, vĩnh viễn chẳng thoái chuyển.

Phần tự sau Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Luân Quán

Xưa kia, ông Lý Thanh Liên (Lý Bạch) lên lầu Hoàng Hạc, thấy

bài thơ do Thôi Hạo đã viết, bèn gác bút, do biết mình chẳng thể làm thơ hay hơn được! Trí Giả đại sư đích thân chứng Pháp Hoa tam muội, [kiến giải của] Quang Trạch còn bị phá, huống hồ là các vị chú giải khác! Người đời sau lại lũ lượt trình bày kiến giải, vì chưa có học thức như Thanh Liên. Tôi đã viết bộ Phật Đảnh Huyền Văn (chú giải phần Huyền Nghĩa của kinh Lăng Nghiêm), các bạn đều khuyên chú giải Pháp Hoa, tôi kiên quyết dùng ý này để từ chối. Vừa khéo diễn giảng kinh điển mầu nhiệm tại Tử Vân, có pháp hữu Đạt Tế đứng trông coi khắc in kinh, mong tôi tóm tắt ý chỉ chánh yếu của toàn bộ bản kinh để tạo thuận tiện cho hàng sơ học. Do vậy, kính dựa theo Huyền Nghĩa và Văn Cú, trích lục những điều đại cương, đặt tên là Luân Quán, ngõ hầu người bén mảng sẽ biết ý vị của toàn thể. Nếu có ai chê cười tôi chỉ sao lục văn từ trong các sách đã có từ trước, tôi nào dám chối cãi.

Ngẫu Ích Trí Húc kính đề.

Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Thai Tông Hội Nghĩa

Quyển 1

妙法蓮華經台宗會義卷一

Đất Cổ Ngô, hậu học Ngẫu Ích Trí Húc trước thuật

古吳後學蕅益智旭述

Nếu có ai hỏi Ngẫu Ích rằng:

Tôi nghe giảng kinh Pháp Hoa thì không ai hay hơn tông Thiên Thai. Vì thế, Trí Giả đại sư sau khi diệu ngộ, dùng tứ vô ngại biện tài chẳng thể nghĩ bàn để tuyên nói hai sách Huyền Nghĩa và Văn Cú. Tôn giả Chương An ghi lại mỗi sách gồm mười quyển, chẳng khác gì ngài A Nan kết tập. Cho tới tôn giả Kinh Khê lại dùng sách Thích Thiêm để chắp cánh cho Huyền Nghĩa, viết sách Văn Cú Ký để chắp cánh cho Văn Cú. Do vậy, Giáo Quán sáng ngời, được xưng tụng là các vị tổ trung hưng [tông Thiên Thai]. Nương theo đó để tu chứng, người đắc đạo như rừng. Dẫu có thánh nhân xuất hiện lần nữa, cũng chẳng thể nói thêm một chữ thừa thãi nào! Trước kia, đã từng thấy trong lời Bạt cho phần Luân Quán của ông có nói: “Ví như bài thơ Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hạo đã khiến cho Lý Bạch phải gác bút”. Tôi cũng khâm phục lời ấy. Nay sao lại vô duyên cớ viết lách vậy?

Ngẫu Ích thưa: Ôi! Đấy cũng là nỗi khổ tâm muôn phần bất đắc dĩ của tôi. Tôi ngụ tại Ôn Lăng, viết Luân Quán là vì muốn dẫn dụ người học Phật trong thiên hạ chẳng ai không dốc lòng nơi tam đại bộ. Nay bấm ngón tay đếm đã mười mấy năm rồi! Lưỡi đớ, tai điếc, chưa thể khuyên được đôi ba người dốc sức nơi Giáo Quán, họ đều than thở các bộ sách ấy mênh mông, rườm rà khác nào nhìn vào biển cả bát ngát. Nếu chẳng bỏ công trích yếu đại lược đôi chút, các pháp viên đốn trong các sách Huyền Nghĩa, Thích Thiêm của ngài Diệu Lạc sẽ đành đến nỗi cất trên gác cao!

Hỏi: Nếu là như vậy, chỉ cần sao lục, trích yếu Văn Cú và Văn Cú Ký, phỏng theo lệ của sách Diệu Huyền Tiết Yếu là được rồi, sao lại khoa phán, đổi văn, lén trộm thêm vào ý mình, gọi thẳng thừng là Hội Nghĩa vậy?

Đáp: Đấy càng là chuyện bất đắc dĩ! Thời cổ, kinh và chú sớ đều cùng lưu hành, cho nên sớ giải ý nghĩa của kinh, đối với các điều uyên áo, chẳng ngại nêu rõ tường tận, sâu xa, còn đối với những chỗ kinh nói rõ ràng thì chỉ chia khoa, chỉ điểm đôi chút mà thôi. Người đời sau gượng ép ghép sớ vào kinh, khiến cho câu chữ trong kinh văn bị xé lẻ khi đọc. Nay muốn thuận theo kinh văn để diễn giải ý nghĩa, mà vẫn chẳng tổn thương huyết mạch của kinh văn, lẽ nào chẳng chia đại lược thành từng khoa? Trí Giả đại sư biện tài phô diễn. Sau khi đại sư thị tịch, ngài Chương An mới phỏng theo ngài A Nan kết tập. Tuy hoàn toàn phù hợp ý nghĩa của đại sư [đã dạy], chưa chắc đã một mực đều là lời văn của đại sư? Vì thế, văn phong cổ kính, chất phác, chẳng chú trọng gọt giũa bóng bảy, chỉ có đọc lâu mới biết sự hay khéo. Kẻ sơ tâm đối trước các tác phẩm ấy đều mờ mịt, lẽ nào chẳng thay đổi lời văn đôi chút ư? Tôn giả Kinh Khê vàng ròng qua trăm lần luyện, văn lẫn nghĩa đều sâu xa, nhưng cũng vì mang hơi hướng thuở Lục Triều, hơi chẳng hợp thời cơ cho lắm. Đối với chuyện xiển dương, tiết lộ ý chỉ ngoài lời của đại sư, kẻ luôn theo dòng đếm chữ sẽ trọn chẳng thể biết được, há cũng chẳng giống như lén thêm vào ý kiến của mình ư? Pháp Hoa kinh tạng sâu chắc, u viễn, Trí Giả đại sư có thể khế hội cội nguồn kinh ấy, há có thể tuyên nói trọn hết những điều uẩn tàng ư? Tôn giả Chương An ghi lại những điểm trọng yếu, há có thể chép tường tận trọn hết được ư? Ngay như tôn giả Kinh Khê có thể xiển dương yếu nghĩa, cũng có thể phân tích trọn hết các lẽ khúc chiết ư? Nay tôi dùng điều sở đắc do suy nghĩ ngàn mối của phàm phu để phù hợp thời nghi, há vì sợ bị chê gièm trái nghịch cổ nhân mà chẳng dốc cạn đôi chút hiểu biết ư? Ai biết tôi trộm lấy ý nghĩa để ghép thêm vào các khoa thì chính là người hiểu tôi. Còn ai chỉ thấy là hội nghĩa thì trách tội tôi, đó cũng chỉ hội nghĩa đó thôi! Ngày mồng Năm giữa tiết Đông năm Kỷ Sửu (1649), cất bút viết lời tựa.

***

Để giải thích kinh này, lời văn được chia thành hai phần: Trước hết là [giải thích] đề mục, sau đó là nhập văn (dựa theo kinh văn để giải thích).

* Đề mục

Phần đề mục gồm có hai phần: Một là tựa đề của kinh. Hai là tựa đề của từng phẩm.

Tựa đề của kinh đã giải thích đầy đủ như trong sách Huyền Nghĩa và Thích Thiêm, hoặc đại lược như trong sách Diệu Huyền Tiết Yếu; ở đây chẳng nhắc lại nữa. Nay trước hết giải thích tựa đề của mỗi phẩm, sau đấy mới nhập văn. Có hai mươi tám tựa đề của các phẩm, nay trước hết giải thích phẩm Tự, các phẩm khác thì khi đến phần kinh văn [của phẩm ấy] sẽ giải thích.

1. Tự Phẩm Đệ Nhất

序品第一

Phẩm thứ nhất: Tựa

“Tự” được giải thích là “tường tự” (庠序, dạy bảo), ý nói giai vị, chủ khách vấn đáp đều được chỉ vẽ rành rẽ. Tự lại có ba nghĩa là Thứ, Do, và Thuật. Năm chuyện như thế được xếp ở đầu kinh. Đó là Thứ Tự (lời tựa trần thuật theo thứ lớp). Phóng quang, hiện sáu loại tướng lành để làm đầu mối khởi phát [thuyết giảng kinh này]. Đó là Do Tự (phần tựa nhằm nêu duyên do). Hỏi đáp nhằm giải trừ điều nghi, dẫn khởi phần Chánh Thuyết (Chánh Tông), chính là trần thuật (tức Thuật Tự). Do có ba nghĩa ấy, cho nên gọi [phẩm này] là Tự.

“Phẩm” trong tiếng Phạn là Bạt Cừ (Varga), phương này dịch là Phẩm. Những điều có ý nghĩa và thể loại giống nhau tụ tập trong một đoạn. Vì thế, gọi là Phẩm. Phẩm là do đức Phật tự nêu ra, như phẩm Tâm Địa trong kinh Phạm Võng; hoặc do khi kết tập mà đặt tên, như Đại Luận trần thuật Đại Phẩm Bát Nhã vốn chỉ có ba phẩm (một là Tự; hai là Ma Sự; ba là Chúc Lụy), hoặc do người dịch thêm vào, như kinh Ma Ha Bát Nhã được ngài La Thập dịch thành chín mươi phẩm. Nay phẩm Dược Vương Bổn Sự là do đức Phật tự nói ra, phẩm Diệu Âm và Quán Âm là người kết tập [đặt tên phẩm]. Trong Phạn bản (nguyên văn bằng tiếng Phạn), các phẩm vốn đã có sẵn từ trước, trọn chẳng phải do người dịch thêm vào. Do [phẩm Tự] là khởi đầu của các phẩm, cho nên nói là “đệ nhất”.

Phần giải thích kinh văn được chia thành ba:

1) Trần thuật chung hai môn Bổn và Tích.

2) Nói riêng Tích Môn và Bổn Môn.

3) Lưu thông của Tích Môn và Bổn Môn.

Để giải thích kinh văn, có bốn điều: Một là nhân duyên. Hai là xét theo giáo (ước giáo). Ba là Bổn và Tích. Bốn là quán tâm. Từ khởi đầu là “như thị” cho đến kết thúc, đều dùng bốn ý ấy để giải thích kinh văn, nhưng nay viết đại lược, hoặc [chỉ nêu ra] ba, hai, hay một ý, cốt sao thấu hiểu ý mà thôi! Sở dĩ dùng bốn ý để giải thích là vì nói rộng thì khiến cho người trí không vui thích, nói đại lược thì ý chẳng trọn. Tôi nay nói theo cách chiết trung để dễ hiểu nghĩa.

Nhân duyên còn gọi là Cảm Ứng. Chúng sanh nếu chẳng phải là căn cơ, dẫu thân cận mà chẳng thấy. Do sức của thiện căn và lòng Từ, dẫu cách xa mà tự thông, cảm ứng đạo giao! Vì thế, dùng nhân duyên để giải thích. Phàm chúng sanh cầu giải thoát, căn cơ ấy đông nhiều. Thánh nhân ứng hiện, cũng ứng hiện thật nhiều. Nghĩa ấy càng rộng, chiết trung như thế nào? Đại Kinh dạy: “Do sức thiện căn của lòng Từ có vô lượng môn, nói đại lược thì là thần thông”. Thần thông chính là tên gọi khác của Ứng. Đối ứng với Cảm bèn gọi là Ứng. Dẫu lập ra nhiều thứ ứng, chẳng ra ngoài lòng Từ. Cầu giải thoát tuy nhiều, há vượt ngoài Cảm? Vì thế, hai chữ Cảm Ứng chiết trung sẽ hiểu rõ ngay.

Mười phương cơ cảm rộng dường hư không, giáo pháp mênh mông, như thế nào là chiết trung? Nay luận theo quốc độ Sa Bà, dùng âm thanh làm Phật sự thì cửa cam lộ sẽ mở. Nương theo tiếng để giáo hóa, giải thích, hoàn toàn dùng kim khẩu làm gốc, chẳng ít, chẳng nhiều, cách nói chiết trung đã rõ ràng. Phàm ứng cơ lập giáo thì giáo có quyền, thật, cạn, sâu khác nhau.

Từ Bổn mà đối ứng với Tích thì do có nhiều căn cơ, nên giáo sai khác, Tích ắt rộng lớn, chiết trung như thế nào? Nay bỏ qua ngón tay [chỉ mặt trăng], giữ lấy vầng trăng, quên Tích, tìm Bổn. Tích tuy rộng, nhiều, luận theo Bổn thì duy nhất, chiết trung đã rõ ràng vậy! Nếu truy tầm theo Tích thì Tích rộng lớn, chỉ tự nhọc nhằn. Tìm Bổn thì Bổn cao, cao chẳng thể cùng cực. Như đếm vật báu của người khác, chính mình chẳng có nửa đồng. Chỉ quán tâm mình cao rộng, đả động sự cảm ứng vô cùng của bậc thánh (Phật, Bồ Tát). Do căn cơ mà cảm hòng chính mình được lợi. Vì thế, dùng quán tâm để giải thích.

Chứng xét theo nhân duyên là như phẩm Phương Tiện đã nói: “Thập phương chư Phật, vị nhất đại sự nhân duyên cố, xuất hiện ư thế” (Mười phương chư Phật, vì một đại sự nhân duyên mà xuất hiện trong cõi đời).

Chứng mà xét theo giáo thì như phẩm Phương Tiện đã dạy: “Dĩ chủng chủng pháp môn tuyên thị ư Phật đạo” (Dùng các thứ pháp môn tuyên nói, chỉ bày Phật đạo). Đại Kinh nói: “Thô ngôn, cập nhuyễn ngữ, giai quy Đệ Nhất Nghĩa” (Lời thô, lời mềm mỏng, đều quy vào Đệ Nhất Nghĩa).

Chứng xét theo Bổn Tích thì như phẩm Thọ Lượng đã nói: “Kim thiên, nhân, A Tu La, giai vị ngã thiểu xuất gia, khứ Già Da thành bất viễn, đắc Tam Bồ Đề, nhiên ngã thật thành Phật dĩ lai, vô lượng vô biên A tăng kỳ kiếp, dĩ tư phương tiện đạo lợi chúng sanh” (Nay trời, người, A Tu La đều nói ta xuất gia chẳng bao lâu, cách thành Già Da chẳng xa, đắc Chánh Giác, nhưng kể từ lúc ta thật sự thành Phật đến nay đã là vô lượng vô biên A tăng kỳ kiếp, dùng phương tiện ấy để hướng dẫn, lợi ích chúng sanh). Phẩm Ngũ Bách Thọ Ký nói: “Nội bí Bồ Tát hạnh, ngoại hiện thị Thanh Văn. Thật tự tịnh Phật độ, thị chúng hữu tam độc. Hựu hiện tà kiến tướng, ngã đệ tử như thị, phương tiện độ chúng sanh” (Trong ẩn hạnh Bồ Tát, ngoài hiện làm Thanh Văn. Thật tịnh cõi Phật mình, thị hiện có tam độc. Lại hiện tướng tà kiến, đệ tử ta như thế, phương tiện độ chúng sanh). Đó chính là đối với thầy và trò đều nói Bổn Tích.

Chứng xét theo quán tâm thì như phẩm Thí Dụ nói: “Nhược nhân tín nhữ sở thuyết, tức vi kiến ngã, diệc kiến ư nhữ, cập tỳ kheo tăng, tịnh chư Bồ Tát” (Nếu có ai tin lời ông nói thì chính là thấy ta, cũng thấy ông, và các tỳ kheo tăng cùng với các Bồ Tát). Hãy nên biết: Đối với điều đã được nghe, tâm chắc thật quan sát, từ trong tín tâm, được thấy Tam Bảo. “Nghe nói” là Pháp Bảo. “Thấy ta” là Phật Bảo. “Thấy các ông” là Tăng Bảo.

Nay lại dựa theo ba đoạn (Tự Phần, Chánh Tông, Lưu Thông) để nêu bày tướng nhân duyên. Chúng sanh từ lâu xa đã được Phật thiện xảo dạy cho gieo nhân duyên nơi Phật đạo. Trong khoảng thời gian ấy, mỗi khi gặp gỡ, Ngài lại dùng phương tiện khác lạ để giúp hiển thị Đệ Nhất Nghĩa hòng thành thục họ. Ngày nay tuôn mưa hoa, chấn động cõi đất, dùng sự diệt độ của Như Lai để diệt độ họ. Lại nữa, đã gieo [cái nhân thành Phật] từ lâu xa, [cái nhân ấy] đã chín muồi trong quá khứ, đời gần đây được giải thoát, cho nên từ dưới đất vọt lên. Lại nữa, gieo nhân trong khoảng trung gian, bốn vị (sữa, lạc, sanh tô, thục tô) đã chín muồi, thoát khỏi thành Vương Xá, nay bèn khai, thị, ngộ, nhập.

Lại nữa, đời này gieo nhân, đời kế tiếp chín muồi, đời sau nữa được giải thoát. Đắc độ trong vị lai là dựa theo ý này để nói. Đối với mỗi đoạn, đều nói ba đời, hoặc chín đời gieo nhân, chín muồi, giải thoát. Do có các nhân duyên như thế đó, cho nên có Tự Phần. Đại chúng thấy tướng lành hy hữu, bèn ngưỡng mộ, khâm kính, khát ngưỡng, muốn nghe đạo trọn đủ. Đức Phật bèn thừa dịp lập cách hóa độ, khai thị ngộ nhập tri kiến của Phật. Vì thế có phần Chánh Thuyết. Không chỉ đại chúng thuở ấy đạt được lợi ích to lớn, năm trăm năm sau đều được thấm nhuần diệu đạo. Vì thế có Lưu Thông Phần. Đó chính là dựa theo ba đoạn để chỉ bày giáo tướng.

Phần Tự này chẳng vì trời, người hướng đến sự thanh cao mà tạo Tự, chẳng vì Nhị Thừa tiểu đạo mà tạo Tự, chẳng vì từ ngay nơi Không thông với Tam Đế mà tạo Tự, chẳng riêng vì pháp Bồ Tát mà tạo Tự, mà chính là vì “chánh trực xả phương tiện, chỉ nói vô thượng Phật đạo” mà tạo Tự. Phần Chánh Tông chẳng vì chỉ bày thế gian mà chánh thuyết, chẳng vì cái trí phân tích [leo lét] như ánh sáng đom đóm mà chánh thuyết, chẳng vì chỉ bày Thể Pháp Trí giống như đèn đuốc mà chánh thuyết, chẳng vì Đạo Chủng Trí giống như tinh tú và mặt trăng mà chánh thuyết, mà vì chỉ bày Nhất Thiết Chủng Trí như ánh sáng mặt trời mà chánh thuyết. Phần Lưu Thông chẳng phải do lá dương, trâu gỗ, ngựa gỗ mà lưu thông, chẳng phải lưu thông bán tự, chẳng phải lưu thông cộng tự, chẳng phải lưu thông biệt tự, mà thuần là lưu thông viên mãn pháp mãn tự trong Tu Đa La.

Kế đó, xét theo ba đoạn chỉ bày Bổn Tích. Trong kiếp lâu xa, khi hành Bồ Tát đạo, đã tuyên dương kinh Pháp Hoa của vị Phật quá khứ, cũng có ba phần thượng, trung, hạ ngữ, cũng có Bổn và Tích, nhưng Phật Phật đối ứng nhau, cho nên vô cùng. Nay riêng lấy chuyện đức Thích Ca thoạt đầu thành Phật đã nói ra kinh Pháp Hoa gồm ba phần thượng, trung, hạ ngữ, chuyên gọi [kinh Pháp Hoa thuở đó] là Thượng, chuyên gọi [chuyện trong thuở đó] là Bổn. Vì lẽ nào? Do thành Phật lúc ban sơ, thuyết pháp thuở ban đầu. Trong chặng giữa, bèn tiến hành giáo hóa, giúp các vị Phật Đại Thông Trí Thắng, Nhiên Đăng v.v… tuyên dương ba phần của Pháp Hoa, chỉ gọi đó là Trung, là Tích. Vì lẽ nào? Trước đó đã có Thượng, đã có Bổn. Hiện thời, tại thành Vương Xá nói ba phần [của kinh Pháp Hoa] thì gọi là Hạ, gọi là Tích. Cho tới vị lai, vĩnh viễn nói ra ba phần, vẫn chỉ có [ba phần kinh Pháp Hoa được nói] vào lúc ban sơ là Thượng, là Bổn. Ví như cây to, tuy có ngàn cành, vạn lá, luận về căn bản thì cùng đều phát xuất từ một cội, chẳng thể nào truyền thừa cho nhau mà không chỉ về một cội ấy.

