Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Luân Quán Hội Nghĩa

2. Phương Tiện Phẩm Đệ Nhị

方便品第二

Phẩm thứ hai: Phương Tiện

Phẩm này thuộc vào phần Chánh Tông của kinh này. Vạn pháp đều dung hội. Chứng Tín là nhằm chứng thực điều này. Phát Khởi nhằm phát khởi điều này. Thí Dụ nhằm sánh ví điều này. Cho đến Lưu Thông, cũng nhằm lưu thông điều này!

Giải thích phẩm này chia thành hai phần: Trước là nói đại lược, sau là nói chi tiết.

Phần nói đại lược cũng chia thành hai đoạn: Trước là chánh thích (phần giải thích chánh yếu), sau là liệu giản (phán định nhằm loại trừ).

Phần Chánh Thích gồm ba điều:

Một, “Phương là phương pháp, Tiện là Dụng (tác dụng)”. Pháp cũng có vuông, tròn; Dụng thì có phù hợp hay chẳng phù hợp. Tam thừa quyền biến là thước vuông, là vuông vắn, Nhất Thật là thước tròn, là tròn trặn. Nếu trí hướng theo khuôn khổ, sẽ là khéo dụng pháp thiên lệch để phù hợp căn cơ của chúng sanh. Nếu trí hướng đến sự viên dung thì khéo dùng pháp viên dung để phù hợp căn cơ của chúng sanh. Như kinh này khiến cho [chúng sanh] lìa các chấp trước, thoát khỏi nỗi khổ trong tam giới. Vì thế, Như Lai ân cần xưng dương, tán thán phương tiện; bởi lẽ, thuận theo lòng mong muốn của chúng sanh thì chẳng phải là bổn hoài của Phật. Cách [hiểu chữ Phương Tiện theo kiểu] này có thể dùng để giải thích các kinh khác, chẳng đúng với ý nghĩa của phẩm này!

Hai, nếu nói Phương Tiện là Môn. Môn là “có thể thông”, thông tới điều được thông. Phương tiện quyền biến đại lược đều làm cửa [để thông vào] chân thật. Chân thật được hiển lộ nhờ công của phương tiện. Từ [công năng] hiển lộ mà có tên như vậy. Vì thế, dùng Môn để giải thích Phương Tiện. Như kinh này mở cửa phương tiện để chỉ bày tướng chân thật. Nghĩa này có thể giải thích các kinh khác, chẳng phải là ý của phẩm này.

Ba, nếu nói Phương là Bí (bí mật), Tiện là diệu. Nơi Tích thì thành bí mật, nay khai bày Tích, [điều bí mật ấy] sẽ trở thành diệu, khéo thông đạt các phương, chính là “bí mật thật sự”: Chỉ ra bảo châu vô giá trong áo lót, trao thưởng viên châu duy nhất trên đỉnh đầu nhà vua, chẳng hai, chẳng khác. Chỉ rõ kẻ làm khách là con ông trưởng giả, cũng chẳng hai, chẳng khác. Phương tiện và Môn chính là bí diệu, như kinh này dạy: “Duy ngã tri thị tướng, thập phương Phật diệc nhiên. Chỉ chỉ bất tu thuyết, ngã pháp diệu nan tư” (Chỉ ta biết tướng này, mười phương Phật cũng thế. Thôi đi, chẳng cần nói; pháp ta mầu nhiệm khó nghĩ được). Vì thế, dùng Bí để giải thích Phương, dùng Diệu để giải thích Tiện thì sẽ đúng ý của phẩm này.

Kế đó là Liệu Giản:

Cách giải thích thứ nhất chính là phương tiện ở ngoài Thể, là sự quyền biến nhằm giáo hóa chúng sanh, thuận theo ý người khác để nói. Cách giải thích thứ hai, cũng là phương tiện ở ngoài Thể, là quyền biến hòng tự hành và hóa độ người khác, cũng là thuận theo ý người khác mà nói. Cách giải thích thứ ba là đồng thể phương tiện, tức là sự quyền biến để tự hành, thuận theo ý của chính mình mà nói.

Lại nữa, cách giải thích Phương Tiện thứ nhất, chẳng phải là “năng nhập” (chủ thể tiến nhập), chẳng phải là “sở nhập” (đối tượng được tiến nhập). Cách giải thích Phương Tiện thứ hai là năng nhập, chẳng phải là sở nhập. Cách giải thích Phương Tiện thứ ba là năng nhập, [mà cũng là] sở nhập.

Lại nữa, cách giải thích Phương Tiện thứ nhất là Bí, chẳng phải là Diệu. Cách giải thích Phương Tiện thứ hai là Bí, có thể nhập Diệu. Cách giải thích Phương Tiện thứ ba thì Bí chính là Diệu. Xét ra, trong kinh Chánh Pháp Hoa, phẩm này được gọi là phẩm Thiện Quyền, Quyền tức là phương tiện, chẳng hai, chẳng khác. “Cúi đầu, giơ tay, đều thành Phật đạo” chính là phương tiện khéo léo, quyền biến.

Phần giải thích đại lược đã xong.

Kế đó là giải thích cặn kẽ; [đối với các ý kiến của tổ Trí Giả nhằm] đả phá luận thuyết của các vị cổ đức, tôi chẳng sao lục. Phẩm này là phương tiện của Như Lai, thâu nhiếp hết thảy các pháp như Không chứa đựng Sắc, như biển thâu nạp các dòng, há có thể chỉ dùng một dòng, một nhánh để giải thích sự to lớn của pháp giới được ư? Nay nói về Quyền và Thật, trước hết lập ra bốn câu, tức là: “Hết thảy các pháp đều là Quyền. Hết thảy các pháp đều là Thật. Hết thảy các pháp đều vừa là Quyền, vừa là Thật. Hết thảy các pháp đều chẳng phải Quyền, chẳng phải Thật”.

“Hết thảy các pháp đều là Quyền”: Như kinh văn dạy “tướng, tánh, thể, lực, tác, nhân, duyên, quả, báo, bổn mạt” v.v… của pháp giới là như thế. Những lời lẽ như vậy đều là Quyền (những lời nói về Hữu sẽ chẳng ra ngoài bách giới thiên như).

“Hết thảy các pháp là Thật”: Như kinh văn nói Như Lai khéo nói các pháp đẹp lòng mọi người. Tâm mọi người coi chuyện “nhập Thật” là điều vui sướng (có nghĩa là “phù hợp căn cơ”). Lại nói “các pháp vốn thường là tướng tịch diệt” (cội gốc của các pháp). Lại nói “lời của Như Lai nói đều nhằm đạt tới địa vị Nhất Thiết Trí” (cốt lõi của hóa nghi). Lại nói “đều là chân thật, chẳng dối” (cội nguồn của bổn hạnh). Đại kinh lại nói “bốn câu đều chẳng thể nói” (quên mất Lý nơi giáo, các kinh văn đều coi “nhập Chứng” là Thật; cho nên biết “có nói” hay “chẳng nói”, không gì chẳng đều lấy chân thật làm gốc).

“Hết thảy các pháp đều vừa là Quyền, vừa là Thật”: Như kinh văn nói “tướng như thật của các pháp” chính là để nói rõ hết thảy vừa là Quyền vừa là Thật. Chẳng hạn như Bất Tịnh Quán vừa là thật, vừa là hư (do đối trị dục nên là Thật. Do tưởng [dục là] hư giả nên là Hư. Chỉ một phép Quán này mà đã là vừa thật vừa hư, nào ngại pháp nào cũng vừa thật vừa hư).

“Hết thảy các pháp đều chẳng phải Quyền, chẳng phải Phật”:

Như kinh văn nói: “Phi như, phi dị” (Chẳng phải như, chẳng phải khác). Lại nói: “Diệc phục bất hành thượng, trung, hạ, pháp hữu vi, vô vi, thật, bất thật pháp, phi hư, phi thật, như Thật Tướng dã” (Cũng lại chẳng hành pháp thượng, trung, hạ, pháp hữu vi, vô vi, thật, bất thật, chẳng hư, chẳng thật, như Thật Tướng). Nếu hết thảy các pháp đều là Quyền, có gì chẳng bị phá? Dẫu cho trăm ngàn vị sư, mỗi vị sư lập ra trăm ngàn thuyết, không gì chẳng phải là Quyền! Những điều do Như Lai đã nói còn là Quyền, huống hồ [các ngôn thuyết của] các vị sư trong loài người há chẳng phải là Quyền ư? Nếu hết thảy các pháp đều là Thật, lại có gì chẳng bị phá? Chỉ có một sự thật này, hai điều khác đều chẳng thật, chỉ là một đạo cứu cánh, há có nhiều đạo cứu cánh ư? Các kiến giải khác biệt của các sư đều nhằm phá chuyện “nhập Thật”, há còn bảo vệ hang ổ đó ư? Nếu hết thảy các pháp đều vừa là Quyền vừa là Thật, lại còn có gì chẳng bị phá? Hết thảy đều có Quyền, có Thật, vậy thì tự là một đường, chẳng phải là cách hiểu nào khác! Trong mỗi pháp, đều có Quyền và Thật, há có nên cứ một mực là Quyền, hay một mực là Thật? Nếu hết thảy các pháp đều chẳng phải là Quyền, mà cũng chẳng phải là Thật, có gì chẳng bị phá, còn phân vân chi nữa? Cưỡng sanh kiến lập, thẳng thừng nêu tên, mà còn là như thế, huống hồ luận định chỉ thú ư? Cần hiểu bốn câu ấy chỉ là một pháp tánh. Pháp tánh chỉ là Chân Như Thật Tướng như như Niết Bàn. Do Thể của pháp tánh chẳng trái nghịch các pháp, chẳng thọ các pháp, chẳng trụ trong các pháp, chẳng vào trong các pháp. Vì thế, mỗi một danh tự, mỗi một tâm pháp, mỗi câu kệ, mỗi nhân quả, mỗi mỗi phàm thánh, mỗi mỗi y báo và chánh báo, cho đến “thập song” (mười cặp định luận Quyền Thật) trong phần sau, không gì chẳng phải là pháp giới, tự tại vô ngại. Nghĩa này có thể thành tựu, nói cặn kẽ thì như trong mười môn Bất Nhị đã nói, dù gốc hay ngọn, Thể và Lý chẳng khác. Nói mà chẳng nói, chẳng nói mà nói, chiếu tánh chẳng xa, tự tại vô cùng. Dẫu vô cùng, chẳng ra ngoài bốn câu. Bốn câu chẳng có câu, không có câu mà là câu, câu nào cũng đều riêng thâu nhiếp mười phương Phật pháp. Nhưng bốn câu trong mỗi giáo trước thời Pháp Hoa, câu nào cũng đều chưa diễn tả thông suốt [bổn hoài của Phật], cho đến hội này bèn là “một vị chẳng khác”. Cụ thể như trong phẩm Dược Thảo Dụ, sai khác chính là chẳng sai khác, chẳng sai khác chính là sai khác. Đấy chính là câu thứ ba “vừa Quyền, vừa Thật” được tách thành mười pháp. Đối với mười pháp ấy, sẽ có tám lượt giải thích:

Một là nêu tên.

Hai là sanh khởi.

Ba là giải thích.

Bốn là dẫn chứng.

Năm là gom mười môn ấy thành ba loại Quyền Thật.

Sáu là phân biệt ba loại Quyền Thật chiếu soi ba loại Nhị Đế.

Bảy là dựa theo các kinh để phán định Quyền Thật.

Tám là dựa theo Bổn Tích để phán định Quyền Thật.

(Chia thành từng chương để giải thích riêng biệt là vì đã biết các pháp dung nhập trọn khắp lẫn nhau. Nêu ra Thật thì ngay trong Thật có Quyền. Đó là nói “dùng Quyền ấy làm phẩm Phương Tiện”. Nêu ra Quyền thì chính là Quyền chẳng thể nghĩ bàn. Quyền ấy có Thật, bèn dùng cái Quyền ấy gọi là phẩm Phương Tiện. Nêu ra “vừa Quyền, vừa Thật”, thì mỗi đằng đều có chỗ hướng về. Đấy chính là sự tương tức (Thật chính là Quyền, Quyền chính là Thật) trong “Quyền, Thật” nơi Tích, thâu nhiếp ba thứ “Quyền, Thật” nơi Tích. Vì thế, dùng ngay phương tiện chân thật để làm phẩm Phương Tiện. Nêu ra “chẳng phải Quyền, chẳng phải Thật” thì chỉ là lý phương tiện. Lý gồm thâu ba câu (“là Quyền”, “là Thật”, “vừa là Thật vừa là Quyền”) đều là phẩm Phương Tiện. Đấy chính là câu nào cũng đều trọn khắp, đều là phẩm Phương Tiện, cần gì phải riêng đối với câu thứ ba“vừa Quyền, vừa Thật” lại tách ra thành mười pháp: Một là danh tiện, do trọn đủ Quyền và Thật. Hai là nghĩa tiện, do thâu nhiếp trọn khắp. Các câu khác là nghĩa tiện, nhưng chẳng gọi là Tiện. Ba điều khác tuy có nghĩa Quyền, nhưng danh xưng Quyền chẳng được như trong câu thứ ba, từ ngay nơi tên gọi đã trọn đủ [ý nghĩa Quyền]. Dùng “ngay nơi Thật mà là Quyền” ấy để tạo thành phẩm này.

Vì thế, đối với mười cặp [phán định Quyền Thật] trong phần sau, cặp nào cũng đều trọn đủ danh tướng Quyền và Thật, đều lấy “từ ngay nơi Thật mà là Quyền” làm phẩm Phương Tiện. Huống chi, phần giải thích tổng quát ba cặp đầu đều bao trùm tám môn (nêu tên, sanh khởi, giải thích v.v…) trong phần luận định về mười cặp ấy. Nếu chẳng phải là như thế, sẽ chẳng phải là Sự Lý phương tiện cho đến Tất Đàn, chẳng phải là liệt kê tên gọi của pháp tướng trong phương tiện, cho đến chẳng phải là mười nghĩa thuộc về Bổn Tích trong kinh này. Mười nghĩa chẳng hai, nhưng Bổn Tích dường như sai khác. Bổn và Tích tuy khác, nhưng đều chẳng nghĩ bàn giống hệt như nhau. Tướng của mười nghĩa khác biệt, nhưng Thật Tướng như nhau. Do vì chúng sanh [căn tánh khác biệt], mà nêu tên và sanh khởi, cho đến Bổn Tích, Lý Sự, thậm chí Tất Đàn khác nhau. Hễ hiểu ý sẽ quên lời, giải thoát khỏi ngôn thuyết. Nếu thấy được ý này, sẽ thường im lặng mà thường nói, lời nói và xử sự chẳng trái nghịch. Lại còn dùng ý chỉ ấy làm cảnh để quán, khiến cho thấy rõ ràng cảnh được quán. Các lời giải thích khác thiếu khuyết chính ở chỗ này! Nhưng trong tám môn ấy (nêu tên, sanh khởi, giải thích v.v…), bảy môn đầu thuộc về Tích Môn, môn thứ tám thuộc về Bổn Môn. Tuy chưa đến phần Bổn Môn [của kinh Pháp Hoa], nhưng lý Quyền Thật đã trọn khắp. Vì thế, kinh văn trong phần sau có nói: “Thị ngã phương tiện, chư Phật diệc nhiên” (Là phương tiện của ta, chư Phật cũng thế). Vì thế, danh xưng Phương Tiện thông với Bổn lẫn Tích.

Lại nữa, tám môn ấy có thứ tự theo ý nghĩa như sau: Nếu chẳng “nêu tên”, sẽ chẳng có gì để giải thích. Nếu chẳng “sanh khởi”, sẽ mê muội nơi thứ tự được diễn nói. “Giải thích” nhằm chỉ bày tướng trạng của phần luận định mười cặp Quyền Thật. “Dẫn chứng” nhằm ngăn ngừa kẻ chẳng tin. “Kết quy” nhằm chỉ rõ nguyên ý của phẩm này. “Phân biệt” là khiến cho phần giải thích phẩm này có chỗ quy kết. Phần giải thích phán định nhằm biết chỗ tồn tại của thô và diệu. Như thế thì mới tỏ lộ ý chỉ sâu xa của phẩm này được. Lại biện định sẵn về Bổn Tích, khiến cho [người nghe] biết Quyền, Thật, Tự, Tha nơi Bổn địa thì mới tỏ lộ sự giáo hóa to lớn nơi Tích là lâu xa hay gần đây).

[Nói tường tận thì tám môn ấy như sau]:

1) Nêu tên:

[Mười cặp luận định về Quyền Thật thì] một là Sự Lý Quyền Thật; hai là Lý Giáo Quyền Thật; ba là Giáo Hạnh Quyền Thật; bốn là Phược Thoát (trói buộc và giải thoát) Quyền Thật; năm là Nhân Quả Quyền Thật; sáu là Thể Dụng Quyền Thật; bảy là Tiệm Đốn Quyền Thật; tám là Khai Hợp Quyền Thật; chín là Thông Biệt Quyền Thật; mười là Tất Đàn Quyền Thật.

2) Sanh khởi:

Từ cái gốc là Vô Trụ mà lập ra hết thảy các pháp. Vô Trụ là Lý. Hết thảy các pháp là Sự. Do Lý và Sự mà có Giáo. Do Giáo mà có Hạnh. Do Hạnh mà có trói buộc và giải thoát. Do giải thoát mà thành nhân quả. Từ quả mà Thể hiển hiện công năng, tác dụng. Do Dụng mà có sự giáo hóa Tiệm hay Đốn. Do tách ra thành Tiệm và Đốn, mà có khai hợp (tách ra hay gộp lại). Từ khai hợp mà có lợi ích thông hay biệt. Do lợi ích có thông và biệt, mà phân biệt hai loại lợi ích. Do phân biệt hai loại lợi ích, cho nên có Tứ Tất Đàn. (Trong mười cặp này, năm cặp đầu là từ nhân tới quả; năm cặp sau là tác dụng thù thắng sẵn có nơi cái quả. Trong cái nhân, nếu chẳng có bốn điều đầu thì ý nghĩa của nhân sẽ nông cạn, hẹp hòi. Nếu chẳng có năm điều sau, tác dụng của quả sẽ thô thiển, nông cạn. Trong ấy, giáo chính là thánh hóa (sự hóa độ của bậc thánh, tức sự giáo hóa của Phật), lại còn dựa theo người tiếp nhận mà đặt tên).

Lại nữa, tuy kinh văn nêu lên người có thể giáo hóa, nhưng phải xét theo người được hóa độ để hiểu nghĩa. Vì thế, trong năm cặp sau, đối với Thể và Dụng, chỉ dùng một cặp tương ứng với người được hóa độ, bốn cặp kia do dựa theo người có thể hóa độ mà lập danh. Điều này lại tương đồng với mười diệu nghĩa. Nếu chẳng như thế, ai sẽ biết phương tiện cần phải có đủ mười pháp? Ai biết mười pháp có ý nghĩa trọn khắp trong một kinh? Nếu không có mười pháp, sẽ trở thành kinh văn chẳng nói đến nhân quả cũng như người hóa độ và kẻ được hóa độ! Vì thế, dùng mười cặp [để giảng giải Phương Tiện] thì các điều trọng yếu tột bậc sẽ được thấu hiểu tận cùng.

“Phương” chính là mười cặp [luận định Quyền Thật] trong kinh này. Nếu như thế, kinh này từ đầu đến cuối đều gọi là “phương tiện”. Lại còn chỉ ra những điều đã dạy trước kia đều là lập bày [để dẫn dụ về Nhất Thật] thì mới có thể nói đến phương tiện trong kinh này. Vì thế biết: Chứng Tín trong Tự Phần nhằm phát khởi phương tiện. Thí Dụ chỉ là phương tiện để so sánh, nhân duyên chỉ là phương tiện xưa kia, Bổn Môn chỉ là phương tiện lâu xa. Lưu Thông chỉ là phương tiện để chư Phật, Bồ Tát hoằng thông giáo pháp. Do là phương tiện, cho nên gọi là “chân thật”. Nếu hiểu được ý ấy, sẽ như nhìn vào trái cây trong bàn tay, do một bộ kinh Pháp Hoa mà có thể biết cái tâm, trong khoảng sát na bèn thấu hiểu giáo môn trong suốt một đời đức Phật. Nhân quả, tự tha, gộp thành một pháp. Mười phương, ba đời, chẳng ôm lòng mong cầu chi khác. Dùng mười pháp thừa (mười cặp luận định Quyền Thật) để quan sát, sẽ có chỗ đặt chân nơi Pháp Hoa tam muội. Đường tu vô thượng Phật quả sẽ có thể hy vọng.

3) Giải thích:

Một là Lý Sự Quyền Thật. Lý là Chân Như. Chân Như vốn tịnh, dẫu có Phật hay chẳng có Phật, vẫn thường hằng, chẳng đổi khác. Vì thế, gọi Lý là Thật. Sự là tâm, ý, thức v.v… dấy lên nghiệp tịnh hay bất tịnh, thay đổi, chuyển dời bất định. Vì thế, gọi Sự là Quyền. Nếu chẳng có Lý, sẽ không có gì để lập Sự. Nếu chẳng có Sự, sẽ không thể hiển thị Lý. Sự có công năng hiển thị Lý. Vì thế, ân cần khen ngợi Phương Tiện (ai chịu coi các thứ như tâm hữu lậu trong tam giới v.v... là phẩm Phương Tiện được Như Lai khen ngợi? Nếu chẳng như thế, ý nghĩa “vì chúng sanh” đặt ở chỗ nào? Ngôn từ về tướng thế gian sẽ giải thích như thế nào

đây?)

