Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích

Tam đạo: Chỉ cho 3 giai vị của hàng Thanh văn và Bồ tát là Kiến đạo, Tu đạo, Vô học đạo. 1. Kiến đạo (Phạm: darśana-mārga), cũng gọi Kiến địa: Tức giai vị bắt đầu thấy Tứ đế và đoạn trừ Kiến hoặc. 2. Tu đạo (Phạm: bhāvanā-mārga), cũng gọi Tu địa, Phân biệt địa: Tức giai vị thường tu tập để đoạn trừ Tu hoặc. 3. Vô học đạo nghiêm ngũ giáo chương Q.3].

Ba đối tượng giáo hóa: Thanh văn, Độc giác và Bồ-tát.

Thắng lợi môn: ‘Học thắng lợi‘ là an trú tăng thượng giới học, thấy công đức thù thắng; là trú tỳ-kheo giới vì là Tạp A-hàm, kinh Học (8), số 826: “Này các Tỳ-kheo, thế nào là học giới theo phước lợi? Là Đại Sư

Cứu hộ là giáo hóa chúng sinh. vì các Thanh văn chế giới để nhiếp thủ Tăng; tích cực nhiếp thủ Tăng; khiến người không tin, được tin; người đã tin, giới tối thắng. 143 tăng trưởng lòng tin; điều phục người ác; người tàm quý được sống an vui; phòng hộ hữu lậu hiện tại; chính thức đối trị được đời vị lai; khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài. Như Đại Sư đã vì Thanh văn chế giới để nhiếp thủ Tăng… cho đến khiến cho phạm hạnh tồn tại lâu dài. Học giới như vậy như vậy, hành trì giới kiên cố, giới hằng tại, giới thường hành, giữ gìn học giới. Đó gọi là Tỳ-kheo nhờ giới mà được phước lợi.”

Cảnh 境 (Skt. viṣaya) và hữu cảnh 有境 (Skt. viṣayin): cảnh vực và sở hữu chủ của cảnh vực, tức đối tượng được nhận thức và chỉ có sự nhận thức. Trong luận Câu-xá, Huyền Tráng dịch là: cảnh hữu cảnh tánh 境有境性, Chân Đế gọi là: trần 塵, căn 根.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 506, phẩm Địa ngục, tr. 481a11: “Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy, sao lại sâu xa khó tin hiểu? Phật dạy: - Thiện Hiện! Sắc cho đến thức chẳng buộc chẳng mở. Vì sao? Vì sắc cho đến thức, tánh vô sở hữu, là tự tánh sắc v.v... Như vậy cho đến trí nhất thiết, trí đạo tướng, trí nhất thiết tướng chẳng buộc chẳng mở. Vì sao? Vì trí nhất thiết, trí đạo tướng, trí nhất thiết tướng, tánh vô sở hữu, là tự tánh trí nhất thiết v.v...” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 291, phẩm Trước bất trước tướng, tr. 481a02-18: “Bấy giờ, Thiên Đế Thích hỏi cụ thọ Thiện Hiện: Thưa Đại đức! Thế nào là đại Bồ-tát tu hành Bát-nhã-ba-la-mật-đa, tuy biết các pháp như ảo ảnh, như chiêm bao, như tiếng vang, như ảnh tượng, như bóng nắng, như bóng sáng, như sự biến hóa, như ảo thành mà đại Bồ-tát ấy chẳng chấp là ảo ảnh, là chiêm bao, là tiếng vang, là ảnh tượng, là bóng nắng, là bóng sáng, là sự biến hóa, là ảo thành, cũng chẳng chấp do ảo ảnh, do chiêm bao, do tiếng vang, do ảnh tượng, do bóng nắng, do bóng sáng, do sự biến hóa, do ảo thành, cũng chẳng chấp thuộc ảo ảnh, thuộc chiêm bao, thuộc tiếng vang, thuộc ảnh tượng, thuộc bóng nắng, thuộc bóng sáng, thuộc sự biến hóa, thuộc ảo thành, cũng chẳng chấp nương ảo ảnh, nương chiêm bao, nương tiếng vang, nương ảnh tượng, nương bóng nắng, nương bóng sáng, nương sự biến hóa, nương ảo thành? Thiện Hiện đáp: Này Kiều Thi Ca! Nếu đại Bồ-tát tu hành Bát-nhã-ba-la-mật-đa thì chẳng chấp là sắc, là thọ, tưởng, hành, thức; cũng chẳng chấp do sắc, do thọ, tưởng, hành, thức; cũng chẳng chấp thuộc sắc, thuộc thọ, tưởng, hành, thức; cũng chẳng chấp nương sắc, nương thọ, tưởng, hành, thức. Đại Bồ-tát tu hành Bát-nhã-ba-la-mật-đa, tuy biết các pháp như ảo ảnh cho đến như ảo thành mà chẳng chấp là ảo ảnh cho đến là ảo thành; cũng chẳng chấp do ảo ảnh cho đến do ảo thành; cũng chẳng chấp thuộc ảo ảnh cho đến thuộc ảo thành; cũng chẳng chấp nương ảo ảnh cho đến nương ảo thành.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Bát nhẫn bát trí 八忍八智: Nghĩa là ở ngôi Kiến đạo quán xét lý Tứ đế, mà sản sinh nhẫn, trí vô lậu, đều có tám thứ. Đây cũng là mười sáu tâm kiến đạo, cũng gọi bát nhẫn bát quán. Trong tám nhẫn thì bốn nhẫn trước là nhịn chịu và ấn chứng bốn phép nhẫn của bốn đế ở cõi Dục, tức là khổ pháp nhẫn, tập pháp nhẫn, diệt pháp nhẫn và đạo pháp nhẫn. Còn bốn nhẫn sau là nhịn chịu và ấn chứng bốn loại nhẫn của bốn đế ở cõi Sắc và cõi vô Sắc, tức là khổ loại nhẫn, tập loại nhẫn, diệt loại nhẫn và đạo loại nhẫn. Vì tám nhẫn trên đây chính thức diệt trừ kiến hoặc trong ba cõi, cho nên là Vô gián đạo. Kiến hoặc đã bị dứt hết, sự quán chiếu trở nên rõ ràng, thì là tám trí, tức khổ pháp trí, tập pháp trí, diệt pháp trí, đạo pháp trí, khổ loại trí, tập loại trí, diệt loại trí, đạo loại trí là Giải thoát đạo. Nhẫn là nhân của trí, trí là quả của nhẫn.