Kế đó, dựa theo ba đoạn (Tự, Chánh Tông, Lưu Thông) để nêu bày chuyện quán tâm tướng. Xét theo cái tâm của chính mình mà luận bàn ba phần Giới, Định, Huệ. Tu hành thì Giới đầu tiên, Định là chặng giữa, Huệ sau cùng. Nếu xét theo pháp môn thì Huệ là Bổn, Giới và Định là Tích. Lại nữa, Giới, Định, Huệ, mỗi môn đều có ba phần. Ba phần của Giới thì trước hết là tiền phương tiện, chặng giữa là bạch yết ma, cuối cùng là hoàn tất. Ba phần của Định thì thoạt đầu là hai mươi lăm duyên, giữa là chánh quán, sau cùng là trải qua các duyên. Lại nữa, khéo “nhập, xuất, trụ” là ba phần của Định. Ba phần của Huệ thì Không là phần Tự, Trung là Chánh Tông, Giả là Lưu Thông. Đã dựa theo ba phần để chỉ bày bốn loại tướng thì phải nên sử dụng nghĩa này. Từ đầu là “như thị” cho đến rốt cuộc “tác lễ nhi khứ” (làm lễ rời đi), đều dùng bốn ý (nhân duyên, xét theo giáo tướng, Bổn Tích, và quán tâm) để giải thích kinh văn. Hành giả hãy khéo suy lường. Bởi lẽ, nếu thoạt đầu, chẳng dùng nhân duyên để giải thích thì vẫn chẳng khác gì kiến chấp của ngoại đạo! Dùng nhân duyên để nói thì sẽ thông suốt, thông với toàn thể sự giáo hóa trong một đời đức Phật. Cần phải biết nay [luận định về] Tứ Tất Đàn nơi đại sự [xuất thế của đức Phật], chứ chẳng phải là cảm ứng nào khác. Khai hiển Tứ Tất Đàn thì chẳng có gì ở ngoài một đạo. Tứ Tất Đàn lâu xa, các kinh khác đều chẳng có. Áp dụng Tứ Tất Đàn vào quán tâm thì một phép Quán thâu nhiếp trọn các phép Quán khác. Dùng bốn phép Tứ Tất Đàn ấy, sẽ thông suốt từ đầu đến cuối.

Đối với ba điều như xét theo giáo, Bổn Tích v.v… cũng cần phải trần thuật trọn khắp. Nếu kế đó, chẳng xét theo giáo để giải thích, sẽ chẳng thể biện định pháp nào là Thiên, Tiểu. Vì thế, dùng bốn pháp hay tám pháp để giản lược khơi mở, phế trừ v.v… Đối với các giáo pháp trước kia thì giáo pháp hiện thời (tức giáo nghĩa trong kinh Pháp Hoa) mới là chân thật; hết thảy những gì có thể diễn nói không còn danh xưng khác nữa. Vì thế, cần phải nói rõ để phô tỏ kinh điển mầu nhiệm này.

Nếu chẳng dùng điều thứ ba là Bổn Tích để giải thích, ai biết được sự siêu xuất? Giáo pháp trong một thời bàn về thân và cõi, chặng giữa và ngày nay, không gì chẳng nhằm lập bày Tích Môn. Chỉ ra Đại Thông [Trí Thắng Phật trong nhiều kiếp lâu xa về trước] giống như [chuyện mới vừa cách đây] hai ngày, [chúng sanh] trước là đã không thấu hiểu giáo nghĩa kín mật, lại còn mê muội đối với thân nơi Tích Môn, đến nay [do nghe thọ mạng vô lượng của Như Lai] mới trừ khử [sự mê chấp ấy]. Vì họ vẫn còn mê muội ôm cây đợi thỏ, nếu chẳng dùng điều thứ tư là quán tâm để giải thích, sẽ dùng gì để biện định công năng giáo hóa do kinh diễn nói, dùng gì để thực hiện cội gốc tu hành đã thành lập từ lâu? Vì thế, mỗi một câu nhập vào tâm thành quán, quán ứng hợp với kinh, chẳng phải là đếm của báu cho người khác, mới biết một bộ [Ma Ha] Chỉ Quán chính là công cụ để tu Pháp Hoa tam muội. Gồm trọn bốn nghĩa ấy thì mới có thể hiển thị đại lược chỗ chỉ quy của cả một bộ kinh. Hãy nên biết [chỉ dùng] hai hay ba điều [trong bốn ý ấy để giải thích] thì vẫn còn đại lược, nếu chỉ dùng một điều để giảng giải thì làm sao được nữa? Vì thế, đối với mỗi một câu đều có bốn nghĩa ấy, cho nên câu nào [trong kinh này] cũng đều khác với các giáo pháp khác!

1.1. Phần Thông Tự trần thuật Bổn Môn và Tích Môn

Gồm hai phần: Một là nơi chốn nghe pháp. Hai là đại chúng nghe giảng và phụng trì.

1.1.1. Nơi chốn nghe pháp

(Kinh) Như thị ngã văn. Nhất thời, Phật trụ Vương Xá thành, Kỳ Xà Quật sơn trung.

(經)如是我聞。一時，佛住王舍城，耆闍崛山中。

(Kinh: Tôi nghe như thế này. Một thời, đức Phật trụ tại thành Vương Xá, trong núi Kỳ Xà Quật).

“Như thị” là nêu ra cái Thể của pháp được nghe. “Ngã văn” là người có thể trì. “Nhất thời” [là lúc] nghe và trì hòa hợp, chẳng phải là thời nào khác. “Phật” là nói đến lúc được nghe từ Phật. “Vương thành Kỳ sơn” (thành Vương Xá, núi Kỳ Xà Quật) là chỗ nghe và thọ trì, cùng với “dữ đại tỳ kheo” (và các đại tỳ kheo) là đại chúng nghe và thọ trì. Vì thế, năm chuyện ấy được đặt ở đầu các kinh.

1.1.1.1. Như Thị

1.1.1.1.1. Giải thích Như Thị theo nhân duyên

Đầu các kinh của tam thế chư Phật đều đặt chữ Như Thị. Đạo của chư Phật giống nhau, chẳng tranh chấp với cõi đời. Đó là Thế Giới Tất Đàn. Đại Luận (Đại Trí Độ Luận) viết: “Nêu lên thời và nơi chốn, khiến cho kẻ khác sanh lòng tin”. Đó là Vị Nhân Tất Đàn. Lại nhằm đối trị, phá trừ hai chữ A và Âu của ngoại đạo, [hai chữ đó] chẳng Như, [mà cũng] chẳng Thị (A là không, Âu là có. Kinh của hết thảy ngoại đạo lấy hai chữ ấy làm đầu, bởi họ chấp trước hai điều ấy là cơ bản. Những điều được diễn giảng trong kinh của họ chẳng ra ngoài hai chữ ấy). Lại nữa, Như Thị là từ ngữ tín thuận. Tín thì sẽ lãnh hội Lý được nghe. Thuận thì đạo thầy trò được thành tựu. Đó chính là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn.

1.1.1.1.2. Giải thích Như Thị theo giáo tướng

Xét theo giáo để giải thích [Như Thị], do các kinh bất đồng, Như Thị cũng khác; chớ nên dùng một cái chìa khóa để mở các cánh cửa! Lại nữa, kinh của Phật nói ra và [kinh do] ngài A Nan trùng tuyên chẳng khác. Đó là Như. Năng thuyên (người nói kinh, tức Phật) diễn nói pháp sở thuyên (pháp được tuyên nói) là Thị. Nay A Nan truyền lại kinh văn, đức Phật nói như thế nào, Ngài sẽ diễn nói đúng như thế đó, chẳng thể dùng kinh văn thuộc Tiệm Giáo để truyền pháp chân thật thuộc Đốn Giáo, hoặc dùng kinh văn thuộc Thiên pháp để diễn nói pháp chân thật thuộc Viên Giáo. Nếu truyền lại hoặc diễn nói sai lầm, thì kinh văn sẽ chẳng phải là Như. Văn chẳng Như thì Lý chẳng Thị. Nghĩa này khó hiểu, cho nên phải xét kỹ thêm.

Nếu nói đức Phật dạy rõ Tục Đế có văn tự, Chân Đế chẳng có văn tự, A Nan truyền lại văn tự thuộc về Tục Đế, chẳng khác lời đức Phật đã nói. Vì thế, gọi là Như. Nhờ vào văn tự thuộc về Tục Đế mà lãnh hội lý Chân Đế, nên gọi là Thị. Đấy chính là Như Thị được nêu ra đầu tiên trong các kinh thuộc Tam Tạng.

Nếu nói đức Phật giảng Sắc chính là Không, Không chính là Sắc, Sắc Không, Không Sắc, chẳng hai, chẳng khác. “Không và Sắc chẳng khác” là Như. Từ ngay nơi Sự chính là Chân. Đó là Thị. A Nan truyền kinh văn của đức Phật chẳng sai khác. Đó là Như. Năng Thuyên chính là Sở Thuyên. Đó là Thị. Đó chính là ý nghĩa vì sao Như Thị được đặt ở đầu các kinh thuộc Thông Giáo.

Nếu nói đức Phật dạy sanh tử là hữu biên, Niết Bàn là vô biên,

xuất sanh tử hữu biên, nhập Niết Bàn vô biên. Xuất Niết Bàn vô biên, nhập Trung Đạo. A Nan truyền pháp “xuất Hữu, nhập Vô, xuất Vô, nhập Trung” này chẳng khác lời Phật dạy. Đó là Như. Từ cạn tới sâu, không gì chẳng phải là Thị. Đấy chính là Như Thị ở đầu các kinh thuộc Biệt Giáo.

Nếu nói đức Phật giảng sanh tử chính là Niết Bàn, cũng chính là Trung Đạo, vậy thì Niết Bàn há chẳng phải là Trung Đạo ư? Chân Như pháp giới, thật tánh, Thật Tế trọn khắp hết thảy mọi nơi, không gì chẳng phải là Phật pháp. A Nan truyền điều này chẳng khác lời Phật dạy. Vì thế, gọi là Như. Như như bất động, cho nên gọi là Thị. Đấy chính là Như Thị ở đầu các kinh thuộc Viên Giáo.

1.1.1.1.3. Giải thích Như Thị theo Bổn Tích

Xét theo Bổn Tích để giải thích Như Thị, thì ba đời mười phương, ngang dọc đều như thế. Quá khứ xa vời vợi, hiện tại chầm chậm [trôi qua], vị lai vĩnh viễn, thảy đều như thế, chỗ nào là Bổn, chỗ nào là Tích? Lại xét Như Thị lúc đức Thích Tôn tối sơ thành đạo. Đó là Bổn. Như Thị ở đầu các kinh khi Ngài thị hiện thành Phật trong chặng giữa và hiện thời đều là Tích. Lại nữa, Như Thị do A Nan truyền lại là Tích, còn Như Thị khi đức Phật nói chính là Bổn. Lại nữa, Như Thị do thầy lẫn trò cùng thông đạt, chẳng phải là khởi đầu hay hiện tại, mà cũng chẳng phải chặng giữa. Đó là Bổn, còn Như Thị trong khoảng giữa và hiện tại thì chính là Tích.

1.1.1.1.4. Giải thích Như Thị theo quán tâm

Dùng quán tâm để giải thích [Như Thị] thì quán các nghĩa Như Thị theo Tất Đàn, giáo tướng, Tích Môn v.v… như trên đều là các pháp sanh bởi nhân duyên. Duyên sanh (sanh bởi duyên) thì là Không, tức là Thông Quán. Nhân duyên chính là Không, là Giả, tức là Biệt Quán. Hai phép Quán ấy là phương tiện đạo để nhập Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa, cùng chiếu hai Đế (Chân Đế và Tục Đế), vừa là Thông Quán, vừa là Biệt Quán. Trên đây đều là Trung Đạo, chẳng phải Thông Quán, chẳng phải Biệt Quán.

Kinh văn dạy: “Nhược nhân tín nhữ sở thuyết, tức đắc kiến ngã, diệc kiến ư nhữ cập tỳ kheo tăng, tịnh chư Bồ Tát” (Nếu ai có thể tin lời ông nói thì chính là được thấy ta, mà cũng thấy ông và tỳ kheo tăng cùng các vị Bồ Tát); đấy là phần kinh văn nói rõ về quán hạnh vậy. “Tín” là luận về căn cơ, còn Kiến thì chính là Ứng, tức nhân duyên. Tín lại có cạn hay sâu, Kiến có Quyền và Thật, đủ mọi thứ phân biệt bất đồng. Đấy chính là xét theo giáo. Lại nữa, tin kinh văn của Pháp Hoa, sẽ thấy Bổn nơi Thật Tướng. Nếu thấy sự ứng hóa của Thân Tử (ngài Xá Lợi Phất), sẽ thấy Bổn của Ngài là Long Đà Phật (ngài Chân Đế nói ngài Tu Bồ Đề là Đông phương Thanh Long Đà Phật. Lại dẫn kinh Đại Bảo Tích nói ngài Xá Lợi Phất thành Phật, hiệu là Kim Long Đà. Chưa kiểm chứng [điều này]). Nếu thấy vị Thích Tôn mới thành Phật, cũng sẽ thấy vị Phật đã thành đạo trước đó đã lâu. Nếu thấy một ngàn hai trăm tỳ kheo và tám vạn Bồ Tát, cũng sẽ thấy Bổn. Lại nữa, nghe kinh, tâm tin tưởng chẳng nghi ngờ, nhận biết tín tâm ấy sáng sạch, tức là “thấy Phật”. Huệ số (các tâm sở thuộc về Huệ) phân minh là “thấy ngài Thân Tử”. Các pháp số phân minh là “thấy các tỳ kheo”. Tâm từ bi thanh tịnh là “thấy các vị Bồ Tát”.

Bốn lượt giải thích Như Thị đã xong.

1.1.1.2. Ngã Văn

1.1.1.2.1. Giải thích Ngã Văn theo nhân duyên

Giải thích Ngã Văn theo nhân duyên thì có khi gọi điều này là Văn Như Thị vì kinh vốn bất đồng, trước sau cùng nêu. Đại Luận chép: “Nhĩ căn chẳng hư hoại, hễ có tiếng thì có thể nghe”. Dấy lòng muốn nghe, các duyên hòa hợp [bèn có thể nghe], cho nên nói là Ngã Văn.

Hỏi: Phải nên nói là Nhĩ Văn (tai nghe), sao lại nói là Ngã Văn?

Đáp: Ngã là chủ thể của tai. Nêu ra Ngã sẽ thâu nhiếp các duyên. Đấy là giải thích [Ngã Văn] theo Thế Giới [Tất Đàn].

Ngài A Nan thăng tòa, nói là “ngã văn”, đại chúng đều buồn khóc, giống như trông thấy Như Lai, nay xưng là Ngã Văn. Lại nữa, ngài Văn Thù kết tập, trước xướng đề mục (tên gọi của bộ kinh), kế đó nói “như thị ngã văn”, đại chúng khi ấy đều buồn khóc. Cả hai trường hợp đều khiến cho [người nghe] sanh lòng quyến luyến, hâm mộ điều thiện. Đấy là giải thích theo Vị Nhân [Tất Đàn].

Thân A Nan tương tự thân Phật, chỉ thấp hơn Phật ba ngón tay (một ngón tay là hai tấc), đại chúng ngờ là đức Thích Ca lại xuất thế, hoặc [ngờ A Nan] là Phật từ phương khác đến, hoặc [ngờ rằng] A Nan đã thành Phật. Nay Ngài xướng “ngã văn”, ba mối nghi đều dứt. Đó là giải thích theo Đối Trị [Tất Đàn].

A Nan là người đang học đạo, thuận theo thế tục, xưng là “ngã văn”. Trong Đệ Nhất Nghĩa, chẳng có Ngã, chẳng có Văn.

Các lời giải thích [“ngã văn”] từ xưa đến nay đều là nương theo nghĩa nhân duyên. Nương theo nhân duyên [để giải thích] thì ba nghĩa trước còn chưa trọn vẹn, huống hồ Đệ Nhất Nghĩa. Huống hồ xét theo giáo, Bổn Tích, quán tâm ư?

1.1.1.2.2. Giải thích Ngã theo giáo tướng

Kế đó, xét theo giáo [để giải thích Ngã Văn] thì Thích Luận nói phàm phu do ba thứ mà xưng là Ngã, tức là ngã kiến, ngã mạn, và danh tự Ngã được lưu truyền trong cõi đời. Hàng hữu học chẳng có ngã kiến, chỉ có hai thứ sau. Hàng vô học hoàn toàn chẳng có ngã mạn, chỉ có một thứ [là danh tự Ngã]. Khi ngài A Nan nghe pháp, vẫn thuộc vào địa vị hữu học; nhưng Ngài chẳng có ngã kiến và có thể chế phục ngã mạn, chỉ thuận theo danh xưng thế tục, cho nên xưng là Ta chẳng phạm lỗi gì! Đấy là dùng ý nghĩa trong Tam Tạng (Tạng Giáo) để giải thích Ngã.

Thập Trụ Tỳ Bà Sa Luận viết: “Bốn câu xưng là ngã đều đọa vào tà kiến. Trong chánh pháp của Phật, chẳng có Ngã thì ai nghe”. Đấy là dùng ý nghĩa của Thông Giáo để giải thích.

Đại Kinh chép: “A Nan đa văn sĩ, tri ngã vô ngã nhi bất nhị, song phân biệt ngã vô ngã” (A Nan là bậc đa văn, biết ngã và vô ngã chẳng hai, cùng phân biệt ngã và vô ngã). Đó là dùng ý nghĩa của Biệt Giáo [để giải thích Ngã] (bất nhị là đăng địa (từ Sơ Địa trở lên), song chiếu là Địa Tiền).

Lại nữa, ngài A Nan biết ngã và vô ngã bất nhị, nhưng phương tiện làm thị giả, truyền trì trí huệ vô ngại của Như Lai, dùng âm thanh tự tại để truyền Quyền, truyền Thật, có gì là chẳng thể? Đó là dùng ý nghĩa Viên Giáo để giải thích Ngã.

Lại nữa, kinh Chánh Pháp Niệm Xứ nói có ba vị A Nan:

A Nan Đà, phương này dịch là Hoan Hỷ, trì Tiểu Thừa Tạng.

A Nan Bạt Đà, phương này là dịch Hoan Hỷ Hiền, thọ trì Tạp Tạng.

A Nan Sa Già, phương này dịch là Hoan Hỷ Hải, trì Phật Tạng.

Kinh A Hàm còn nói ngài Điển Tạng A Nan trì Bồ Tát Tạng.

Đó là nói một người mà có trọn đủ tứ đức để truyền trì bốn pháp môn, ý nghĩa tự hiển lộ.

1.1.1.2.3. Giải thích Ngã theo Bổn Tích

Nếu chưa lãnh hội, tiến nhập, thì có thể nói “A Nan do tùy thuận thế tục mà nói là Ngã”. Nếu nêu ra Tích để hiển Bổn, thì Ngài đồng thời phát tâm [với Phật Thích Ca] ở chỗ Không Vương Phật, nhưng phương tiện thị hiện làm người truyền pháp, có gì là chẳng thể?

1.1.1.2.4. Giải thích Ngã theo Quán Tâm

Quán tâm là quán các pháp được sanh bởi nhân duyên, tức Không, tức Giả, tức Trung. Tức Không là Ngã mà vô ngã. Tức Giả là phân biệt Ngã và Vô Ngã. Tức Trung là chân diệu ngã.

Bốn lượt giải thích Ngã đã xong.

1.1.1.3. Giải thích chữ Văn

Kế đó, giải thích chữ Văn. Giải thích theo nhân duyên thì ngài A Nan sanh trong đêm đức Phật đắc đạo, hầu Phật chỉ hai mươi mấy năm. Lúc Ngài chưa hầu Phật, đương nhiên là chẳng nghe [các kinh do đức Phật đã nói trước đó]. Đại Luận viết: “Khi ngài A Nan kết tập pháp, tự nói: Đức Phật chuyển pháp luân lần đầu tiên, lúc đó, tôi không thấy”. Do lần lượt nghe [từ người khác truyền lại] như thế, nên biết không phải kinh nào Ngài cũng đều [đích thân] nghe, [mà có những kinh Ngài] lần lượt được nghe từ người khác. Do tự mình và người khác sai khác, cho nên nghe và chẳng nghe sai khác.