Hai là Lý Giáo Quyền Thật. Lý Sự trên đây được gọi chung là Lý. Chẳng hạn như Chân và Tục đều gọi là Đế. Chư Phật do thấu hiểu [Lý Sự ấy] mà thành thánh. “Thánh” là “chân chánh, chân thật”, muốn dùng pháp của chính mình để độ chúng sanh. Do Lý mà lập Giáo, Giáo chính là Quyền. Chẳng có Giáo, sẽ không có gì để hiển lộ Lý. Vì thế, Như Lai ca ngợi Phương Tiện (từ vô minh pháp tánh cho đến hết thảy các pháp thuộc giới ngoại đều là các điều được diễn nói. Tâm, ý, thức được gọi là Thể vì trọn đủ hết thảy các pháp thuộc giới ngoại. Ai biết giáo pháp của kinh Pháp Hoa dùng các pháp như thế ấy để diễn nói? Nếu chẳng như vậy, Nghiêm vương (vua Diệu Trang Nghiêm) tà kiến, Điều Đạt (Đề Bà Đạt Đa) ác nghịch, sẽ do đâu mà có? Quả giáo luận về điều này, người diễn nói cũng là Quyền. Vì thế, biết giáo này chỉ nhằm nói lý này. Chẳng do kinh này, ai sẽ chịu khen ngợi phẩm Phương Tiện này là giáo pháp chỉ ra chỗ mê? Nếu chẳng như vậy, đức Phật từ tam muội khởi, sẽ tán thán điều gì vậy?)

Ba là Giáo Hạnh Quyền Thật. Nương vào Giáo để cầu Lý, sẽ sanh ra chánh hạnh. Do Hạnh có tiến nhập sâu hay cạn khác nhau; vì thế, Hạnh được gọi là Quyền. Giáo chẳng có tiến nhập sâu hay cạn khác biệt; vì thế, gọi là Thật. Chẳng có Giáo, sẽ không có gì để lập Hạnh; chẳng có Hạnh, lấy gì để lãnh hội Giáo? Do Hạnh mà hiểu Giáo. Vì thế, khen ngợi Phương Tiện (nếu chẳng như vậy, các môn như Phương Tiện Ba La Mật v.v… của Như Lai làm sao chứng được?)

Bốn là Phược Thoát Quyền Thật. Hạnh trái nghịch Lý, sẽ bị trói buộc (phược, 縛). Trói buộc là hư vọng; vì thế, gọi là Quyền. Hạnh thuận Lý, sẽ sanh ra Giải, Giải ngầm ứng hợp với Lý. Vì thế, gọi Thật (trong các kinh, bậc Địa Tiền (Bồ Tát chưa đạt đến Sơ Địa) vẫn là trái Lý; vì chưa nhận biết Quyền. Riêng kinh này chỉ rõ “không gì chẳng phải là cái nhân thành Phật” hòng hiển thị Thật). Chẳng trói buộc, sẽ không do đâu mà cầu giải thoát. Được giải thoát là nhờ bị trói buộc, như nhờ xác chết mà vượt biển. Vì thế, khen ngợi Phương Tiện (ai biết trong kinh này, đức Phật cũng coi ác hạnh cũng là phương tiện thiện xảo? Thí dụ về xác chết áp dụng cho hết thảy).

Năm là Nhân Quả Quyền Thật. Nhân có tác dụng tiến nhập tạm thời, nên gọi là Quyền. Quả nhất định vĩnh viễn chứng vào lúc cuối cùng, nên gọi là Thật. Chẳng có quả thì nhân sẽ chẳng có gì để mong mỏi. Không có nhân, quả sẽ chẳng thể tự hiển hiện được. Quả do nhân mà đạt được. Vì thế, khen ngợi Phương Tiện.

Sáu là Thể Dụng Quyền Thật. Các phương tiện trước đó là nhân. Chánh quán để tiến nhập Sơ Trụ là quả (Sơ Trụ trong Viên Giáo là Phần Chứng Quả). Trụ, xuất là Thể, Dụng. Thể chính là Thật Tướng, chẳng có phân biệt. Dụng chính là lập ra hết thảy các pháp, hơn kém khác nhau. Như chỉ một cõi đại địa mà sanh ra các thứ mầm mộng (Sơ Trụ [thị hiện] làm Phật trong một trăm thế giới, tức là có thể thị hiện trong mười pháp giới). Chẳng có đất, sẽ không có gì để sanh ra vạn vật. Chẳng sanh, sẽ không có gì để hiển thị đất. Lần theo dòng tìm được nguồn; suy từ Dụng mà biết Thể. Vì thế, khen ngợi Phương Tiện.

Bảy là Tiệm Đốn Quyền Thật. Luận chung về chuyện tu nhân chứng quả, từ Thể dấy lên tác dụng, đều có Tiệm và Đốn. Nay nói về chuyện khởi tác dụng: Dụng Tiệm là Quyền, dụng Đốn là Thật. Nếu chẳng có Tiệm dẫn khởi, sẽ không do đâu để nhập Đốn được! Vì thế, khen ngợi Phương Tiện.

Tám là Khai Hợp Quyền Thật. Từ Đốn tách ra thành Tiệm, Tiệm chẳng tự hợp (do hai giáo Tạng và Thông chẳng phế trừ Tiểu pháp), cũng chẳng hợp Đốn (hàng Bồ Tát trong ba giáo (Tạng, Thông, Biệt) chẳng nhập Thật). Vì thế, gọi là Quyền. Tiệm đến rốt ráo vẫn hợp với Đốn. Vì thế là Thật. Do tách ra (khai), cho nên hợp (gộp lại). Khai có sức hợp. Vì thế, khen ngợi Phương Tiện.

Chín là Thông Biệt Quyền Thật. Thông tức là lợi ích chẳng thường hằng của pháp bán tự, Biệt là lợi ích thường trụ của pháp mãn tự. Nhưng lợi ích thường hằng và đạo dài lâu, dễ [khiến cho hành nhân] nẩy sanh thoái thất. Vì thế, dùng hóa thành tiếp dẫn [để hành nhân] sanh ý tưởng an ổn. Sau đấy mới diệt sự biến hóa, dẫn đến chỗ có của báu. Nếu chẳng có lợi ích chưa toàn vẹn, sẽ chẳng thể lãnh hội lợi ích thường hằng. Lợi ích bán phần có công năng hiển thị lợi ích mãn phần. Vì thế, khen ngợi Phương Tiện.

Mười là Tất Đàn Quyền Thật. Ba môn Thế Giới, Vị Nhân, Đối Trị Tất Đàn do thuộc vào thế gian, nên là Quyền. Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn do xuất thế gian, nên là Thật. Chẳng do thế gian, sẽ chẳng đạt được xuất thế gian. Do ba món Tất Đàn mà đạt được Đệ Nhất Nghĩa. Vì thế, Như Lai ân cần khen ngợi Phương Tiện.

Phần thứ ba, giải thích đã xong.

4) Dẫn chứng:

Mười nghĩa này thông với Đại giáo và Tiểu giáo, gồm trọn hết thảy các pháp. Nay lại dẫn kinh này: “Bất như tam giới kiến ư tam giới” (Chẳng như tam giới mà thấy tam giới), tam giới là Sự. “Bất như tam giới kiến” là Lý. Đó là dẫn chứng về Lý, Sự, Quyền, Thật. Tướng tịch diệt của pháp chẳng thể dùng ngôn từ để tuyên nói, đó là Lý. “Do vì sức phương tiện mà nói với năm tỳ kheo” chính là Giáo. Đó là dẫn chứng về Lý Giáo Quyền Thật (cần phải nói: “Nhược vô tánh giả, vị thuyết nhân thiên, nãi chí Tu La vi hạ phẩm thiện” (Nếu là kẻ vô tánh (chẳng có căn tánh Đại Tiểu Thừa), bèn vì kẻ đó nói pháp nhân thiên, cho đến Tu La là hạ phẩm thiện). “Nãi chí vị thuyết Vô Tác Tứ Đế” (Cho đến vì kẻ đó nói Vô Tác Tứ Đế). Vì thế biết: Theo Lý thì đều là “chẳng thể nói”. Theo Sự thì lớn hay nhỏ đều có thể nói).

Nếu nghe kinh này, sẽ là khéo hành Bồ Tát đạo. Lại còn “nhữ đẳng sở hành, thị Bồ Tát đạo. Phật tử hành đạo dĩ, lai thế đắc tác Phật” (điều các ông đã hành là Bồ Tát đạo. Phật tử đã hành đạo, đời sau sẽ được làm Phật) v.v… Đấy là dẫn chứng về Giáo Hạnh Quyền Thật. “Đản ly hư vọng, danh vi giải thoát. Kỳ thật vị đắc nhất thiết giải thoát” (Chỉ lìa hư vọng mà gọi là giải thoát. Thật ra là chưa đạt được hết thảy các giải thoát). Đó là dẫn chứng về Phược Thoát Quyền Thật (trong Tiểu Thừa thì hư vọng gọi là Phược (trói buộc), lìa [khỏi trói buộc] là giải thoát. Nếu xét theo Đại Thừa, đối với cái được gọi là “trói buộc” đó, nay chỉ gọi là Thoát). Hành trọn tất cả các đạo pháp của chư Phật là nhân, thành tựu đắc quả nơi đạo tràng là quả. Đấy là dẫn chứng về nhân quả Quyền Thật. “Ngã dĩ Phật nhãn quán” (Ta dùng Phật nhãn để xem) là Thể, “kiến lục đạo chúng sanh” (thấy chúng sanh trong sáu đường) là Dụng. Đấy là dẫn chứng về Thể Dụng Quyền Thật.

“Thỉ kiến ngã thân, văn ngã sở thuyết, tức giai tín thọ, nhập Như Lai huệ” (Vừa mới thấy thân ta, nghe lời ta nói, liền đều tin nhận, nhập trí huệ của Như Lai), nhanh chóng trừ khử sự tu tập trước kia, người học tập Tiểu Thừa thì là Tiệm. Đấy chính là dẫn chứng của Tiệm Đốn Quyền Thật. Đứa con nghèo thoạt đầu trốn đi, chặng giữa dọn phân. Đó là Khai. Sau đó, được giao tài sản, thì là Hợp. Đó là dẫn chứng về Khai Hợp Quyền Thật. Trước là diệt hóa thành, đó là Thông Ích. Sau đó, tới chỗ có của báu, thì là Biệt Ích. Đấy là dẫn chứng của Thông Biệt Quyền Thật. Các thứ ham muốn, các thứ tánh, tướng, ức niệm v.v… chính là dẫn chứng của Tất Đàn Quyền Thật.

Đã dẫn cả bộ kinh làm chứng, nay dẫn chứng riêng trong một phẩm. Tuy chẳng theo thứ tự, nhưng phần kinh văn về mười điều ấy (mười cặp Phương Tiện Quyền Thật) đều đủ. “Chư Phật trí huệ thậm thâm vô lượng, kỳ trí huệ môn nan giải, nan nhập” (Trí huệ của chư Phật rất sâu vô lượng, môn trí huệ ấy khó hiểu, khó nhập). Hết thảy sự, lý, cảnh, trí v.v… đều gọi là Thật. Lập bày, diễn nói, biện định ngôn giáo đều là trí huệ môn. Đấy là dẫn chứng Lý Giáo để luận định Quyền Thật. “Nan giải, nan nhập, nhất thiết Thanh Văn, Bích Chi Phật sở bất năng tri” (Khó hiểu, khó nhập, hết thảy Thanh Văn, Bích Chi Phật chẳng thể biết được) chính là đối với trói buộc hay giải thoát mà luận định Quyền Thật. “Phật tằng thân cận bách thiên vạn ức vô số chư Phật, tận hành chư Phật vô lượng đạo pháp, dũng mãnh tinh tấn, danh xưng phổ văn” (Phật từng thân cận trăm ngàn vạn ức vô số chư Phật, hành trọn hết vô lượng đạo pháp của chư Phật, dũng mãnh tinh tấn, thanh danh rền khắp), tức là dựa theo giáo hạnh để luận định Quyền Thật. “Thành tựu thậm thâm vị tằng hữu pháp, tùy nghi sở thuyết, ý thú nan giải” (Thành tựu pháp chưa từng có rất sâu, tùy theo lẽ thích đáng mà nói, khó hiểu nổi ý thú), chính là dựa theo Thể và Dụng để luận định Quyền Thật. “Ngô tùng thành Phật dĩ lai” (Kể từ khi ta thành Phật đến nay), thành Phật là quả, quả ắt có nhân. Đấy chính là dùng nhân quả để luận định Quyền Thật. Các thứ nhân duyên, các thứ thí dụ, ngôn giáo rộng diễn, vô số phương tiện, hướng dẫn chúng sanh lìa các chấp trước, tức là luận định Quyền Thật xét theo Tiệm Đốn. Như Lai phương tiện tri kiến Ba La Mật đều đã trọn đủ, tức là dựa theo khai hợp để luận định Quyền Thật. “Như Lai năng chủng chủng phân biệt, xảo thuyết chư pháp, ngôn từ nhu nhuyễn, duyệt khả chúng tâm” (Như Lai có thể dùng các thứ phân biệt để khéo nói các pháp, ngôn từ mềm mỏng, khiến cho đại chúng đẹp lòng), tức là luận định Quyền Thật dựa theo thông ích và biệt ích. Nói tóm gọn, vô lượng vô biên pháp chưa từng có, Phật đã đều thành tựu, tức là ba môn Tất Đàn (Thế Giới, Vị Nhân, Đối Trị) thành tựu. “Chỉ, Xá Lợi Phất! Bất tu phục thuyết” (Thôi đi, Xá Lợi Phất! Chẳng cần phải nói nữa) tức là Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Đó là luận định Quyền Thật dựa trên Tứ Tất Đàn. “Phật thành tựu pháp hiếm có, khó hiểu bậc nhất, chỉ có Phật và Phật mới có thể hiểu rốt ráo Thật Tướng của các pháp”; đó chính là Lý. Nói “các pháp tướng như thế” v.v… đấy chính là Sự. Đó chính là luận định Quyền Thật theo Lý Sự. Đoạn này nói đại lược năm thứ Quyền Thật của Phật, vị Phật nào cũng đều như thế.

Phần thứ tư là Dẫn Chứng đã xong.

5) Quy kết mười pháp trên đây thành ba loại Quyền Thật:

Trước là Thông Kết, sau là Biệt Kết:

Trước hết, Thông Kết thì mười pháp ấy chung cho bốn giáo, hợp thành bốn mươi món Quyền Thật. Như trong Tam Tạng, tự chứng mười pháp (Lý Sự Quyền Thật, Lý Giáo Quyền Thật, Giáo Hạnh Quyền Thật v.v…) thì gọi là “tự hành Quyền Thật”. Đã nói ra mười pháp để lợi ích chúng sanh, thì gọi là “hóa tha Quyền Thật”. Trong mười pháp giáo hóa người khác, có Thật và Quyền, đều gộp lại thành Quyền. Tự hành có mười pháp, cũng có Thật và Quyền, đều gộp thành Thật, gọi chung là “tự hành hóa tha Quyền Thật”. Đối với mười pháp trong ba giáo kia, đối với mỗi giáo, đều gộp lại thành ba thứ Quyền Thật (tức tự hành Quyền Thật, hóa tha Quyền Thật, và tự hành hóa tha Quyền Thật) cũng giống như thế (đấy là thông trong thông). Lại trong mỗi giáo, đều dùng bốn thứ “Lý Sự, giáo hạnh, phược thoát, nhân quả” để làm “tự hành Quyền Thật”, dùng hai loại Lý Giáo và Khai Hợp để làm “hóa tha Quyền Thật”. Đối với mỗi giáo, đều dùng bốn loại “Thể Dụng, Tiệm Đốn, Thông Biệt, Tất Đàn” để làm “tự tha Quyền Thật”. Danh tự tuy đồng, mỗi thứ đều có ý nghĩa khác biệt (đó là biệt trong thông).

Sau đó là Biệt Kết. Ba giáo trước (Tạng, Thông, Biệt) dù thông hay biệt, đều là hóa tha Quyền Thật, do đều nói theo ý của người khác. Viên Giáo dù thông hay biệt, xét ra đều là “tự hành Quyền Thật” vì nói theo ý mình. Ba món “hóa tha Quyền Thật” dù quyền hay thật, đều gọi là Quyền, còn “tự hành Quyền Thật” đều gọi là Thật.

Kế đó, lại kết thành bốn câu. Hễ “nói theo ý của người khác”, tức là hết thảy các pháp đều là Quyền. Hễ “nói theo ý mình” tức là hết thảy các pháp đều là Thật. Chấp nhận cả hai, tức là “hết thảy các pháp vừa là Quyền, vừa là Thật”. Ngăn trở cả hai (phủ định cả hai) tức là “hết thảy các pháp chẳng phải Quyền, chẳng phải Thật”.

Kế đó, kết thành ba lượt để giải thích phẩm kinh này. Nếu là tự hành và tự ý thì phần kinh văn này được gọi là “đạo tràng sở đắc pháp” (pháp đạt được từ đạo tràng, là Thật). Đại Kinh nói “tu đạo đắc cố” (do tu đạo mà đạt được, đó là Quyền). Thâu nhiếp Đại Thừa, xứng với trí như lý, như lượng (như lý là Thật, như lượng là Quyền), đều là tự hành Quyền Thật trong Viên Giáo. Nói theo ý mình, tuy Phật chẳng thể thuyết pháp nơi ấy, dẫu có thể nói phương tiện, chúng sanh chẳng thể tiếp nhận. Nếu khởi đầu chỉ nói pháp này để thâu nhiếp chúng sanh thì sẽ chẳng thể được; vì thế nói là “bất khả thuyết, bất khả thuyết”.

Gác chuyện này lại, dùng tự hành Quyền Thật kèm thêm Quyền Thật trong Biệt Giáo để nhiếp thủ chúng sanh, thì người đại cơ lợi căn sẽ trực tiếp chứng đắc, còn kẻ độn căn sẽ phải vòng vèo mới đạt được. Tiểu cơ thì lợi hay độn đều chẳng đạt được. Đấy chính là ý nghĩa trong Hoa Nghiêm.

Gác việc ấy lại, chỉ dùng bán tự Quyền Thật để thâu nhiếp chúng sanh thì người đại cơ dù lợi căn hay độn căn đều ngầm đạt được, nhưng chẳng đạt được hiển nhiên. Tiểu cơ thì lợi căn hay độn căn chắc chắn cũng đều chẳng đạt được. Đó chính là ý nghĩa trong Tam Tạng.

Gác chuyện này lại, dùng chung Quyền Thật của tứ giáo để cùng nhiếp thủ chúng sanh thì đại cơ dù lợi căn hay độn căn sẽ thẳng thừng hay vòng vèo mà đạt được, nhưng tiểu cơ thì lợi căn hay độn căn đều chắc chắn chẳng đạt được. Đó là ý nghĩa của thời Phương Đẳng.

Gác chuyện ấy lại, xả ba thứ Quyền Thật của Tam Tạng, dùng ba thứ Quyền Thật (tự hành, hóa tha, tự hành hóa tha) của Thông, Biệt, Viên để cùng tiếp độ chúng sanh thì đại cơ dù lợi căn hay độn căn đều đạt được. Tiểu cơ dù lợi hay độn chắc chắn đều chẳng đạt được. Đó là ý nghĩa trong thời Bát Nhã.

Gác chuyện ấy lại, bỏ ba thứ Quyền Thật trước đó, chỉ dùng tự hành Quyền Thật trong Viên Giáo để tiếp độ chúng sanh, đại tiểu dù lợi căn hay độn căn đều đạt được. Đó là ý nghĩa của thời Pháp Hoa.

Trí huệ của Như Lai không gì chẳng thông đạt, xét rõ thời nghi có thể sử dụng hay không? Vì thế, giải thích phẩm này như sau: Phương là các pháp, Tiện là vận dụng thiện xảo. Khéo léo dùng phương pháp để tiếp độ chúng sanh chứng đắc. Vì thế, ân cần khen ngợi Phương Tiện (đấy là xét theo chuyện sử dụng ba loại pháp (tự hành, hóa tha, tự hành hóa tha Quyền Thật) trong bốn thời trước (Hoa Nghiêm, A Hàm, Phương Đẳng, Bát Nhã), sẽ chẳng thể đạt tới Thật. Vì thế, chỉ trở thành ý nghĩa sơ khởi để giải thích phẩm này. Nếu tới thời Pháp Hoa, dẫu gọi là pháp dụng, vẫn trở thành cách vận dụng pháp bí diệu, cho nên có thể dùng ý nghĩa ấy để giải thích phẩm kinh này. Tức là đối với danh xưng “phương pháp”, trước kia áp dụng cho cả bốn giáo, đến nay (đến khi nghe phẩm Phương Tiện này), sẽ chẳng còn ba giáo trước nữa).

Lại nữa, Như Lai tự chứng Quyền Thật đều chẳng thể nói. Do nghĩ thương chúng sanh, nếu Phật nói ra tự chứng Quyền [của chính mình] để làm cửa nẻo, thì do chẳng phù hợp cơ nghi của chúng sanh, chúng sanh sẽ chẳng thể tiến nhập. Vì thế, sự tự chứng nơi Quyền cũng chẳng thể nói được. Nếu nói Quyền Thật trong Biệt Giáo để làm cửa nẻo thì kẻ lợi căn tiến nhập, kẻ độn căn chẳng thể tiến nhập được. [Như vậy thì] thời Hoa Nghiêm chẳng thích hợp căn cơ của chúng sanh. Quyền Thật trong Biệt Giáo cũng chẳng thể nói. Nói Quyền Thật của Tam Tạng làm cửa nẻo, người lợi căn ngầm tiến nhập, kẻ độn căn vẫn chẳng nhập. [Do vậy], thời Tam Tạng chẳng thích hợp cơ nghi của chúng sanh, cũng chẳng thể nói. Nói ba thứ hóa tha Quyền Thật làm cửa nẻo, người lợi căn ngầm tiến nhập, kẻ độn căn vẫn chẳng nhập. Đó là thời Phương Đẳng chẳng thích hợp cơ nghi của chúng sanh, cũng chẳng thể nói! Nói hai loại hóa tha Quyền Thật làm cửa nẻo, người lợi căn tiến nhập, kẻ độn căn vẫn chẳng nhập; [cho nên] thời Bát Nhã cũng chẳng thể nói, vì chẳng thích hợp cơ nghi của chúng sanh. Bỏ ba loại hóa tha Quyền Thật, chỉ nói tự hành Quyền thì người lợi căn lẫn kẻ độn căn đều được nhập. Từ đầu tới cuối, đều lấy phương tiện làm môn. Vì thế, Như Lai khen ngợi Phương Tiện. Giải thích phẩm này bằng câu “phương tiện là cửa nẻo để nhập Thật” chính là do ý nghĩa này.