Thuyết pháp cần có danh, cú, văn. Danh và cú là năng thuyên thanh 能詮聲. Âm thanh mà người nghe có thể hiểu được ý nghĩa những gì pháp sư nói, gọi là năng thuyên thanh.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 437, phẩm Vô Tiêu Xí, tr. 201a29: “Này Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế, đối với tất cả pháp chẳng có tự tại cũng chẳng phải không có tự tại, không lấy, không bỏ, không sanh, không diệt, không cấu, không tịnh, không thêm, không bớt.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 437, phẩm Vô Tiêu Xí, tr. 201b02: “Này Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế chẳng phải quá khứ, hiện tại, vị lai, không đến cõi Dục, không bỏ cõi Dục, không trụ cõi Dục; không đến cõi Sắc, không bỏ cõi Sắc, không trụ cõi Sắc; không đến cõi Vô sắc, không bỏ cõi Vô sắc, không trụ cõi Vô sắc.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 437, phẩm Vô Tiêu Xí, tr. 201b06-22: “Này Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế, đối với bố thí Ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa không cho cũng không bỏ. Đối với pháp nội Không cho đến pháp vô tính tự tính Không cũng không cho, không bỏ. Đối với bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo không cho, cũng không bỏ. Đối với mười lực Phật cho đến mười tám pháp Phật bất cộng không cho, cũng không bỏ. Đối với quả Dự lưu cho đến Độc giác Bồ-đề không cho, cũng không bỏ. Đối với Chánh tánh ly sanh của các Bồ-tát cho đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề không cho, cũng không bỏ. Đối với trí nhất thiết, trí đạo tướng, trí nhất thiết tướng không cho, cũng không bỏ. Này Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với pháp Dị sanh không cho, cũng không bỏ. Đối với pháp Dự lưu cho đến pháp A-la-hán không cho, cũng không bỏ. Đối với pháp Độc giác không cho, cũng không bỏ. Đối pháp Bồ-tát không cho, cũng không bỏ. Đối với pháp chư Phật không cho, cũng không bỏ. Này Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế không cho pháp Thanh văn, không bỏ pháp Dị sanh; không cho pháp Độc giác, không bỏ pháp Thanh văn; không cho pháp chư Phật, không bỏ pháp Độc giác; không cho pháp vô vi, không bỏ pháp hữu vi. Vì sao? Vì Như Lai xuất thế hay không xuất thế, các pháp ấy thường không biến đổi, pháp tánh, pháp giới, pháp định, pháp trụ cũng không khác.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 296, phẩm Ba-la-mật-đa, tr. 506c25-507b15: “Lúc bấy giờ, cụ thọ Thiện Hiện thưa: - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô biên. Đức Phật nói: - Đúng vậy! Thí như hư không, không ngằn mé. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa bình đẳng. - Đúng vậy! Vì tất cả pháp tánh bình đẳng. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa viễn ly. - Đúng vậy! Vì rốt ráo không. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa khó khuất phục. - Đúng vậy! Vì tất cả pháp tánh bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô bỉ ngạn. - Đúng vậy! Vì không danh thể. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa hư không. - Đúng vậy! Vì hít vào thở ra bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa bất khả thuyết. - Đúng vậy! Vì tầm, tứ trong đó bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô danh. - Đúng vậy! Vì thọ, tưởng, tư, xúc và tác ý đều bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô hành. - Đúng vậy! Vì tất cả pháp không đến đi. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa bất khả đoạt. - Đúng vậy! Vì tất cả pháp bất khả phục. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô tận. - Đúng vậy! Vì tất cả pháp rốt ráo tận, bất khả tận. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không sanh diệt. - Đúng vậy! Vì tất cả pháp không sanh diệt. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô tác. - Đúng vậy! Vì các tác giả bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô tri. - Đúng vậy! Vì tất cả pháp tánh đều vô tri. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không di chuyển. - Đúng vậy! Vì sanh tử bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 296, phẩm Ba-la-mật-đa, tr. 507b15-508b02: “- Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa xa lìa nhiễm ô. - Đúng vậy! Vì hiểu biết tất cả pháp không hư vọng. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không đẳng khởi. - Đúng vậy! Tất cả pháp không phân biệt. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa tịch tịnh. - Đúng vậy! Tướng của các pháp vô sở đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không tham dục. - Đúng vậy! Các việc tham dục bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không sân giận. - Đúng vậy! Phá hoại tất cả việc sân giận. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không ngu si. - Đúng vậy! Diệt các việc vô tri đen tối. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không phiền não. - Đúng vậy! Xa lìa phân biệt. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa xa lìa hữu tình. - Đúng vậy! Đạt được loài hữu tình vô sở hữu. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không đoạn hoại. - Đúng vậy! Vì đây năng đẳng khởi tất cả pháp. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không có hai bên. - Đúng vậy! Xa lìa hai bên. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không tạp hoại. - Đúng vậy! Biết tất cả pháp không thuộc nhau. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không chấp trước. - Đúng vậy! Vượt khỏi bậc Thanh văn, Độc giác. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không phân biệt. - Đúng vậy! Tất cả phân biệt bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không hạn lượng. - Đúng vậy! Sự phân đều của các pháp bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa như hư không. - Đúng vậy! Đạt đến sự không ngăn ngại của tất cả pháp. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế Ba-la-mật-đa là vô thường. - Đúng vậy! Vì hoại diệt hẳn tất cả pháp. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa khổ. - Đúng vậy! Thường xua đuổi hẳn tất cả pháp. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô ngã. - Đúng vậy! Không chấp trước tất cả pháp. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa Không. - Đúng vậy! Tất cả pháp vô sở đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không sát-na. - Đúng vậy! Tất cả pháp không chuyển động. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa nội Không. - Đúng vậy! Thấu rõ nội pháp bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa ngoại Không. - Đúng vậy! Thấu rõ ngoại pháp bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa nội ngoại Không. - Đúng vậy! Biết pháp nội ngoại bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa Không Không. - Đúng vậy! Rõ biết pháp Không Không bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa đại Không. - Đúng vậy! Rõ biết tất cả pháp bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa thắng nghĩa Không. - Đúng vậy! Tịch diệt Niết-bàn bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa hữu vi Không. - Đúng vậy! Các pháp hữu vi bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô vi Không. - Đúng vậy! Các pháp vô vi bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa tất cánh Không. - Đúng vậy! Pháp rốt ráo Không bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô tế Không. - Đúng vậy! Pháp vô tế Không bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa tán vô tán Không. - Đúng vậy! Pháp tán vô tán Không bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa bản tính Không. - Đúng vậy! Pháp hữu vi, vô vi bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa tự cộng tướng Không. - Đúng vậy! Thấu đạt pháp xa lìa tự cộng tướng. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa nhất thiết pháp Không. - Đúng vậy! Biết pháp trong ngoài bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa bất khả đắc Không. - Đúng vậy! Tánh tất cả pháp bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô tính Không. - Đúng vậy! Pháp vô tính Không bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa tự tính Không. - Đúng vậy! Pháp tự tính Không bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô tính tự tính Không. - Đúng vậy! Pháp vô tính tự tính Không bất khả đắc.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Nếu hiểu hữu tình là sát-na khởi diệt, thì diệt trừ được ý tưởng ‘hữu tình tự tại thường hằng nhất thể’, và cũng hiểu không có ‘hữu tình dị thể ly uẩn’.