Kinh chưa được nghe thì ưa muốn nghe, đối với kinh đã được nghe bèn sanh hoan hỷ. Đó chính là Thế Giới Tất Đàn. Cổ nhân giải rằng: “A Nan đắc Phật Giác tam muội lực, có thể tự nghe”. Đấy chính là Vị Nhân Tất Đàn. Kinh Báo Ân nói A Nan [khi được chư tăng khuyên làm thị giả của đức Phật, bèn] có bốn điều cầu xin, [trong đó có một điều] là “kinh nào chưa được nghe, xin đức Phật nói lại”. Kinh lại nói đức Phật ngầm vì ngài A Nan truyền dạy. Thai Kinh (kinh Bồ Tát Xử Thai) nói: “Phật tùng kim quan xuất kim tý, trùng vị A Nan hiện nhập thai chi tướng” (Từ trong kim quan, đức Phật duỗi cánh tay vàng ròng, lần nữa vì A Nan chỉ bày tướng nhập thai). Các kinh đều nghe, huống hồ các kinh được thuyết ở nơi khác. Đó chính là Đối Trị Tất Đàn. Nay kinh này nói ngài A Nan được thọ ký, liền nhớ lại bổn nguyện, phụng trì pháp của các vị Phật thuở trước đều như ngày nay. Đó chính là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn.

Nếu xét theo giáo, Hoan Hỷ A Nan mặt như vầng trăng tròn thanh tịnh, mắt như hoa sen xanh, đích thân truyền thừa ý chỉ của đức Phật, như đồ đựng hoàn chỉnh (không bị rò rỉ, sứt mẻ), truyền dạy, hóa độ người khác, như đổ từ bình này sang bình khác [chẳng rỉ sót giọt nào]. Đấy là truyền thừa pháp “đã nghe mà thấy là có nghe”. Hoan Hỷ Hiền trụ trong địa vị Hữu Học, đắc Không, Vô Tướng nguyện, các căn mắt, tai, mũi, lưỡi vô lậu, truyền trì pháp “tuy nghe mà như chẳng nghe”. Điển Tạng A Nan thọ lãnh nhiều thứ, như mây to chứa mưa; đấy là truyền trì pháp “chẳng nghe mà nghe” vậy. A Nan Hải là bậc đa văn, tự nhiên có thể liễu giải thường và vô thường. Nếu biết Như Lai thường chẳng thuyết pháp, thì gọi là “Bồ Tát trọn đủ đa văn”. Nước biển cả Phật pháp chảy vào tâm A Nan. Đấy là truyền trì pháp “chẳng nghe mà chẳng nghe”. Kinh này là do A Nan Hải trì ba thứ Bổn Tích của diệu pháp “chẳng nghe mà chẳng nghe”. Bốn loại Nghe trên đây đều là dẫn theo Tích, chứ nơi Bổn địa chẳng thể nghĩ bàn, do chuyện thuộc về Bổn cao vời, khó lường được. Lý nơi Bổn sâu xa khó nghĩ, do sự giáo hóa nơi Bổn và Tích chẳng thể lường!

Điều thứ tư là giải thích [chữ Văn] theo quán tâm. Quán pháp nhân duyên là quán “nghe mà nghe”. Quán Không là quán “nghe mà chẳng nghe”. Quán Giả là quán “chẳng nghe mà nghe”. Quán Trung tức là quán “chẳng nghe mà chẳng nghe”. Nhất niệm quán là diệu quán.

Bốn lượt giải thích Ngã Văn đã xong.

1.1.1.4. Nhất thời

a) Giải thích “nhất thời” theo nhân duyên, ngài Tăng Triệu nói: “[Nhất thời là] lúc đấng pháp vương mở pháp hội tốt lành”. Đó là Thế Giới Tất Đàn. Luận chép: “Ca La là cách tính thời gian trong thực tế, nhằm lúc dạy các nội đệ tử, lúc ăn, đắp y”. Đó là Vị Nhân Tất Đàn. “Tam ma da là giả thời, nhằm phá tà kiến của ngoại đạo”. Đó là Đối Trị Tất Đàn. Nếu thời hợp với đạo thì là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn.

b) Xét theo giáo, nếu từ Kiến Đế trở lên, từ Vô Học trở xuống thì gọi là “hạ nhất thời”. Nếu người thuộc tam thừa cùng nhập Đệ Nhất Nghĩa thì gọi là “trung nhất thời”. Nếu từ đăng địa trở lên thì gọi là “thượng nhất thời”. Nếu từ Sơ Trụ trở lên thì gọi là “thượng thượng nhất thời”. Nay kinh này là “thượng thượng nhất thời”.

c) Xét theo Bổn Tích, các loại “nhất thời” trên đây đều là Tích. “Một thời” khi đức Phật thật sự đắc đạo trong kiếp lâu xa thì là Bổn.

d) Xét theo quán tâm, quán tâm thì trước là Không, kế đó là Giả, sau cùng là Trung. Đó là quán tâm theo thứ tự. Quán tâm tức Không, tức Giả, tức Trung. Đó là viên diệu quán tâm. Các pháp Quán ấy là thô diệu, vì đều có quán ứng hợp với cảnh, bèn gọi là “nhất thời”. Tướng tức là Quán thì chính là phép Quán trong kinh này.

Bốn phen giải thích Nhất Thời đã xong.

1.1.1.5. Phật

a) Xét theo nhân duyên để giải thích Phật thì từ kiếp sơ chẳng bệnh, kiếp tận lắm bệnh. Lúc trường thọ thì vui, lúc đoản thọ thì khổ. Đông thiên hạ (Đông Thắng Thần Châu) thì giàu và thọ, Tây thiên hạ (Tây Ngưu Hóa Châu) thì lắm châu báu, nhiều bò, dê. Bắc thiên hạ (Bắc Câu Lô Châu) thì chẳng có gì là của ta, chẳng có bầy tôi hay thuộc hạ. Thời và xứ như thế sẽ chẳng cảm Phật xuất thế. Lúc tám vạn tuổi, cho đến lúc [con người] thọ một trăm năm, Nam thiên hạ (Nam Diêm Phù Đề) chưa thấy quả mà đã tu nhân. Vì thế, đức Phật xuất hiện nơi ấy. Đó là giải thích theo Thế Giới Tất Đàn. Nếu mặt trời chẳng mọc, các hoa chưa sanh hay đã sanh trong ao đều bị héo tàn, chết rụi, chẳng còn ngờ chi. Nếu Phật xuất thế, sẽ có Sát lợi, Bà la môn, cư sĩ, tứ thiên vương, cho đến Hữu Đảnh. Đấy là giải thích theo Vị Nhân Tất Đàn. Căn tánh tam thừa cảm Phật xuất thế, các căn tánh khác chẳng thể cảm, khéo đoạn chủng tánh Hữu Đảnh, vĩnh viễn thoát khỏi dòng sanh tử. Đó là nói theo Đối Trị Tất Đàn. Đức Phật đối với pháp tánh, chẳng động, chẳng xuất, có thể cảm chúng sanh khiến cho họ thấy động và xuất, nhưng Như Lai thật sự chẳng có động xuất. Đó là nói theo Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn.

b) Kế đến là xét theo giáo, Phật được gọi là Giác Giả, Tri Giả (bậc giác ngộ, bậc hiểu biết). Ở dưới cội đạo tràng (cội cây Bồ Đề), ba mươi bốn tâm đoạn tập khí Chánh Sử, nhận biết tổng tướng và biệt tướng của thế gian và xuất thế gian. Giác ngộ thế gian chính là Khổ, Tập; giác ngộ xuất thế gian thì là Đạo, Diệt, và cũng có thể giác ngộ người khác. Thân cao một trượng sáu, thọ tám mươi năm, giống như một vị lão tỳ kheo. Đó chính là Phật tự giác, giác tha trong Tam Tạng (Tạng Giáo), có hình tướng giống như tỳ kheo, hiện thân tôn quý đặc thù. Một niệm tương ứng, đoạn trừ các tàn dư tập khí. Đó chính là Phật tự giác, giác tha trong Thông Giáo. Chỉ hiện tướng tôn quý, đặc thù, ngồi trên đài hoa sen, thọ Phật chức. Đó chính là Phật tự giác, giác tha trong Biệt Giáo. Ẩn ba tướng trên đây, chỉ hiện tướng như hư không chẳng thể nghĩ bàn, tức là vị Phật tự giác, giác tha trong Viên Giáo.

Vì thế, kinh Tượng Pháp Quyết Nghi dạy: “Hoặc kiến Như Lai, trượng lục chi thân (Tạng), hoặc kiến tiểu thân, đại thân (Thông), hoặc kiến tọa liên hoa đài, vị thiên bách ức Thích Ca thuyết tâm địa pháp môn (Biệt), hoặc kiến thân đồng hư không, biến ư pháp giới, vô hữu phân biệt (Viên)” (Hoặc thấy Như Lai thân cao một trượng sáu (Tạng Giáo); hoặc thấy thân lớn, thân nhỏ (Thông Giáo), hoặc thấy ngồi trên đài hoa sen, vì ngàn trăm ức Thích Ca nói pháp môn tâm địa (Biệt Giáo), hoặc thấy thân giống như hư không, trọn khắp pháp giới, chẳng có phân biệt. Đó là Viên Giáo), tức là nói về ý nghĩa này (Khoa Chú rằng: Kinh này nhằm phơi bày khai hiển, chỉ ra quả đầu Phật trong ba giáo trước chính là Pháp Thân Phật trong Viên Giáo. Vì thế, ba mươi hai tướng, tướng nào cũng vô biên. Đấy chính là tướng tôn quý, đặc thù, mà cũng chính là Pháp Thân. Do vậy, long nữ tán rằng: “Pháp Thân tịnh vi diệu, đủ ba mươi hai tướng”).

c) Thứ ba là xét theo Bổn Tích, một Phật (Viên Giáo Phật) là Bổn, ba Phật (Phật trong Tạng, Thông, Biệt) là Tích (điều này nói theo Thể và Dụng nơi Bổn). Trong khoảng giữa, thị hiện nhiều lần xướng sanh, xướng diệt, đều là Tích. Chỉ có bốn vị Phật nơi Bổn Địa, đều là Bổn (Thể và Dụng nơi Tích thì đều là Tích, Thể và Dụng của Bổn thì đều là Bổn).

d) Thứ tư là giải thích theo quán tâm. Quán cái tâm sanh bởi nhân duyên. Trước là Không, kế đó là Giả, sau là Trung, thì đều là Biến Giác (徧覺, giác trọn khắp). Quán tâm tức Không, tức Giả, tức Trung thì là Viên Giác (Giác chỉ là trí; hãy nên dùng Lục Tức để phán định. Nếu dùng điều này để xét ba điều giải thích trước thì cảnh trí chính là nhân duyên Phật. Cách quán theo Tạng, Thông v.v… chính là tứ giáo Phật. Từ Trung mà quán Không và Giả thì chính là Bổn Tích Phật, chính là cái tâm của ta, tức là quán tâm Phật vậy).

Bốn lượt giải thích chữ Phật đã xong.

1.1.1.6. Trụ

a) Dùng nhân duyên để giải thích chữ Trụ, năng trụ (chủ thể trụ, ở đây là Phật) trụ tại chỗ để trụ. Chỗ để trụ chính là thành Vương Xá trong Nhẫn độ (thế giới Sa Bà). “Năng trụ” tức là bốn oai nghi trụ thế chưa diệt. Đó chính là Thế Giới Tất Đàn. Lại nữa, Trụ là trụ trong mười thiện đạo, trụ trong Tứ Thiền. Đó là Vị Nhân Tất Đàn. Lại nữa, Trụ là trụ trong ba tam muội (Không tam muội, Vô Tướng tam muội, Vô Nguyện tam muội). Đó chính là Đối Trị Tất Đàn. Lại nữa, Trụ là trụ trong Thủ Lăng Nghiêm, tức Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn.

b) Kế đó, xét theo giáo. Tam Tạng Phật từ Tích Môn (析門, phân tích, chia chẻ) phát sanh chân vô lậu, trụ Hữu Dư, Vô Dư Niết Bàn. Thông Giáo Phật từ Thể môn (thấu hiểu ngay nơi bản chất, không cần trải qua phân tích), phát sanh chân vô lậu, trụ Hữu Dư hoặc Vô Dư Niết Bàn. Biệt Giáo Phật từ thứ đệ môn (tu tập lần lượt theo các giai đoạn, địa vị) mà nhập, trụ trong bí mật tạng. Viên Giáo Phật hoàn toàn chẳng theo thứ đệ môn mà nhập, trụ trong bí mật tạng. Chỗ trụ của ba loại Phật đầu tiên đều là Năng lẫn Sở đều thô. Loại trụ sau cùng của Phật (chỗ trụ của Viên Giáo Phật), Năng lẫn Sở đều diệu. Trong kinh này, Viên Giáo Phật trụ trong diệu trụ.

c) Thứ ba là luận theo Bổn Tích. Tam Tạng Phật đáng nên nhập Niết Bàn, do từ bi mà rủ lòng thị hiện, dùng sanh thân trụ thế. Thông Giáo Phật thệ nguyện từ bi nâng đỡ những ai còn sót thừa tập khí, do độ chúng sanh mà làm Phật sự. Biệt Giáo Phật và Viên Giáo Phật đều do từ bi hun đúc pháp tánh, vì thương xót chúng sanh mà rủ lòng ứng hiện trong pháp giới. Hãy nên biết bốn loại Phật ấy đều trụ trong chỗ trụ của Bổn Phật, nhưng vì lòng từ bi mà trụ trong thành Vương Xá của Nhẫn Độ. Oai nghi trụ thế thì gọi là Tích Trụ.

d) Thứ tư là quán tâm. Quán trụ trong cảnh, hoặc trụ trong cảnh vô thường, tức các cảnh Không, cảnh Giả, cảnh Trung. Dùng pháp vô trụ để trụ trong cản. Vì thế, gọi là Trụ (Nói “vô trụ” thông cả bốn giáo. Thô trí là thật sự chẳng trụ vào Lý. Nếu trụ nơi Viên Giáo thì sẽ thành dứt bặt đối đãi).

Bốn phen giải thích về Trụ đã xong.

1.1.1.7. Vương Xá thành, Kỳ Xà Quật sơn

a) Giải thích “Vương Xá thành, Kỳ Xà Quật sơn” theo nhân duyên thì giống như sách Văn Cú đã giảng, không trích lục.

b) Xét theo Giáo thì như kinh Tượng Pháp Quyết Nghi dạy: “Nhất thiết đại chúng sở kiến bất đồng, hoặc kiến Sa La lâm địa, tất thị thổ, sa, thảo mộc, thạch bích. Hoặc kiến thất bảo thanh tịnh trang nghiêm, hoặc kiến thử lâm thị tam thế chư Phật sở du hành xứ. Hoặc kiến thử lâm tức thị bất khả tư nghị chư Phật cảnh giới chân thật pháp thể” (Hết thảy đại chúng thấy khác nhau, hoặc thấy cuộc đất nơi rừng Sa La đều là đất, cát, cây cỏ, vách đá. Hoặc thấy bảy báu thanh tịnh trang nghiêm, hoặc thấy rừng này là chỗ du hành của ba đời chư Phật, hoặc thấy rừng này chính là pháp thể chân thật nơi cảnh giới chẳng thể nghĩ bàn của chư Phật). Phỏng theo đó mà biết nghĩa ở đây, có bốn cách thấy khác nhau. Chỗ trụ đã như thế thì người trụ cũng vậy.

c) Xét theo Bổn Tích thì đối với Bổn, trụ trong thành tam đức (Pháp Thân, Bát Nhã, Giải Thoát) của vương tam muội; còn Tích thì là trụ nơi thành Vương Xá trong Nhẫn độ (cõi Sa Bà). Bổn là trụ trong núi Đại Niết Bàn tam đức, còn Tích thì ngự tại núi Linh Thứu. Lại nữa, Bổn và Tích đều có núi Linh Thứu. Phẩm Thọ Lượng có nói: “Thường tại Linh Thứu sơn” (Thường ở tại núi Linh Thứu). Đó chính là Bổn.

d) Xét theo quán tâm thì Vương chính là tâm vương, Xá chính là Ngũ Ấm. Tâm vương tạo thành ngôi nhà ấy. Nếu chia chẻ ngôi nhà Ngũ Ấm, sẽ thấy nó là Không, Không chính là thành Niết Bàn. Quán kiểu này là nông cạn. Nếu thấy đất, cây cối, mà thấu hiểu ngôi nhà Ngũ Ấm chính là Không, Không là thành Niết Bàn. Đó là [cách quán của] Thông Giáo. Nếu quán ngôi nhà Ngũ Ấm, do diệt cái sắc ấy mà đạt được thường sắc. Thọ, Tưởng, Hành, Thức cũng lại như thế. Bốn đức ấy chính là chỗ chư Phật thường dạo chơi. Đó là Biệt Giáo. Nếu quán Ngũ Ấm chính là pháp tánh. Pháp tánh chẳng có Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức. Hết thảy chúng sanh chính là Niết Bàn, chẳng thể diệt nữa, là ngôi nhà rốt ráo không tịch. Niết Bàn như thế chính là Chân Như Thật Thể, đó chính là Viên quán (quán tâm trong Viên Giáo).

Lại nữa, Sắc Ấm vô tri như núi. Thức Ấm như Linh, ba ấm Thọ, Tưởng, Hành như Thứu. Quán núi Linh Thứu vô thường. Đó là Tích Không Quán. Quán núi Linh Thứu tức là Không. Đó là Thể Không Quán. Quán Linh tức là trí tánh. Đó là liễu nhân. Trí huệ trang nghiêm, Thứu liền tụ tập. Đó là duyên nhân. Phước đức trang nghiêm, núi tức là pháp tánh. Chánh nhân bất động, ba pháp ấy được gọi là Bí Mật Tạng. Tụ trụ trong đó, mà cũng dùng điều đó để độ người khác; đấy chính là hai pháp quán Viên và Biệt; đó chính là Trung.

Đối với Trung, Phật chuộng Trung Đạo, thăng lên trung thiên (thăng lên trời Đao Lợi thuyết pháp báo ân mẹ), giữa trưa [từ trời Đao Lợi] giáng xuống chính giữa đất nước, diệt độ lúc nửa đêm, [những điều ấy đều nhằm] biểu thị Trung Đạo. Nay ở trong núi, nói Trung Đạo (thường chuộng Trung Đạo là Thế Giới Tất Đàn. Thăng lên trung thiên, giữa trưa giáng xuống là Vị Nhân Tất Đàn. Diệt độ giữa đêm là Đối Trị Tất Đàn. Nói Trung Đạo thì là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Các giáo đều có Trung Đạo, nhưng chia ra thành hữu thể hay vô thể sai khác. Xét theo Bổn Tích thì quán viên lý. Đó là Trung nơi Bổn. Thị hiện lìa đoạn thường. Đó là Trung nơi Tích. Đối với Trung được khai hiển trong kinh này, nếu xét theo Quán, sẽ chính là Không, chính là Trung, có đủ hai loại trong ấy).

Phần thứ nhất luận về nơi chốn và thời gian nghe pháp đã xong.

1.1.2. Đại chúng nghe pháp và phụng trì

Gồm hai phần:

Một là liệt kê đại chúng.

Hai là tổng kết đại chúng vân tập.

1.1.2.1. Liệt kê đại chúng

Chia thành ba phần:

Một là chúng Thanh Văn.

Hai là chúng Bồ Tát.

Ba là tạp chúng (nhiều loại đại chúng).

Các kinh phần nhiều là như thế. Cổ nhân nói là “có sự, có nghĩa”. “Sự” là xét theo sự thân cận về hình tích. Hình tướng của hàng Thanh Văn đã thoát khỏi lưới tục, về dấu tích thì họ thân cận Như Lai, so ra thân thiết hơn [các loại đại chúng khác] để chứng minh một bộ kinh, cho nên liệt kê đầu tiên. Trời, người xét về hình tướng, y phục khác nhau; xét về dấu tích thì cũng chẳng phải là kẻ chầu hầu, cho nên đối với việc chứng kinh, chẳng thân thiết cho lắm. Vì thế, xếp ra sau. Bồ Tát thì hình tướng chẳng ràng buộc trong khuôn khổ, về dấu tích thì không có chỗ nhất định. Đã chẳng giống như tục nhân, lại khác với tăng. Vì thế, xếp vào giữa.