Trong phần trước, nói rõ Như Lai có thể biết phương tiện, có thể sử dụng phương tiện; còn phần này nói rõ hành giả có thể tùy thuận phương tiện (trước hết, dựa theo phương pháp để nói rõ Như Lai có thể biết, có thể sử dụng phương tiện. Pháp là cái có thể biết, Dụng là cái có thể dùng. Chúng sanh chẳng biết đó là phương tiện của Phật, nay [kinh văn] đều phô bày ra cho chúng sanh biết. Phần này dạy rõ chúng sanh hãy tùy thuận phương tiện, tức là từ môn này mà tùy thuận Thật, nhưng cũng chẳng biết phương tiện chính là cái Thật để thuận theo. Nay cũng phơi bày ra. Lại nữa, cả hai chương đều có hai ý Ứng và Cơ, nhưng chương trước phần nhiều nói theo Ứng, tức là nói về Như Lai. Chương sau phần lớn nói theo Cơ, tức là nói theo phía hành giả. Vì thế, lời ân cần khen ngợi đều do Phật mà có).

Lại nữa, Như Lai tự chứng, những điều đạt được do tu đạo trong hết thảy các phương tiện đều là chân thật, nhưng sự chân thật ấy đều chẳng thể nói được. Dẫu có thể nói ra, chúng sanh chẳng thể ngay lập tức là Thật (chứng nhập Thật). Dùng sức phương tiện, kèm theo “bất tức” (chẳng thể chứng nhập) để nói một thứ “tức”, hàng lợi căn có thể “tức” (chứng nhập), độn căn chẳng thể “tức”. Hoa Nghiêm lại thuần nói về một thứ “bất tức” (chẳng phải Quyền, chẳng phải Thật), hàng lợi căn bèn ngầm “tức”, độn căn chẳng “tức”. Tam Tạng (Tạng Giáo) lại kèm thêm ba món “bất tức” (chẳng nói đến “tức Không, tức Giả, tức Trung”) để nói một món “tức” (nói giáo pháp Tam Tạng tức là Thật), kẻ lợi căn có thể “tức”, độn căn chẳng “tức”. Phương Đẳng lại kèm thêm hai thứ “bất tức” (chẳng chấp vào Nhị Biên, chẳng chấp các pháp tức là Thật, hay tức là Quyền) để nói một thứ “tức” (bản thể các pháp tức là Không), kẻ lợi căn có thể “tức”, hàng độn căn chẳng “tức”. Bát Nhã lại phế bỏ ba thứ “bất tức”, thuần nói “hết thảy tức” (hết thảy các pháp tức là Không, ngay cả cái Không ấy cũng là Không), lợi căn và độn căn đều có thể “tức”, từ nơi phương tiện mà được thấy chân thật. Pháp Hoa thì có hai ý:

Dùng phương tiện từ ngay trong phương tiện, đó là một ý.

Phương tiện tức là chân thật, chân thật tức là viên nhân (cái nhân viên mãn), viên nhân tức là phương tiện để tự hành.

Tự hành phương tiện như thế, nay mới chứng nhập. Vì thế, để giải thích phẩm này, bèn nói: “Phương là Bí, Tiện là Diệu, khéo thông đạt các phương pháp thì chính là bí mật thật sự. Do tự hành phương tiện mà có danh xưng ấy. Vì thế nói là phẩm Phương Tiện!”

Phần thứ năm, “gộp mười nghĩa thành ba loại Quyền Thật” đã xong.

6) Phân biệt hai thứ Quyền Thật để chiếu ba loại Nhị Đế:

Trong phần trước đã từ Thông và Biệt để quy kết Quyền và Thật (Thông gồm mười cặp, mỗi cặp đều có ba loại Quyền Thật. Biệt thì có bốn tự (tức bốn loại tự hành Quyền Thật), hai tha (hai món hóa tha Quyền Thật) và bốn món “cùng tự và tha”, tức tự hành hóa tha Quyền Thật). Nay vẫn dựa theo trí chiếu ấy, sẽ dễ thấy ý nghĩa. Nếu đều dùng mười loại để giảng rõ chuyện tự hành hai trí (Quyền Trí và Thật Trí) thì sẽ là chiếu Nhị Đế (Tục Đế và Chân Đế) thuận theo trí. Nếu đều dùng mười pháp ứng hợp với các duyên, thì sẽ là chiếu Nhị Đế thuận theo tình kiến. Nếu “gom bốn thành hai” thì chính là chiếu Nhị Đế thuận theo trí và tình (trong mỗi giáo, đều gộp bốn điều (“tức là Quyền”, “tức là Thật”, “vừa là Quyền vừa là Thật”, “chẳng phải Quyền chẳng phải Thật”) thành hai loại, tức là đối với tự hành Quyền Thật đều gom vào Thật, hóa tha Quyền Thật đều gom vào Quyền. Do vậy, chỉ thành hai. Đó là “thông trong thông” vậy).

Nếu tách ra để chiếu Đế thì [các môn] Sự Lý, Giáo Hạnh, Phược Thoát, Nhân Quả đều là tự chứng, tức là chiếu Nhị Đế thuận theo trí. Lý Giáo và Khai Hợp, hai môn này thuộc về Hóa Tha, tức là chiếu Nhị Đế thuận theo tình kiến. Thể Dụng, Tiệm Đốn, Phân Biệt, Tất Đàn, bốn môn ấy đều chung cho tự và tha, tức là chiếu Nhị Đế thuận theo trí và tình (đó là biệt trong thông).

Lại gộp chung thì Tam Tạng Giáo có ba mươi loại Nhị Trí (Thật Trí và Quyền Trí), tức là hai loại trí để giáo hóa người khác, tức là thuận theo tình kiến mà chiếu Nhị Đế. Thông Giáo và Biệt Giáo cộng lại có sáu mươi loại Nhị Trí, tức là tự tha Nhị Trí chiếu Nhị Đế thuận theo tình và trí. Thông Giáo thì có lúc giống như Tam Tạng trong phần trước mà chiếu Nhị Đế thuận theo tình kiến, còn ba mươi loại Nhị Trí của Biệt Giáo là tự tha Nhị Trí, chiếu Nhị Đế thuận theo tình và trí (Trước là thâu nhiếp Thông Giáo thành “tự tha”, do có thể thông với Biệt Giáo và Viên Giáo. Thông Giáo là sơ môn của Đại Thừa. Kế đó, phán định Thông Giáo chỉ là Tha, do trong giáo ấy, chẳng nói đến lý Trung Đạo, giống như sự đoạn diệt trong Tạng Giáo). Chỉ có ba mươi thứ Quyền Thật trong Viên Giáo chính là tự hành Nhị Trí, chiếu Nhị Đế thuận theo trí. Lại nữa, ba giáo dù Thông hay Biệt (vẫn là nói: Đối với mười cặp thuộc Thông, thì trong mười cặp, mỗi cặp đều có ba loại (tự hành, hóa tha, và tự hành hóa tha). Xét theo Biệt, sẽ có bốn cặp là tự hành, hai cặp là hóa tha v.v…) đều nhằm thích ứng duyên, đều là hóa tha nhị trí, chiếu Nhị Đế thuận theo tình kiến. Viên Giáo dù thông hay biệt đều là tự hành Nhị Trí, tức là chiếu Nhị Đế thuận theo trí. Gộp chung Quyền Thật của ba giáo (Tạng, Thông, Biệt) thì đều là Quyền, còn Quyền Thật của Viên Giáo đều là Thật. Đấy chính là tự tha hai trí, chiếu Nhị Đế thuận theo tình và trí.

Phần thứ sáu, “phân biệt Quyền Thật chiếu Nhị Đế” đã xong.

7) Bảy là dựa theo các kinh để phán định Quyền Thật:

Trước hết là Hoa Nghiêm, luận theo giáo thì chỉ là mãn tự. Luận về thời, chỉ là sữa. Luận về pháp, chỉ là một tự hành [Quyền Thật] và một hóa tha [Quyền Thật]. Luận về người (đối tượng tiếp nhận) chỉ là Bồ Tát, chứ hàng Nhị Thừa như điếc, như câm. Nay kinh này nói: “Vị tằng hướng nhân thuyết như thị sự dã” (Chưa từng hướng về người khác nói chuyện như thế).

Kế đó là Tam Tạng (thời A Hàm), luận về giáo, chỉ là bán tự. Luận về thời, thì là lạc. Luận về pháp thì là một loại hóa tha. Luận về người, chỉ là Nhị Thừa. Kinh này nói: “Trụ lập môn ngoại, trước tệ cấu y, chấp trừ phẩn khí dã” (Đứng ở ngoài cửa, mặc áo xấu dơ, cầm dụng cụ dọn phân).

Kế đến là Phương Đẳng, luận về giáo, đối với bán tự mà nói mãn tự. Luận về thời, cùng nói đến lạc và tô. Luận về pháp, có ba loại hóa tha [Quyền Thật], một loại tự hành [Quyền Thật]. Luận về người thì là tiểu căn hâm mộ Đại Thừa. Nay kinh này nói: “Tâm tương thể tín, nhập xuất vô nan dã” (Tâm dần dần hiểu biết, tin tưởng, ra vào chẳng khó khăn).

Kế đó là Bát Nhã, luận về giáo thì kèm theo bán tự để nói về mãn tự. Luận về thời, kèm thêm sanh tô và thục tô. Luận về pháp, có hai loại hóa tha, một loại tự hành. Luận về người, thì Đại giúp cho Tiểu, Tiểu dạy Đại. Nay kinh này nói: “Xuất nạp, thủ dữ, giai sử linh tri dã” (Giao ra, thâu vào, nhận lấy, ban cho, đều khiến cho hiểu biết).

Nay thời Pháp Hoa, luận về giáo thì là phế bán tự, nói mãn tự. Luận về thời, thuần là đề hồ. Luận về pháp, chỉ có tự hành. Luận về người, “thử thật thị ngã tử, ngã chi sở sanh, ngã thật thị phụ. Phó dĩ gia nghiệp, thọ ký tác Phật” (đây thật sự là con ta, do ta sanh ra, ta thật sự là cha nó. Giao phó gia nghiệp cho nó, thọ ký sẽ thành Phật). Những điều các giáo trước chẳng nói, nay đều tuyên thuyết, chánh trực xả phương tiện, chỉ nói đạo vô thượng. Vì thế, tự hành Quyền được gọi là phẩm Phương Tiện. Những điều khác hoặc là tự tha nhị trí, hoặc hóa tha nhị trí (có thể là đối với ba điều Giáo, Hạnh, Lý, trước đó đã thấu hiểu; nhưng chuyện khơi mở cho người khác (tức chuyện khai Quyền hiển Thật, hội tam quy nhất) thì các giáo (các giáo pháp trước thời Pháp Hoa) đều chẳng có).

Lại nữa, Hoa Nghiêm đối với hai loại Bồ Tát, nói một tự (tự hành Quyền Thật) và một tha (hóa tha Quyền Thật), chẳng màng hàng Nhị Thừa không nghe, không hiểu. Tam Tạng thì đối với Nhị Thừa nói một phép hóa tha Quyền Thật, chẳng màng tới hàng Bồ Tát. Vì thế, chẳng có tự hành Quyền Thật. Phương Đẳng đối ứng cả Tiểu và Đại. Đối với Nhị Thừa, bèn nói hai loại hóa tha Quyền Thật. Đối với Bồ Tát thì nói một tự hành Quyền Thật, một hóa tha Quyền Thật. Bát Nhã thì đối với Nhị Thừa nói một hóa tha Quyền Thật, đối với Bồ Tát thì nói một tự hành Quyền Thật, một hóa tha Quyền Thật. Pháp Hoa đối ứng trọn khắp những người căn cơ đã chín muồi, chỉ nói một tự hành Quyền Thật, chẳng còn có hóa tha Quyền Thật. Kinh văn nói: “Bồ Tát văn thị pháp, nghi võng giai dĩ trừ, thiên nhị bách La Hán, tất diệc đương tác Phật” (Bồ Tát nghe pháp này, lưới nghi đều đã trừ, ngàn hai trăm La Hán, cũng đều sẽ thành Phật). Hết thảy chúng sanh đều đã nhập phương tiện tự

hành. Vì thế, có tên là phẩm Phương Tiện.

Phần thứ bảy, “dựa theo các kinh để phán định Quyền Thật” đã xong.

8) Xét theo Bổn Tích để phán định Quyền Thật:

Nơi Bổn địa, Như Lai từ lâu đã chứng đắc hết thảy Quyền Thật, gọi là tự hành Quyền Thật. Trong chặng giữa, thị hiện dấu tích, cũng chỉ nói kèm thêm. Ngày nay, thị hiện dấu tích nơi Tịch Diệt đạo tràng, kèm theo hóa tha Quyền Thật của Biệt Giáo để nói đến tự hành Quyền Thật. Kế đó, nói một thứ hóa tha Quyền Thật, sau đó nói tam thừa, kế đó nói hai loại hóa tha Quyền Thật, rồi lại nói “phế trừ tam thừa” v.v… đều gọi là “hóa tha Quyền Thật”. Gom lại thì Quyền Thật nơi Bổn được gọi chung là Thật. Gom lại Quyền Thật nơi Tích được gọi chung là Quyền; tức là tự tha hợp Quyền Thật (tự hành hóa tha Quyền Thật). Kết lại điều này, sẽ thành bốn câu: “Hết thảy là Thật”, “hết thảy là Quyền”, “hết thảy vừa là Quyền vừa là Thật”, “hết thảy chẳng phải Quyền, chẳng phải Thật”.

Nơi Bổn, ngài Xá Lợi Phất đã chứng hết thảy Quyền Thật, tức là tự hành Quyền Thật. Nơi Tích, thì tại Lộc Uyển, Ngài chỉ lãnh nhận hóa tha Quyền Thật. Trong thời Phương Đẳng, kẻ chấp vào một thừa (Tiểu Thừa), sẽ bị ba thừa chiết phục. Trong thời Bát Nhã, dùng hai thừa kia (Bồ Tát Thừa và Duyên Giác Thừa) để chuyển một thừa (Thanh Văn Thừa). Tới thời Pháp Hoa, phế ba thừa, ngộ nhất thừa (Phật Thừa), đều là hóa tha Quyền Thật. Gom Quyền Thật nơi Bổn làm Thật, gom Quyền Thật nơi Tích làm Quyền, tức là tự tha Quyền Thật, có thể biết là cũng trọn đủ bốn câu. Nếu nói theo Tích của Phật thì cũng là hóa tha Quyền Thật, cũng gọi là phẩm Phương Tiện. Nếu xét từ chuyện dẫn nhập viên nhân để tự hành thì cũng là phẩm Phương Tiện. Nếu xét theo Quyền nơi Tích của Xá Lợi Phất thì cũng là phẩm Phương Tiện. Nếu từ Tích của ngài Xá Lợi Phất mà nhập Thật thì cũng là phẩm Phương Tiện. Do các nghĩa như thế mà gọi là phẩm Phương Tiện.

2.1. Nói thẳng vào phần Tích Môn

Chia làm hai phần:

Từ phần kinh văn hiện thời cho đến “đại sanh hoan hỷ” (sanh hoan hỷ to lớn) chính là đại lược chỉ ra tam thừa để hiển lộ Nhất Thừa; do [hàng Thanh Văn] dấy động chấp trước bèn sanh nghi.

Kế đó, từ “nhĩ thời, Thế Tôn cáo Xá Lợi Phất: Nhữ dĩ ân cần

tam thỉnh, khởi đắc bất thuyết” (lúc bấy giờ, Thế Tôn bảo Xá Lợi Phất: Ông đã ân cần thỉnh cầu ba lượt, há chẳng thể không nói) cho đến phẩm Thọ Học Vô Học Nhân Ký chính là nói rộng về chuyện “khai tam thừa, hiển lộ Nhất Thừa” hòng đoạn nghi sanh tín.

2.1.1. Đại lược chỉ ra tam thừa để hiển lộ Nhất Thừa, [hàng Thanh Văn] dấy động chấp trước bèn sanh nghi

2.1.1.1. Đại lược chỉ ra tam thừa, hòng hiển lộ Nhất Thừa

2.1.1.1.1. Trường hàng và trùng tụng tán thán hai trí của Phật

2.1.1.1.1.1. Trường Hàng

2.1.1.1.1.1.1. Dựa vào ngôn từ để tán thán hai trí

2.1.1.1.1.1.1.1. Nêu ra hai trí Quyền Thật của chư Phật

2.1.1.1.1.1.1.1.1. Tán thán hai trí Quyền Thật

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn tùng tam muội an tường nhi khởi, cáo Xá Lợi Phất: Chư Phật trí huệ thậm thâm vô lượng, kỳ trí huệ môn nan giải, nan nhập, nhất thiết Thanh Văn, Bích Chi Phật sở bất năng tri.

(經)爾時，世尊從三昧安詳而起，告舍利弗：「諸佛智慧甚深無量，其智慧門難解難入，一切聲聞、辟支佛所不能知。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn từ tam muội an tường mà khởi, bảo Xá Lợi Phất: Trí huệ của chư Phật rất sâu vô lượng, môn trí huệ ấy khó hiểu, khó nhập, hết thảy Thanh Văn, Bích Chi Phật đều chẳng thể biết).

“Nhĩ thời” là lúc ngài Văn Thù đã trả lời câu hỏi xong. Đức Phật thường ngự trong Định, sao lại nói là “khởi”? Ở đây, có sự thị hiện. Các vị cổ Phật khi nói kinh này, ắt trước hết nhập Vô Lượng Nghĩa, tức là nhập Pháp Hoa. Nay đức Phật [Thích Ca] cũng vậy. Đó là thể hiện Thế Giới Tất Đàn. Xót thương từ Định khởi, quán lý, quán cơ, đôi đằng đều suy xét kỹ càng, ắt nói chẳng sai lầm, tăng trưởng tín tâm của chúng sanh. Đó là thể hiện Vị Nhân Tất Đàn. Xót thương từ Định khởi, Phật tịch mà thường chiếu, [thế mà] vẫn cần phải nhập Định rồi mới thuyết pháp, huống hồ kẻ tán tâm lại toan nói xằng bậy ư? Đấy là thể hiện Đối Trị Tất Đàn. Xót thương từ Định khởi, nhập Định duyên theo lý, tâm an trụ trong Thật Tướng, xuất Định bèn khiến cho kẻ khác an trụ cái tâm nơi Thật Tướng. Đó là chỉ bày Đệ Nhất Nghĩa Tất Đàn. Xót thương từ Định khởi, an trụ trong bốn pháp ấy, cho nên nói là “an tường nhi khởi” (tứ giáo đều có Tứ Tất Đàn, nay cần phải xét tách bạch từng giáo để hiển lộ sự viên mãn).

“Cáo Xá Lợi Phật” (Bảo Xá Lợi Phất) vì Ngài là người trí huệ bậc nhất trong hàng Tiểu Thừa, muốn nhờ vào đó để phá trí huệ Tiểu Thừa, hòng hiển lộ trí huệ Đại Thừa. Đó chính là lời giới thiệu của người kết tập kinh.

Hỏi: “Cáo Xá Lợi Phất” ở đây có gì khác biệt với Đại Phẩm [Bát Nhã]?

Đáp: Sao lại chỉ có Đại Phẩm? Bắt đầu từ Tứ A Hàm cho đến cuối cùng trong kinh này, chỗ nào cũng đều bảo, nhưng mỗi chỗ đều khác nhau. Trong Tứ A Hàm, hoặc là vì phát khởi sanh diệt pháp luân cho nên bảo [Xá Lợi Phất]. Thời Phương Đẳng thì do bài xích [các pháp thiên tiểu] cho nên bảo. Thời Bát Nhã do tăng thêm, nên bảo. Kinh này vì khai tam hiển nhất (vạch ra tam thừa là quyền biến, hiển lộ Nhất Thừa mới là chân thật) cho nên bảo. Trong luận, ngài Thiên Thân có nói: “Bảo Thân Tử mà chẳng nói với các vị Thanh Văn khác, là vì [Xá Lợi Phất] trí huệ sâu xa. Chẳng nói với các vị Bồ Tát là vì có năm điều: Một, do đây là chuyện phải làm của hàng Thanh Văn. Hai, do hồi hướng đại Bồ Đề. Ba, khiến cho họ chẳng khiếp nhược. Bốn, khiến cho các người khác phát khởi sự suy nghĩ tốt lành. Năm, khiến cho họ chẳng dấy khởi cái tâm việc làm đã xong”. Hãy nên biết năm ý ấy đều chẳng giống các kinh khác. Trước hết là hiển lộ giáo, chẳng nói “Thanh Văn được nhập trí huệ của Phật”.

“Chư Phật trí huệ thậm thâm vô lượng” (Trí huệ của chư Phật rất sâu vô lượng): Tán thán Thật Trí, chẳng phải là ba loại hóa tha Quyền Thật. Vì thế nói là “chư Phật”. Nhằm chỉ rõ Thật nơi tự hành, cho nên nói là “trí huệ”. Đó là cái Thể của trí huệ, tức là nhất tâm tam trí. Theo chiều dọc, thấu triệt nguồn cội như Lý, nên nói là “thậm thâm” (rất sâu). Theo chiều ngang, tột cùng bờ mé của pháp giới, nên nói là “vô lượng”. Đấy là từ ngữ ca ngợi. Vô lượng rất sâu, cao sâu, rộng khắp. Ví như rễ sâu, ắt cành nhánh sum suê; nguồn xa, ắt dòng chảy sẽ dài. Thật Trí đã như thế, Quyền Trí cũng giống như thế.