Hữu pháp 有法: Nhìn hiện hữu từ hai quan điểm hữu và vô, luận Đại trí độ luận, Giải thích Mười tám Không, gom chung ba Không: vô pháp Không (Không thứ 16), hữu pháp Không (Không thứ 17) và vô pháp hữu pháp Không (Không thứ 18) như sau: "Vô pháp không là, có người nói: Vô pháp tức là pháp đã diệt. Pháp diệt ấy không, nên gọi là vô pháp Không. Hữu pháp Không là các pháp nhân duyên hòa hợp sanh, cho nên có pháp. Hữu pháp ấy không có, nên gọi là hữu pháp Không. Vô pháp hữu pháp Không là tìm tướng vô pháp hữu pháp không thể có được; ấy là vô pháp hữu pháp Không.” 158

Nhất cảnh tánh 一境性: cũng gọi đắc nhất (tập trung vào một cảnh), nhất tâm, tâm nhất cảnh tánh (tâm và cảnh là một). Tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm là 5 chi của sơ thiền.

Nhờ tu bốn chánh đoạn mà được tam-ma-địa, nên gọi là “dục tăng thượng nên được tam-ma-địa”. Và nhờ tu thêm 8 thứ đoạn hành mà được 3 thần túc còn lại.

Luận Biện Trung Biên, phẩm Biện Chân Thật, tr. 471c08: “Nếu vì trừ diệt hôn trầm, trạo cử mà không tác gia hành, hay nếu đã diệt trừ hôn trầm, trạo cử mà còn tác gia hành, thì đều là lầm lỗi. Vì đoạn trừ năm lầm lỗi mà phải tu tám đoạn hành.”

Luận Đại thừa trang nghiêm kinh (大乘莊嚴經論, No.1604), phẩm Giác phần, thứ 21: “Tám đoạn hành: 1. Tín; 2. Dục; 3. Cần; 4. Khinh an; 5. Chánh niệm; 6. Chánh tri; 7. Tư; 8. Xả. Ở đây, theo thứ tự là: (một) lấy ba hành tín, dục và cần để thành lập phương tiện khởi tác: do tín khởi dục, do dục khởi cần, theo thứ tự như vậy; (hai) lấy một hành khinh an để thành lập phương tiện tùy nhiếp: do khinh an mà tâm được định; (ba) lấy hai hành chánh niệm và chánh tri để thành lập phương tiện trói buộc: do chánh niệm nên trú tâm ở trong định, không cho rời cảnh sở duyên, và do chánh tri nên khi tâm rời cảnh sở duyên, biết rõ tâm mà tùy nhiếp; (bốn) lấy hai hành tư và xả để thành lập phương tiện đối trị: nhờ có tư mà đối trị được chướng ngại của hôn trầm, và nhờ có xả mà đối trị được chướng ngại của trạo cử; hai hành tư và xả có tác dụng đối trị phiền não.”

Niệm là sở y của tuệ giác.

Khinh an là nhân duyên của vô nhiễm.

Định là sở y của vô nhiễm.

Kiến sở đoạn (見所斷, Skt. Darzana-prahàtavya) là những thứ được đoạn trừ nhờ kiến đạo; còn Tu sở đoạn (修 所斷 Bhàvanà-prahàtavya) là những thứ được đoạn trừ ở giai đoạn tu đạo. Theo Câu-xá luận, quyển 2, Kiến sở đoạn là khi ở giai vị kiến đạo đoạn trừ 88 tùy miên và các pháp câu hữu, tùy hành với nó. Tu sở đoạn là khi ở giai vị tu đạo đoạn trừ 81 phẩm tư hoặc và các pháp câu hữu, tùy hành với nó (còn Phi sở đoạn là người đã chứng quả A-la-hán, không còn lậu hoặc nào để đoạn). Còn theo Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tạp luận, quyển 4: Kiến sở đoạn là đoạn trừ Phân biệt hoặc và các phiền não hoặc nghiệp do Kiến hoặc phát khởi; Tu sở đoạn là đoạn trừ các pháp hữu lậu còn lại, (còn Phi sở đoạn là các pháp vô lậu, vô vi, tự tánh thanh tịnh).