Xét theo nghĩa, Thanh Văn chuộng Niết Bàn, trời người chấp trước sanh tử, mỗi đằng đều có chỗ thiên vị. Bồ Tát chẳng ưa chuộng, chẳng đắm chấp, ở nơi Trung Đạo cầu lấy những điều cốt lõi. Vì thế, các Ngài ở giữa hai đằng. Thích Luận cũng nói theo ý này. Cách giải nói này giống như giải thích cả hai điều. Giải thích theo mặt Sự thì giống như [luận định theo phương diện] nhân duyên. Giải thích theo nghĩa thì giống như xét theo giáo (Sự giống như nhân duyên, cần phải có đủ bốn món Tất Đàn. Nghĩa giống như xét theo giáo, lại cần phải luận định tám pháp. Sự chính là xét theo thân thể, cho nên nói thân hay sơ. Nghĩa chính là đế lý, cho nên nói Niết Bàn v.v… Hình tướng, y phục khác nhau, tức là Thế Giới Tất Đàn. Thân cận là Sanh Thiện Tất Đàn. Sơ (lợt lạt) thì là Phá Ác Tất Đàn. “Chẳng thân, chẳng sơ” tức là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Xét theo nghĩa, tức là xét theo Tam Đế (Chân Đế, Tục Đế, Trung Đế), đem Đế đối ứng với Giáo thì có thể biết bốn giáo (Tạng, Thông, Biệt, Viên). Đối với bốn giáo, biện định bốn [cơ nghi để giáo hóa] thì có thể biết các nghĩa Tiệm, Đốn v.v…

Lại nữa, hai thừa thuộc Nhị Thừa (Thanh Văn và Duyên Giác) đều ưa thích Niết Bàn, và bốn loại Bồ Tát (các vị Bồ Tát thuộc tứ giáo) đều chẳng ưa thích, chẳng chấp trước. Vì thế, các Ngài luôn thuộc Trung Đạo, chỉ hướng đến thật lý và lợi lạc người khác. Vì thế, ở trong Trung Đạo, cầu lấy điều cốt lõi, vượt xa phàm thánh. Nếu coi nhập Trung Đạo là Bồ Tát thì tức là nói địa vị Bồ Tát trong Biệt Giáo, Viên Giáo, Thỉ Giáo, và Chung Giáo.

Dựa theo Bổn Tích để giải thích, hàng Thanh Văn trong ẩn giấu hạnh Bồ Tát, ngoài hiện hình tướng Thanh Văn, có bao giờ chấp chặt Niết Bàn? Trời người đều là bậc đại Bồ Tát, há còn đắm nhiễm sanh tử? Đều là từ nơi hình tích mà dẫn khởi thành hai bên (chấp Có và chấp Không), chứ nơi Bổn thì luôn là Trung Đạo.

Giải thích dựa theo quán tâm thì từ Giả nhập Không Quán, là thiên về phá sanh tử. Từ Không mà nhập Giả Quán thì chính là thiên trọng phá Niết Bàn. Trung Đạo chánh quán chẳng còn có trước sau (cũng nên xét theo nhân duyên để nói rõ về quán, khai hiển các giáo và quán theo phương diện Bổn Tích).

1.1.2.1.1. Chúng Thanh Văn

1.1.2.1.1.1. Chúng tỳ kheo

1.1.2.1.1.1.1. [Nói về các vị được] nhiều người hay biết

1.1.2.1.1.1.1.1. Nêu bày chủng loại và số lượng

(Kinh) Dữ đại tỳ kheo chúng, vạn nhị thiên nhân câu.

(經)與大比丘眾，萬二千人俱。

(Kinh: Cùng các vị đại tỳ kheo, một vạn hai ngàn vị nhóm họp).

“Dữ đại tỳ kheo chúng” là nêu ra căn cơ của họ. “Một vạn hai ngàn người” nhằm nói số lượng đông đảo. “Dữ” (與) là “cộng” (共, cùng với). Thích Luận dùng “thất nhất” (bảy điều “cùng một”) để giải thích chữ Cộng, tức là “nhất thời” (cùng một thời), “nhất xứ” (cùng một chỗ). Đó là Thế Giới Tất Đàn, “nhất giới” (cùng một giới luật). Đó là Vị Nhân Tất Đàn, “nhất tâm, nhất kiến” (cùng một tâm, cùng một kiến giải). Đó là Đối Trị Tất Đàn, “nhất đạo, nhất giải thoát”. Đó là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Nếu dựa theo các giáo để nêu rõ “thất nhất” trong mỗi giáo thì:

Tam Tạng (Tạng Giáo) có một loại “thất nhất”, tức là (cùng cảm vời sanh trong thời có Phật, cùng ở Lộc Uyển, có cùng một biệt giải thoát giới, cùng có tâm Nhất Thiết Trí, cùng có vô lậu chánh kiến, cùng có ba mươi bảy pháp trợ đạo, cùng có Hữu Dư Niết Bàn).

Thông Giáo có hai loại “thất nhất” (do chia thành lợi căn và độn căn, mà lợi ích có Viên và Biệt. Phải nên nói “ba loại thất nhất”, nhưng do nói tổng quát, cho nên cùng theo một lệ).

Biệt Giáo có vô lượng “thất nhất” (tự hành, giáo hóa người khác, theo chiều ngang hay theo chiều dọc đều có bốn môn, mỗi môn đều có Tứ Tất Đàn, cho nên tiến nhập sai khác).

Viên Giáo có một loại “thất nhất” (phát tâm và rốt ráo tuy là hai, nhưng chẳng khác biệt).

Nếu chưa thấu đạt Tích thì chính là “thất nhất” của Tam Tạng và Thông Giáo. Nếu đạt tới “khai tam thừa, hiển lộ nhất thừa” thì liền nhập “thất nhất” của Viên Giáo.

“Đại” trong tiếng Phạn là Ma Ha, cõi này dịch là Đại, cũng dịch là Đa (nhiều), và cũng dịch là Thắng. Độ lượng đáng tôn trọng, được các bậc đại nhân như thiên vương v.v… tôn kính. Vì thế, nói là Đại. Vượt xa chín mươi lăm thứ ngoại đạo, cho nên nói là Thắng. Biết trọn khắp các kinh sách trong và ngoài giáo, cho nên nói là Đa. Lại nữa, số lượng tới một vạn hai ngàn vị. Vì thế, nói là Đa. Nay nói rõ [các vị Thanh Văn ấy] có đại đạo, có đại dụng, có đại tri (大知, sự hiểu biết to lớn), cho nên nói là Đại. “Thắng” là đạo thù thắng, dụng thù thắng, hiểu biết thù thắng. Vì thế, nói là Thắng. “Đa” là đạo nhiều, dụng nhiều, hiểu biết nhiều. Vì thế, nói là Đa. Đạo chính là Tánh Niệm Xứ, lớn hơn nhất thiết trí của ngoại đạo. Dụng tức là Cộng Niệm Xứ, hơn hẳn bọn ngoại đạo có thần thông. Tri tức là Duyên Niệm Xứ, hơn hẳn Tứ Vi Đà (bốn kinh Vedas) của ngoại đạo (Đại là Thế Giới Tất Đàn, Đa là Vị Nhân và Đối Trị Tất Đàn. Thắng chính là Đệ Nhất Nghĩa).

Xét theo giáo để giải thích “Đại, Đa, Thắng” thì:

“Được bậc đại nhân tôn kính” là cách giải thích trong Tam

Tạng.

Đại là được bậc đại lực La Hán tôn kính. Đa là biết trọn khắp pháp sanh diệt chính là pháp vô sanh diệt. Thắng là hơn hẳn bốn môn trong Tam Tạng. Đó là cách giải thích trong Thông Giáo.

Lại nữa, Đại là được bậc đại lực La Hán đã thấu hiểu pháp tôn kính. Đa là Hằng sa Phật pháp đều biết. Thắng là hơn hẳn hàng Nhị Thừa. Đó là cách giải thích theo Biệt Giáo.

Lại nữa, Đại là được các vị đại Bồ Tát tôn kính. Đa là chẳng thể lường các pháp trong pháp giới đều biết. Thắng là hơn hẳn các vị Bồ Tát. Đấy là cách giải thích theo Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, các vị đại đức ấy từ lâu đã được chư Phật khen ngợi. Nơi Bổn, các Ngài đã đắc Thắng Tràng tam muội từ trước, thành tựu Chủng Trí Biến Tri siêu việt các ngoại đạo. Về Tích, các Ngài đến phù tá Phật giáo hóa, thị hiện “đại, đa, thắng” trong ái kiến, hòng dẫn khởi sữa trở thành lạc. Lại còn thị hiện “đại, đa, thắng” trong Tam Tạng, hòng dẫn khởi lạc biến thành sanh tô. Lại thị hiện “đại, đa, thắng” trong Phương Đẳng, hòng dẫn khởi sanh tô trở thành thục tô. Lại thị hiện “đại, đa, thắng” trong chuyển giáo Bát Nhã, hòng dẫn khởi thục tô trở thành đề hồ. Vì thế, thị hiện “đại, đa, thắng” trong thời Pháp Hoa; nhưng nơi Bổn thì các Ngài “đại, đa, thắng” đã lâu.

Xét theo quán tâm, Không Quán là Đại, Giả Quán là Đa, Trung Quán là Thắng. Lại nữa, thẳng thừng tiến nhập Trung Quán, tâm tánh rộng lớn, dường như hư không. Vì thế, gọi là Đại. Cùng ngăn che hai bên, vào biển tịch diệt. Vì thế, gọi là Thắng. Cùng chiếu cả hai Đế (Chân Đế và Tục Đế), chứa đựng rất nhiều, một tâm là hết thảy các tâm. Vì thế, gọi là Đa.

“Tỳ kheo” bao gồm ba nghĩa Bố Ma (khiến cho ma sợ hãi), Phá Ác, và Khất Sĩ:

Ma thích sanh tử, do người này xuất gia, lại còn giáo hóa người khác cùng lìa khỏi tam giới, trái nghịch ý ma. Ma dùng sức chế ngự, đâm ra lại bị năm thứ trói buộc, chỉ đành buồn rầu, sợ hãi mà thôi. Vì thế, gọi là Bố Ma.

Người xuất gia ắt phá bảy điều ác nơi thân và miệng. Vì thế, gọi là Phá Ác.

Kẻ tại gia có ba thứ dưỡng mạng đúng như pháp. Một là ruộng đất. Hai là buôn bán. Ba là làm quan. Đức Phật chẳng cho phép kẻ xuất gia làm các điều đó, chỉ xin ăn để tự nuôi sống. Thân an, đạo còn, phước lợi thí chủ. Vì thế, gọi là Khất Sĩ.

Ba nghĩa phối hợp thì chính là ý nghĩa của “tỳ kheo” (Bố Ma tức Thế Giới Tất Đàn. Khất Sĩ tức Vị Nhân Tất Đàn. Phá Ác tức Đối Trị Tất Đàn. Vượt khỏi tam giới chính là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn). Vừa mới thọ giới, tu Định, tu Huệ, đã có ba nghĩa Phá Ác, Bố Ma và Khất Sĩ, chẳng riêng hàng hậu tâm. Cách giải thích của các vị chú sớ kinh, đều là tán thán các vị hậu tâm tỳ kheo. Đó đều là [tuân theo] ý nghĩa giải thích trong Tam Tạng (Tạng Giáo). Nếu trải khắp các duyên để cầu lẽ chân thì gọi là Khất Sĩ. Phá các phiền Hoặc gây chướng ngại Lý thì gọi là Phá Ác. Tu các hạnh ấy khiến cho bốn loại ma kinh sợ. Đó là ý nghĩa [của tỳ kheo] theo Thông Giáo. Nếu trải khắp Tam Đế để cầu Lý thì gọi là Khất Sĩ. Trừ Thông Hoặc và Biệt Hoặc thì gọi là Phá Ác. Khiến cho tám ma, mười ma kinh sợ. Đó là ý nghĩa trong Biệt Giáo. Từ ngay nơi sanh tử mà cầu diệu vị Thật Tướng thì gọi là Khất Sĩ. Thấu đạt “phiền não tức Bồ Đề” thì gọi là Phá Ác. Ma giới chính là Phật giới. Đó là ý nghĩa trong Viên Giáo.

Nếu chưa nêu ra Tích thì chỉ hiểu hai nghĩa trước. Nếu đã phô bày Bổn, sẽ có đủ các ý nghĩa sau.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn đã lên đỉnh núi Niết Bàn, giã biệt cha mẹ “vô minh si ái” và vợ con “kết nghiệp”, ra khỏi căn nhà Phần Đoạn, Biến Dịch, trừ Ngũ Trụ đã lâu, có ác nào mà chẳng phá, đạt được pháp hỷ chân thật như ăn cháo sữa, chẳng cần gì nữa! Trì Nhiếp Thủ Chúng Sanh Giới của Đạo Cộng Thi La Ba La Mật để hàng phục ma giới, tức là có thể tiếp nhận, nắm vững “Phật giới Như”. Công đức nơi Bổn Địa đã thành tựu từ lâu, vì điều phục chúng sanh bèn nơi Tích thị hiện thành “ngũ vị” tỳ kheo (các tỳ kheo thuộc năm vị “sữa, lạc, sanh tô, thục tô, đề hồ”) để truyền dạy, dẫn dắt chúng sanh. [Nếu muốn nói tỉ mỉ] thì hãy phỏng theo lời giải thích trong phần trước.

Xét theo quán tâm, quán một niệm tâm thanh tịnh như hư không, chẳng bị gông cùm Nhị Biên trở ngại. Đại huệ bình đẳng, chẳng trụ, chẳng chấp, thì gọi là “xuất gia”. Dùng Trung Quán để tự bồi đắp, nuôi sống Pháp Thân huệ mạng thì gọi là Khất Sĩ. Quán Ngũ Trụ phiền não chính là Bồ Đề, thì gọi là Phá Ác. Hết thảy điên đảo nơi các biên (tức các chấp trước đối đãi) không gì chẳng phải là Trung Đạo, tức là Bố Ma (Trung Quán đã là như thế, đem Không, Giả, theo thứ tự, không theo thứ tự v.v… đối ứng với từng giáo sẽ có thể biết).

“Chúng” trong tiếng Phạn là Tăng Già (Saṃgha), cõi này dịch là Hòa Hợp Chúng. Một người, hai người, ba người, đều chẳng gọi là tăng, từ bốn người trở lên mới gọi là tăng. Hòa theo mặt Sự là không có chúng khác. Hòa theo mặt Pháp là không có lý khác. Đức Phật thường cùng một ngàn hai trăm năm mươi người quây quần, các kinh có thể nói [số lượng Thường Tùy Chúng] nhiều hoặc ít hơn, không nhất định. Thích Luận nói có bốn loại tăng:

Chẳng nương theo tịnh mạng thì gọi là phá giới tăng.

Chẳng hiểu pháp và giới luật, gọi là ngu si tăng.

[Thông hiểu] ngũ phương tiện thì gọi là tàm quý tăng (vị tăng biết hổ thẹn).

Nhẫn được pháp khổ sở thì gọi là chân thật tăng.

Ở đây, chỉ có các vị chân thật tăng (Tứ Niệm và tứ thiện căn, gọi là Ngũ Phương Tiện. Chúng hòa hợp là Thế Giới Tất Đàn. Thường theo Phật là Vị Nhân Tất Đàn vì sanh điều lành cho chúng sanh. Từ câu “Thích Luận nói” trở đi, chính là Đối Trị Tất Đàn, vì loại trừ kẻ ác. Từ chữ “ở đây” trở đi chính là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn vì trụ nơi chân thật).

Nếu xét theo bốn giáo, các vị tăng ấy (tăng chúng trong hội Pháp Hoa) trọn khắp năm địa vị Thiên, Viên v.v… đều cùng làm người nghe pháp. Đấy chính là sự chứng tín trong Viên Giáo vậy.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì hòa hợp cùng lý Thật Tướng. Lại còn hòa hợp với cơ duyên của chúng sanh trong pháp giới. Nơi Tích thì là vị tăng bán tự sự lý (chỉ thông hiểu một phần sự lý, chưa liễu đạt trọn vẹn), gồm khắp “ngũ vị” nhằm dẫn khởi chúng sanh.

Xét theo quán tâm, thoạt đầu học Trung Quán, dự vào địa vị tương tự. Chưa phát khởi lẽ chân, thẹn với các vị Đệ Nhất Nghĩa Thiên, xấu hổ đối với các vị thánh nhân. Đó chính là tàm quý tăng. Nếu quán huệ đã phát thì chính là chân thật tăng. Nếu khác với điều này thì là hai loại tăng trước đó. Chẳng nương theo quán hạnh thì là phá giới tăng. Chẳng hiểu quán tướng thì gọi là ngu si tăng.

Nêu ra bộ loại đã xong, nói đến số lượng thì là một vạn hai ngàn người (số lượng khác biệt [với các kinh khác] chính là Thế Giới Tất Đàn. [Chúng sanh] do nghe số lượng [đông đảo] ấy mà sanh khởi điều thiện thì là Vị Nhân Tất Đàn. Phá Ác (tức Đối Trị Tất Đàn) và nhập chân (Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn) có thể phỏng theo đó mà biết. Chẳng luận định theo bốn giáo vì giáo khác nhau, nhưng số lượng giống nhau; cho nên chẳng giải thích khác biệt. Nếu tùy theo con số mà sanh kiến giải thì là giáo sai khác.

Hỏi: Hễ liệt kê đại chúng và người đắc đạo, vì sao con số ấy phải là số tròn, không khuyết thiếu?

Đáp: Phần giải thích về con số tổng quát “năm ngàn” trong Thích Luận đã viết: “Dù nhiều hay ít hơn, đều tính tròn số”.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì là một vạn hai ngàn vị Bồ Tát. Nơi

Tích thì là một vạn hai ngàn vị Thanh Văn.

Xét theo quán tâm, quán mười hai Nhập, mỗi Nhập có đủ mười pháp giới. Mỗi giới lại có đủ mười giới, thành ra Bách Giới (một trăm giới). Mỗi giới đều có mười môn Như Thị (như thị tướng, như thị tánh v.v…) thành ra Thiên Như. Mỗi Nhập đã là như thế thì mười hai Nhập sẽ thành một vạn hai ngàn pháp môn.

1.1.2.1.1.1.1.2. Nêu rõ địa vị và tán thán phẩm đức

(Kinh) Giai thị A La Hán, chư lậu dĩ tận, vô phục phiền não, đãi đắc kỷ lợi, tận chư hữu kết, tâm đắc tự tại.

(經)皆是阿羅漢，諸漏已盡，無復煩惱，逮得己利，盡諸有結，心得自在。

(Kinh: Đều là A La Hán, đã hết các lậu, chẳng còn phiền não, chính mình đã đạt được lợi ích, hết sạch các hữu kết, tâm đạt được tự tại).

“A La Hán” là nêu ra địa vị. Từ chữ “chư lậu” trở đi là lời tán thán phẩm đức.

A La Hán (Arhat) dịch là Ứng Chân (應真), hoặc dịch là Chân Nhân (真人), hoặc dịch là Vô Trước (無著, chẳng chấp trước), hoặc dịch là Bất Sanh (不生), hay Ứng Cúng (應供), hoặc chẳng dịch. [Danh từ này] bao gồm ba nghĩa:

Nghĩa thứ nhất là Vô Sanh (無生), do chẳng thọ thân sau.

Nghĩa thứ hai là Sát Tặc (殺賊, giết giặc) do đã đoạn sạch Kiến Tư.

Nghĩa thứ ba là Ứng Cúng do có thể làm phước điền.

Cách giải thích này chính là ý nghĩa trong Tạng Giáo và Thông Giáo. Nếu xét theo Biệt Giáo và Viên Giáo, không chỉ sát tặc mà còn sát bất tặc! “Bất tặc” chính là Niết Bàn, cũng cần phải phá. Đấy chính là nghĩa Sát Tặc (nói là “bất tặc” vì từ Nhị Thừa mà đặt tên. Nếu đối với Viên Giáo và Biệt Giáo, [Thiên Chân Niết Bàn] vẫn gọi là “tặc”. Vì thế, cần phải giết!) Chẳng sanh nơi sanh, mà cũng chẳng sanh nơi “chẳng sanh”. Vô lậu là bất sanh (coi Vô là chứng, sẽ sanh ở ngoài tam giới, [như vậy thì] bất sanh mà lại là sanh, cho nên chẳng cho nó sanh). Không chỉ là ứng cúng, mà còn là cúng ứng (tức cúng dường người đáng được cúng dường thì gọi là “cúng ứng”. Như Phật hóa hiện làm đạo nhân, đến cúng dường các tỳ kheo trong A Lan Nhã). Đấy đều là tán thán công đức của Sơ Địa trong Biệt Giáo hoặc Sơ Trụ trong Viên Giáo trở lên.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn bèn chẳng nhận lấy tam muội, đối với hai bên đều không chấp trước. Vì thế, gọi là Bất Sanh. Do đoạn Ngũ Trụ Hoặc, nên gọi là Sát Tặc. Có thể tạo phước cho chín đường, lợi ích rộng lớn chúng sanh. Vì thế, gọi là Ứng Cúng. Phương tiện độ chúng sanh trong ngũ vị lần lượt truyền dạy “Bất Sanh, Sát Tặc, Ứng Cúng” thì đều thuộc về Tích. Lại nữa, Bổn là Pháp Thân, Tích là chính mình thị hiện tự đạt được lợi ích. Nơi Bổn là Bát Nhã, còn Tích là Bất Sanh. Nơi Bổn là giải thoát, nơi Tích là Sát Tặc (Bổn là bình đẳng đại huệ. Chẳng phá, chẳng không phá thì mới có thể thị hiện dấu tích Bất Sanh nơi các giáo. Nơi Bổn đã chứng giải thoát. Chẳng tặc, chẳng bất tặc thì mới có thể thị hiện Sát Tặc trong các địa vị. Nơi Bổn đã đắc Pháp Thân, chẳng phải là Ứng hay Bất Ứng thì mới có thể thị hiện làm Ứng Cúng).