“Kỳ trí huệ môn nan giải, nan nhập” (Môn trí huệ ấy khó hiểu, khó nhập): Tán thán Quyền Trí. Tiền phương tiện của tự hành đạo có sức tiến nhập, nên gọi là Môn (đó là cái nhân chân thật của bốn mươi địa vị). Từ Môn mà nhập đạo ([đạt đến] quả vị Diệu Giác); thuộc về đạo thì gọi là Thật, trước khi nhập đạo thì là Quyền (đây là xét theo nhân quả để luận Quyền Thật trong mười cặp, tức Sự Lý, Lý Giáo v.v… trong phần trước). Thập Trụ mới hiểu được, vì thế là “nan giải” (khó hiểu). Do Thập Địa mới nhập, nên là “nan nhập”, chẳng phải là kẻ thuộc bảy phương tiện có thể suy lường. Đấy chính là từ ngữ tán thán Quyền, nhưng riêng nêu “Thanh Văn và Bích Chi Phật chẳng thể biết” vì họ chấp trước nặng nề, cho nên riêng phá trước (Nhị Thừa thuộc Tạng Giáo và Thông Giáo, Bồ Tát trong Thông Giáo, Tam Hiền của Biệt Giáo, Thập Tín trong Viên Giáo, được gọi chung là “thất phương tiện”). Đối với bổn ý nơi Pháp Thân, vốn phải dùng Tự Hành Quyền Thật để xét, không căn cơ nào thoát khỏi. Vì thế nói là “bất tri” (chưa kết duyên thì gọi là Pháp Thân. Sau khi đã kết duyên thì gọi là “vô cơ”). Hoa Nghiêm đốn chiếu, [hàng Nhị Thừa] như điếc, như câm; vì thế nói “không biết”. Phương Đẳng quở trách, bài xích [hàng Tiểu Thừa chấp trước pháp thiên tiểu] chỉ giữ ý niệm thanh tu cho riêng mình; vì thế nói “chẳng biết”. Bát Nhã chuyển giáo, chẳng có tâm mong cầu, nên nói “chẳng biết”. Nay căn cơ Đại Thừa đã được khơi gợi, phát khởi, phóng quang chấn động cõi đất, đạo của chư Phật trong cõi này, cõi kia, dù xưa hay nay, đều giống như nhau! Do ôm lòng nghi hoặc, cho nên nói là “không biết”. Hàng lợi căn Bồ Tát thấu hiểu từng điều, còn độn căn thì giống như Nhị Thừa; đó cũng là “chẳng biết!”

2.1.1.1.1.1.1.1.2. Cùng giải thích Quyền và Thật

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Phật tằng thân cận bách thiên vạn ức vô số chư Phật, tận hành chư Phật vô lượng đạo pháp, dũng mãnh tinh tấn, danh xưng phổ văn.

(經)所以者何？佛曾親近百千萬億無數諸佛，盡行諸佛無量道法，勇猛精進，名稱普聞。

(Kinh: Vì cớ sao vậy? Phật từng thân cận trăm ngàn vạn ức vô số chư Phật, hành trọn hết vô lượng đạo pháp của chư Phật, dũng mãnh tinh tấn, danh xưng vang rền trọn khắp).

“Phật tằng thân cận…” (Phật từng thân cận): Giải thích Thật Trí. Ấy là vì ngoài thì gặp gỡ nhiều vị Phật, nhận lãnh những điều trọng yếu tột cùng. Vì thế, Thật Trí rất sâu. Lại do trong thì tu hành thuần hậu, hành trọn hết các đạo pháp. Vì thế, Thật Trí vô lượng. “Vô lượng”: Giải thích theo chiều ngang bèn rộng rãi. “Thậm thâm” (Rất sâu): Giải thích theo chiều dọc thì cao tột.

“Dũng mãnh tinh tấn…” là giải thích Quyền Trí. Ấy là vì dũng mãnh tinh tấn bèn có thể nhập môn khó nhập. Đã nhập môn, sẽ được nhuần thấm không ngằn mé, chúng sanh đều khâm ngưỡng đức thù thắng; cho nên gọi là “phổ văn” (nghe trọn khắp); cũng có thể hiểu là “do dũng mãnh tinh tấn thì có thể nhập pháp môn”, tức là giải thích Quyền Trí sâu xa. “Danh xưng phổ văn” tức là Quyền Trí rộng rãi. Tuy chẳng nói “Quyền Trí rộng sâu”, nhưng cứ phỏng theo Thật Trí thì nghĩa ấy sẽ thành tựu.

2.1.1.1.1.1.1.1.3. Cùng kết lại hai trí

(Kinh) Thành tựu thậm thâm vị tằng hữu pháp, tùy nghi sở thuyết, ý thú nan giải.

(經)成就甚深未曾有法，隨宜所說，意趣難解。

(Kinh: Thành tựu pháp rất sâu chưa từng có, tùy theo cơ nghi mà nói, ý thú khó hiểu).

Xứng lý rốt ráo, cho nên nói là “thành tựu”. Đạt đến bờ kia, nên nói là “thậm thâm” (rất sâu). Đó là tiểu kết về Thật Trí. Tương xứng căn cơ khiến cho họ lãnh hội, cho nên nói là “tùy nghi”. [Những người thuộc] bảy phương tiện chẳng biết, vì thế nói là “nan giải” (khó hiểu). Đó là tiểu kết về Quyền Trí. Hoặc có thể nói “thành tựu thậm thâm vị tằng hữu pháp” (thành tựu pháp chưa từng có rất sâu) là tiểu kết về tự hành Quyền Thật. “Tùy nghi sở thuyết, ý thú nan giải” (Thuận theo cơ nghi mà nói, ý thú khó hiểu) là tiểu kết về hóa tha Quyền Thật. Tự hành Quyền Thật thì đều gọi là Thật. Hóa tha Quyền Thật thì đều gọi là Quyền.

Phần thứ nhất, “nói về Quyền Thật của chư Phật” đã xong.

2.1.1.1.1.1.1.2. Nói về Quyền Thật của Phật Thích Ca

2.1.1.1.1.1.1.2.1. Cùng tán thán Quyền Thật

(Kinh) Xá Lợi Phất! Ngô tùng thành Phật dĩ lai, chủng chủng nhân duyên, chủng chủng thí dụ, quảng diễn ngôn giáo, vô số phương

tiện, dẫn đạo chúng sanh linh ly chư trước.

(經)舍利弗！吾從成佛已來，種種因緣，種種譬喻，廣演言教，無數方便，引導眾生令離諸著。

(Kinh: Này Xá Lợi Phất! Ta từ khi thành Phật đến nay, dùng các thứ nhân duyên, các thứ thí dụ, rộng diễn ngôn giáo, vô số phương tiện để hướng dẫn chúng sanh lìa khỏi các chấp trước).

[Nếu] Thật Trí chẳng viên mãn, Phật đạo sẽ chẳng thành! Đã nói “thành Phật” thì một thành, hết thảy đều thành, tức là tán thán Thật Trí. Từ câu “chủng chủng nhân duyên” (các thứ nhân duyên) trở đi, tán thán Quyền Trí. Hơn bốn mươi năm, dùng ba loại hóa tha Quyền Thật hòng phù hợp căn cơ, khiến cho chúng sanh lãnh hội. Vì thế nói “các thứ nhân duyên”. “Thí dụ” là như các tỷ dụ cây chuối, bọt nước v.v… trong Tiểu Thừa, hoặc các thí dụ thành Càn Thát Bà, huyễn sự v.v… trong Đại Thừa. “Quảng diễn” là có thể từ một pháp nói ra vô lượng nghĩa. “Vô số phương tiện” tức là bảy loại phương tiện. “Dẫn đạo”: Diễn nói “tán Thập Thiện” hòng lìa chấp trước tam đồ. Nói “tịnh Thập Thiện” hòng lìa chấp trước Dục Giới. Nói Tam Tạng hòng lìa chấp trước Kiến Tư. Nói pháp Bồ Tát để lìa chấp trước Niết Bàn. Nói Phật pháp để lìa chấp trước thuận đạo pháp ái.

2.1.1.1.1.1.1.2.2. Cùng giải thích Quyền và Thật

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Như Lai phương tiện tri kiến Ba La Mật, giai dĩ cụ túc.

(經)所以者何？如來方便知見波羅蜜，皆已具足。

(Kinh: Vì lẽ nào vậy? Phương tiện tri kiến Ba La Mật của Như Lai đều đã đầy đủ).

Hai chữ Như Lai nhằm nói đến Thật Trí. Từ trong Chân Như Thật Tướng mà được thành Phật, cho nên gọi là Như Lai. Hai chữ “phương tiện” nhằm giải thích Quyền Trí. Do phương tiện thiện xảo, cho nên có thể dùng các thứ nhân duyên, các thứ thí dụ để diễn nói rộng rãi các ngôn giáo. Tri kiến Ba La Mật chính là cùng nêu lên Quyền và Thật. “Tri kiến”: Nhất Thiết Chủng Trí được gọi là Thật Tri (實知). Phật nhãn gọi là Thật Kiến. Đạo Chủng Trí gọi là Quyền Tri (權知). Pháp Nhãn gọi là Quyền Kiến. Do đều cùng đạt đến bờ mé của Lý Sự, cho nên đều gọi là Ba La Mật. “Giai dĩ cụ túc” (Đều đã trọn đủ): Quyền lẫn Thật đều rốt ráo.

2.1.1.1.1.1.1.2.3. Cùng tổng kết Quyền và Thật

(Kinh) Xá Lợi Phất! Như Lai tri kiến quảng đại thâm viễn, vô lượng, vô ngại, lực, vô sở úy, Thiền Định, giải thoát, tam muội, thâm nhập vô tế, thành tựu nhất thiết vị tằng hữu pháp.

(經)舍利弗！如來知見廣大深遠，無量，無礙，力，無所畏，禪定，解脫，三昧，深入無際，成就一切未曾有法。

(Kinh: Này Xá Lợi Phất! Tri kiến của Như Lai rộng lớn, sâu xa, vô lượng, vô ngại, lực, vô sở úy, Thiền Định, giải thoát, tam muội, thâm nhập chẳng ngằn mé, thành tựu hết thảy các pháp chưa từng có).

“Quảng đại” (Rộng lớn) là nói theo chiều ngang, “thâm viễn” (sâu xa) là nói theo chiều dọc. Thật Trí chẳng phải dọc, chẳng phải ngang. Mượn lời khen ngợi theo chiều dọc lẫn chiều ngang, [hòng diễn tả ý] “chiếu soi chẳng có cùng cực”, giống như hộp to thì nắp to. “Vô lượng”: Địa vị Phật là đại từ bi hỷ xả. “Vô ngại” là tứ biện tài nơi địa vị Phật. “Lực” là Thập Lực thuộc địa vị Phật. “Vô sở úy” là tứ vô sở úy thuộc địa vị Phật. “Thiền” là Thật Tướng Thiền. “Định” là Thủ Lăng Nghiêm Định. “Tam muội” là vương tam muội. “Thâm nhập vô tế” (Thâm nhập chẳng ngằn mé) là tổng kết Quyền Trí theo chiều dọc sâu xa. “Thành tựu nhất thiết vị tằng hữu pháp” (Thành tựu hết thảy các pháp chưa từng có): Tổng kết Quyền Trí theo chiều ngang rộng lớn.

Phần thứ nhất, “nhờ vào ngôn từ để tán thán hai trí” đã xong.

2.1.1.1.1.1.2. Ngăn dứt ngôn từ tán thán hai trí

2.1.1.1.1.1.2.1. Nêu ra duyên do ngăn dứt sự tán thán

2.1.1.1.1.1.2.1.1. Thẳng thừng nêu ra duyên do ngăn dứt sự tán thán

(Kinh) Xá Lợi Phất! Như Lai năng chủng chủng phân biệt, xảo thuyết chư pháp, ngôn từ nhu nhuyễn, duyệt khả chúng tâm.

(經)舍利弗！如來能種種分別，巧說諸法，言辭柔軟，悅可眾心。

(Kinh: Này Xá Lợi Phất! Như Lai có thể phân biệt các thứ, khéo nói các pháp, lời lẽ mềm mỏng, đẹp lòng đại chúng).

“Chủng chủng phân biệt, xảo thuyết chư pháp” (Các thứ phân biệt, khéo nói các pháp) là nhắc lại Quyền. “Ngôn từ nhu nhuyễn, duyệt khả chúng tâm” (Lời lẽ mềm mỏng, đẹp lòng đại chúng) là nhắc lại Thật. Kinh văn trong đoạn trước [trần thuật chuyện từ trong quang minh] thấy nơi các cõi khác, [chư Phật] nói đốn pháp, có nói [chư Phật] “phát ra âm thanh mềm mỏng”. Kinh văn trong phần sau chép ngài Thân Tử (Xá Lợi Phất) lãnh ngộ, bèn thưa “văn Phật nhu nhuyễn âm” (nghe âm thanh mềm mỏng của đức Phật). Vì thế nói là “cử Thật” (nêu ra Thật) thì tâm đại chúng do đạt được Thật mà vui sướng. Trong phần trước, đã cậy vào ngôn từ để tán thán, trước là Thật, sau là Quyền, nhằm chỉ rõ từ Thật mà dẫn khởi Quyền. Nay chấm dứt lời tán thán bằng ngôn từ [theo thứ tự] “trước Quyền, sau Thật” là vì muốn gom Quyền về Thật.

2.1.1.1.1.1.2.1.2. Nêu ra cảnh dứt bặt ngôn từ

(Kinh) Xá Lợi Phất! Thủ yếu ngôn chi, vô lượng vô biên vị tằng hữu pháp, Phật tất thành tựu.

(經)舍利弗！取要言之，無量無邊未曾有法，佛悉成就。

(Kinh: Này Xá Lợi Phất! Nói tóm lại, vô lượng vô biên các pháp chưa từng có, Phật đều thành tựu).

“Thủ yếu”: Nêu bày đầu mối, còn nói là “nêu đại lược”. “Vô lượng vô biên” là nói đến Quyền. “Vị tằng hữu pháp” (Pháp chưa từng có) là nói về Thật. Nói hai chuyện ấy Phật đã đều thành tựu, do tu đạo mà đạt được thì chuyện ấy có thể nói. Nếu chỉ nói một chuyện, ắt chẳng nên nói là “tất” (悉, đều). “Tất” tức là nói cả Quyền lẫn Thật đều chẳng thể nghĩ bàn.

Phần thứ nhất, nêu lên nguyên do dứt bặt lời tán thán đã xong.

2.1.1.1.1.1.2.2. Thẳng thừng ngăn dứt sự tán thán bằng ngôn từ

2.1.1.1.1.1.2.2.1. Dứt bặt sự tán thán bằng ngôn từ

(Kinh) Chỉ! Xá Lợi Phất! Bất tu phục thuyết.

(經)止！舍利弗！不須復說。

(Kinh: Thôi! Xá Lợi Phất! Đừng nên nói nữa).

Pháp này sâu xa, vắng lặng, ngôn ngữ dứt bặt, Thể chẳng thể nói được. Vì thế, [thốt lời] ngăn trở để tán thán. Nếu từ bi giảng nói, nghe rồi chẳng thể hiểu, sẽ tổn thương thiện căn. Vì thế, ngăn trở [đừng thưa hỏi nữa].

2.1.1.1.1.1.2.2.2. Giải thích ý ngăn trở tán thán

(Kinh) Sở dĩ giả hà? Phật sở thành tựu đệ nhất hy hữu nan giải chi pháp, duy Phật dữ Phật, nãi năng cứu tận chư pháp Thật Tướng. Sở vị: Chư pháp như thị tướng, như thị tánh, như thị thể, như thị lực, như thị tác, như thị nhân, như thị duyên, như thị quả, như thị báo, như thị bổn mạt cứu cánh đẳng.

(經)所以者何？佛所成就第一希有難解之法，唯佛與佛，乃能究盡諸法實相。所謂：諸法如是相，如是性，如是體，如是力，如是作，如是因，如是緣，如是果，如是報，如是本末究竟等」。

(Kinh: Vì lẽ nào vậy? Phật đã thành tựu pháp hiếm có, khó hiểu bậc nhất, chỉ có Phật và Phật mới có thể thấu hiểu rốt ráo Thật Tướng của các pháp, tức là các pháp tướng như thế, tánh như thế, thể như thế, lực như thế, tác như thế, nhân như thế, duyên như thế, quả như thế, báo như thế, gốc ngọn rốt ráo bình đẳng như thế).

Đấy là giải thích lý do “vì sao ngăn trở tán thán”. Có hai ý:

Một, Phật là bậc tối thượng, thành tựu tu đắc pháp tối thượng. Vì thế, chẳng thể nói, tức là nói theo trí huệ có thể thấu hiểu rốt ráo.

Hai là cảnh giới rất sâu chẳng thể nghĩ bàn. Vì thế, chẳng thể nói, tức là nói theo Thật Tướng của pháp được thấu hiểu rốt ráo.

“Thành tựu” đối lập với “chẳng thành tựu”. “Đệ nhất” tương phản với “chẳng phải đệ nhất”. “Hy hữu” tương phản với “bất hy hữu”, “khó hiểu” đối lập với “chẳng khó hiểu”. Đem quả đối ứng với cái nhân, tự đối ứng với tha, cần phải xét theo giáo vị, phân biệt, chọn lọc cặn kẽ những kẻ khác, hòng hiển thị Phật là bậc tối thượng. Quyền Thật theo chiều ngang trọn vẹn, cho nên chẳng thể nói, chỉ có Phật và Phật mới có thể thấu hiểu rốt ráo.

[Chúng sanh nghe Phật thuyết pháp] chặng đầu và chặng giữa, chỉ đạt được một phần, chưa tột cùng nguồn cội, như trăng đêm Mười Bốn, tác dụng của ánh trăng chưa trọn vẹn. Chỉ riêng Phật với Phật mới thấu hiểu rốt ráo ngằn mé, như trăng đêm Rằm, Thể không gì chẳng tròn đầy, ánh sáng không đâu chẳng trọn khắp, nhằm hiển thị Quyền Thật theo chiều dọc sâu xa. Do tu đạo mà đạt được, cho nên chẳng thể nói!

“Thật Tướng của các pháp”: Nêu đại lược cảnh Quyền Thật rất sâu! “Chư pháp” chính là bách giới thiên như, tức là Quyền trong Thật. “Thật Tướng” là nói đến lý thể Trung Đạo, tức là Thật nơi Quyền. Đó gọi là “chư pháp bình đẳng như thế đó”. Để giải thích cặn kẽ cảnh Quyền Thật rất sâu, cần phải lập ra bốn lượt giải thích:

Một là dựa theo mười pháp giới.

Hai là dựa theo Phật pháp giới.

Ba là xét theo sự ly hợp (tách ra hay gộp vào).

Bốn là xét theo địa vị.

Kinh nói “chư pháp”, cho nên dùng mười pháp giới để giải thích. Kinh nói “Phật sở thành tựu hy hữu chi pháp” (Phật đã thành tựu pháp hiếm có), cho nên dùng Phật pháp giới để giải thích. Kinh nói “chỉ chỉ, bất tu thuyết, ngã pháp diệu nan tư” (thôi, thôi, chẳng cần nói, pháp của ta mầu nhiệm khó nghĩ), cho nên dùng tách ra hay gộp vào để giải thích. Kinh nói: “Duy Phật dữ Phật nãi năng cứu tận” (Chỉ có Phật và Phật mới có thể thấu hiểu tột cùng); vì thế, dùng địa vị để giải thích.

a) Một là xét theo mười pháp giới, [mười pháp giới] tức là lục phàm tứ thánh (sáu đường và bốn thánh pháp giới, tức Thanh Văn, Duyên Giác, Bồ Tát, và Phật). Pháp tuy vô lượng, chẳng ra ngoài con số mười. Trong mỗi pháp giới, tuy lại có nhiều chi phái, nhưng chẳng ra khỏi Thập Như. Như địa ngục giới, chia ra sẽ có đủ tướng, tánh, cho đến bổn mạt [của địa ngục giới], mà cũng có đủ tướng, tánh, bổn mạt… của súc sanh giới, cho đến cũng có đủ tướng, tánh, bổn mạt… của Phật pháp giới, chẳng hề khuyết giảm. Vì thế, A Tỳ Đàm Tỳ Bà Sa viết: “Địa ngục đạo thành tựu pháp của Tha Hóa Thiên”, tức là nói theo lệ này. Chín pháp giới kia cũng giống như thế. Hãy nên biết: Mỗi pháp giới đều có đầy đủ Thập Như của chín pháp giới kia. Nếu chiếu theo Thập Như thuộc chín pháp giới, thuộc vào địa vị của chính mình, thì gọi là Quyền. Chiếu theo Thập Như của Phật giới thuộc địa vị của chính mình thì gọi là Thật. Trong một, có trọn đủ vô lượng; trong vô lượng có một. Vì thế, gọi là “bất khả tư nghị” (chẳng thể nghĩ bàn). Phàm phu tuy có đủ, nhưng tuyệt lý, mê tình (tự coi thường [bản thân], cho là chính mình chẳng có phần, cho nên nói là “tuyệt lý”. Suy nghĩ theo dị kiến, cho nên nói là “mê tình”). Nhị Thừa tuy có đủ, nhưng xả ly cầu thoát (ba đường chính là [cảnh giới để ngộ chân thường], nhưng họ bỏ đó, chẳng quán, né tránh Không để cầu Không, đâm ra [Quyền Thật sẵn có ấy] trở thành phương tiện giúp cho sự giải thoát nhỏ nhoi). Bồ Tát tuy có đủ, nhưng do chẳng chiếu trọn vẹn, cho nên gọi là “chẳng rõ ràng” (Tạng Giáo và Thông Giáo chiếu theo lục đạo, Biệt Giáo chiếu theo thứ tự. Vì thế nói là “chẳng trọn vẹn”). Như Lai hiểu thấu triệt, chiều dọc lẫn chiều ngang đều trọn đủ (vô lượng trong một là “chiều ngang”. Vô lượng chính là một, tức là “chiều dọc”. Nhiều và một chính là lẫn nhau; vì thế nói “trọn đủ”), chỉ riêng Phật hiểu rõ, những kẻ khác chẳng thấy, chẳng thể tuyên nói, giãi bày. Vì thế, “chỉ chỉ tuyệt ngôn” (thôi, thôi, hãy dứt lời). Do phần Huyền Nghĩa trong phần trước đã nói rồi, cho nên nay không ghi cặn kẽ.

b) Xét theo Phật pháp giới để giải thích: Phật giới chẳng có tướng, chẳng phải là không có tướng, mà nói “như thị tướng”, tức là nói đến nhân duyên của vạn thiện. Vì thế, kinh văn trong phần sau viết “chúng bảo trang hiệu” (các thứ báu trang hoàng). Phật giới chẳng phải là tánh, mà cũng chẳng phải là không có tánh, mà nói là “như thị tánh”, tức là nói đến liễu nhân của trí huệ. Vì thế, kinh văn trong phần sau nói “hữu đại bạch ngưu” (có trâu trắng lớn). Phật giới chẳng phải là Thể, chẳng phải là không có Thể, mà nói “như thị Thể”, chính là nói đến chánh nhân của Thật Tướng. Vì thế, kinh văn trong phần sau có nói “kỳ xa cao quảng” (xe ấy cao rộng). Phật giới chẳng phải là lực, chẳng phải không là lực, mà nói “như thị lực”, tức là từ lực, thiện căn lực v.v… của Bồ Đề đạo tâm. Vì thế, kinh văn trong phần sau nói “hựu ư kỳ thượng, trương thiết hiển cái” (lại trên xe ấy chưng bày tàn lọng). Phật giới chẳng phải là tác, chẳng phải là bất tác, mà nói “như thị tác”, tức là nói đến tùy ý vô công dụng đạo. Vì thế, kinh văn trong phần sau nói “kỳ tật như phong” (nhanh như gió). Phật giới chẳng phải nhân, chẳng phải không là nhân, mà nói “như thị nhân” chính là nói tới bốn mươi mốt địa vị. Vì thế, kinh văn trong phần sau nói “thừa thị bảo thừa, du vu tứ phương” (ngồi xe báu ấy dạo chơi bốn phương). Phật giới chẳng phải duyên, mà cũng chẳng phải không là duyên, mà nói “như thị duyên”, tức là nói đến hết thảy trợ Bồ Đề đạo. Vì thế, kinh văn trong phần sau nói “hựu đa bộc tùng, nhi thị vệ chi” (có nhiều tôi tớ theo hầu và bảo vệ). Phật giới chẳng phải quả, chẳng phải không là quả, mà nói là “như thị quả”, tức là nói đến Diệu Giác rạng ngời, viên nhân ắt chứng đắc. Vì thế, kinh văn trong phần sau nói “trực chí đạo tràng” (tới thẳng đạo tràng). Phật giới chẳng phải là báo mà cũng chẳng phải không là báo, mà nói “như thị báo”, tức là nói đến Đại Bát Niết Bàn. Vì thế, kinh văn trong phần sau nói “đắc vô lượng vô lậu thanh tịnh chi quả báo” (đạt được quả báo vô lượng vô lậu thanh tịnh). Phật giới chẳng phải gốc, chẳng phải ngọn, mà nói là “bổn mạt” thì “bổn” (gốc) là Phật tướng, “mạt” (ngọn) tức là Phật báo. Đó là tự hành Quyền. Phật chẳng bình đẳng, chẳng bất bình đẳng, mà nói “cứu cánh đẳng” (rốt ráo bình đẳng) tức là nói đến Thật Tướng. Vì thế, gọi chương này là Thật Tướng, tức là tự hành Thật. Từ ngay nơi Thật mà là Quyền; vì thế nói là “bổn mạt”. Từ ngay nơi Quyền mà là Thật, cho nên nói “đẳng”.