Xét theo quán tâm, Không Quán là Bát Nhã, Giả Quán là giải thoát, Trung Quán là Pháp Thân. Lại từ Giả nhập Không Quán, cũng có ba nghĩa. Cho đến Trung Đạo Quán giết giặc vô minh, chẳng sanh tâm nhị biên. Cúng dường vị ấy sẽ giống như cúng dường đức Thế Tôn. Kinh Phương Đẳng dạy: “Cúng Phật cập Văn Thù, bất như thí hành Phương Đẳng giả nhất thực sung khu” (Cúng Phật và Văn Thù chẳng bằng cúng dường một bữa ăn cho người hành Phương Đẳng được no lòng). Kinh này dạy: “Hủy tán Phật, tội phước do khinh. Hủy tán trì kinh giả, tội phước thậm trọng” (Hủy báng hay tán thán Phật, tội phước vẫn còn nhẹ. Hủy báng hay tán thán người trì kinh, tội phước rất nặng). Vì sao vậy? Phật chẳng có ý tưởng ăn, đã lìa tám gió từ lâu, chẳng bị hao tổn hay tăng ích. Thí cho người trì kinh khiến cho họ được toàn vẹn thân xác, tiếp tục mạng báo, sanh trưởng Pháp Thân, tăng huệ mạng, cho nên có ích. Nếu hủy báng, sẽ khiến cho họ ưu não, lui sụt, hối hận. Nếu họ đã đánh mất dịp tốt thì sẽ chẳng thể cứu chữa, cho nên tổn hại to lớn.

Hai câu “chư lậu dĩ tận, vô phục phiền não” (các lậu đã hết, chẳng còn phiền não) nhằm tán thán phẩm đức Sát Tặc. Lậu chính là Tam Lậu. Câu “đãi đắc kỷ lợi” (chính mình đã đạt được lợi) nhằm tán thán phẩm đức Ứng Cúng. Nhân quả trong tam giới đều gọi là Tha (người khác); công đức của Trí Đoạn đều gọi là “kỷ lợi”. Chính mình có lợi ích trọn đủ, cho nên trở thành Ứng Cúng.

Hai câu “tận chư hữu kết, tâm đắc tự tại” (hết sạch kết phược trong tam hữu, tâm được tự tại) nhằm tán thán phẩm đức Bất Sanh. “Chư hữu” chính là hai mươi lăm chỗ Hữu Sanh. “Kết” chính là cái nhân của hai mươi lăm chỗ hữu sanh. Tâm tự tại, ắt huệ tự tại. Định và Huệ trọn đủ, đều là người giải thoát.

Xét theo Bổn Tích, Bất Sanh chẳng sanh là đại Niết Bàn, dòng phiền não hữu lậu đã cạn nguồn từ lâu, chẳng còn đọa lạc trong các địa vị thuộc Nhị Thừa và phàm phu. Đấy chính Bất Sanh nơi Bổn. Công đức Trí Đoạn Thật Tướng của Pháp Thân thì gọi là “kỷ lợi” nơi Bổn. Đạt được vương tam muội, phá hai mươi lăm hữu, hiển xuất Ngã tánh, trọn đủ tám món tự tại, thì gọi là Sát Tặc nơi Bổn, còn nơi Tích thì là phô bày công đức của Nhị Thừa.

Xét theo quán tâm, Trung Đạo chánh quán chẳng rò rỉ hai bên Không và Giả, đã diệt phiền não nhị biên. Tâm tánh có thể quán gọi là “thượng định”. Viên châu trong chéo áo, kho tàng bí mật chính là “kỷ lợi”. Chánh quán Trung Đạo thì sẽ đoạn trừ kết tặc (giặc kết sử). Do chẳng có kết sử, các hữu cũng đoạn. Nhị biên chẳng thể trói buộc cái tâm, cho nên tâm tự tại. Dẫu có phiền não mà như chẳng có phiền não. “Chẳng đoạn phiền não mà nhập Niết Bàn” chính là ý nghĩa của đoạn kinh này.

1.1.2.1.1.1.1.3. Nêu tên và tổng kết

(Kinh) Kỳ danh viết: A Nhã Kiều Trần Như, Ma Ha Ca Diếp, Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp, Già Da Ca Diếp, Na Đề Ca Diếp, Xá Lợi Phất, Đại Mục Kiền Liên, Ma Ha Ca Chiên Diên, A Nậu Lâu Đà, Kiếp Tân Na, Kiều Phạm Ba Đề, Ly Bà Đa, Tất Lăng Già Bà Tha, Bạc Câu La, Ma Ha Câu Hy La, Nan Đà, Tôn Đà La Nan Đà, Phú Lâu Na Di Đa La Ni Tử, Tu Bồ Đề, A Nan, La Hầu La. Như thị chúng sở tri thức đại A La Hán đẳng.

(經)其名曰：阿若憍陳如、摩訶迦葉、優樓頻螺迦 葉、伽耶伽葉、那提迦葉、舍利弗、大目犍連、摩訶迦旃延、阿㝹樓馱、劫賓那、憍梵波提、離婆多、畢陵伽婆蹉、薄拘羅、摩訶拘絺羅、難陀、孫陀羅難陀、富樓那彌多羅尼子、須菩提、阿難、羅睺羅。如是眾所知識大阿羅漢等。

(Kinh: Tên các Ngài là: A Nhã Kiều Trần Như, Ma Ha Ca Diếp, Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp, Già Da Ca Diếp, Na Đề Ca Diếp, Xá Lợi Phất, Đại Mục Kiền Liên, Ma Ha Ca Chiên Diên, A Nậu Lâu Đà, Kiếp Tân Na, Kiều Phạm Ba Đề, Ly Bà Đa, Tất Lăng Già Bà Tha, Bạc Câu La, Ma Ha Câu Hy La, Nan Đà, Tôn Đà La Nan Đà, Phú Lâu Na Di Đa La Ni Tử, Tu Bồ Đề, A Nan, La Hầu La. Các vị đại A La Hán được mọi người hay biết như thế).

Từ “A Nhã” trở xuống là nêu tên [các vị A La Hán]. Từ “như thị” trở đi là tổng kết.

Trong phần nêu danh, nêu ra đại lược hai mươi mốt vị tôn giả. Các vị đệ tử của đức Phật đều có đầy đủ các hạnh, nhưng ẩn đi công năng viên mãn, mỗi vị từ một đức mà đặt tên, hòng dẫn khởi điều tốt lành trọn khắp.

* Kiều Trần Như (Kauṇḍinya) là họ, phương này dịch là Hỏa Khí (火器, đồ vật để thắp lửa), thuộc chủng tánh Bà la môn. Do tổ tiên Ngài thờ lửa, nên từ đó mà đặt tên dòng họ. Lửa có hai nghĩa “chiếu sáng” và “thiêu đốt”. “Chiếu” thì tối tăm chẳng sanh; “đốt” thì vật chẳng sanh. Đấy là dùng Bất Sanh làm họ. A Nhã (Ajñāta) là tên, phương này dịch là Dĩ Tri (已知, đã biết), hoặc Vô Tri (無知). [Danh xưng này] chẳng phải là “không biết”, mà có nghĩa là “biết Vô”. Nếu nói theo Nhị Đế (Chân Đế và Tục Đế) thì là biết Chân, tức là dùng Vô Sanh Trí làm tên. Lại nữa, các kinh luận gọi Ngài là Liễu Bổn Tế (了本際), hoặc Tri Bổn Tế (知本 際). Nếu xét theo Tứ Đế thì là “biết Diệt”. Hoặc còn dịch là Đắc Đạo. Kinh Tăng Nhất A Hàm nói: “Ngã Phật pháp trung, khoan nhân, bác thức, sơ thọ pháp vị giả, Kiều Trần Như vi đệ nhất” (Trong Phật pháp của ta, người khoan dung, nhân từ, hiểu rộng, thọ hưởng pháp vị đầu tiên thì Kiều Trần Như là bậc nhất). Đó là Thế Giới Tất Đàn.

Xưa kia, vào lúc cõi đời đói kém, đức Phật hóa thành con cá lớn, nín hơi, chẳng thở. Có năm người thợ mộc đẽo lấy thịt cá trước tiên. Đức Phật thề trong đời vị lai, sẽ độ những người ấy trước. Trước hết, nguyện ban cho họ Vô Sanh. Vì thế, nói là A Nhã. Lại nữa, vào thời Ca Diếp Phật, có chín người học đạo, năm người chưa đắc quả, thề sẽ khai ngộ đầu tiên trong pháp của Phật Thích Ca. Do bổn nguyện lôi kéo, Ngài (Kiều Trần Như) đạt Vô Sanh trước hết, nên gọi là A Nhã. Đó là Vị Nhân Tất Đàn.

Đêm sâu ngủ say, chẳng ai có thể tỉnh giấc, mặt trời chưa mọc, sao Kim hiện ra trước. Kiều Trần Như đắc Vô Sanh Trí đầu tiên, ví như sao Mai, là khởi đầu của các thứ sáng sủa. Trí sáng của hết thảy mọi người chẳng ai hơn Trần Như. Phá tối trước nhất, không gì hơn sao Mai. Hết thảy mọi người diệt tăm tối, chẳng ai hơn Kiều Trần Như được. Vì thế, Ngài có tên là A Nhã. Đó là Đối Trị Tất Đàn.

Thái Tử [Tất Đạt Đa] vào núi học đạo. Phụ vương sai năm người theo hầu, hai người thuộc bên mẹ, ba người thuộc bên cha. Hai người coi dục là tịnh, ba người dùng khổ hạnh để tịnh. Khi Thái Tử tu khổ hạnh, hai người bỏ đi. Thái Tử xả khổ hạnh, nhận lấy thức ăn, dầu bơ, nước ấm [do cô Tu Già Đà (Sujātā) dâng cúng], ba người lại bỏ đi. Thái Tử đắc đạo, trước hết vì năm người ấy nói Tứ Đế. Kiều Trần Như thưa bày sự giải ngộ trước hết. Vì thế, tên là A Nhã. Đó là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn.

Xét theo giáo, từ Quán mà phán giáo, Lý sẽ dễ chia chẻ. Vì thế, tỉ mỉ dùng Quán để phân biệt. Huống hồ, trong số một vạn hai ngàn [vị Thanh Văn], Kiều Trần Như đứng đầu. Vô Sanh chính là cốt lõi của các phép Quán; [nêu tên Ngài đầu tiên vì] muốn cho [thính chúng] nghe tên sẽ biết hạnh, phỏng theo người mà biết cái tâm.

Xét theo Tam Tạng Giáo thì “mù” ví như trí Vô Sanh, “gương” ví như cảnh Vô Sanh. Sáu món trong Ấm, Giới, Nhập v.v… ví như cái nhân trong hiện tại. Hình bóng [hiện ra trong gương] ví như cái quả trong đời vị lai. Nếu mở mắt, cầm lấy gương, do hình thể đối trước gương, sẽ có hình bóng sanh ra. Do ngu nên chẳng đoạn tuyệt [sự chấp trước vào hình bóng]. Nếu nhắm mắt như mù, sẽ chẳng thấy gì, chẳng thấy sáu phần [Ấm, Giới, Nhập v.v...], do cái nhân ấy chẳng sanh, sẽ chẳng thấy hình bóng trong gương, tức là cái quả chẳng sanh. Vì thế, kinh A Hàm nói: “Nhược vị hữu Sắc, Sắc thị tịnh, tịnh tức sanh, phi bất sanh. Nhược vị hữu Thọ, Tưởng, Hành, Thức, Thức thị tịnh, tịnh tức sanh, phi bất sanh. Nhược vị hữu Thọ, Thọ thị lạc, lạc tức sanh, phi bất sanh. Nhược vị hữu Tưởng, Hành, Thức, Sắc, Sắc thị lạc, lạc tức sanh, phi bất sanh. Nhược vị hữu Tưởng Hành, Tưởng Hành thị ngã, ngã tức sanh, phi bất sanh. Nhược vị hữu Thức Sắc Thọ, Thọ thị ngã, ngã tức sanh, phi bất sanh. Nhược vị hữu Thức, Thức thị thường, thường tức sanh, phi bất sanh. Nhược vị hữu Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Hành thị thường, thường tức sanh, phi bất sanh. Thí như chấp kính kiến diện, diện thị sanh, phi bất sanh. Nhược vị hữu Ngũ Ấm, tất thị sanh, phi bất sanh. Nhược năng tri Sắc phi tịnh, nãi chí Thức phi thường. Hựu năng tri Sắc vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh, nãi chí Thức vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh giả, thị vi bất sanh, phi thị sanh. Như manh chấp kính, bất kiến tượng sanh, thị vi bất sanh, phi thị sanh. Ký tri bất sanh, ninh phục ư trung, kế ngã thị Sắc, kế ngã dị Sắc, kế ngã tại Sắc trung, kế Sắc tại ngã trung, nãi chí Thức diệc như thị” (Nếu nói có Sắc, thì Sắc là tịnh, tịnh tức là sanh, chẳng phải là bất sanh. Nếu nói có Thọ, Tưởng, Hành, Thức, thì Thức là tịnh, tịnh tức là sanh, chẳng phải là bất sanh. Nếu nói có Thọ, thì Thọ là lạc, lạc tức là sanh, chẳng phải là bất sanh. Nếu nói có Tưởng, Hành, Thức, Sắc, thì Sắc là lạc, lạc tức là sanh, chẳng phải là bất sanh. Nếu nói có Tưởng Hành, thì Tưởng Hành là ngã, ngã tức là sanh, chẳng phải là bất sanh. Nếu nói có Thức Sắc Thọ, thì Thọ là ngã, ngã tức là sanh, chẳng phải là bất sanh. Nếu nói có Thức, thì Thức là thường, thường tức là sanh, chẳng phải là bất sanh. Nếu nói có Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, thì Hành là thường, thường tức là sanh, chẳng phải là bất sanh. Ví như cầm gương soi mặt, thì mặt là sanh, chẳng phải là bất sanh. Nếu nói có Ngũ Ấm thì đều là sanh, chẳng phải là bất sanh. Nếu có thể biết Sắc chẳng phải là tịnh, cho đến Thức chẳng phải là thường. Lại có thể biết Sắc là vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh, cho đến Thức là vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh, là bất sanh, chẳng phải là sanh. Như kẻ mù cầm gương, chẳng thấy hình bóng sanh ra. Đó là bất sanh, chẳng phải là sanh. Đã biết là bất sanh, há còn ở trong ấy, so đo ngã là Sắc, so đo ngã khác Sắc, so đo ngã ở trong Sắc, so đo Sắc ở trong Ngã, cho đến Thức cũng như thế). Quán như thế thì cái nhân trong hiện tại và cái quả trong vị lai đều chẳng sanh, như kẻ mù đối trước gương, chẳng thấy hình tượng. Đó gọi là Quán trí quán Ấm vô sanh.

Quán Nhập và Giới thì tuy biển sâu rộng, vẫn có bờ bên này, bờ bên kia, vì nước có chừng hạn. Như mắt đã thấy Sắc, yêu mến, chấp trước, tham lạc, dấy lên nghiệp nơi thân, miệng, ý. Đó là biển cả, chìm đắm hết thảy trời, người, A Tu La trong thế gian. Hãy nên biết mắt là biển cả, Sắc là sóng trào. Do yêu mến cái Sắc ấy mà bị vùi dập trong đó. Ở trong đó, khởi lên sự hiểu biết bất thiện. Đó là rồng, cá ác. Dấy lên ganh ghét, hãm hại thì là nam La Sát. Dấy lên ái nhiễm thì là nữ La Sát. Dấy lên thân, miệng, ý thì là uống nước mặn, tự chết mất. Đó là vì nhãn sắc vô tri mà sanh ra vô minh ái. Do ái sanh, nên gọi là Hành. Do Hành sanh, nên gọi là Nghiệp. Nghiệp trói buộc Thức làm Trung Ấm. Đó là Thức sanh. Thọ thân trong thai thì gọi là Danh Sắc sanh. Năm phần tay, chân, và đầu đã hình thành, thì gọi là Lục Nhập sanh. Lục Nhập đối ứng sáu trần, thì gọi là Xúc sanh. Đối ứng với trần, phân biệt khổ hay lạc thì gọi là Thọ sanh. Đối với trần, dấy tâm đắm nhiễm, thì gọi là Ái sanh. Rong ruổi tìm cầu bốn phương thì gọi là Thủ Sanh. Tạo [các nghiệp nơi] thân, miệng, ý thì gọi là Hữu sanh. Đáng nhận lấy Ngũ Ấm của vị lai thì gọi là Sanh sanh. Ngũ Ấm trong vị lai biến đổi, gọi là Lão sanh. Ấm trong vị lai bị hư hoại thì gọi là Tử sanh. Sự nóng nảy trong tâm gọi là Ưu sanh. Thốt tiếng kêu to thì là Bi sanh. Thân tâm tiều tụy thì gọi là Khổ Não sanh. Đó gọi là khi mắt thấy Sắc, liền sanh ra một đống khổ sở to lớn gồm mười hai nhân duyên trong ba đời. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý, sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, nhãn giới, cho đến pháp giới cũng lại như thế. Đó là Nhập Giới sanh, chẳng phải là bất sanh. Bất Sanh là như thế nào? Khi quán nhãn sắc, chẳng gieo hạt giống khổ, chẳng sanh mầm khổ, chẳng rò rỉ nước thối, chẳng tụ tập ruồi nhặng. Nếu hạt giống chẳng sanh, mầm sẽ chẳng sanh, ắt nước thối chẳng sanh, ắt ruồi nhặng chẳng sanh. Vì thế, gọi là Bất Sanh. Khi mắt thấy sắc, dấy khởi cảm giác tham hay giận. Đó là “hạt giống của khổ”. Nghĩ tới pháp ngũ dục thì là mầm khổ. Sáu căn chấp giữ sáu trần thì gọi là “nước thối rò rỉ”. Ở trong sáu trần, thiện ác đua nhau dấy lên. Đó là “ruồi nhặng”. Nếu biết nhãn sắc là vô thường, khổ, không, vô ngã, thì tham, giận sẽ chẳng sanh, niệm dục chẳng sanh, chấp cảnh chẳng sanh, hành vi thiện ác chẳng sanh. Đó là Bất Sanh. Đối với tai, mũi… tiếng, mùi… cũng giống như thế. Nhãn giới cho đến pháp giới cũng như thế. Kiều Trần Như đạt được trí Bất Sanh trong Tam Tạng (Tạng Giáo) trước hết. Vì thế, gọi là A Nhã.

Quán trong Thông Giáo thì như huyễn nhân cầm huyễn kính, dùng huyễn lục phần (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) rọi vào huyễn kính, sẽ thấy huyễn ảnh. Hình bóng đó chẳng do gương sanh, chẳng do sáu phần sanh, chẳng phải do gương và sáu phần hòa hợp mà sanh, chẳng phải lìa gương và sáu phần mà sanh. Đã chẳng từ bốn câu mà sanh thì chẳng phải là trong, ngoài, chặng giữa, chẳng thường tự có, cũng chẳng diệt mất, chẳng tới các phương Đông, Tây, Nam, Bắc. Tánh vốn vô sanh, chẳng phải là “diệt Sanh thì mới là vô sanh”. Tánh vốn vô diệt, chẳng phải là “diệt Diệt thì mới là vô diệt”. Do vô sanh, vô diệt, nên nói là Vô Sanh. Thọ, Tưởng, Hành, Thức cũng giống như thế. Mười hai Nhập, mười tám Giới cũng giống như thế.

Quán theo Biệt Giáo thì gương ví như pháp giới, mắt ví như quán trí. Xanh, vàng, đỏ, trắng, lớn, nhỏ, dài, ngắn ví như mười pháp giới (xanh ví như nhân quả địa ngục, vàng ví như nhân quả ngạ quỷ, đỏ ví như nhân quả của súc sanh, trắng ví như nhân quả của trời, người. Tiểu sắc ví như nhân quả của Nhị Thừa. Đại sắc ví như nhân quả của Thông Giáo Bồ Tát. Đoản sắc ví như nhân quả của Biệt Giáo Bồ Tát. Trường sắc ví như nhân quả của Phật), đều phân biệt ở trong gương chẳng sai lầm. Nếu muốn uốn nắn chính mình, phải làm cho nhân quả của chín pháp giới [nơi chính mình] chẳng sanh một nhân quả nào. Nếu muốn uốn nắn người khác, hãy làm cho nhân quả của chín pháp giới nơi người khác chẳng sanh một nhân quả nào. Nương vào pháp giới, hành Bồ Đề hạnh, theo thứ tự vận dụng trí Tích Không Quán và Thể Không Quán, đoạn tứ trụ sanh khiến cho nó chẳng sanh. Kế đó, vận dụng Hằng sa Phật pháp để đoạn Trần Sa phiền não, khiến cho vô tri chẳng sanh. Sau đó, dùng trí huệ Thật Tướng để đoạn vô minh, khiến cho căn bản chẳng sanh. Nếu chẳng có tứ trụ, ắt Phần Đoạn [sanh tử] chẳng sanh. Nếu chẳng có vô tri thì phương tiện chẳng sanh. Nếu chẳng có vô minh thì Thật Báo chẳng sanh. Sanh cũng chẳng sanh, mà bất sanh cũng chẳng sanh. Vì thế, gọi là Bất Sanh.

Quán theo Viên Giáo thì ví như nhìn vào cái gương tròn trặn (tròn trặn ví như lý cảnh, “nhìn vào” ví như trí), chẳng nhìn vào mặt lưng của tấm gương (lưng tấm gương ví như vô minh, mặt gương ví như trí sáng, gương ví như cái nhân của mười pháp giới). Chẳng quán hình bóng (hình thể ví như duyên của mười pháp giới; bóng ví như cái quả của mười giới), chẳng phải là lưng tấm gương, chẳng tối tăm, chẳng phải là mặt gương, chẳng phải là sáng sủa. Chẳng giữ lấy các thứ hình dung, chẳng giữ lấy các thứ bóng ảnh, chỉ quán sự tròn trặn, chẳng có bờ mé, chẳng có khởi đầu hay kết thúc, chẳng có sáng, tối, chẳng có một, khác, sai biệt. Viên quán (phép Quán trong Viên Giáo) cũng thế, chẳng giữ lấy tướng mạo của mười pháp giới, chẳng có thiện, ác, chẳng có tà, chánh, chẳng có lớn, nhỏ v.v… Hết thảy đều mất, chỉ duyên theo Thật Tướng của các pháp. Pháp tánh và Phật pháp dù là sắc hay hương, không gì chẳng phải là Thật Tướng. Quán nghiệp phiền não sanh khởi đều chính là vô sanh. Vốn chẳng có sanh và bất sanh, cho nên nói là Vô Sanh. Ấm, Nhập, Giới khổ chính là Pháp Thân. Do chẳng hiển hiện, nên gọi là Pháp Thân. Chướng chính là Pháp Thân. Tham, giận, si chính là Bát Nhã. Do chẳng thể nói rõ, cho nên gọi là Bát Nhã. Chẳng có gì để có thể chiếu, tánh tự sáng suốt. Đó là Bát Nhã. Nghiệp hạnh trói buộc, đều gọi là giải thoát. Chẳng phải là cắt đứt trói buộc thì mới được thoát, mà cũng chẳng có cái Thể nào để có thể trói buộc, mà cũng chẳng có cái gì có thể trói buộc. Vì thế, gọi là giải thoát. Giải thoát tức là nghiệp chẳng sanh. Bát Nhã tức là phiền não chẳng sanh. Pháp Thân tức khổ chẳng sanh. Ba món (Pháp Thân, Bát Nhã, giải thoát) bất sanh chính là một món bất sanh; một món bất sanh chính là ba món bất sanh, chẳng ba, chẳng một. Vì thế, nói là Bất Sanh. Huống hồ biến dịch phiền não nghiệp khổ chẳng phải là bất sanh ư? (Điều này phải có trọn đủ mười thừa, mười cảnh, và phương tiện v.v… [tức là] hoàn toàn nói đến nội dung của bộ sách Ma Ha Chỉ Quán vậy).

Xét theo Bổn Tích, Kiều Trần Như vốn tự bất sanh, chẳng phải là nay mới bất sanh. Do muốn dẫn khởi sữa thành lạc, cho nên nơi Tích bèn thị hiện bất sanh trong giáo đầu tiên (Tạng Giáo). Do vì dẫn khởi lạc thành sanh tô, nên nơi Tích bèn thị hiện bất sanh trong Thông Giáo. Do vì dẫn khởi sanh tô thành thục tô, nên nơi Tích thị hiện bất sanh trong Biệt Giáo. Vì dẫn khởi thục tô thành đề hồ, nên nơi Tích bèn thị hiện bất sanh trong Viên Giáo. Nhưng nơi Bổn địa, Ngài bèn trụ trong A Tự Môn, tức là “hết thảy các pháp thoạt đầu bất sanh”. Nếu nghe A Tự Môn, sẽ hiểu hết thảy các nghĩa đều chẳng phải là sanh, chẳng phải là bất sanh. Thị hiện dấu tích để dẫn dụ hóa độ, cho nên có thể sanh mà chẳng sanh. Chúng sanh nếu có thể lãnh hội trọn vẹn bất sanh, sẽ giống hệt A Nhã [Kiều Trần Như], chẳng phải Bổn, chẳng phải Tích, chẳng phải sanh, chẳng phải bất sanh. Đại sự nhân duyên bèn hoàn tất tại đó. Vì thế, kinh văn trong phần sau có nói: “Phú Lâu Na chủng chủng biến hóa sự, ngã nhược cụ túc thuyết, chúng sanh văn thị giả, tâm tắc hoài nghi hoặc” (Nếu ta nói trọn đủ các chuyện biến hóa của Phú Lâu Na, chúng sanh nghe điều ấy, sẽ ôm lòng ngờ vực) chính là do ý nghĩa này vậy. Kinh A Hàm nói A Nan cầm tàn, lọng, đèn theo sau đức Phật, đại Phạm vương cầm tàn, lọng, đèn theo sau Kiều Trần Như. Đó đều là thị hiện dấu tích hòng hiển Bổn.

Bất Sanh xét theo quán tâm, cứ dựa theo Tam Quán thì sẽ có thể biết bất sanh. Giải thích như thế chính là do nghe một câu, dù là [nói về] người, hay [nói về] pháp, đều trở thành hóa nghi, đều có thể quán, có thể khiến cho người đời sau nghe danh tự bèn khởi hạnh, nhờ vào lời dạy mà biết cái Thể, suy nghĩ Tích mà thấy Bổn, tìm tòi nhân duyên của nó, soi xét rộng khắp gốc ngọn. Nếu thấu hiểu ý này, sẽ từ một người, hoặc một câu kinh, bèn có thể trên là cầu cảnh, dưới là biết căn cơ để hóa độ, có thể hiểu phương thức giáo hóa của bậc thánh, có thể khiến cho đại chúng bình phàm được hưởng lợi ích, có thể thấu đạt sự giống nhau và khác biệt giữa danh và nghĩa, có thể biết hạnh bình đẳng, lý khác biệt, có thể biết thuận theo kinh văn mà nhập quán, có thể hiểu Bổn, Tích, nhân, pháp, có thể tin vào chuyện giáo hóa dài lâu, có thể ngưỡng vọng thánh ân khó báo, có thể biết chúng sanh khó hóa độ, có thể hiểu biết lý tột khó. Người chẳng thấy những điều ấy, sẽ cho là rườm rà!

Giải thích về Kiều Trần Như đã xong.

* Ma Ha Ca Diếp (Mahākāśyapa) được phương này dịch là Đại Quy Thị (大龜氏, họ rùa to), cũng dịch Quang Ba (光波, sóng ánh sáng), cũng dịch là Ẩm Quang (飲光, nuốt mất ánh sáng). Ngài tên là Tất Bát La (Pippala), nhân duyên rộng nhất. Nói đại lược thì như trong sách Văn Cú, người cần biết có thể tìm trong ấy. Ngài là bậc Đầu Đà đệ nhất, đích thân nhận lãnh lời phó chúc của đức Phật, là Sơ Tổ ở Tây Trúc. Đầu Đà (Dhūta) trong tiếng Phạn, được phương này dịch là Đẩu Tẩu (抖擻, giũ sạch, rung lắc), do dùng mười hai hạnh để giũ sạch mười hai loại lỗi:

Một là ở chỗ A Lan Nhã để lìa lỗi ồn náo.

Hai là thường hành khất thực, nhằm lìa lỗi ăn nhờ chúng tăng và nhận lời biệt thỉnh.

Ba là khất thực theo thứ tự, hòng lìa lỗi chọn lựa [nơi chốn hoặc nhà thí chủ] để khất thực.

Bốn là vâng giữ pháp chỉ ăn một bữa, nhằm lìa lỗi mong cầu nhiều.

Năm là ăn có chừng hạn, nhằm lìa lỗi tham vị ngon.

Sáu là sau giờ Ngọ chẳng uống các thứ nước trái cây, mật v.v… nhằm lìa lỗi mong cầu ham muốn.

Bảy là mặc y phấn tảo, nhằm lìa lỗi chuộng y phục.

Tám là chỉ có ba y, nhằm lìa lỗi tăng giảm.

Chín là ở chốn mồ mả, nhằm lìa lỗi thường ưa thích, so đo điên đảo.

Mười là ngồi dưới cội cây, nhằm lìa lỗi sợ hãi.

Mười một là ngồi nơi đất trống, nhằm lìa lỗi tham đắm cây cối.

Mười hai là chỉ ngồi không nằm, nhằm lìa lỗi giặc phiền não.

Ngài trọn đủ các hạnh như kinh Thập Nhị Đầu Đà đã nói chi tiết. [Trong mười hai hạnh ấy], có năm pháp thuộc về trụ xứ, năm pháp thuộc về ẩm thực, và hai pháp thuộc về y phục. Lại dựa theo chuyện khất thực để nói rõ ý nghĩa Đẩu Tẩu:

Dễ đạt được bèn sanh lòng vui mừng, khó đạt được ắt nổi sân. Đạt được món ngon bèn yêu thích, xin nhằm thứ xấu bèn rầu rĩ. Ưu hỷ do sắc mà khởi. Đó là Sắc Ấm. Hứng chịu nỗi ưu hỷ ấy, tức là Thọ Ấm. Giữ lấy tướng ưu hỷ, tức là Tưởng Ấm. Ưu hỷ chính là Hành Ấm. Phân biệt ưu hỷ là Thức Ấm. Ưu hỷ chính là Ý Nhập và Pháp Nhập, cũng chính là ý pháp, ý thức tam giới. Giới, Nhập, Ấm chính là Khổ Đế. “Ta có thể khất thực” chính là Ngã Kiến. Chấp trước có ngã và vô ngã thì chính là Biên Kiến. Coi chuyện khất thực là đạo, tức là Giới Thủ Kiến. Coi khất thực là thật, tức là Kiến Thủ Kiến. Coi như thế là chân thật, tức là Tà Kiến. Được khen ngợi bèn vui mừng thì chính là tham. Bị hủy báng bèn tức giận thì chính là sân. [Tự cho là] ta có thể [thực hiện hạnh khất thực] tức là mạn. Bị quở trách thì là nghi. Chẳng hiểu rõ tức là si. Đó là Thập Sử, trải qua tam giới và Tứ Đế, thành tám mươi tám Sử, gọi chung là Tập Đế. Nếu biết bốn thứ điên đảo trong khất thực, do bị sự liên tục tương tự che lấp, bèn ngỡ là Thường. Hợp ý thì cho là Lạc. Bị “di chuyển, hành động” che lấp, ngỡ đó là Ngã. Do [các thứ bất tịnh trên thân thể] bị che phủ bởi lớp da mỏng, bèn cho là Tịnh. Nhận biết bốn thứ che lấp, chẳng có bốn thứ điên đảo, siêng năng ngăn chặn hai thứ ác, sanh trưởng hai thứ thiện, tu Tứ Định, Căn, Lực, Giác, Đạo. Đó là Đạo Đế. Trong khất thực, chẳng so đo cái Ngã thì si diệt. Do si diệt nên ái diệt. Do ái diệt nên sân diệt. Do sân diệt nên chẳng tự đề cao, tức là mạn diệt. Do mạn diệt, nên bị quở trách bèn chẳng nghi ngờ. Do vô ngã, nên Ngã Kiến diệt. Do Ngã Kiến diệt, nên Biên Kiến diệt. Chẳng chấp đó là đạo, nên Giới Thủ Kiến diệt. Chẳng chấp trước tà vạy, cho nên Tà Kiến diệt. Do mười điều ấy đã diệt, tám mươi tám món Sử là những thứ trói buộc phái sanh cũng bị diệt. Do các món Sử phái sanh đã bị diệt, sự ràng buộc nơi cái quả là hai mươi lăm Hữu cũng bị diệt. Đó là Diệt Đế. Nếu trong khi khất thực, chẳng thấy bốn Chân Đế, sẽ lưu chuyển lâu dài trong khổ hải sanh tử to lớn. Nếu có thể thấy Tứ Đế, sẽ đoạn được sanh tử. Sanh tử đã tận, sẽ chẳng còn thọ các Hữu. Đó là quán huệ của Đẩu Tẩu trong khi khất thực. Các pháp và y phục và chỗ ở [trong hạnh Đầu Đà] cũng giống như thế. Đó là Đầu Đà xét theo Tam Tạng Giáo.

Đẩu Tẩu trong Thông Giáo thì duyên Chân chứng Tịch. Đó là trụ xứ. Dùng Không Huệ làm thức ăn, dùng “Không tâm hành các hạnh” làm y phục, thường tánh là Không. Khi “không gì chẳng phải là tánh Không”, Không Huệ giũ sạch, đều như huyễn hóa, vọng tưởng các ác hay tịch diệt đều chẳng dấy lên, tâm (tâm vương) và tâm số pháp (tâm sở) chẳng lưu chuyển. Do chẳng thể đạt được, trong các tương ứng, Không sẽ tương ứng thù thắng bậc nhất. Trong các khổ hạnh, Không Hạnh bậc nhất. Trong các thứ giũ bỏ, Không Huệ giũ bỏ bậc nhất.

Đẩu Tẩu trong Biệt Giáo thì coi nương vào Pháp Thân là trụ xứ (do tâm mong mỏi Pháp Thân mà tu hai đức), Bát Nhã làm thức ăn. Trong hết thảy các hạnh, trang nghiêm bằng che lấp, ngăn trở, giũ sạch các điều ác thuộc về hắc nghiệp. Bát Nhã giũ sạch các điều ác thuộc phiền não. Pháp Thân giũ sạch các điều ác thuộc nỗi khổ sanh tử. Trước hết là giũ sạch nghiệp khổ phiền não Phần Đoạn. Kế đó, giũ sạch các nghiệp khổ phiền não thuộc Biến Dịch. Đó là Trung Đạo chánh quán Đầu Đà, vượt xa khổ hạnh do hàng Nhị Thừa đã hành.

Đẩu Tẩu trong Viên Giáo thì trụ xứ chính là y phục, chính là thức ăn (vốn có ba đức, tu đắc cũng thế), chỉ là một pháp, mà nói phân biệt thành ba. Hễ giũ sạch một thứ thì hết thảy đều giũ sạch. (Hạnh làm y phục) thì hết thảy giũ sạch là một thứ giũ sạch. (Huệ làm thức ăn) thì chẳng phải một, chẳng phải hết thảy. (Thân ở trong) hết thảy sự giũ sạch, không gì chẳng phải là Thật Tướng. Sở hành của chư Phật là Như Lai hạnh, vượt xa sở hành thanh tịnh của các vị Bồ Tát.

Nói theo Bổn Tích, thì Bổn là cùng ngồi nơi lý Tất Cánh Không với Như Lai, cùng đạt được Pháp Thân rộng lớn, cùng đạt được trí huệ vô ngại, cùng đạt được vô lượng công đức. Trong thì xả pháp ái, ngoài thì chẳng có cấu nhiễm. Trong lẫn ngoài đều giũ sạch. Vốn đã thanh tịnh, muốn dẫn khởi vị sữa, bèn giũ sạch nơi Sự. Kế đó, để dẫn khởi vị lạc, giũ sạch nơi Không. Kế đó, để dẫn khởi vị sanh tô, bèn giũ sạch nơi Biệt. Kế đó để dẫn khởi thục tô, giũ sạch nơi Viên.

Nói theo quán tâm, thì từ ngay nơi Không mà giũ sạch sự chấp tướng. Từ ngay nơi Giả, giũ sạch Trần Sa. Từ ngay nơi Trung, giũ sạch vô minh. Nơi nhất tâm giũ sạch Trần Sa v.v…

* Ưu Lâu Tần Loa (Uruvilvā) được phương này dịch là Mộc Qua Lâm (木瓜林, rừng đu đủ). Na Đề (Nadī) phương này dịch là Hà (sông), cũng dịch là Giang. Già Da (Gayā) phương này dịch là Thành. Ba anh em các Ngài đều là ngoại đạo thờ lửa. Nhân duyên của các Ngài được chép trong kinh Thụy Ứng và các bộ luật.

Xét theo giáo, như kinh Tăng Nhất A Hàm nói Ưu Lâu Tần Loa có thể bảo vệ tứ chúng, cung cấp tứ sự, khiến cho chẳng thiếu thốn, thật sự là bậc nhất. Na Đề tâm ý vắng lặng, hàng phục các kết sử, tinh tấn bậc nhất. Già Da quán các pháp đều chẳng chấp trước, có thể khéo giáo hóa bậc nhất, tức là nói đến chuyện giáo hóa những ai thuộc vị “lạc”. Nếu chuyển [từ lạc] thành sanh tô, hãy nên thẹn [vì chính mình còn đang tu tập] Tiểu pháp mà hâm mộ Đại pháp, cứ phỏng theo đó sẽ biết. Nếu chuyển thành thục tô, hãy nên nương theo nghiệp để nhận lãnh giáo. Nếu chuyển thành đề hồ, sẽ được thọ ký thành Phật giống như trong kinh này.

Xét theo Bổn Tích, trụ trong Tam Đức, “rừng” chính là Bát Nhã, “thành” chính là Pháp Thân, “nước” (Na Đề nghĩa là “sông”) chính là Giải Thoát. Đó là tạng bí mật nơi Bổn, còn nơi Tích thì nương vào rừng, thành, hay nước để độ chúng sanh.

Xét theo quán tâm, chánh quán tâm tánh Trung Đạo bất động, như tòa thành phòng ngự địch. Bất động mà động, như nước gột sạch điên đảo nơi các Biên (chấp trước Biên Kiến). Chiếu soi khô héo lẫn tươi tốt, như rừng um tùm, ba pháp cùng giúp nhau, tức là anh em ruột thịt vậy.

* Xá Lợi Phất (Śāriputra), phương này dịch là Thân Tử (身子), cũng dịch là Châu Tử (珠子). Ngài tên là Ưu Bà Đề Xá (Upadeśa), phương này dịch là Luận Nghĩa (論義), trí huệ bậc nhất. Nhân duyên của Ngài được nói chi tiết trong sách Văn Cú.