Hỏi: Phật giới ở đây có gì khác với Phật giới trong mười pháp giới thuộc phần trước?

Đáp: Trong phần trước là còn đang mê, đang ở trong nhân, thông với ngộ, thông với quả. Còn ở đây chỉ có quả, chẳng thông với nhân và mê. Vì thế, mỗi pháp đều sử dụng [cách nói] “song phi” (đều chẳng phải), “phi tướng” tức là chẳng Giả, “phi bất tướng” tức là chẳng Không. Tuy nêu ra “song phi”, vẫn có ý nghĩa Tam Đế. Chín pháp giới kia cứ chuẩn theo đây sẽ biết, bèn biết “bổn mạt cứu cánh đẳng”. Như thế thì mới gọi là “Phật Thừa rốt ráo”. Vì thế, đều dùng kinh văn nói về cỗ xe to để tổng kết.

Xét theo kinh văn trong phẩm này, chính là Thật Tướng sẵn có của các pháp trong Phật quả. Trong phần nói Thí Dụ thì chính là cỗ xe lớn trang nghiêm để đến đạo tràng. Đối với đời trước thì chính là chỗ khai Quyền hiển Thật nơi quả Phật tột cùng. Trong Bổn môn, chính là diệu pháp được khế nhập bởi vị Phật đã thành Phật từ lâu. Nếu đã hiểu phần Chánh Tông, há còn mê đối với phần Lưu Thông ư? Đối với một câu, một kệ như thế mà có thể hết sức tin tưởng, thì thuyết “tam đức, tam quỹ” sẽ rạng ngời trước mắt. Nếu hiểu ý này, dẫu diễn nói rộng rãi suốt tám năm, đều chẳng ra ngoài một niệm. Trải suốt năm mươi tiểu kiếp, nghiễm nhiên giống như một sát na! Phỏng theo đó, sẽ biết giáo pháp thích hợp căn cơ suốt một đời của đức Phật ở ngay trong tâm tánh. Mười phương Phật sự rành rành trước mắt. Căn tánh của pháp giới hễ nắm vững dễ thông, tùy nghi diễn nói, đều chỉ về Tạng lý.

Đấy là tự hành Quyền Thật của Như Lai, vô thượng nhất. Vô thượng tướng cho đến vô thượng quả báo theo chiều ngang rộng rãi, theo chiều dọc sâu thẳm, chẳng có gì hơn được! Vì thế, nêu bày “Thật Tướng của các pháp”. Phỏng theo lệ ấy, cũng nên nói Thật Tánh, Thật Thể, Thật Lực, cho đến Cứu Cánh Đẳng của các pháp, [nhưng chánh kinh] chỉ nêu lên một điều (tức Thật Tướng của các pháp) để nói gộp chung đó thôi. Như Lai chiếu trọn khắp, ngang lẫn dọc đều trọn vẹn, như nhìn vào trái cây trong lòng bàn tay. Chỉ vì phàm phu giống như hai mắt đều mù, Nhị Thừa như mắt chột, Bồ Tát như nhìn trong đêm tối, mông lung chẳng biết rõ, chẳng thể nói được! Vì thế, “chỉ chỉ tuyệt ngôn” (thôi thôi, đừng nói).

c. Xét theo tách ra hay gộp vào để giải thích. Như tâm Phật quán thập giới Thập Như thì vô thượng tướng cho đến vô thượng quả báo đều chỉ là một Phật pháp giới. Như biển gồm thâu muôn dòng, như ngàn chiếc xe đi cùng một đường. Đấy chính là Tự Hành Quyền Thật. Nếu thuận theo ý của người khác, bèn có Thập Như, tánh, tướng v.v… của chín pháp giới; tức là Hóa Tha Quyền Thật. Hóa Tha tuy vẫn có Thật, nhưng đều gộp chung vào Quyền; tự hành tuy vẫn có Quyền, nhưng đều gộp chung vào Thật, tức là Tự Hành Hóa Tha Quyền Thật. Thuận theo người khác thì là Khai, thuận theo chính mình thì là Hợp. Ngang dọc đều chiếu trọn vẹn, khai hợp tự tại. Tuy tách ra vô lượng, nhưng vô lượng là một. Tuy gộp lại làm một, một mà vô lượng. Tuy [dường như có] “vô lượng” và “một”, mà chẳng phải một, chẳng phải vô lượng! Tuy chẳng phải một, chẳng phải vô lượng, mà là một, là vô lượng. Chỉ có Phật và Phật mới có thể thấu hiểu cùng tận. Phàm phu phỉ báng, chẳng tin; Nhị Thừa mê mờ, chẳng tiếp nhận; Bồ Tát chẳng hiểu rõ cội gốc của trần. Do vì nghĩa này, bèn “chỉ chỉ tuyệt ngôn”.

d. Bốn là xét theo địa vị để giải thích. “Như thị tướng” là hết thảy chúng sanh đều có Thật Tướng, vốn tự sẵn có. Đấy chính là tướng mạo của Như Lai Tạng. “Như thị tánh” tức là tánh đức trí huệ Đệ Nhất Nghĩa Không. “Như thị Thể” chính là lý pháp tánh Trung Đạo. Đó là Tam Đức chung cho cả mười pháp giới, địa vị nào cũng đều có. Nếu thấu hiểu ba đức ấy, sẽ dự vào địa vị Thập Tín, bèn gọi là “như thị lực, như thị tác”. Dự vào bốn mươi mốt địa vị, thì gọi là “như thị nhân, như thị duyên”. Nếu đạt tới địa vị Phật thì gọi là “như thị quả, như thị báo”. Ba món đầu gọi là Bổn, ba món sau gọi là Mạt. Trước sau đều là ba đức, gọi là Cứu Cánh Đẳng. Tam Đức nơi địa vị đầu tiên thì thông với ác và thiện, thông hiền, thông thánh, thông Tiểu, thông Đại, thông với khởi đầu, thông với cùng cực (kết quả cuối cùng). Dẫu ở trong ác mà chẳng chìm, tuy ở nơi thiện mà chẳng thăng lên. Tuy ở nơi hiền mà chẳng thấp kém, tuy ở nơi thánh mà chẳng cao. Tuy ở nơi Tiểu mà chẳng hẹp hòi, tuy ở nơi Đại mà chẳng rộng rãi. Tuy ở khởi đầu mà chẳng mới mẻ. Tuy ở tột bậc mà chẳng cũ kỹ! Vì thế nói là chẳng thể nghĩ bàn, chẳng thể nói được. Vì thế, “chỉ chỉ tuyệt ngôn”.

Lại nữa, “tam đức cứu cánh đẳng” (tam đức rốt ráo bình đẳng) là tướng và tánh của mười pháp giới, Quyền Thật gộp vào, tách ra, sai biệt ngần ấy. Dùng bình đẳng đại huệ để như thật quán, “cứu cánh giai đẳng” (rốt ráo đều bình đẳng). Nếu mê cảnh này, bèn có tánh tướng của sáu pháp giới, gọi là Thế Đế. Nếu hiểu cảnh này, tức là có tánh, tướng của Nhị Thừa, gọi là Chân Đế. Thấu đạt điều này, chẳng mê, chẳng hiểu, tức là có tướng tánh của Bồ Tát giới và Phật giới, tức Trung Đạo Đệ Nhất Nghĩa Đế. Nếu dùng huệ ấy để bình đẳng xem xét Tục Đế, Tục Đế chẳng phải là mê. Bình đẳng xem xét Chân Đế thì Chân Đế chẳng phải là giải. Chẳng phải giải, chẳng phải mê, đều chẳng phải là mê hay giải, chỉ gọi là “bình đẳng”. Nếu song chiếu thì Quyền chính là Thật, Thật chính là Quyền, tuy hai mà chẳng hai; cũng gọi là Cứu Cánh Đẳng (đấy là dựa theo Hoặc để thấu hiểu Đẳng).

Lại nữa, đối với cảnh Quyền Thật bất nhị, [chúng sanh thuộc về] bảy loại phương tiện đều chẳng thể dùng trí bất nhị để coi cảnh bất nhị là bình đẳng được. Chỉ có chư Phật dùng trí bất nhị để coi cảnh bất nhị bình đẳng. Vì thế nói là Cứu Cánh Đẳng (đó là bình đẳng xét theo người).

Lại nữa, nay căn cơ Đại Thừa được kích phát, chẳng nói về “tướng, tánh” của chín giới mà nói thẳng thừng “tướng, tánh” của hết thảy, đều nhập vào trong tướng, tánh của Phật giới. Các giáo trước đó chưa nói, tức xưa chẳng bình đẳng với nay. Giáo pháp hiện thời nói ra, liền biết “xưa và nay bình đẳng”. Vì thế nói là “cứu cánh đẳng” (đó là sự bình đẳng xét theo giáo).

Lại nữa, sở dĩ phải dùng bốn lượt để giải thích, nhằm chỉ rõ “lý thâu nhiếp trọn khắp”, cho nên dựa theo mười pháp giới để giải thích. Nhằm nói rõ cực chứng cao tột, cho nên dựa theo Phật giáo để giải thích. Nhằm nói rõ tác dụng giáo hóa của Phật, cho nên xét theo “hợp ly” (gộp lại hay tách ra) để giải thích. Nhằm nói rõ Tam Đức trọn khắp, cho nên xét theo các địa vị để giải thích.

Phần thứ nhất, tức phần văn Trường Hàng tán thán hai trí của đức Phật đã xong!

* Ghi chú của người chuyển ngữ:

Do phần giảng về Thập Như quá sâu, quá phức tạp, chúng tôi xin trích thêm lời giảng của pháp sư Phổ Hành như sau [để những liên hữu trí huệ cạn kém như mạt nhân có thể hiểu sơ lược về Thập Như]:

“Chư pháp” tức là các pháp thuộc mười pháp giới, từ dưới là địa ngục giới cho đến tột cùng là Phật pháp giới. Mỗi một pháp đều có trọn đủ các đặc tánh như sau: Tướng sai biệt, tánh bất biến, Thể của sắc thân, công dụng lực, công năng tạo tác, nhân chứa đựng quả, duyên hòng giúp cho cái nhân kết thành quả, cái quả do cái nhân cảm thành, báo khổ lạc tương ứng với cái nhân, tướng là gốc, báo là ngọn. Từ gốc đến ngọn, nếu dùng Tam Đế Không, Giả, Trung để quán viên dung, thì chỗ quy kết của chúng đều là lý bình đẳng Thật Tướng. Do vậy nói “như

thị tướng” cho đến “như thị bổn mạt cứu cánh đẳng”.

2.1.1.1.1.2. Trùng tụng

2.1.1.1.1.2.1. Kệ tụng về chuyện mượn ngôn từ để tán thán hai trí

Đối chiếu kệ tụng với phần kinh văn [Trường Hàng] trên đây, sẽ có [cách nói] cặn kẽ hay đại lược sai khác hòng dễ hiển lộ.

2.1.1.1.1.2.1.1. Kệ nói gộp lại để tán thán nhị Phật, nhị trí

Phần kinh văn Trường Hàng đối với hai vị Phật đều tán thán, biểu thị hóa duyên khác nhau. Trong kệ tụng, gộp hai vị Phật lại để tán thán, nhằm biểu thị hai trí tương đồng.

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn dục trùng tuyên thử nghĩa, nhi thuyết kệ ngôn: Thế Hùng bất khả lượng, chư thiên cập thế nhân, nhất thiết chúng sanh loại, vô năng tri Phật giả. Phật lực, vô sở úy, giải thoát chư tam muội, cập Phật chư dư pháp, vô năng trắc lượng giả.

(經)爾時，世尊欲重宣此義，而說偈言：「世雄不可量，諸天及世人，一切眾生類，無能知佛者。佛力無所畏，解脫諸三昧，及佛諸餘法，無能測量者。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn muốn trùng tuyên nghĩa này, bèn nói kệ rằng: Thế Hùng chẳng thể lường, chư thiên và người đời, hết thảy loài chúng sanh, không ai hiểu biết Phật. Phật lực, vô sở úy, giải thoát, các tam muội, và các pháp khác của Phật, không ai suy lường nổi).

Bài kệ thứ nhất trùng tụng chung Thật Trí của hai vị Phật. Bài kệ thứ hai, trùng tụng chung Quyền Trí của hai vị Phật. “Chư dư pháp” (Các pháp khác): Tức là hóa tha Quyền Thật, tức là dùng tự hành để hóa tha. Từ trong một pháp, mở ra vô lượng. Tất cả các phương tiện, không gì chẳng từ ngay nơi Quyền mà chính là Thật. Vì thế, cũng chẳng thể suy lường.

2.1.1.1.1.2.1.2. Kệ tụng gộp chung hai vị Phật để giải thích lời tán thán và kết lại lời tán thán

(Kinh) Bổn tùng vô số Phật, cụ túc hành chư đạo, thậm thâm vi diệu pháp, nan kiến, nan khả liễu. Ư vô lượng ức kiếp, hành thử chư đạo dĩ, đạo tràng đắc thành quả, ngã dĩ tất tri kiến.

(經)本從無數佛，具足行諸道，甚深微妙法，難見難可了。於無量億劫，行此諸道已，道場得成果，我已悉知見。

(Kinh: Vốn từ vô số Phật, hành trọn đủ các đạo, pháp vi diệu rất sâu, khó thấy, khó thể hiểu. Trong vô lượng ức kiếp, đã hành các đạo ấy, đắc quả nơi đạo tràng, ta đều thấy biết trọn).

Bài tụng này nhằm giải thích và kết lại ý nghĩa của hai chương trước, nhưng văn tự biến hóa, chẳng cần phải ghép đối ứng từng câu. Bởi lẽ, nói đến hai pháp Quyền Thật vi diệu rất sâu, sẽ là khó thấy, khó hiểu nhất. Do ta và chư Phật vốn đã ở nơi vô số vị Phật, hành đầy đủ trọn hết vô lượng đạo pháp. Do trong vô lượng kiếp đã hành đạo ấy, bèn ngồi nơi đạo tràng, thành tựu Phật quả. Vì thế, có thể thấy biết trọn hết pháp vi diệu Quyền Thật này. Trong vô lượng kiếp, hành đạo trọn đủ. Vì thế, Quyền Trí viên mãn, thành chánh quả nơi đạo tràng. Do vậy, Thật Trí viên mãn. Đấy cũng là xét theo nhân quả để luận định Quyền Thật.

Phần thứ nhất, dựa vào ngôn từ để tán thán hai trí đã xong.

2.1.1.1.1.2.2. Kệ tụng về chuyện dứt bặt ngôn từ tán thán hai trí

2.1.1.1.1.2.2.1. Kệ tụng giải thích ý nghĩa vì sao Phật dạy “thôi tán thán”

(Kinh) Như thị đại quả báo, chủng chủng tánh tướng nghĩa, ngã cập thập phương Phật, nãi năng tri thị sự.

(經)如是大果報，種種性相義，我及十方佛，乃能知是事。

(Kinh: Quả báo lớn như thế, các thứ nghĩa tánh, tướng… Ta và mười phương Phật, mới biết chuyện như thế).

Đây là trùng tụng ý nghĩa “chỉ có Phật và Phật mới có thể thấu hiểu rốt ráo Thật Tướng của các pháp bình đẳng”. Đầu tiên là nêu ra quả báo; sau đó, nêu ra tánh và tướng trước hết [để đại diện], các thứ trong khoảng giữa (tức các món Như Thị còn lại trong Thập Như Thị) sẽ có thể biết. “Đại quả báo” tức là quả báo mầu nhiệm. “Các thứ tánh, tướng” chính là trăm giới ngàn pháp sai biệt bất đồng. “Nghĩa” chính là Cứu Cánh Đẳng.

2.1.1.1.1.2.2.2. Trùng tụng chuyện dứt tuyệt ngôn từ tán thán

(Kinh) Thị pháp bất khả thị, ngôn từ tướng tịch diệt, chư dư chúng sanh loại, vô hữu năng đắc giải. Trừ chư Bồ Tát chúng, tín lực kiên cố giả.

(經)是法不可示，言辭相寂滅，諸餘眾生類，無有能得解。除諸菩薩眾，信力堅固者。

(Kinh: Pháp này chẳng thể chỉ, tướng ngôn từ tịch diệt, các loài chúng sanh khác, chẳng ai có thể hiểu. Trừ các vị Bồ Tát, có tín lực kiên cố).

Đây là trùng tụng ý chỉ “hãy thôi đi, chẳng cần nói nữa”. “Thị pháp” (Pháp này) tức là diệu cảnh Quyền Thật được chiếu bởi hai trí (Quyền Trí và Thật Trí) của chư Phật. Đó gọi là “Thật Tướng của các pháp bách giới thiên như chẳng thể nghĩ bàn”. Thật Tướng chẳng có nơi chốn; vì thế, chẳng thể chỉ bày, chẳng thể dùng ngôn ngữ để diễn tả được. Do vậy, “ngôn từ tướng tịch diệt”. Dẫu Phật có thể nói pháp “chẳng thể nói” này, nhưng chúng sanh chẳng thể nào hiểu được! Vì thế, “thôi đi, chẳng cần nói nữa!” Do đã chẳng thể hiểu được, vậy thì pháp sẽ trọn chẳng thể truyền ư? Do đó, nói “trừ chư Bồ Tát chúng, tín lực kiên cố giả” (trừ các vị Bồ Tát là những người có tín lực kiên cố) thì có thể hiểu được! “Tín lực kiên cố” là nói tới bậc Thập Tín trong Viên Giáo. Tiếp theo đây, nói cặn kẽ các chúng sanh khác đều chẳng thể hiểu được.

(Kinh) Chư Phật đệ tử chúng, tằng cúng dường chư Phật, nhất thiết lậu dĩ tận, trụ thị tối hậu thân. Như thị chư nhân đẳng, kỳ lực sở bất kham! Giả sử mãn thế gian, giai như Xá Lợi Phất, tận tư cộng độ lượng, bất năng trắc Phật trí. Chánh sử mãn thập phương, giai như Xá Lợi Phất, cập dư chư đệ tử, diệc mãn thập phương sát, tận tư cộng độ lượng, diệc phục bất năng tri! Bích Chi Phật lợi trí, vô lậu tối hậu thân, diệc mãn thập phương giới, kỳ số như trúc lâm, tư đẳng cộng nhất tâm, ư ức vô lượng kiếp, dục tư Phật Thật Trí, mạc năng tri thiểu phần. Tân phát ý Bồ Tát, cúng dường vô số Phật, liễu đạt chư nghĩa thú, hựu năng thiện thuyết pháp, như đạo, ma, trúc, vi, sung mãn thập phương sát, nhất tâm dĩ diệu trí, ư Hằng hà sa kiếp, hàm giai cộng tư lượng, bất năng tri Phật trí. Bất thoái chư Bồ Tát, kỳ số như Hằng sa, nhất tâm cộng tư cầu, diệc phục bất năng tri.

(經)諸佛弟子眾，曾供養諸佛，一切漏已盡，住是最後身。如是諸人等，其力所不堪！假使滿世間，皆如舍利弗，盡思共度量，不能測佛智。正使滿十方，皆如舍利弗，及餘諸弟子，亦滿十方剎，盡思共度量，亦復不能知！辟支佛利智，無漏最後身，亦滿十方界，其數如竹林，斯等共一心，於億無量劫，欲思佛實智，莫能知少分。新發意菩薩，供養無數佛，了達諸義趣，又能善說法，如稻麻竹葦，充滿十方剎，一心以妙智，於恒河沙劫，咸皆共思量，不能知佛智。不退諸菩薩，其數如恒沙，一心共思求，亦復不能知。

(Kinh: Các đệ tử chư Phật, từng cúng dường chư Phật, hết thảy lậu đã hết, trụ nơi thân cuối cùng. Những người như thế đó, sức đều chẳng kham được! Giả sử đầy thế gian, đều như Xá Lợi Phất, vắt óc cùng suy lường, chẳng thể dò Phật trí. Dẫu trọn khắp mười phương, đều như Xá Lợi Phất, và các đệ tử khác, cũng trọn mười phương cõi, vắt óc cùng suy lường, vẫn chẳng thể biết nổi! Bích Chi Phật trí sáng, thân vô lậu cuối cùng, cũng đầy mười phương cõi, số nhiều như rừng trúc, bọn họ cùng một lòng, trong ức vô lượng kiếp, mong suy Phật Thật Trí, chẳng thể biết chút phần. Tân phát ý Bồ Tát, cúng dường vô số Phật, liễu đạt các nghĩa thú, lại hay khéo thuyết pháp, như lúa, mè, tre, lau, đầy ắp mười phương cõi, nhất tâm dùng trí mầu, trong Hằng hà sa kiếp, đều cùng nhau suy lường, chẳng thể biết Phật trí. Các Bồ Tát bất thoái, số như cát sông Hằng, nhất tâm cùng nghĩ cầu, cũng chẳng thể biết được!)

Sáu câu đầu vạch rõ: Hàng lậu tận đệ tử chẳng biết. Bốn câu kế tiếp, chỉ ra ngài Xá Lợi Phất không biết. Phần thứ ba gồm sáu câu, vạch ra các đại đệ tử chẳng biết. Phần thứ tư gồm tám câu, chỉ ra Bích Chi Phật chẳng biết. Bích Chi Phật nghịch thuận quán mười hai nhân duyên, vì thế gọi là “lợi trí” (trí huệ nhạy bén, thông sáng). “Phật Thật Trí”: Tự hành Quyền Thật đều gọi là Thật. Phần thứ năm gồm mười câu, chỉ ra hàng phát tâm Bồ Tát chẳng biết. Hoặc là nói những người tu Lục Độ ba A tăng kỳ kiếp nhưng chưa đoạn Hoặc, hay là nói đến người phát tâm trong hai giáo Thông và Biệt, họ đối với giáo của chính mình đều có thể liễu đạt nghĩa thú Tứ Đế, nương theo đó mà phát khởi Tứ Hoằng Thệ Nguyện, ai nấy đều có thể phô diễn đạo pháp thuộc giáo của mình, lần lượt so với những người thuộc các loại trước đó, đều có thể xưng là bậc diệu trí. Như Tạng Giáo do siêu việt thế gian, nên gọi là Diệu; Thông Giáo do liễu đạt “[vạn pháp] chính là Không”, cho nên là Diệu; Biệt Giáo do ngưỡng vọng, tin tưởng Trung Đạo nên là Diệu. Phần thứ sáu gồm bốn câu, vạch rõ Bất Thoái Bồ Tát chẳng biết. Thông Giáo đoạn trừ phiền Hoặc thuộc giới nội, dẫu đắc bất thoái, nhưng chẳng biết biệt lý Trung Đạo. Tam Hiền (Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng) thuộc Biệt Giáo, tuy đắc Vị Bất Thoái và Hạnh Bất Thoái, chẳng biết Trung Đạo “trọn đủ hết thảy các pháp, chính là hết thảy các pháp”.

2.1.1.1.1.2.2.3. Trùng tụng cảnh dứt bặt ngôn từ

(Kinh) Hựu cáo Xá Lợi Phất! Vô lậu bất tư nghị, thậm thâm vi diệu pháp, ngã kim dĩ cụ đắc. Duy ngã tri thị tướng, thập phương Phật diệc nhiên.

(經)又告舍利弗！無漏不思議，甚深微妙法，我今已具得。唯我知是相，十方佛亦然。

(Kinh: Lại bảo Xá Lợi Phất! Vô lậu chẳng nghĩ bàn, pháp vi diệu rất sâu, ta nay đã đạt đủ. Chỉ ta biết tướng ấy, mười phương Phật cũng thế).

Đây là phần kệ tụng nói về vô lượng vô biên pháp chưa từng có, Phật đều đã thành tựu. Hai câu cuối cùng cũng là trùng tụng “chỉ có Phật và Phật mới có thể thấu suốt rốt ráo Thật Tướng của các pháp bình đẳng”. “Vô lậu” là Thật Tướng thuần nhất. Ngoài Thật Tướng, chẳng có pháp nào khác! “Bất tư nghị” (Chẳng nghĩ bàn): Tâm hành xứ diệt, ngôn ngữ dứt bặt. “Thậm thâm vi diệu” (Rất sâu vi diệu): Chỉ có chư Phật chứng nhập, khế ngộ! Do lại nương theo nghĩa vô lậu, đối với Thập Như trong phần trước, nếu xét theo mười pháp giới để giải thích, Thập Như của mười pháp giới gồm thâu lý tánh của phàm lẫn thánh chẳng sơ sót, thâu nhiếp Tam Đế chẳng sơ sót, thâu nhiếp Quyền Trí và Thật Trí chẳng sơ sót. Do nương theo nghĩa chẳng thể nghĩ bàn, Thập Như trong phần trước nếu xét theo nghĩa “khai, hợp” để giải thích, thì ngay nơi Quyền chính là Thật, ngay nơi Thật chính là Quyền, cho nên chẳng thể nghĩ bàn, do nương theo nghĩa vi diệu rất sâu! Đối với Thập Như trong phần trước, xét theo Phật pháp giới để giải thích thì là nương theo [ý nghĩa] “chỉ có ta biết nghĩa ấy”. Đối với Thập Như trong phần trước, xét theo địa vị để giải thích, hai đằng đều có thể biết.

Trong phần khai hiển đại lược, phần thứ nhất là văn Trường Hàng và Trùng Tụng tán thán hai trí của Phật đã xong.

2.1.1.1.2. Kệ tụng trùng tuyên chuyện khi đức Phật đại lược khai Quyền hiển Thật, [hàng Nhị Thừa] dấy động chấp trước, sanh nghi

2.1.1.1.2.1. Chư Phật hiển Thật

(Kinh) Xá Lợi Phất đương tri: Chư Phật ngữ vô dị, ư Phật sở thuyết pháp, đương sanh đại tín lực. Thế Tôn pháp cửu hậu, yếu đương thuyết chân thật.

(經)舍利弗當知：諸佛語無異，於佛所說法，當生大信力。世尊法久後，要當說真實。

(Kinh: Xá Lợi Phất nên biết: Chư Phật nói chẳng khác, đối với pháp Phật nói, nên sanh đại tín lực. Pháp Thế Tôn lâu sau, phải nên nói chân thật).

“Chư Phật ngữ vô dị” (Lời chư Phật chẳng khác): Điều này hiển thị chư Phật giáo hóa giống nhau. Hai câu kế đó nhằm khuyến tín. Hai câu sau cùng hiển lộ lẽ Thật. Có thể thấy những điều đã nói từ trước đến nay đều chẳng phải là chân thật. Do [đức Phật] phá trừ sự chấp trước xưa kia, nên nay [đại chúng trong hội] sanh nghi. Trong kinh văn thuộc phần sau, [ngài Xá Lợi Phất có nói] “tương phi ma tác Phật” (chẳng phải ma hiện làm Phật ư?) chính là vì do nghe lời này [bèn sanh ngờ vực]. Phật đã dùng lời chân thật nhằm khuyên tin tưởng, sao lại ngược ngạo sanh nghi? Vì ngăn ngừa “do nghi mà sanh báng”, cho nên cần phải khuyến tín.

2.1.1.1.2.2. Nêu rõ Phật Thích Ca mở ra tam thừa

(Kinh) Cáo chư Thanh Văn chúng, cập cầu Duyên Giác thừa, ngã linh thoát khổ phược, đãi đắc Niết Bàn giả. Phật dĩ phương tiện lực, thị dĩ tam thừa giáo, chúng sanh xứ xứ trước, dẫn chi linh đắc xuất.

(經)告諸聲聞眾，及求緣覺乘，我令脫苦縛，逮得涅槃者。佛以方便力，示以三乘教，眾生處處著，引之令得出」。

(Kinh: Bảo các vị Thanh Văn, và người cầu Duyên Giác, khiến họ thoát khổ trói, đạt đến đạo Niết Bàn. Phật dùng sức phương tiện, chỉ dạy đạo tam thừa, chúng sanh nơi nơi chấp, dẫn họ thoát ra khỏi).

Bài kệ thứ nhất thẳng thừng chỉ ra: Xưa kia đã lập ra ba thừa. Thanh Văn là Tiểu Thừa, Duyên Giác là Trung Thừa, [còn những ai] ba A tăng kỳ tu Lục Độ, thoát khỏi các nỗi khổ ràng buộc, đạt tới Niết Bàn thì chính là Đại Thừa. Hai câu kế tiếp thẳng thừng đả phá: [Cả ba thừa ấy] đều là do phương tiện mà giả nói, toàn là chẳng thật. Hai câu sau nhằm giải thích ý nghĩa vì sao lập bày như thế: Vì dẫn dắt họ thoát khỏi chấp trước, là chuyện bất đắc dĩ đó thôi.

Phần thứ nhất, nêu đại lược về chuyện Khai Quyền Hiển Thật đã xong.

2.1.1.2. Khởi nghi, thưa hỏi

2.1.1.2.1. Trần thuật mối nghi

2.1.1.2.1.1. Lời trần thuật của người kết tập kinh

(Kinh) Nhĩ thời, đại chúng trung hữu chư Thanh Văn, lậu tận A La Hán, A Nhã Kiều Trần Như đẳng, thiên nhị bách nhân, cập phát Thanh Văn, Bích Chi Phật tâm, tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di, các tác thị niệm.

(經)爾時，大眾中有諸聲聞，漏盡阿羅漢、阿若憍陳如等，千二百人，及發聲聞、辟支佛心、比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷，各作是念。

(Kinh: Lúc bấy giờ, trong đại chúng có các vị Thanh Văn, lậu tận A La Hán như A Nhã Kiều Trần Như v.v… một ngàn hai trăm người, và các vị tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di phát tâm Thanh Văn và Bích Chi Phật, ai nấy nghĩ như thế này).

Trong phần trên, [đức Phật đã] chê trách tam thừa đều là phương tiện. Nay [chánh kinh] chỉ trần thuật hàng Nhị Thừa dấy lòng nghi, là vì họ chấp trước nặng nề, nghi sâu, cho nên riêng nêu ra. Như trong phần sau, khi trần thuật những người ôm lòng nghi, bèn nói số lượng các vị Bồ Tát cầu thành Phật khoảng chừng tám vạn người. Vì thế biết là tam thừa đều khởi lòng nghi.

2.1.1.2.1.2. Nói rõ chuyện sanh nghi

(Kinh) Kim giả Thế Tôn hà cố ân cần xưng thán phương tiện, nhi tác thị ngôn: “Phật sở đắc pháp thậm thâm nan giải, hữu sở ngôn thuyết ý thú nan tri. Nhất thiết Thanh Văn, Bích Chi Phật sở bất năng cập”. Phật thuyết nhất giải thoát nghĩa, ngã đẳng diệc đắc thử pháp, đáo ư Niết Bàn, nhi kim bất tri thị nghĩa sở thú!

(經)今者世尊何故慇懃稱歎方便，而作是言：「佛所得法甚深難解，有所言說意趣難知。一切聲聞、辟支佛所不能及」。佛說一解脫義，我等亦得此法，到於涅槃，而今不知是義所趣！

(Kinh: Nay đức Thế Tôn vì lẽ nào ân cần khen ngợi phương tiện, mà nói như thế này: “Đức Phật đạt được pháp rất sâu, khó hiểu, ngôn thuyết do Phật nói ra ý nghĩa khó biết. Hết thảy Thanh Văn, Bích Chi Phật chẳng thể biết nổi”. Đức Phật nói một nghĩa giải thoát, chúng ta cũng đã đắc pháp ấy, đạt tới Niết Bàn, nhưng nay chẳng biết nghĩa này đi về đâu?)

“Hà cố ngôn Phật sở đắc pháp thậm thâm nan giải” (Vì sao nói “Phật đạt được pháp rất sâu khó hiểu”): Nghi Thật Trí của Phật. “Hà cố ngôn hữu sở ngôn thuyết ý thú nan tri” (Vì sao nói “ngôn thuyết do Phật nói ra ý nghĩa khó biết”) là nghi Quyền Trí của Phật. Do trước kia, Phật nói ra trí huệ của tam thừa, [chúng sanh thuộc căn cơ tam thừa] cùng chứng chẳng sai kém, chỉ có dư tập (tập khí còn thừa sót) là đã hết hay chưa hết đó thôi! Nay Ngài bỗng ca ngợi hai trí của Như Lai chẳng phải là điều chúng ta có thể đạt được; vì thế, bèn sanh nghi.

Từ câu “Phật thuyết nhất giải thoát nghĩa” (Phật nói một nghĩa giải thoát) trở đi, là tự nghi điều chính mình đã đạt được. Thánh đạo tam thừa là lẽ trọng yếu chân thật để vượt thoát, ta tu lý ấy cũng đạt đến Niết Bàn, nhưng nay đức Phật bỗng nói [các lý ấy] đều là phương tiện, chẳng biết điều gì mới là chân thật? Do vậy nói “chẳng biết nghĩa ấy đi về đâu”.

Phần thứ nhất, trần thuật nghi vấn đã xong.

2.1.1.2.2. Xin giải quyết mối nghi

Trong phần này, kinh văn gồm ba lượt thỉnh và hai lần ngăn trở, cộng với một lần ngăn trở trong đoạn trước thành ba lượt ngăn trở. Ngăn trở lần thứ nhất là vì lý sâu khó hiểu. Thỉnh lần đầu là vì mình lẫn người xin được giải trừ mối nghi. Ngăn trở lần thứ hai vì [đại chúng nghe pháp ấy sẽ] kinh sợ, ngờ vực chẳng tin. Thỉnh lần thứ hai là vì người gieo căn lành đã lâu ắt đều hiểu. Ngăn trở lần cuối cùng là vì kẻ nào hủy báng [pháp này], ắt đọa vào đường ác. Lần thỉnh cuối cùng là vì hàng lợi căn sẽ được lợi ích. Hoặc có thể hiểu là Phật sẵn biết do dùng ba lượt ngăn trở thì người đạt được lợi ích trước sau sẽ không giống nhau, cho nên ba lượt ngăn trở để được cầu thỉnh ba lần.

2.1.1.2.2.1. Thỉnh lần thứ nhất

2.1.1.2.2.1.1. Trường Hàng

2.1.1.2.2.1.1.1. Nêu bày mối nghi về nhị trí

(Kinh) Nhĩ thời, Xá Lợi Phất tri tứ chúng tâm nghi, tự diệc vị liễu, nhi bạch Phật ngôn: “Thế Tôn! Hà nhân, hà duyên, ân cần xưng thán chư Phật đệ nhất phương tiện thậm thâm vi diệu nan giải chi pháp?”

(經)爾時，舍利弗知四眾心疑，自亦未了，而白佛言：「世尊！何因何緣，慇懃稱歎諸佛第一方便甚深微妙難解之法？

(Kinh: Lúc bấy giờ, Xá Lợi Phất biết tâm nghi của tứ chúng, chính mình cũng chẳng rõ, bèn bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Do nhân nào, duyên nào mà ân cần khen ngợi pháp phương tiện rất sâu, vi diệu, khó hiểu bậc nhất của chư Phật?”)

2.1.1.2.2.1.1.2. Nêu bày lời thỉnh

(Kinh) Ngã tự tích lai, vị tằng tùng Phật văn như thị thuyết. Kim giả, tứ chúng hàm giai hữu nghi, duy nguyện Thế Tôn phu diễn tư sự: Thế Tôn hà cố ân cần xưng thán thậm thâm vi diệu nan giải chi pháp?

(經)我自昔來，未曾從佛聞如是說。今者，四眾咸皆有疑 ，惟願世尊敷演斯事 ：世尊何故慇懃稱歎甚深微妙難

解之法？」

(Kinh: Con từ xưa đến nay chưa từng nghe Phật nói như thế. Nay, tứ chúng đều có lòng nghi, kính mong đức Thế Tôn nêu bày chuyện này: Vì sao đức Thế Tôn ân cần ca ngợi pháp rất sâu vi diệu khó hiểu?)

2.1.1.2.2.1.2. Kệ tụng

2.1.1.2.2.1.2.1. Trùng tụng mối nghi đối với hai trí

(Kinh) Nhĩ thời, Xá Lợi Phất dục trùng tuyên thử nghĩa, nhi thuyết kệ ngôn: Huệ nhật đại thánh tôn, cửu nãi thuyết thị pháp, tự thuyết đắc như thị, lực, vô úy, tam muội, Thiền Định, giải thoát đẳng, bất khả tư nghị pháp. Đạo tràng sở đắc pháp, vô năng phát vấn giả, ngã ý nan khả trắc, diệc vô năng vấn giả. Vô vấn nhi tự thuyết, xưng thán sở hành đạo, trí huệ thậm vi diệu, chư Phật chi sở đắc.

(經)爾時，舍利弗欲重宣此義，而說偈言：「慧日大聖尊，久乃說是法，自說得如是，力無畏三昧，禪定解脫等，不可思議法。道場所得法，無能發問者，我意難可測，亦無能問者。無問而自說，稱歎所行道，智慧甚微妙，諸佛之所得。

(Kinh: Lúc bấy giờ, ngài Xá Lợi Phất muốn nhắc lại nghĩa này, bèn nói kệ rằng: Đại thánh tôn huệ nhật, nói pháp này đã lâu, tự nói đắc như thế, lực, vô úy, tam muội, Thiền Định, giải thoát thảy, pháp chẳng thể nghĩ bàn. Pháp đắc nơi đạo tràng, không ai thưa hỏi được, con nghĩ rất khó lường, cũng chẳng thể thưa hỏi. Chẳng hỏi mà tự nói, khen ngợi đạo đã hành, trí huệ rất vi diệu, chư Phật đã đạt được).

“Thị pháp” (Pháp này) là nói đến Thật Trí. “Lực, vô úy đẳng” là nói đến Quyền Trí. “Đạo tràng sở đắc” ([Pháp] đạt được nơi đạo tràng) là tự hành Quyền Thật. “Ngã ý nan khả trắc” (Ý con chẳng thể lường) là nói đến hóa tha Quyền Thật (do là đồng thể phương tiện, cho nên khó lường). “Sở hành đạo”: Kết lại tự hành Quyền. “Phật sở đắc” kết lại tự hành Thật, “vô vấn tự thuyết” (chẳng hỏi mà tự nói) tức kết lại ý nghĩa hóa tha. Nếu chẳng muốn tự hành, hóa độ người khác, sao lại chẳng hỏi mà tự khen ngợi vậy?

2.1.1.2.2.1.2.2. Trùng tụng tứ chúng thuộc tam thừa đều nghi hoặc

(Kinh) Vô lậu chư La Hán, cập cầu Niết Bàn giả, kim giai đọa nghi võng: “Phật hà cố thuyết thị?” Kỳ cầu Duyên Giác giả, tỳ kheo, tỳ kheo ni, chư thiên, long, quỷ thần, cập Càn Thát Bà đẳng, tương thị hoài do dự, chiêm ngưỡng Lưỡng Túc Tôn: “Thị sự vi vân hà?” Nguyện Phật vị giải thuyết.

(經)無漏諸羅漢，及求涅槃者，今皆墮疑網：「佛何故說是？」其求緣覺者，比丘比丘尼，諸天龍鬼神，及乾闥婆等，相視懷猶豫，瞻仰兩足尊：「是事為云何？」願佛為解說。

(Kinh: Các La Hán vô lậu, và người cầu Niết Bàn, nay đều đọa lưới nghi: “Vì sao Phật nói vậy?” Những người cầu Duyên Giác, tỳ kheo, tỳ kheo ni, các trời, rồng, quỷ thần, cùng với Càn Thát Bà… nhìn nhau đều do dự, chiêm ngưỡng Lưỡng Túc Tôn: Chuyện này là thế nào? Mong Phật giải nói cho).

Câu đầu nói đến Tiểu Thừa, câu thứ hai nói về Lục Độ Đại Thừa. Bài kệ thứ hai nói về Trung Thừa và tứ chúng v.v…

2.1.1.2.2.1.2.3. Kệ tụng nêu ra niềm nghi của chính mình

(Kinh) Ư chư Thanh Văn chúng, Phật thuyết ngã đệ nhất, ngã kim tự ư trí, nghi hoặc bất năng liễu, vi thị cứu cánh pháp? Vi thị sở hành đạo?

(經)於諸聲聞眾，佛說我第一，我今自於智，疑惑不能了，為是究竟法？為是所行道？

(Kinh: Trong các vị Thanh Văn, Phật nói con bậc nhất, nay trong tâm trí con, ngờ vực, chẳng thể rõ, đó là pháp rốt ráo? Hay là đạo đã hành?)

“Cứu cánh pháp” (Pháp rốt ráo) là quả. “Sở hành đạo” là nhân. Trong đoạn kinh văn trước đó, Phật bài xích pháp tam thừa do Ngài đã dạy đều là phương tiện. Nay con nghi tam thừa, mỗi thừa đều có nhân quả, nương theo lời dạy mà tu chứng, chưa hề sai lầm. Nếu nói đó là phương tiện, chẳng phải là chân thật, thì cái quả đã chứng chẳng thật ư? Hay là cái nhân đã hành chẳng thật ư?

2.1.1.2.2.1.2.4. Kệ tụng về nỗi nghi của Phật tử

(Kinh) Phật khẩu sở sanh tử, hiệp chưởng, chiêm ngưỡng đãi, nguyện xuất vi diệu âm, thời vị như thật thuyết.

(經)佛口所生子，合掌瞻仰待，願出微妙音，時為如實說。

(Kinh: Con sanh từ miệng Phật, chắp tay, chiêm ngưỡng chờ, nguyện thốt ra diệu âm, đúng thời như thật nói).