Xét theo giáo, trí huệ xét theo Tam Tạng (Tạng Giáo) thì là mười trí của bậc Vô Học, đoạn kết sử, chứng Chân, giúp Phật giáo hóa, hoằng dương. Thích Luận gọi Ngài là “vị đại tướng ở bên phải” [của đức Phật]. Trí huệ trong Thông Giáo thì như trong kinh Bát Nhã đã nói “vì sao gọi là Ma Ha Tát”, tức là ngã kiến, chúng sanh kiến, Phật kiến, Bồ Đề kiến, chuyển pháp luân kiến, các thứ kiến như thế đều bị phá thì gọi là Ma Ha Tát. Trí huệ này khác với trí huệ trong Sơ Giáo (Tạng Giáo). Trí huệ trong Biệt Giáo hãy nên dựa theo “ngũ vị” (sữa, lạc, sanh tô, thục tô và đề hồ) để phân biệt. Như từ lúc ban sơ, chỉ nghe sữa và lạc, chẳng nghe các vị khác. Phát tâm tu hành, chỉ hành [các giáo pháp thuộc vị] sữa và lạc. Đấy chính là trí huệ của Sơ Giáo. Nếu chỉ nghe lạc, lạc chẳng do sữa, đối với tánh thiện và ác, tánh vốn tự không, chẳng do tu thiện mà phá ác. Diệt Sắc, giữ Không, chỉ tu “tức Không”. Đó chính là trí huệ của Thông Giáo. Nếu từ nguyên sơ, được nghe đề hồ. Do đề hồ, vắt bò tìm sữa, chưng sữa thành lạc, chuyển lạc thành sanh tô, chuyển sanh tô thành thục tô thì mới đạt được đề hồ. Hành giả tu như thế tức là trí huệ của Biệt Giáo. Nếu từ nguyên sơ, chỉ nghe bò ăn cỏ Nhẫn Nhục, liền có thể sanh ra đề hồ. Nếu ai có thể uống [đề hồ ấy], các bệnh đều trừ. Hết thảy các loại thuốc đều được bao gồm trong ấy. Tu hạnh ấy thì là trí huệ của Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, Bổn thì trụ trong Thật Tướng, Trí Độ (Bát Nhã Ba La Mật) là mẹ. Từ cảnh sanh ra trí huệ, cảnh chính là Thân. Trí huệ là Tử (con), thương xót chúng sanh. Nơi Tích thì Thân Tử thuộc ngũ vị. Do muốn chuyển máu “ác phiền não” thành sữa tốt lành, bèn thị hiện làm bậc trí huệ trong ngoại đạo, làm vị đại luận sư. Muốn nấu sữa thành lạc, thị hiện trí huệ nơi Tam Tạng, trí huệ chỉ kém đức Thế Tôn. Muốn dẫn khởi chuyển lạc thành sanh tô, tuy dung nạp Đại pháp, mà hiện [trí huệ thuộc] Tiểu pháp, chịu khuất phục dưới sự quở trách của ngài Tịnh Danh (Duy Ma Cật). Vì muốn dẫn khởi chuyển sanh tô thành thục tô, an ủi, lợi lạc những người có cùng phạm hạnh, lãnh hội giáo pháp Bát Nhã. Vì muốn dẫn khởi thục tô thành đề hồ, trong hội Pháp Hoa bèn ngộ đầu tiên. Những điều ấy đều là sự thị hiện bên ngoài, thuộc về Tích; bên trong thì bí mật giữ Bổn địa thì là thật sự [đã thành Phật] từ lâu xa.

Xét theo quán tâm, Nhất Tâm Tam Quán thâu nhiếp hết thảy trí huệ. Quán tâm tức Không, thâu nhiếp hết thảy trí huệ thuộc về vị lạc. Quán tâm tức Giả, thâu nhiếp hết thảy trí huệ thuộc về hai loại tô (sanh tô và thục tô), cùng với trí huệ thế gian. Quán tâm tức Trung, thâu nhiếp trí huệ thuộc vị đề hồ. Đó gọi là trong quán tâm, một trí huệ là hết thảy trí huệ, hết thảy trí huệ là một thứ trí huệ, chẳng phải là một trí huệ, chẳng phải là hết thảy trí huệ.

* Đại Mục Kiền Liên (Mahāmaudgalyāyana) là họ, dịch là Tán Tụng (讚誦), còn dịch là Lai Bặc Căn (萊菔根), hoặc dịch là Hồ Đậu (胡豆). Ngài tên là Câu Luật Đà (Kolita), thần thông bậc nhất. Thích Luận gọi Ngài là “đệ tử bên trái” [của đức Phật].

Xét theo giáo, nương vào Tứ Thiền, dấy lên mười bốn thứ biến hóa. Nương vào quán luyện, huân tu mười món Nhất Thiết Vô Lậu Sự Thiền, có thể hiện mười tám món thần biến. Đó chính là thần thông trong Sơ Giáo (Tạng Giáo). Nương vào Không để khởi huệ, dùng cái tâm Không Huệ để tu các thần thông. Đó chính là thần thông trong Thông Giáo. Theo thứ tự, nương theo Tam Đế mà tu tập, đạt được thần thông, lần lượt thâm nhập, vượt xa Nhị Thừa. Đấy chính là thần thông trong Biệt Giáo. Nương vào Thật Tướng, đạt được thần thông. Chẳng dùng hai tướng để thấy các cõi Phật, từ Chân mà khởi ứng, chẳng rời Chân Tế mà [ứng hiện] trọn khắp trong mười pháp giới. Đó là thần thông trong Viên Giáo. (Nói “chẳng dùng hai tướng” thì “bất nhị” tức là Thật Tướng. “Thấy các cõi” chính là thần thông. Nương theo lý mà thấy, nên nói “chẳng thấy có hai tướng”. Nói này nọ như thế là để phân biệt: Hai món đầu (thần thông trong Tạng Giáo và Thông Giáo) là do tu mà đạt được; hai món sau (thần thông trong Biệt Giáo và Viên Giáo) là do phát khởi mà đạt được. Tạng Giáo dựa vào Sự Thiền, Thông Giáo nương vào chân lý, Biệt Giáo thì nương vào cả hai điều trên đây. Viên Giáo tùy ý phát khởi. Hai thứ trước được gọi là Thông, là Hóa (biến hóa); hai thứ sau được gọi là Mật, là Ứng. Hai thứ trước nhằm điều phục chúng sanh; hai thứ sau nhằm thấy căn cơ của chúng sanh. Hai thứ trước có thể bị phá hoại; hai thứ sau chẳng thể phá hoại. Hai thứ trước nhằm dạy đạo; hai thứ sau nhằm chứng đạo. Hai thứ thần thông trước chỉ có trong thân hiện tại; hai thứ thần thông sau chung khắp ba đời. Hai thứ trước thì phải thuộc vào địa vị thánh mới tu thần thông; hai thứ sau thì địa vị phàm phu cũng tu trọn các thần thông. Hai thứ trước thì nương vào đâu cũng đều có thể tu; hai thứ sau thì ắt phải có sự nương tựa thù thắng).

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì trụ trong Chân Tế Thủ Lăng Nghiêm Định, có thể trong một niệm, ứng hiện trọn khắp mười phương, thị hiện các thứ, thực hiện Phật sự vì lòng từ bi. Nơi Tích thì là thần thông thuộc ngũ vị, dẫn khởi [hành nhân] tiến nhập tột cùng.

Xét theo quán tâm thì quán trong một tâm, thoáng chốc có hết thảy các tâm, quán hết thảy các tâm bỗng chẳng có hết thảy các tâm. Tâm chẳng phải là Hữu hay Vô, thông thấu Thật Tướng.

* Ma Ha Ca Chiên Diên (Mahākātyāyana), phương này dịch là Văn Sức (文飾), cũng dịch là Phiến Thằng (扇繩), cũng dịch là Hảo Kiên (好肩), luận nghĩa bậc nhất.

Xét theo giáo, nương vào Khổ, Không, Vô Ngã để luận định Đoạn Kiến, Thường Kiến v.v…. Đó là luận nghĩa trong Sơ Giáo. Nương vào không, vô sở hữu, bất khả đắc để phá Đoạn Kiến, Thường Kiến v.v…. Đó là luận nghĩa trong Thông Giáo. Nương vào Tổng Trì, Tứ Biện Tài để quán căn cơ, chiếu Giả, cho thuốc đúng bệnh, phá Đoạn Kiến, Thường Kiến v.v…. Đó là luận nghĩa trong Biệt Giáo. Nương vào Thật Tướng rốt ráo chẳng Hữu chẳng Vô để phá Đoạn Kiến, Thường Kiến v.v…. Đó là luận nghĩa trong Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn, trụ trong hai thứ trang nghiêm phước đức và trí huệ, có thể hỏi, có thể đáp. Vì thương xót chúng sanh mà nơi Tích thị hiện làm vị luận nghĩa sư thuộc “ngũ vị”.

Xét theo quán tâm, thì quán trí suy xét cảnh, cảnh phát khởi trí. Trí và cảnh đắp đổi; đó tức là Luận Nghĩa xét theo quán tâm vậy.

* A Nậu Lâu Đà (Aniruddha), phương này dịch là Vô Bần, còn dịch là Như Ý, là em họ của đức Phật, Thiên Nhãn bậc nhất.

Xét theo giáo, nương vào Thiền thế gian, phát sanh Thiên Nhãn, thì là ngoại đạo phàm phu. Nương vào Vô Lậu Sự Thiền để phát sanh Thiên Nhãn thì thuộc về ý nghĩa trong Tam Tạng. Nương vào cái huệ thấu hiểu pháp vô lậu để phát khởi các hạnh, nương vào các hạnh, phát sanh Thiên Nhãn. Đó là ý nghĩa theo Thông Giáo. Nương vào tán thiện phát sanh nhục nhãn, nương vào Thiền phát sanh Thiên Nhãn, nương vào Chân phát sanh Huệ Nhãn, nương vào Tục phát sanh Pháp Nhãn, nương vào Trung phát sanh Phật Nhãn. Đó là ý nghĩa theo Biệt Giáo. Nương vào Thật Tướng, phát sanh Thiên Nhãn, Thiên Nhãn tức Phật Nhãn. Đó là ý nghĩa trong Viên Giáo.

Lại nương theo tán thiện tu nhục nhãn, nương theo Thiền tu Thiên Nhãn. Đó là ý nghĩa trong Tam Tạng. Nương theo Không để tu nhục nhãn và Thiên Nhãn. Đó là ý nghĩa trong Thông Giáo. Theo thứ tự tu ngũ nhãn là ý nghĩa trong Biệt Giáo. Chẳng theo thứ tự mà tu ngũ nhãn thì là ý nghĩa trong Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, thì Bổn là trụ trong Thật Tướng chân Thiên Nhãn, chẳng dùng hai tướng để thấy các cõi Phật. Nơi Tích thì thị hiện Bán Đầu Thiên Nhãn.

Xét theo quán tâm, quán nhân duyên sanh thiện tâm, tức là nhục nhãn. Quán nhân duyên sanh định tâm, đó chính là Thiên Nhãn. Quán nhân duyên sanh tâm Không, tức Huệ Nhãn. Quán nhân duyên sanh tâm tức Giả, thì là Pháp Nhãn. Quán nhân duyên sanh tâm tức Trung, thì chính là Phật Nhãn.

* Kiếp Tân Na (Kapphiṇa), phương này dịch là Phòng Tú (房宿). Cha Ngài cầu đảo nơi sao Phòng mà sanh ra Ngài. Ngài khéo biết tinh tú bậc nhất. Lại do nghỉ đêm cùng với Phật trong một căn nhà mà được chứng quả, cho nên có tên như thế.

Xét theo giáo, phân tích, phá trừ “cái nhà” Căn và Trần, cùng Phật ở trong nhà Chân Đế. Đó là ý nghĩa trong Tam Tạng. Thấu đạt Căn Trần, chính là cùng Như Lai nghỉ đêm trong nhà Chân Đế. Đó chính là ý nghĩa trong Thông Giáo. Phân biệt nhà cửa “Căn Trần” trong mười pháp giới, đều được thấy Phật. Đó là ý nghĩa trong Biệt Giáo. Trong một gian nhà “Căn Trần”, liền thấy hết nhà cửa, thấy hết thảy Phật. Đó là ý nghĩa trong Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì cùng với Như Lai ngự nơi Thật Tướng; còn Tích thì thị hiện nghỉ nơi các nhà.

Quán tâm thì quán nhà Ngũ Ấm, chia chẻ cái Không chính là Không, cùng nghỉ đêm với hóa Phật. Quán nhà Ngũ Ấm chính là Giả, cùng nghỉ đêm với Báo Phật (Báo Thân Phật). Quán nhà Ngũ Ấm chính là Trung, cùng nghỉ đêm với Pháp Thân Phật.

* Kiều Phạm Ba Đề (Gavāṁpati), phương này dịch là Ngưu Ty (牛呞, trâu nhơi), được thiên vương cúng dường bậc nhất.

Xét theo giáo, trụ trong vườn trời nhằm chỉ bày điều lành; có tướng trâu nhơi nhằm chỉ bày điều ác. Đó là ý nghĩa trong Tam Tạng. Dùng thân có tướng trâu nhơi mà đắc đạo, nhằm chỉ dạy “ác chẳng phải là ác”. Ở trong vườn cõi trời mà có tướng trâu nhơi nhằm chỉ bày “thiện chẳng phải là thiện”. Đó là ý nghĩa trong Thông Giáo. Chỉ bày thiện ác trong giới nội (trong tam giới) và giới ngoại (ở ngoài tam giới). Đó là ý nghĩa trong Biệt Giáo. Chỉ bày Thật Tướng của thiện ác là ý nghĩa trong Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì trụ trong tứ vô sở úy, an trụ thánh chúa như trâu chúa Đệ Nhất Nghĩa Thiên. Nơi Tích thì hiện tướng trâu nhơi, vui sướng ngự trên cõi trời.

Xét theo quán tâm, quán lý Trung Đạo trong tâm tánh, bước đi vững vàng, an tường, ngay thẳng, nhanh chóng như gió (tức là dùng tướng trượng phu ngưu vương, cũng thông với ý nghĩa dùng trâu trắng để kéo xe [trong phẩm sau]).

* Ly Bà Đa (Revata), phương này dịch là Tinh Tú (星宿), còn dịch là Giả Hòa Hợp (假和合). Do bị hai con quỷ tranh thân xác mà Ngài đắc đạo. Ngài tọa Thiền, nhập Định, tâm chẳng đảo loạn (điên đảo, tán loạn) bậc nhất.

Xét theo giáo, phân tích, phá trừ Ngũ Ấm chẳng phải do ta sở hữu. Đó là ý nghĩa trong Tam Tạng. Thấu đạt Ngũ Ấm vốn chẳng do ta sở hữu. Đó là ý nghĩa trong Thông Giáo. Phân biệt Ngũ Ấm trong mười pháp giới đều chẳng phải là của ta. Đó là ý nghĩa trong Biệt Giáo. Thông đạt Ngũ Ấm chẳng phải là của ta, chẳng phải thuộc về người khác, thấy Thật Tướng của các Ấm. Đó là ý nghĩa trong Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích thì Bổn là trụ trong Nhật Tinh Tú tam muội, Tích thì thị hiện danh hiệu ấy.

Xét theo quán tâm, niệm Phật, thấy mười phương Phật đông nhiều giống như ban đêm trông thấy các ngôi sao v.v… (Trong phần trước, xét theo giáo thì là gởi gắm nơi giả hòa hợp. Nay nơi Bổn Tích, ngắm sao và xét theo các tinh tú đều là tùy tiện. Thấy chư Phật [nhiều] như các ngôi sao chính là dựa theo ý trong kinh Ban Châu. [Để hiểu ý của phần] quán tâm, hãy nên rộng dẫn kinh Ban Châu Tam Muội).

* Tất Lăng Già Bà Tha (Pilindavatsa), phương này dịch là Dư Tập (餘習, tập khí còn sót lại). Ngài khổ hạnh ngồi dưới cội cây, chẳng tránh né mưa gió bậc nhất.

Xét theo giáo, do đã diệt Mạn, cho nên chẳng có Mạn. Đó là ý nghĩa trong Tam Tạng. Từ ngay nơi mạn mà vô mạn. Đó là ý nghĩa trong Thông Giáo. Phân biệt mười pháp giới cao thấp. Đó là ý nghĩa trong Biệt Giáo. Tám thứ ngã tự tại, trọn đủ Phật pháp. Đó là ý nghĩa trong Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì trụ trong “thường, lạc, ngã, tịnh, bát tự tại ngã”, phạm thanh vi diệu. Nơi Tích thì thị hiện tâm ngạo mạn, ác khẩu.

Xét theo quán tâm thì quán lời thô tháp hay tiếng mềm mỏng đều quy vào Đệ Nhất Nghĩa (Tam quán tổng hay biệt đều là Đệ Nhất Nghĩa. Các Hoặc đã phá đều là thô).

* Bạc Câu La (Vakkula), phương này dịch là Thiện Dung (善容, dung mạo tốt lành), thọ một trăm sáu mươi tuổi, chẳng bị bệnh, chẳng yểu. Thường thích nhàn cư bậc nhất.

Xét theo giáo, diệt ồn náo, nhập lẽ Chân. Đó là sự tịch tĩnh trong Tam Tạng. Từ ngay nơi ồn náo mà chứng nhập lẽ Chân. Đó là sự tịch tĩnh trong Thông Giáo. Lìa hai bên, nhập Trung. Đó là sự tịch tĩnh trong Biệt Giáo. Từ ngay nơi hai bên mà là Trung. Đó là sự tịch tĩnh trong Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì trụ trong Đại Tịch Tĩnh Định. Trường thọ là Thường, chẳng có bệnh là Lạc, chẳng yểu là Ngã, tịch tĩnh là Tịnh. Ngự trong căn cội Tứ Đức ấy. Nơi Tích thì thị hiện sáu căn tịch tĩnh.

Xét theo quán tâm, tâm tánh Trung Đạo tức Không, tức Giả, tức Trung, chính là thường lạc ngã tịnh quán.

* Ma Ha Câu Hy La (Mahākāuṣṭhila), phương này dịch là Đại Tất (大膝, đầu gối to), là cậu của ngài Xá Lợi Phất, biện tài bậc nhất.

Xét theo giáo, ngoài thông thạo bốn Vi Đà (Vedas), trong là thông suốt Tam Tạng. Đó là tứ biện tài của Sơ Giáo. “Ngã vô sở đắc”, biện định như thế là tứ biện tài của Thông Giáo. Dù danh hay nghĩa đều trọn khắp mười pháp giới. Đó là biện tài của Biệt Giáo. Nương vào Thật Tướng, trọn khắp hết thảy các biện tài. Đó là biện tài của Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì trụ nơi khẩu mật, khẩu luân giáo hóa chẳng thể nghĩ bàn, đại định, đại huệ. Nơi Tích thì thị hiện đầu gối to.

Xét theo quán tâm, “quán tâm tức Không” chính là Định, [quán tâm] tức Giả chính là Huệ, dùng để trang nghiêm cái tâm.

* Nan Đà (Nanda), còn dịch là Phóng Ngưu Nan Đà, phương này dịch là Thiện Hoan Hỷ. Có thuyết nói Ngài chính là Bạt Nan Đà trong Luật Tạng.

Xét theo giáo, Sự hoan hỷ, Lý chẳng hoan hỷ; đó chính là ý nghĩa trong Tam Tạng. Sự hoan hỷ chính là Lý hoan hỷ. Đó là ý nghĩa theo Thông Giáo. Thuộc vào Hoan Hỷ Địa là ý nghĩa trong Biệt Giáo. Thuộc địa vị Hoan Hỷ Trụ là ý nghĩa trong Viên Giáo (Trong Thập Trụ, vốn không có danh xưng Hoan Hỷ, nhưng xét theo địa vị trong Biệt Giáo, do chứng đạo giống như nhau, cho nên mượn danh xưng đó mà gọi là Hoan Hỷ Trụ).

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì trụ trong Thật Tế, chẳng hỷ, chẳng bất hỷ; nơi Tích thì gọi là Hoan Hỷ.

Xét theo quán tâm, quán tâm tương tự tương ứng với Lý thì gọi là Hoan Hỷ Quán.

* Tôn Đà La [Nan Đà] (Sundarananda) phương này dịch là Hảo Ái, cũng dịch là Đoan Chánh, [vị này được] gọi tên theo vợ. Nan Đà thì như đã giải thích trong phần trước. Vị này là em ruột của đức Phật.

Xét theo giáo, Tục Đế có pháp hỷ, Chân Đế chẳng có hỷ. Đó là ý nghĩa trong Tam Tạng. Tục hỷ chính là Chân hỷ. Đó là ý nghĩa trong Thông Giáo. Từ pháp hỷ trong Thông Giáo mà có pháp hỷ trong pháp hỷ của Tục Đế. Đó là ý nghĩa theo Biệt Giáo. Từ trong sự hoan hỷ chung mà trọn đủ hết thảy các pháp hỷ; đó chính là ý nghĩa trong Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích và quán tâm thì giống như đã nói trong [phần luận định về ngài] Nan Đà.

* Phú Lâu Na (Pūrṇa), dịch là Mãn Nguyện. Đó là tên của cha Ngài. Di Đa La Ni (Maitrāyaṇī) dịch nghĩa là Từ Nữ, là tên của mẹ Ngài. Ngài được gọi tên theo cha mẹ. Vì thế, được gọi là Mãn Từ Tử. Ngài là vị thuyết pháp bậc nhất.