Đấy là nói tới Bồ Tát thuộc Thông Giáo và Biệt Giáo có nghi vấn. Nếu họ chẳng nghi, lẽ nào lại chắp tay, chiêm ngưỡng ư?

2.1.1.2.2.1.2.5. Nêu chung đại chúng cùng nghi để cầu thỉnh

(Kinh) Chư thiên, long, thần đẳng, kỳ số như Hằng sa, cầu Phật chư Bồ Tát, đại số hữu bát vạn. Hựu chư vạn ức quốc, Chuyển Luân Thánh Vương chí, hiệp chưởng dĩ kính tâm, dục văn cụ túc đạo.

(經)諸天龍神等，其數如恒沙，求佛諸菩薩，大數有八萬。又諸萬億國，轉輪聖王至，合掌以敬心，欲聞具足道」。

(Kinh: Các trời, rồng, thần thảy, số như cát sông Hằng, các Bồ Tát cầu Phật, số nhiều đến tám vạn. Lại từ vạn ức nước, Chuyển Luân Thánh Vương đến, chắp tay, tâm kính trọng, muốn nghe đạo trọn đủ).

Lần “thỉnh vấn” thứ nhất đã xong.

2.1.1.2.2.2. Ngăn trở [bảo đừng hỏi] lần thứ hai, vì sợ [thính chúng] hoài nghi

(Kinh) Nhĩ thời, Phật cáo Xá Lợi Phất: “Chỉ, chỉ! Bất tu phục thuyết! Nhược thuyết thị sự, nhất thiết thế gian, chư thiên cập nhân, giai đương kinh nghi”.

(經)爾時，佛告舍利弗：「止止！不須復說！若說是事，一切世間，諸天及人，皆當驚疑」。

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Phật bảo ngài Xá Lợi Phất: “Thôi, thôi! Đừng nên nói nữa! Nếu nói chuyện này, hết thảy chư thiên và người trong thế gian sẽ đều kinh hãi, ngờ vực”).

2.1.1.2.2.3. Thưa hỏi lần thứ hai, nêu rõ [trong đại chúng có những người] túc căn nhạy bén, cho nên chẳng hoài nghi

(Kinh) Xá Lợi Phất trùng bạch Phật ngôn: “Thế Tôn! Duy nguyện thuyết chi. Duy nguyện thuyết chi. Sở dĩ giả hà? Thị hội, vô số bách thiên vạn ức A tăng kỳ chúng sanh tằng kiến chư Phật, chư căn mãnh lợi, trí huệ minh liễu, văn Phật sở thuyết, tắc năng kính tín”. Nhĩ thời, Xá Lợi Phất dục trùng tuyên thử nghĩa, nhi thuyết kệ ngôn: “Pháp vương vô thượng tôn, duy thuyết nguyện vật lự. Thị hội vô lượng chúng, hữu năng kính tín giả”.

(經)舍利弗重白佛言：「世尊！惟願說之。惟願說之。所以者何？是會，無數百千萬億阿僧祇眾生曾見諸佛，諸根猛利，智慧明了，聞佛所說，則能敬信」。爾時，舍利弗欲重宣此義，而說偈言：「法王無上尊，惟說願勿慮，是會無量眾，有能敬信者」。

(Kinh: Xá Lợi Phất lại bạch cùng đức Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Kính mong Ngài hãy nói. Kính xin Ngài hãy nói. Vì lẽ nào vậy? Trong hội này, vô số trăm ngàn vạn ức A tăng kỳ chúng sanh từng thấy chư Phật, các căn nhạy bén, trí huệ sáng tỏ, nghe lời Phật dạy, đều có thể sanh lòng kính tín”. Lúc bấy giờ, ngài Xá Lợi Phất muốn nói lại nghĩa này, bèn nói kệ rằng: “Đấng pháp vương vô thượng, xin hãy nói chớ lo, vô lượng chúng trong hội, có thể kính tin vậy”).

2.1.1.2.2.4. Ngăn trở lần thứ ba để bảo vệ kẻ tăng thượng mạn

(Kinh) Phật phục chỉ Xá Lợi Phất: “Nhược thuyết thị sự, nhất thiết thế gian thiên, nhân, A Tu La, giai đương kinh nghi. Tăng thượng mạn tỳ kheo, tương trụy ư đại khanh”. Nhĩ thời, Thế Tôn trùng thuyết kệ ngôn: “Chỉ chỉ! Bất tu thuyết! Ngã pháp diệu nan tư, chư tăng thượng mạn giả, văn tất bất kính tín”.

(經)佛復止舍利弗：「若說是事，一切世間天、人、阿修羅，皆當驚疑。增上慢比丘，將墜於大阬」。爾時，世尊重說偈言：「止止不須說！我法妙難思，諸增上慢者，聞必不敬信」。

(Kinh: Đức Phật lại ngăn Xá Lợi Phất: “Nếu nói chuyện này, hết thảy trời, người, A Tu La trong thế gian sẽ đều kinh hãi, ngờ vực. Hạng tỳ kheo tăng thượng mạn sẽ rơi vào hầm to”. Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn nhắc lại bằng kệ như sau: “Thôi thôi, chớ nói nữa! Pháp ta diệu khó nghĩ, những kẻ tăng thượng mạn, nghe rồi chẳng kính tín”).

2.1.1.2.2.5. Thỉnh lần thứ ba, trần thuật sẽ có nhiều người được lợi ích, đời đời tiếp nhận sự giáo hóa, chẳng dấy tâm tăng thượng mạn

(Kinh) Nhĩ thời, Xá Lợi Phất trùng bạch Phật ngôn: “Thế Tôn! Duy nguyện thuyết chi, duy nguyện thuyết chi. Kim thử hội trung, như ngã đẳng tỷ bách thiên vạn ức, thế thế dĩ tằng tùng Phật thọ hóa. Như thử nhân đẳng, tất năng kính tín, trường dạ an ổn, đa sở nhiêu ích”. Nhĩ thời, Xá Lợi Phất dục trùng tuyên thử nghĩa, nhi thuyết kệ ngôn: “Vô thượng lưỡng túc tôn, nguyện thuyết đệ nhất pháp. Ngã vi Phật trưởng tử, duy thùy phân biệt thuyết. Thị hội vô lượng chúng, năng kính tín thử pháp. Phật dĩ tằng thế thế, giáo hóa như thị đẳng, giai nhất tâm hiệp chưởng, dục thính thọ Phật ngữ. Ngã đẳng thiên nhị bách, cập dư cầu Phật giả, nguyện vị thử chúng cố, duy thùy phân biệt thuyết. Thị đẳng văn thử pháp, tắc sanh đại hoan hỷ”.

(經)爾時，舍利弗重白佛言：「世尊！惟願說之 ，惟

願說之。今此會中，如我等比百千萬億，世世已曾從佛受化。如此人等，必能敬信，長夜安隱，多所饒益」。爾時，舍利弗。欲重宣此義，而說偈言：「無上兩足尊，願說第一法。我為佛長子，惟垂分別說。是會無量眾，能敬信此法。佛已曾世世，教化如是等，皆一心合掌，欲聽受佛語。我等千二百，及餘求佛者，願為此眾故，惟垂分別說。是等聞此法，則生大歡喜」。

(Kinh: Lúc bấy giờ, Xá Lợi Phất lại bạch cùng đức Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Kính mong hãy nói, kính mong hãy nói. Nay trong hội này, có trăm ngàn vạn ức người như chúng con, đời đời đã từng được Phật giáo hóa. Những người như thế ắt có thể kính tin, đêm dài an ổn, đạt được nhiều lợi ích rộng lớn”. Lúc bấy giờ, Xá Lợi Phất muốn trùng tuyên nghĩa này, bèn nói kệ rằng: “Đấng lưỡng túc vô thượng, xin nói pháp bậc nhất. Con là trưởng tử Phật, xin phân biệt nói cho. Hội này vô lượng chúng, hay kính tin pháp này. Phật đã từng đời đời, giáo hóa họ như thế, đều nhất tâm chắp tay, muốn nghe nhận lời Phật. Chúng con ngàn hai trăm, và người cầu Phật khác, nguyện Phật vì bọn họ, rủ lòng phân biệt nói, bọn họ nghe pháp này, ắt sanh hoan hỷ lớn”).

Phần thứ nhất, đại lược khai tam hiển nhất, dấy động chấp trước sanh nghi đã xong.

2.2.2. Rộng khai tam hiển nhất để đoạn nghi sanh tín

Trong tam châu:

Một, từ phần kinh văn này cho đến câu “tận hồi hướng Phật đạo” (đều hồi hướng Phật đạo) trong quyển thứ hai [của kinh Pháp Hoa] chính là Pháp Thuyết Châu, [trong tầng này], bậc thượng căn đắc ngộ.

Kế đó, từ câu “nhĩ thời, Xá Lợi Phất bạch Phật ngôn: Ngã kim vô phục nghi hối” (lúc bấy giờ, ngài Xá Lợi Phất bạch cùng đức Phật rằng: Con nay chẳng còn ngờ vực, hối hận) cho đến phẩm Thọ Ký là Thí Thuyết Châu, bậc trung căn đắc ngộ.

Ba, ba phẩm như Hóa Thành Dụ v.v… chính là Nhân Duyên Thuyết Châu, bậc hạ căn đắc ngộ.

2.2.2.1. Liệu giản Tam Châu bằng mười nghĩa

Ba châu ấy cũng gọi là “Lý, Sự, Hạnh tam châu”. Nay dùng mười nghĩa để liệu giản:

Một là có thông và biệt.

Hai là có Thanh Văn hay không?

Ba là Hoặc (phiền não) có dày hay mỏng.

Bốn là căn có chuyển hay không chuyển.

Năm là căn có ngộ hay chẳng ngộ.

Sáu là có lãnh giải (tiếp nhận, thấu hiểu) hay không lãnh giải.

Bảy là được thọ ký hay không thọ ký.

Tám là ngộ có cạn hay sâu.

Chín là lợi ích có Quyền và Thật.

Mười là đợi thời hay chẳng đợi thời.

2.2.2.1.1. Luận về Thông và Biệt

Tầng thứ nhất, Biệt thì gọi là Pháp Thuyết. Thông thì có đủ cả ba châu [tức là ngoài danh xưng Pháp Thuyết Châu ra, trong kinh văn thuộc tầng này có nói]: “Như Ưu Đàm hoa thời nhất hiện nhĩ” (Như hoa Ưu Đàm đã lâu mới hiện một lần), đó chính là Thí Thuyết. “Nhược ngã ngộ chúng sanh, tận giáo dĩ Phật đạo” (Nếu ta gặp chúng sanh, đều dùng Phật đạo để dạy), tức là Nhân Duyên Thuyết.

Tầng thứ hai, xét theo Biệt thì gọi là Thí Thuyết. Xét theo Thông, cũng có đủ ba tầng: “Ngã tiên bất ngôn giai vi nhất Phật Thừa cố. Hựu ư nhất Phật Thừa, phân biệt thuyết tam” (Do ta trước hết chẳng nói [ba thừa] đều là một Phật Thừa. Lại do một Phật Thừa, phân biệt nói thành ba), tức là Pháp Thuyết. “Trưởng giả văn dĩ, kinh nhập hỏa trạch, phương nghi cứu tế” (Trưởng giả nghe xong, liền kinh hãi vào trong nhà lửa, tìm phương cách cứu vớt) chính là Nhân Duyên Thuyết.

Tầng thứ ba, xét theo Biệt thì gọi là Túc Thế Nhân Duyên (nhân duyên trong đời trước). Xét theo Thông thì cũng có đủ ba tầng: “Niết Bàn thời đáo, chúng hựu thanh tịnh, linh nhập Phật huệ” (Thời Niết Bàn đã đến, đại chúng lại thanh tịnh, khiến cho họ nhập trí huệ của Phật), tức là Pháp Thuyết. “Hữu nhất đạo sư” (Có một người hướng dẫn), tức là Thí Thuyết.

Nay vì dựa theo đa số, dựa theo ý nghĩa chánh yếu, dựa theo sự giản lược, xét theo sự nói kèm thêm, muốn giữ cho danh tự chẳng lẫn lộn, cho nên gác các ý nghĩa thuộc về Thông lại, chỉ giữ lấy các danh tự thuộc Biệt.

2.2.2.1.2. Nói rõ có Thanh Văn hay không

Ngài Quang Trạch nói: “Chắc chắn có người thật sự hành hạnh Thanh Văn. Nếu bảo là chẳng thật sự có, Quyền làm sao tương ứng cho được?” Ngài Khai Thiện bảo: “Chắc chắn không có người thật sự hành Thanh Văn”, và trích dẫn kinh Thắng Man “sơ nghiệp trong tam thừa chẳng mê lầm nơi pháp” [để làm minh chứng cho lập luận] “ngoại phàm đã biết Nhất Thừa, há có Nhị Thừa vẫn chấp trước tiểu quả ư? Kinh nói có [người hành Tiểu Thừa], tức là quyền biến [mà nói như thế]”. Hai vị này đều thiên chấp, trái nghịch kinh, đánh mất ý nghĩa! Nếu chắc chắn là có [người thật sự hành hạnh Thanh Văn], sao kinh này lại nói “đản hóa chư Bồ Tát, vô Thanh Văn đệ tử” (chỉ giáo hóa các vị Bồ Tát, chẳng có đệ tử Thanh Văn)? Nếu chắc chắn là không có, ai vào hóa thành, mà cũng chẳng có tam thừa để dung hội [vào Nhất Thừa], có Quyền nào để dẫn khởi về Thật đây?

Vặn rằng: Nếu nói thật sự có Thanh Văn là đối tượng để được dẫn khởi quyền biến, cũng phải nên thật sự có Tam Tạng Phật để được Quyền Tam Tạng Phật dẫn khởi! Nếu thật sự chẳng có Tam Tạng Phật, chỉ có Quyền Phật, lẽ nào chẳng chấp thuận “chỉ có Quyền Thanh Văn, chẳng có Thanh Văn thật sự” ư?

Đáp: Nghĩa ấy chẳng thể dùng làm lệ được. Vì có người thật sự đoạn Phiền Hoặc thuộc giới nội (phiền não trong tam giới), thì người ấy được gọi là Quyền Thanh Văn, nhưng Quyền là ứng hiện, chỗ nào có vị Phật chỉ đoạn Phiền Hoặc thuộc giới nội để có Quyền Phật tương ứng với vị Phật đó ư? Nay nói rõ: “Có [Thanh Văn] hay không, đều chẳng thể thiên chấp”. Nếu xét theo cách nhìn của ông trưởng giả Thật Trí, sẽ chẳng có kẻ làm khách. Nếu xét theo căn tánh của đứa con nghèo, Pháp Hoa Luận nói rõ có bốn loại Thanh Văn: Một là quyết định, hai là thượng mạn, ba là thoái Đại (lui sụt đối với Đại Thừa, trở lại hành hạnh Thanh Văn), bốn là ứng hóa. Hai loại trước, căn tánh chưa chín muồi, chẳng được thọ ký. Hai loại sau được thọ ký. Nếu xét theo kinh này, phải nên có năm loại:

Một là người tu tập Tiểu Thừa đã lâu, đời này đạo chín muồi, nghe Tiểu giáo (giáo pháp Tiểu Thừa) mà chứng quả, giống như loại quyết định Thanh Văn trong [Pháp Hoa] Luận.

Hai là [những người] vốn là Bồ Tát, đã nhiều kiếp tu đạo, giữa chừng chán ngán sanh tử, thoái thất Đại Thừa, giữ lấy Tiểu Thừa. Kinh Đại Phẩm gọi [hạng người này] là “biệt dị thiện căn” (thiện căn khác lạ). Đức Phật vì muốn thành tựu tiểu đạo cho họ, bèn vì họ nói pháp Cộng Bát Nhã, khiến cho họ đoạn kết phược, đắc quả. Những người ấy thoái thất Đại Thừa chưa lâu, tu tập Tiểu pháp trong thời gian gần đây, theo đúng lẽ sẽ dễ ngộ, giống như “thoái Đại Thanh Văn” trong Pháp Hoa Luận.

Ba là vì hai hạng người ấy, chư Phật, Bồ Tát trong ngầm tu đạo Bồ Tát, ngoài hiện tướng Thanh Văn, hòng thành tựu, dẫn dắt, tiếp dẫn, khiến cho họ nhập đại đạo, giống như hạng “ứng hóa Thanh Văn” trong Pháp Hoa Luận.

Bốn là những người do thấy hai loại Thanh Văn Quyền Thật có thể thoát khỏi sanh tử; do vậy, bèn ưa thích Niết Bàn, tu Giới, Định, Huệ, đã hơi có quán huệ, chưa nhập địa vị Tương Tự, vừa có chút sở đắc mà đã nói là “chứng quả”. Đó gọi là “chưa đắc mà nói là đã đắc, chưa chứng mà nói là đã chứng”, giống như hạng “thượng mạn Thanh Văn” trong Pháp Hoa Luận.

Năm là hàng Đại Thừa Thanh Văn, tức là dùng âm thanh của Phật đạo khiến cho hết thảy đều được nghe.

Nếu xét theo hai loại “quyết định” và “thoái Đại” thì là “có Thanh Văn”. Nếu xét theo Đại Thừa, theo đúng lý sẽ chẳng “hôi đoạn”, chẳng trụ trong hóa thành, rốt cuộc về chỗ có của báu (bảo sở). Thật đã là như vậy, sẽ chẳng có Quyền, cho nên chẳng có Thanh Văn. Nếu là kẻ tăng thượng mạn, do chẳng dự vào địa vị, cho nên chẳng gọi là Thật. Lại chẳng phải là ứng hóa; vì thế, chẳng gọi là Quyền. Nếu hiểu ý này, có [người thật sự hành hạnh Thanh Văn] hay không đều rành rành, cần gì phải khổ sở tranh luận?

Lại nữa, chỉ xét theo Phật đạo Thanh Văn để luận định có hay không một lần nữa. Nếu là bậc quyền biến ứng hóa, ngoài hiện hình tích Tiểu Thừa, trong ẩn đại đức, sẽ nói là “không có Đại Thừa Thanh Văn”. Nếu xét theo tự hành, chỉ bày Tích nhằm hiển lộ Bổn, bèn nói là “có Đại Thừa Thanh Văn”. Nay [kinh Pháp Hoa] khai Quyền hiển Thật chính vì dẫn dắt hai loại Thanh Văn “quyết định” và “thoái Đại”, khiến cho họ trở thành Đại Thừa Thanh Văn. Tự hạnh đã lập, sẽ có thể làm Thanh Văn ứng hóa. Nếu hiểu ý này, sẽ thông đạt chuyện có [người thật sự hành hạnh Thanh Văn] hay không!

2.2.2.1.3. Nêu bày Hoặc (phiền não) có dày hay mỏng

Xét theo Vô Minh Biệt Hoặc và căn tánh Đại Thừa để nói, tức là bốn câu: “Một, Hoặc nhẹ, căn nhạy bén; hai là Hoặc nặng, căn nhạy bén; ba là Hoặc nhẹ, căn chậm lụt; bốn là Hoặc nặng, căn chậm lụt”. Nếu Biệt Hoặc nhẹ, đại căn (căn tánh Đại Thừa) nhạy bén, vừa nghe liền ngộ. Nếu Hoặc nặng, căn tánh nhạy bén, nghe hai lần mới ngộ. Nếu Hoặc nhẹ, căn chậm lụt, ba lượt nghe mới ngộ. Nếu Hoặc nặng nề, căn tánh chậm lụt, dẫu nghe đôi ba lượt, vẫn chẳng thể ngộ, chỉ là Kết Duyên Chúng mà thôi! Hoặc có thể nói bậc lợi căn trong trường hợp câu thứ nhất và thứ hai, đều cùng là thượng căn. Người thuộc câu thứ ba là trung căn, người thuộc câu thứ tư là hạ căn. Hoặc có thể nói câu đầu là thượng căn, câu thứ hai và thứ ba gộp chung thành trung căn, câu thứ tư là hạ căn.

Lại nữa, xét theo sơ phẩm vô minh thì có ba tầng, có thể che lấp Trung Đạo của bậc Sơ Trụ. Thoạt tiên, [đức Phật] thực hiện Pháp Thuyết Châu, bậc thượng căn nghe xong, ba tầng vô minh cùng lúc đều hết, mở mang tri kiến của Phật, dự vào địa vị Bồ Tát, được thọ ký Bồ Đề. Trung căn chỉ đoạn hai tầng, hạ căn chỉ đoạn một tầng. Kế đó là Thí Thuyết Châu, trung căn đoạn hết tầng thứ ba, mở mang tri kiến của Phật, được thọ ký Bồ Đề. Hạ căn tiến lên, đoạn được tầng thứ hai. Sau đó, khi [đức Phật] thực hiện Nhân Duyên Thuyết Châu, hạ căn đoạn hết ba tầng [vô minh], được thọ ký Bồ Đề.

2.2.2.1.4. Luận định căn chuyển hay chẳng chuyển

Cổ nhân nói: “Thượng căn vừa nghe Pháp Thuyết Châu liền ngộ, mà trung căn chuyển thành giống như thượng căn, hạ căn chuyển thành giống như trung căn. Tới lúc Thí Thuyết Châu, trung căn do trước đó đã trở thành thượng căn, sẽ liền có thể đắc ngộ. Hạ căn do trước đó đã trở thành trung căn, nay sẽ chuyển thành giống như thượng căn. Tới thời Nhân Duyên Thuyết, hạ căn do trước đó đã thành thượng căn, cho nên đắc ngộ”. Nay nói: “Nếu là như vậy thì người đã ngộ đều là thượng căn, sao còn gọi là tam căn? Nếu đều là thượng căn, cần gì phải gọi là lợi hay độn?” Phàm là chúng sanh tâm thần bất định, gặp ác duyên sẽ chuyển lợi căn thành độn căn. Gặp thiện duyên, sẽ chuyển độn căn thành lợi căn. Đời trước, gặp Phật, nghe pháp, có người tự chuyển hạ căn và trung căn thành thượng căn, đều là đắc ngộ nơi Pháp Thuyết Châu. Có người tự chuyển hạ căn thành trung căn thì đều là đắc ngộ nơi Thí Thuyết Châu. Có người đời trước chưa chuyển, cần phải đợi đến châu thứ ba (Nhân Duyên Thuyết) mới ngộ. Chuyển căn như thế khác với các cách giải thích trước kia (cách giải thích trước thời Trí Giả đại sư). Ví như ba thanh đao chặt gỗ, đao bén vừa chém sẽ đứt ngay. Đao loại vừa thì phải chém hai lần mới đứt. Đao cùn phải chém ba lượt mới đứt. Cái tên “lợi” hay “độn” đều chẳng mất, nhưng gỗ bị chặt đứt giống nhau. Đao ví như Căn, gỗ ví như Hoặc, người cầm đao ví như cơ (căn cơ). Người dạy chặt ví như Phật. Người tiếp nhận lời dạy ví như nghe pháp. Vận dụng đao ví như sử dụng Quán. Gỗ đứt ví như chứng nhập. “Từng mài” là ví như đời trước đã chuyển căn. Do gặp dịp mài giũa khác nhau, cho nên có lợi hay độn. Trong ấy, nghe pháp đắc ngộ tợ hồ thuộc Tín Hạnh, không phải là chẳng kiêm Pháp Hạnh. Do đời trước tin pháp mà xoay chuyển, giúp đỡ lẫn nhau khác biệt, nhưng trong một hội, lẽ ra chẳng có sáu mươi bốn phen.

Hỏi: Tam căn đã dự vào địa vị Sơ Trụ, vẫn còn có lợi căn hay độn căn ư?

Đáp: Chân tu thì Thể hiển lộ, sẽ không có hơn kém.

Hỏi: Nếu là như thế, từ Sơ Trụ trở lên, khởi duyên tu, có hơn kém hay chăng?

Đáp: Những người cùng một địa vị ấy, sẽ chẳng có hơn, kém, chân tu thì Thể dung thông, há có khác biệt?

2.2.2.1.5. Nói rõ căn có ngộ và chẳng ngộ

Trong kinh, phần nhiều nói Bồ Tát là thượng căn, Duyên Giác là trung căn. Thanh Văn là hạ căn. Nếu như vậy, [sẽ có người lập luận] “Bồ Tát đều phải nên đắc ngộ ngay trong châu đầu tiên (Pháp Thuyết Châu)”. Chưa chắc đã là nghĩa như thế! Bắt đầu từ tam châu, cho đến Lưu Thông, Thọ Lượng, có các vị Bồ Tát lần lượt ngộ Vô Sanh Nhẫn ở mỗi lúc, sao có thể nói [Bồ Tát đắc ngộ] hạn cuộc trong Pháp Thuyết Châu? Duyên Giác cũng chẳng hạn cuộc trong Thí Thuyết Châu, [suy ra] cũng có thể biết.

Hỏi: Bồ Tát đắc ngộ từ đầu đến cuối đều có, [vậy thì] Nhị Thừa đắc ngộ cũng phải nên thuộc vào lúc sau?

Đáp: Tam châu đã xác định cha con có mối thiên tánh [liên quan] xong, [người đắc ngộ trong bất cứ châu nào] cũng đều gọi là Bồ Tát. Dẫu ngộ sau này, vẫn cùng gọi là “Bồ Tát đắc ngộ”.

2.2.2.1.6. Luận về có lãnh giải hay không lãnh giải

Nếu tam thừa cùng ngộ, sao lại chỉ thấy [kinh chép] Thanh Văn lãnh giải (tiếp nhận, thấu hiểu), còn hai loại kia (Duyên Giác và Bồ Tát) thì không? Nay nói rõ: Lúc không có Phật xuất thế [mà giải ngộ], thì gọi là Độc Giác. Nghe Phật nói pháp nhân duyên bèn đắc ngộ, thì gọi Duyên Giác, như Đại Ca Diếp, Xá Lợi Phất v.v… đều là căn tánh Trung Thừa, nhưng do đã dự vào hàng Thanh Văn, bèn đắc ngộ, lãnh giải chẳng khác. Bồ Tát chẳng lãnh giải là vì trong giáo pháp Thanh Văn, chẳng nói đến chuyện thành Phật. Nay kinh này mở ra con đường trở về Đại Thừa [khẳng định “mọi chúng sanh đều sẽ thành Phật”, bậc Thanh Văn] tự sợ hiểu sai lầm, bèn đối trước đức Phật trần thuật kiến giải. Bồ Tát chẳng vậy, cho nên chẳng lãnh giải!

Ý này lại có ba:

Một là Bồ Tát vốn sẵn có ý nguyện cầu thành Phật. Dẫu có chấp trước sai khác, nhưng do chấp trước nhẹ nhàng, rốt cuộc sẽ quy về Phật đạo, chẳng hề phải lo lắng! Nay nghe nói tam châu, chỉ [dựa theo đó để] điều chỉnh Quán Huệ cho đúng, cho nên chẳng cần phải [nêu bày sự] lãnh giải.

Hai là Bồ Tát ngộ to lớn, kinh văn chỗ nào cũng nói điều đó. Nhị Thừa thành Phật thì bắt đầu từ giáo pháp này mới lưu truyền. Vì thế, lược đi chuyện Bồ Tát lãnh giải. Trong bản Phạn văn [của kinh Pháp Hoa] có thể có [ghi chép chuyện này], nhưng bản chữ Hán lược đi, chẳng viết.

Ba là do địa vị và hạnh của Bồ Tát sâu tuyệt, các vị tân tiểu Bồ Tát chẳng dám [nêu bày sự] lãnh giải. Khi [đức Phật] nói phẩm Thọ Lượng xong, các vị Bồ Tát như ngài Di Lặc đều lãnh giải. Kể từ những vị đắc Vô Sanh Nhẫn cho đến cuối cùng là những vị Nhất Sanh Bổ Xứ đều lãnh giải trọn vẹn, chẳng cầu chi nữa.

2.2.2.1.7. Nói về chuyện được thọ ký hay không

Nếu đều cùng lãnh giải, vì sao Thanh Văn được thọ ký, chẳng thấy Duyên Giác và Bồ Tát được thọ ký? Chuyện này cũng có ba ý:

Một, trước đó đã nói rõ hàng Nhị Thừa nhập chánh vị, chẳng thể phát tâm, sẽ do đâu mà được thọ ký? Nay đã ngộ Đại pháp, vui thích được thọ ký, cho nên [đức Phật] bèn vì họ thọ ký kiếp số, quốc độ [khi họ thành Phật trong tương lai]. Bồ Tát phát tâm cầu thành Phật, hạnh mãn sẽ tự thành Phật; vì thế, chẳng mong cầu gấp [được thọ ký]; Phật cũng chẳng vội thọ ký. Hơn nữa, trong các giáo trước kia (Hoa Nghiêm, Phương Đẳng, Bát Nhã), chỗ nào cũng đều thọ ký Bồ Tát. Đấy là điều được luôn nói, còn nay [trong kinh này] chỉ chú trọng truyền dịch [chuyện Thanh Văn được thọ ký, hòng khơi gợi tín tâm “ai cũng đều có thể thành Phật”].

Hai, Bồ Tát cũng được thọ ký. Điều Đạt (Đề Bà Đạt Đa), long nữ, há chẳng phải là được thọ ký đấy ư? Hơn nữa, phẩm Pháp Sư có nói: “Cầu Thanh Văn giả, cầu Bích Chi Phật giả, cầu Phật đạo giả, như thị đẳng loại, hàm ư Phật tiền văn Pháp Hoa kinh, ngã giai dữ thọ Tam Bồ Đề ký” (Người cầu Thanh Văn, người cầu Bích Chi Phật, người cầu Phật đạo, những hạng người như thế, đều ở trước đức Phật nghe kinh Pháp Hoa, ta đều thọ ký Chánh Giác cho họ). Đấy chẳng phải là đều thọ ký ư?

Ba, Nhị Thừa trước nay chưa từng được thọ ký tám tướng [thành đạo]. Vì thế, nay thọ ký kiếp số và quốc độ [cho hàng Thanh Văn]. Bồ Tát trước kia đã từng được thọ ký. Vì thế, chẳng cần nói lại nữa! Thọ ký về cái quả nông cạn, gần gũi thì bậc Sơ Trụ đã đạt được. Điều hàng Bồ Tát vui thích chính là được thọ ký quả Diệu Giác viên mãn cùng tột, lâu xa. Vì thế, trong phẩm Thọ Lượng, kể từ mới phát tâm cho đến khi đã đạt được Nhất Sanh Bổ Xứ, cái nhân mầu nhiệm đã viên mãn, cực quả sẽ nhanh chóng viên thành. Đấy chính là thọ ký cho Pháp Thân, sao lại nói là chẳng thọ ký?

Hỏi: Nếu Tiểu Thừa đã ngộ đại đạo, lẽ ra phải nên cùng được thọ ký Pháp Thân? Sao lại thọ ký “tám tướng thành đạo” cho họ?

Đáp: Tám tướng là ứng ký (thọ ký cho Ứng Thân). Đã được ứng ký, sẽ biết [Ứng Thân] ắt có Bổn (Pháp Thân). Muốn khiến cho chúng sanh nghe biết, cùng đến kết duyên; cho nên trao truyền ứng ký đó thôi! Lại nữa, nếu Nhị Thừa nghe thọ lượng, sẽ cùng tăng đạo, tổn sanh, được thọ ký Pháp Thân.

2.2.2.1.8. Luận về ngộ cạn hay sâu

Một mực cùng phá vô minh, dự vào địa vị Sơ Trụ của Viên Giáo, suy tìm tỉ mỉ thì ắt có sáng hay tối (ngộ nhiều hay ít). Trước hết, nghe Pháp Thuyết. Người đã nhập Phật huệ, sẽ nghe Thí Thuyết, há chẳng càng sáng suốt hơn (ngộ sâu hơn)? Lại nghe Nhân Duyên, ắt đương nhiên sẽ tăng tấn. Lại nghe Thọ Lượng, càng thêm cao sâu! Như người nghe pháp, nghe giảng lại lần nữa, chắc chắn [sẽ lãnh ngộ] hơn hẳn lần trước. Như lạnh mà được áo, áo đơn hay áo kép, do chia thành dày hay mỏng [mà cảm thấy mức độ ấm áp khác nhau].

2.2.2.1.9. Lợi ích có Quyền và Thật

Có người cho rằng: “Do Thật hành mà đạt được lợi ích, còn Quyền hành chính là để ảnh hưởng, tiếp dẫn, [cho nên] chẳng luận định lợi ích [của Quyền hành]”. Nay tôi nói rõ chẳng phải vậy. Nếu đến phẩm Thọ Lượng, [sẽ thấy rõ] Quyền hay Thật đều đạt được lợi ích, tăng đạo càng cao, tổn sanh càng hết, gần với địa vị cùng tột trong Viên Giáo, chỉ còn một đời (Nhất Sanh Bổ Xứ), há chẳng phải là lợi ích của Quyền ư? Do vậy, [bậc Quyền hành Thanh Văn] thoạt đầu làm Ảnh Hưởng, cùng Thật hành viên mãn, sau đó nói đến cực quả, tức là đạo của chính mình được tỏa sáng. Kinh văn nói: “Xuất nhập tức lợi, nãi biến tha quốc” (Chi ra, nhập vào, lợi tức trọn khắp các nước khác). Lợi tức ở nơi mình, tức là chính mình được lợi ích. Thật hành đạt được lợi ích, do Quyền dẫn khởi [người khác cùng Thật hành], công giáo hóa quy về chính mình; [vì thế dẫu là] Quyền [hành], cũng đạt được lợi ích. Do vậy, đức Phật dùng một âm thanh diễn nói pháp, chúng sanh tùy từng loại đều được hiểu, cần gì cứ phải chờ đến phẩm Thọ Lượng mới biết Quyền hành cũng đạt được lợi ích ư? Các vị Bồ Tát từ dưới đất vọt lên, thưa: “Ngã đẳng tự diệc dục đắc thử chân tịnh đại pháp” (Chúng con cũng muốn đạt được đại pháp thật sự thanh tịnh này), tức là tự đạt được lợi ích vậy.

2.2.2.1.10. Luận về đợi thời hay không đợi thời

Kẻ trước đó chẳng ngộ, ắt đợi đến thời Pháp Hoa mới ngộ, thì gọi là “đãi thời” (đợi thời). Do các giáo trước mà đã ngộ thì gọi là “bất đãi thời” (chẳng đợi thời). Vì sao vậy? Phật có hiển thuyết và mật thuyết. Nếu xét theo hiển thuyết, trước thời Pháp Hoa, hàng Nhị Thừa chưa ngộ đại đạo, cần phải dùng ngũ vị (sữa, lạc, sanh tô, thục tô, đề hồ) để điều phục thuần thục, ngõ hầu trong hội Pháp Hoa, họ sẽ thấu hiểu. Vì thế nói: “Sở dĩ vị tằng thuyết, thuyết thời vị chí cố. Kim chánh thị kỳ thời, quyết định thuyết Đại Thừa” (Sở dĩ chưa từng nói là vì chưa đến đúng lúc để nói. Nay chính là đúng lúc, quyết định nói Đại Thừa). Đấy chính là “đợi thời”. Nếu xét theo mật thuyết, chưa chắc phải đợi đủ ngũ vị để đến hội Pháp Hoa mới hiểu. Trước đó, đã có người ngầm nhập, bèn gọi là “chẳng đợi thời”. Ở đây, chính là phán định “đúng thời” và “chẳng phải thời”. Nếu xét theo tam châu, cũng là “đợi thời” và “chẳng đợi thời”. Hai môn Tích và Bổn cũng là “đợi thời” và “chẳng đợi thời”, cho nên có kẻ ngộ nhập trước hay sau. Trong tam châu, “tự luận mật” là như trong thời Pháp Thuyết, [có những vị] do ngầm nghe chuyện cỗ xe lớn và chuyện Đại Thông Trí Thắng Phật bèn được ngộ nhập. Đó chính là “chẳng đợi thời”. Đối với chuyện ngầm nghe trong châu thứ hai (Thí Thuyết Châu) [mà được ngộ nhập], cứ dựa theo đó cũng có thể biết.

Hỏi: Nếu trong tam châu và Bổn đều có mật thuyết, sao trong sách Huyền Nghĩa lại nói “Pháp Hoa chỉ là hiển thuyết?”

Đáp: Nói là hiển hay mật là do trước kia Thiên và Viên chẳng biết lẫn nhau, nay đến kinh này, cùng nhập một lý Viên như nhau, tuy mật mà hiển, do thuần nhất một vị. Nhưng trong hội Pháp Hoa này, có “đợi” và “chẳng đợi”, nhưng biết hàng Nhị Thừa được thọ ký rành rành, hiển lộ phân minh nói thọ mạng dài lâu, trong pháp tòa này (những người cùng dự hội Pháp Hoa), không ai chẳng nghe biết. Vì thế gọi là Hiển.

Hỏi: Có một loại căn tánh, trong bốn thời trước đã chẳng có mật ích (ngầm đạt được lợi ích), chẳng tới thời Pháp Hoa, sẽ càng không thể hiển lộ được. Do chẳng thuộc vào hai thời, đáng lẽ phải là “thất thời” (không đúng thời), vĩnh viễn chẳng đắc ngộ chớ?

Đáp: Các kinh khác có thể nói đấy là “thất thời”, kinh này (kinh Pháp Hoa) chẳng phải vậy! Trong hai thời hiển và mật, người ấy đều chẳng ngộ, sanh ý tưởng diệt độ, nhập Niết Bàn, nhưng trong cõi nước của người ấy, hễ được nghe kinh này, thì chẳng phải là thất thời, mà chính là “đợi thời” trong cõi ấy.

Hỏi: Năm ngàn người đứng lên rời đi, thì phải là “thất thời” chứ?

Đáp: Bọn họ sau khi Như Lai diệt độ, sẽ đạt được lợi ích từ chỗ người hoằng kinh, cho nên cũng là “đợi thời”.

Liệu giản mười nghĩa nơi tam châu đã xong.

2.2.2.2. Pháp Thuyết Châu

2.2.2.2.1. Chánh pháp thuyết

2.2.2.2.1.1. Trường Hàng

2.2.2.2.1.1.1. Hứa khả

2.2.2.2.1.1.1.1. Thuận hứa

(Kinh) Nhĩ thời, Thế Tôn cáo Xá Lợi Phất: Nhữ dĩ ân cần tam thỉnh, khởi đắc bất thuyết?

(經)爾時，世尊告舍利弗：「汝已慇懃三請，豈得不說？」

(Kinh: Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn bảo ngài Xá Lợi Phất: Ông đã ân cần thỉnh cầu ba lượt, lẽ đâu chẳng nói!)

“Nhữ dĩ ân cần” (Ông đã ân cần) là thuận, “khởi bất đắc thuyết” (lẽ đâu chẳng nói) là “hứa” (許, chấp thuận).

2.2.2.2.1.1.1.2. Giới hứa (hứa khả bằng cách căn dặn)

(Kinh) Nhữ kim đế thính, thiện tư niệm chi, ngô đương vị nhữ phân biệt, giải thuyết.

(經)汝今諦聽，善思念之，吾當為汝分別解說。

(Kinh: Ông nay lắng nghe, hãy khéo suy nghĩ, ta sẽ vì ông phân biệt, giải nói).

Hai câu trước là răn nhắc, câu sau cùng là hứa khả. “Đế thính” (Lắng nghe, chân thật nghe) là Văn Huệ. “Thiện tư” (Khéo suy nghĩ) là Tư Huệ. “Niệm chi” (Nghĩ ngợi) là Tu Huệ. Đại kinh nói: “Nhất giả, thân cận thiện hữu. Nhị giả, thính văn chánh pháp. Tam giả, tư duy kỳ nghĩa. Tứ giả, như thuyết tu hành. Duy thử tứ pháp, thị Niết Bàn nhân. Nhược ngôn khổ hạnh thị Niết Bàn nhân, vô hữu thị xứ!” (Một là thân cận bạn lành, hai là lắng nghe chánh pháp, ba là tư duy nghĩa lý, bốn là tu hành đúng như lời dạy. Chỉ có bốn pháp ấy là cái nhân của Niết Bàn. Nếu nói “khổ hạnh là cái nhân của Niết Bàn”, chẳng có lẽ ấy). “Thiện tri thức” trong câu thứ nhất nói đến Như Lai. Ba câu sau chính là Tam Huệ (Văn, Tư, Tu). Vì thế, đức Phật răn nhắc; đấy là nhân duyên gần của Niết Bàn vậy.

2.2.2.2.1.1.1.3. Giản hứa (hứa khả sau khi loại trừ)

(Kinh) Thuyết thử ngữ thời, hội trung hữu tỳ kheo, tỳ kheo ni,

ưu bà tắc, ưu bà di ngũ thiên nhân đẳng, tức tùng tòa khởi, lễ Phật nhi thoái. Sở dĩ giả hà? Thử bối tội căn thâm trọng, cập tăng thượng mạn, vị đắc vị đắc, vị chứng vị chứng, hữu như thử thất, thị dĩ bất trụ. Thế Tôn mặc nhiên, nhi bất chế chỉ. Nhĩ thời, Phật cáo Xá Lợi Phất: Ngã kim thử chúng, vô phục chi diệp, thuần hữu trinh thật. Xá Lợi Phất! Như thị tăng thượng mạn nhân thoái diệc giai hỹ. Nhữ kim thiện thính, đương vị nhữ thuyết.

(經)說此語時，會中有比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷五千人等，卽從座起，禮佛而退。所以者何？此輩罪根深重，及增上慢，未得謂得，未證謂證，有如此失，是以不住。世尊默然，而不制止。爾時，佛告舍利弗：「我今此眾，無復枝葉，純有貞實。舍利弗！如是增上慢人退亦佳矣。汝今善聽，當為汝說」。

(Kinh: Khi nói lời ấy, trong hội có tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di năm ngàn người liền từ chỗ ngồi đứng lên, lễ Phật lui ra. Vì cớ sao vậy? Bọn họ tội căn sâu nặng, và tăng thượng mạn, chưa đắc nói là đã đắc, chưa chứng nói là đã chứng. Phạm lỗi như thế, cho nên chẳng ở lại. Đức Thế Tôn im lặng, chẳng ngăn trở. Lúc bấy giờ, đức Phật bảo ngài Xá Lợi Phất: Nay đại chúng này của ta chẳng còn cành, lá, thuần là hạt chắc. Này Xá Lợi Phất! Những kẻ tăng thượng mạn như thế rút lui cũng tốt. Ông nay khéo nghe, ta sẽ vì ông nói).

Từ đầu cho đến “thoái diệc giai hỹ” (rút lui cũng tốt) là chọn lựa. “Nhữ kim thiện thính” (Ông nay hãy khéo nghe) là hứa khả. Do có năm ngàn người ấy đang hiện diện, đức Phật ba lượt ngăn trở [ngài Xá Lợi Phất thưa hỏi]. Nay sắp hứa nói, oai thần xua họ đi. Vì thế gọi là “giản chúng” (揀眾, chọn lọc đại chúng).

Ngũ Trược chướng nhiều là “tội trọng”. Chấp Tiểu, mịt mờ Đại thì là “căn thâm”. Chưa đắc tam quả, nói là đã đắc tam quả, chưa chứng Vô Học mà nói là đã chứng Vô Học, như ngộ nhận Tứ Thiền là Tứ Quả v.v… thì gọi là “tăng thượng mạn”. Những kẻ mắc khuyết điểm như thế gọi là “chướng chấp mạn tam thất” (mắc ba khuyết điểm: Chướng ngại, chấp trước và ngạo mạn).

“Mặc bất chế chỉ” (Im lặng, chẳng ngăn cản): Trước đó, [những kẻ tăng thượng mạn ấy] đã nghe “khai tam, hiển nhất” đại lược, do ngôn từ đơn giản, nghĩa lý ẩn tàng, họ còn chưa sanh tâm phỉ báng. Đúng là nhân duyên “viên châu buộc trong áo”, họ rời đi còn có ích. Nếu nghe “khai tam, hiển nhất” cặn kẽ, do tình kiến so đo, sẽ dấy lòng phỉ báng, ở lại sẽ bị tổn hại. Vì thế, chẳng ngăn cản họ!