Xét theo giáo, thì trân trọng, siêng năng phân tích pháp, việc làm đã xong, tức là đã mãn nguyện trong Tam Tạng. Thấu đạt chính là Không, đã chứng đắc Không, tức là đã mãn nguyện trong Thông Giáo. Pháp nhãn trọn đủ, tức là đã mãn nguyện trong Biệt Giáo. Trụ trong bí mật tạng, tức là đã mãn nguyện trong Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì đã mãn nguyện từ lâu, nơi Tích thì thuyết pháp bậc nhất, thị hiện làm tri thức của chúng sanh.

Xét theo quán tâm thì như trong Chỉ Quán, quán nhân, hạnh, lý v.v… các thiện tri thức (“Nhân” là Phật, Bồ Tát, La Hán. “Hạnh” là Lục Độ đạo phẩm. “Lý” là pháp tánh Thật Tế).

* Tu Bồ Đề (Subhūti), phương này dịch là Không Sanh, cũng dịch là Thiện Cát, Thiện Nghiệp, hoặc Thiện Hiện, là vị Giải Không (thấu hiểu Không) bậc nhất.

Xét theo giáo, diệt Sắc, Không Trí sanh. Đó là ý nghĩa trong Tạng Giáo. Thấu hiểu Sắc, Không Trí nẩy sanh. Đó là ý nghĩa trong Thông Giáo. Từ Hữu Trí sanh ra Không Trí, từ Không Trí sanh ra Tục Trí, từ Tục Trí sanh ra Trung Trí. Đó là ý nghĩa của Biệt Giáo. Không sanh tức là Hữu Trí, cũng tức là trí trong Tục Trí. Đó là ý nghĩa trong Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn là trụ Thật Tướng Pháp Thân, nơi Tích thì thị hiện thấy Không mà sanh.

Xét theo quán tâm, chẳng ở trong, ngoài, chặng giữa, chẳng phải là tự có. Đó là quán tâm Pháp Thân.

* A Nan (Ānanda), phương này dịch là Hoan Hỷ, hoặc dịch là Vô Nhiễm, là em họ của đức Phật, đa văn bậc nhất.

Xét theo giáo, Hoan Hỷ A Nan thuộc về Tam Tạng. Hiền A Nan là Thông Giáo. Điển Tạng A Nan là Biệt Giáo. Hải A Nan là Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì trụ trong chẳng hoan hỷ, chẳng không hoan hỷ. Pháp Thân như hư không, trí huệ như mây mưa, có thể trì, có thể thọ. Nơi Tích thì là hoan hỷ.

Xét theo quán tâm, do tương ứng với Không, Giả, Trung, cho nên hoan hỷ, từ danh tự cho đến chân quán tương ứng.

* La Hầu La (Rāhula), phương này dịch là Phú Chướng (覆障, ngăn trở), là con của đức Phật. Nhân duyên như đã nói trong sách Văn Cú. Ngài mật hạnh bậc nhất.

Xét theo giáo, phân tích pháp Đạo Đế chướng Tứ Trụ. Đó là ý nghĩa theo Tam Tạng. Thấu hiểu pháp Đạo Đế chướng Tứ Trụ; đó chính là ý nghĩa trong Thông Giáo. Tam trí theo thứ tự chướng ngũ trụ; đó chính là ý nghĩa trong Biệt Giáo. Nhất tâm tam trí chướng ngũ trụ. Đó là ý nghĩa trong Viên Giáo.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì trụ trong Trung Đạo, chướng lấp nhị biên. Nơi Tích thì là thị hiện ngăn trở.

Xét theo quán tâm, do Giả mà chướng Niết Bàn. Do Không mà chướng sanh tử. Do Trung mà chướng phi sanh tử, phi Niết Bàn.

Đoạn kinh văn này được kết lại bằng câu “chúng sở tri thức” (được mọi người hay biết), có thể giải thích: Tri chỉ là Thức. Hoặc nói: Nghe tên là Tri, thấy hình dáng là Thức. Hoặc: Thấy hình dáng là Tri, thấy tâm là Thức.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì làm bậc tri thức mãn tự của chúng sanh, nơi Tích thì là bậc tri thức bán tự.

Xét theo quán tâm thì như sách [Ma Ha] Chỉ Quán đã nói.

Trên đây, phần giải thích về các vị Thanh Văn được nhiều người hay biết đã xong.

1.1.2.1.1.1.2. Các vị Thanh Văn ít được hay biết

(Kinh) Phục hữu học vô học nhị thiên nhân.

(經)復有學無學二千人。

(Kinh: Lại có các vị Hữu Học, Vô Học hai ngàn người).

Kế đó, nêu ra các vị ít được hay biết, chỉ nêu số lượng và địa vị, chẳng tán thán phẩm đức, gọi những vị này là “các vị ít được hay biết”. Phàm chẳng thể suy lường thánh, chẳng thể dùng chuyện “được biết đến” nhiều hay ít để phân định bậc thánh hơn kém. Chỉ là đối với kẻ mong cao, hâm mộ xa, bèn dùng các vị được nhiều người hay biết để dẫn khởi; còn đối với người giấu tên ẩn đức, nhún nhường thì dùng các vị ít người hay biết để dẫn khởi. Do tùy thuận chúng sanh, cho nên có chừng đó vị. Chớ nên vì nhiều hay ít nơi Tích mà đánh mất Bổn.

Xét theo giáo, Sơ Quả, Nhị Quả, Tam Quả trong Tạng Giáo là bậc Hữu Học, Tứ Quả là bậc Vô Học. Trong Thông Giáo, trước khi đạt đến địa vị Ly Dục thì gọi là Hữu Học. Đã đạt đến địa vị ấy thì gọi là Vô Học. Lại nữa, Cửu Địa đều gọi là Hữu Học. Địa vị thứ mười là Phật Địa thì gọi là Vô Học. Trong Biệt Giáo và Viên Giáo, hoặc là dùng công dụng và vô công dụng để biện định Hữu Học và Vô Học, hoặc dùng trọn đủ và chẳng trọn đủ để biện định Hữu Học và Vô Học. Lại nữa, trong kinh A Hàm, ngoại đạo hỏi đức Phật: “La Hán có còn học hay không?” Đức Phật Đáp: “La Hán chẳng làm ác pháp, trụ trong thiện pháp, học sự vô học ấy thì gọi là Học”. Nếu như thế, bậc Hữu Học cũng được gọi là Vô Học. Vì lẽ nào? Đã đoạn giống như nhau, chẳng còn đoạn nữa, tức là Vô Học! Đó là bốn câu (Học, Vô Học, “Học chính là Vô Học”, “chẳng phải Học và chẳng phải Vô Học”). Xét theo ngũ phương tiện, sẽ cộng thành năm câu. Xét theo tứ giáo thì cũng phỏng theo lệ đó, [bốn lần năm] bèn thành hai mươi câu.

Xét theo Bổn Tích, nơi Bổn thì là Pháp Thân đại sĩ, thuộc vào địa vị Học và Vô Học mãn tự. [Nơi Tích] thì chúng sanh đáng nên dùng bậc Hữu Học và Vô Học bán tự để trang nghiêm song thụ, tiếp nối lưu truyền.

Xét theo quán tâm, chánh quán Trung Đạo, chẳng duyên theo nhị biên. Ở chặng giữa thì chính là Vô Học. Có thể quán như thế thì gọi là Học. Lại chẳng duyên mà duyên thì gọi là Vô Học Học. Thường quán như thế gọi là Học Vô Học. Đối với kẻ chưa tu, sẽ trở thành câu thứ năm. Cũng có thể coi Lý là câu thứ năm. Cũng có thể đối với Tam Quán (Không, Giả, Trung), mỗi phép Quán đều có năm câu. Nếu xét theo quán môn để nói về số lượng thì sắc tâm trọn đủ Thập Giới, Thập Như. Giới

và Như luận định lẫn nhau, tức là hai ngàn.

Phần nói về các vị tỳ kheo đã xong.

1.1.2.1.1.2. Chúng tỳ kheo ni

(Kinh) Ma Ha Ba Xà Ba Đề tỳ kheo ni, dữ quyến thuộc lục thiên nhân câu. La Hầu La mẫu Da Thâu Đà La tỳ kheo ni diệc dữ quyến thuộc câu.

(經)摩訶波闍波提比丘尼，與眷屬六千人俱。羅睺羅母耶輸陀羅比丘尼亦與眷屬俱。

(Kinh: Tỳ kheo ni Ma Ha Ba Xà Ba Đề và quyến thuộc sáu ngàn người nhóm họp. Mẹ của La Hầu La là tỳ kheo ni Da Thâu Đà La cũng cùng với quyến thuộc nhóm họp).

Ma Ha Ba Xà Ba Đề (Mahāprajāpati), phương này dịch là Đại Ái Đạo, là dì của đức Phật. Nơi Bổn, Ngài trụ trong pháp môn Trí Độ, còn Tích là mẹ của ngàn đức Phật, sanh thành, dưỡng dục bậc đạo sư. Giải thích theo quán tâm thì Trung Quán rộng lớn là Đại, lòng Từ vô duyên là Ái. Lý Trung Đạo rỗng rang, thông suốt là Đạo. Đại tức là tự hành, Ái chính là hóa độ người khác. Nếu do lòng yêu thương mà thọ sanh, do lòng Từ mà dính dáng đến Hữu, Đạo liền dung thông tự hành và hóa độ người khác.

“Sáu ngàn người” là số lượng. Xét theo quán tâm, quán lục căn thanh tịnh, [mỗi căn] trọn đủ một ngàn công đức [như đã nói trong phẩm Tùy Hỷ Công Đức, nên thành ra sáu ngàn].

Da Thâu Đà La (Yaśodharā), phương này dịch là Hoa Sắc, cũng dịch là Danh Văn. Lúc tại gia, đức Phật có ba vị phu nhân: Một là Cù Di (Gopikā). Hai là Da Thâu. Ba là Lộc Dã (Mrigadāva).

Xét theo Bổn Tích, Thê (妻, vợ) có nghĩa là Tề (齊, đều bằng), [vậy thì vợ của Bồ Tát] há có phải là [phàm phu] lè tè sát đất ư? [Da Thâu Đà La] là vợ của Bồ Tát, cho nên biết nơi Bổn thì trụ trong pháp hỷ tịch định vi diệu, nơi Tích thì là vợ của Thái Tử.

Xét theo quán tâm, quán Không vô lậu pháp hỷ, bèn dùng Lộc Dã để biểu thị cho vợ (do bà này chẳng sanh con). Quán Giả đạo chủng trí pháp hỷ, bèn dùng Da Thâu để biểu thị cho vợ (do sanh La Hầu La). Quán Trung pháp hỷ, bèn dùng Cù Di để làm vợ hòng biểu thị (do là vợ cả).

Trên đây đều là chia theo từng vị [Thanh Văn] để nói về Bổn Tích và quán tâm, nay bèn tổng luận, hòng hiển thị sự quyền biến khéo léo để nêu bày quán hạnh tinh vi. Nói chung về Bổn Tích thì Thủ Lăng Nghiêm Định thị hiện các thứ, xứng hợp khéo léo căn tánh, không gì chẳng thực hiện! Nay luận định theo chuyện gần đây thì đức Thích Ca thị hiện thác sanh trong cung vua. Sau khi Ngài giáng thần vào thai của thánh hậu (Ma Da phu nhân), hàng Pháp Thân đại sĩ đều phù tá đức Phật thực hiện sự giáo hóa, giáng sanh trong các gia tộc khác. Như đức Phật dùng kim thân ba mươi hai tướng tốt lành để ứng hiện đản sanh, các vị Đại Sĩ cũng giáng sanh khắp chốn. Hoặc là [khi giáng sanh] thị hiện nhà cửa trống rỗng (ngài Tu Bồ Đề), hoặc chất báu tuôn xuống (ngài Mãn Từ Tử), hoặc mẹ mang thai bèn biện tài nổi trội, hiểu rõ các giấc mộng (ngài Xá Lợi Phất). Như khi hoàng thái tử (Thái Tử Tất Đạt Đa) lìa nước, bỏ ngôi vua, vượt thành học đạo, các vị Đại Sĩ đều theo thầy thọ học, tài nghệ đều thông, trở thành bậc thầy của kẻ khác. Như khi Như Lai chuyển pháp luân lần đầu tiên, mở cửa cam lộ, các vị Đại Sĩ biết duyên giáo hóa chưa chín muồi, thị hiện cùng nhau chẳng tiếp nhận, phân chia môn đình, chống đối, đề cao đạo của chính mình mới là chân thật. Người giáo hóa và kẻ được giáo hóa đều hoàn toàn sanh khởi như sữa. Nếu duyên giáo hóa đã chín muồi, thì tơ trắng dễ nhuộm màu, hoa sen trong ao nở sớm, đổi phàm thành thánh, chuyển sữa thành lạc, bậc thầy của đồ chúng trở thành đệ tử thượng thủ của đức Phật. Hoặc là trí huệ, thần thông, biện tài, tam muội, ai nấy đều là bậc nhất, cùng phù tá đấng pháp vương. Độ kẻ chưa được độ, kẻ đã chín muồi càng thêm chín muồi. Trong hội Phương Đẳng, nghe công đức chẳng thể nghĩ bàn của Bồ Tát, ắt thẹn Tiểu, hâm mộ Đại, như chuyển lạc thành sanh tô. Kế đó, nghe môn Bát Nhã Ma Ha Diễn (Bát Nhã Đại Thừa), thoạt đầu là giải ngộ sắc, tâm, rốt cuộc đắc [Nhất Thiết] Chủng Trí. Vẫn ôm lòng hẹp hòi, [phân biệt] Tiểu, Đại, ra, vào, trao, nhận, hoặc chung, hoặc riêng, hoặc Thiên, hoặc Viên, vâng mạng nhận biết, tâm dần thông thái, như chuyển sanh tô thành thục tô. Kế đó, nghe Pháp Hoa, lãnh hội tánh vốn sẵn có, biết chắc là cha con, được thọ ký, được giao phó Đại Thừa, bỏ ba thừa, quy về một thừa, như bốn vị kia (sữa, lạc, sanh tô, thục tô) đều thành cùng một vị đề hồ, chẳng để riêng một ai được diệt độ, mà đều dùng sự diệt độ của Như Lai khiến cho [mọi người cùng] được diệt độ.

Pháp thần (法臣, bầy tôi trong Phật pháp) của đấng pháp vương, do đại sự mà xuất thế, khéo dùng phương tiện. Thoạt đầu dùng bán tự pháp, phá hai mươi lăm Hữu rối ren, thành tựu bốn cây khô (phá trừ bốn đảo kiến về thường, lạc, ngã, tịnh) nơi Song Thụ, lợi ích chúng sanh. Kế đó, dùng bán pháp và mãn pháp, phá sự độc thiện của hàng Nhị Thừa, thành tựu sự rộng lớn của Bồ Tát, lợi ích thánh nhân, thành tựu bốn cây tươi tốt nơi Song Thụ (chứng nhập thường, lạc, ngã, tịnh), lợi ích thánh nhân. Sau đó, dùng thường trụ mãn tự, phá nhị biên trước sau, thành tạng bí mật “chẳng khô héo, chẳng tươi tốt” của Phật, đạt lợi ích rốt ráo. Chủ tướng công lao hoàn tất, đại thệ nguyện viên mãn. Vì thế, trong hội Pháp Hoa, Thân Tử (Xá Lợi Phất) và Mục Liên dứt bặt sự giáo hóa, thánh chúa đã trọn hết phận sự, cũng chẳng còn trụ thế bao lâu nữa! Kinh văn nói: “Như ngã bổn thệ nguyện, kim giả dĩ mãn túc, Như Lai bất cửu, đương nhập Niết Bàn” (Như bổn thệ nguyện của ta nay đã được trọn đủ, chẳng bao lâu nữa, Như Lai sẽ nhập Niết Bàn). Lời tuyên bố diệt độ đã bắt đầu từ lúc đó. Hai vạn vị Nhật Nguyệt Đăng Minh Phật, Ca Diếp Phật v.v… đều rốt ráo trong thời Pháp Hoa. Nay thầy trò của Phật đều nêu bày rõ Tích Môn trong kinh này: “Trong thì ngầm hành Bồ Tát hạnh, ngoài hiện tướng Thanh Văn”. [Trong phẩm Như Lai Thọ Lượng, đức Phật tuyên bố] “kể từ khi ta thật sự thành Phật tới nay, đã là vô lượng ức kiếp”. Từ đó mà suy, các vị đại La Hán từ địa vị Pháp Thân, rủ lòng soi bóng tùy duyên, in dấu trong muôn dòng nước, hiện Hữu Học, Vô Học, làm người nam, kẻ nữ, làm tăng, làm tục, nhờ sức Thủ Lăng Nghiêm, không gì chẳng thực hiện! Phương tiện quyền biến khéo léo được thực hiện như thế đó. Giải thích hai tầng Bổn Tích tổng và biệt như thế đó, vẫn sợ đánh mất ý chỉ, nếu cứ thẳng thừng đối với mỗi câu đều phiên dịch danh tự [của các vị Thanh Văn có nghĩa là gì] thì chúng Thanh Văn há có khác biệt với các giáo khác ư?

Nói chung về quán tâm, trên đây, thầy trò ban bố sự giáo hóa là do Pháp Thân thực hiện. Nếu chẳng tạo phương tiện để quán, sẽ vô ích cho hành nhân. Như kẻ nghèo đếm của báu, giống như kẻ mù cầm đuốc. Nhưng tâm số (tâm sở) rất nhiều, hãy nói theo thiện số (các thiện tâm sở), giống như các đệ tử tuy đông đảo, chỉ nêu ra mười vị. Mười thiện số (mười thiện tâm sở) phù tá tâm vương, có thể đổi ác hướng lành, đổi phàm thành thánh, hoàn tất hết thảy các pháp môn, chỉ lấy mười tâm số làm gốc. Như mười vị đệ tử phù tá đức Phật giáo hóa, cùng thuần thục chúng sanh vững vàng nơi Phật pháp. Mười vị, mỗi vị đều trọn đủ các đức, nhưng chỉ nói đến sở trường để tuyên dạy Phật đạo, hòng thuận theo lòng mong muốn của chúng sanh. Kẻ cầu trí huệ tôn ngài Thân Tử (Xá Lợi Phất) làm thầy, cho đến kẻ mong đa văn theo học với ngài A Nan. Do cùng phù tá đấng pháp vương mà mỗi vị chấp chưởng một chức trách. Nay quán tâm cũng giống như thế, mỗi mỗi đều thuộc trong tâm, đều trọn đủ tâm vương và tâm số để thành tựu phép Quán. Do tâm vương và tâm số giúp đỡ lẫn nhau mà được khai ngộ, hoặc do tưởng tâm sở mà nhập đạo, hoặc do dục tâm sở mà nhập đạo. Tùy theo lẽ đáng nên mà tâm vương và tâm số cùng công kích để biến đổi các tâm trần lao hòng làm Phật sự. Tu phép Quán này mà chưa ngộ thì quán hạnh như sữa. Nếu phát khởi vô lậu thì quán hạnh như lạc. Nếu phá Trần Sa, sẽ như sanh tô và thục tô. Nếu phá vô minh, quán sẽ như đề hồ. Nếu chẳng hết sạch tâm số trần lao, quán sẽ chẳng hoàn tất. Vì thế, kinh dạy: “Chúng sanh bất độ tận, ngã bất thành Chánh Giác” (Chẳng độ hết chúng sanh, ta chẳng thành Chánh Giác) chính là ý này. Trí Húc cho rằng: Đối với hai mươi mốt vị đại La Hán, hãy nên chuẩn theo Duy Thức, [hai mươi mốt vị ấy] biểu thị chung cho hai mươi mốt pháp thiện tâm sở, tức là Xúc, Tác Ý, Thọ, Tưởng, Tư, Dục, Giải, Niệm, Định, Huệ, Tín, Tàm, Quý, Tinh Tấn, Vô Tham, Vô Sân, Vô Si, Khinh An, Bất Phóng Dật, Hành Xả, Bất Hại. Mỗi mỗi đều tương ứng, mỗi mỗi đều trọn đủ các đức, cùng phù tá tâm vương, tự lợi, lợi lạc người khác đến tột cùng đời vị lai, chẳng hề đoạn tuyệt, nhưng chẳng phiền mỗi tâm số phải phối ứng với một vị La Hán, cốt sao hiểu ý mà thôi!

Phần đầu tiên, nói về chúng Thanh Văn đã xong.

1.1.2.1.2. Chúng Bồ Tát