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 296, phẩm Ba-la-mật-đa, tr. 508b24-c08: “Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa bốn Thánh đế. Phật dạy: Như vậy là vì liễu đạt bốn Thánh đế chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa bốn niệm trụ. Phật dạy: Như vậy là vì thân, thọ, tâm, pháp chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa bốn chánh đoạn. Phật dạy: Như vậy là vì pháp thiện và bất thiện chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa bốn thần túc. Phật dạy: Như vậy là vì tánh của bốn thần túc chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa năm căn. Phật dạy: Như vậy là vì tự tánh của năm căn chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa năm lực. Phật dạy: Như vậy là vì tự tánh của năm lực chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa bảy chi đẳng giác. Phật dạy: Như vậy là vì tánh của bảy chi đẳng giác chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa tám chi thánh đạo. Phật dạy: Như vậy là vì tánh của tám chi thánh đạo chẳng thể nắm bắt được.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Xem Luận Câu-xá, No. 1558, phẩm Phân Biệt Hiền Thánh, tr. 132c18-133a20.

Xem A-tỳ-đạt-ma Tập Luận, No. 1605, quyển 5, Đế phẩm trong Quyết trạch phần.

Bốn Vô sắc định: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Tự định chướng = sở tri chướng. Định chướng có 2: nhân chấp và pháp chấp.

Năm giải thoát này chính là tám giải thoát. Tám giải thoát có khả năng sinh tự thể của xuất thế gian đạo.

Bậc hiện pháp lạc trú đạo là bậc tùy thuận giải thoát mà an trú tự tánh của Đạo.

Hiện pháp: hiện kiến pháp 現見法, Pāli: sandiṭṭhiko.

Cửu thứ đệ định 九次第定: Chín định thứ đệ. Skt. navānupūrva-samāpattayah. Nghĩa là chín loại Thiền định phải tu theo thứ lớp không xen lẫn. Cũng gọi Vô gián thiền hoặc Luyện thiền. Chỉ cho chín loại thiền định gồm: bốn thiền cõi Sắc, bốn xứ cõi Vô sắc và định Diệt thọ tưởng. Vì tâm không xen lẫn, cứ y theo thứ lớp từ định này vào định khác, cho nên gọi là Thứ đệ định. Phân biệt như sau: 1. Sơ thiền thứ đệ định. 2. Nhị thiền thứ đệ định. 3. Tam thiền thứ đệ định. 4. Tứ thiền thứ đệ định. 5. Không xứ thứ đệ định. 6. Thức xứ thứ đệ định. 7. Vô sở hữu xứ thứ đệ định. 8. Phi tưởng phi phi tưởng xứ thứ đệ định.9. Diệt thụ tưởng thứ đệ định. Hành giả chuyên tâm nhất ý, trí tuệ sắc bén, tự xét nghiệm tâm mình, từ tâm sơ thiền vào nhị thiền, cho đến vào định Diệt thọ tưởng, dứt bặt hết tâm thức: đó là đạt đến chỗ cùng tột của Thiền định. Vì thiền này không xen lẫn niệm khác nên cũng gọi là Vô gián thiền - lại vì thiền này tinh luyện các vị thiền làm cho tâm trong sạch, cũng như luyện vàng, nên gọi là Luyện thiền. [X. luận Đại trí độ Q.21, Q.81 - Đại thừa nghĩa chương Q.13 - Đại minh tam tạng pháp số Q.34].

Pháp nhẫn là đối với các pháp nghĩa sâu xa, mầu nhiệm được nói trong các kinh, chẳng những không sợ hãi mà còn siêng năng học tập, đọc tụng. Đại thừa nghĩa chương quyển 11 (Đại 44, 685 trung) nói: An trú trong thật tướng các pháp gọi là Nhẫn.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 296, phẩm Ba-la-mật-đa, tr. 508c09-509a11: “Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa không giải thoát môn. Phật dạy: Như vậy là vì cái không lìa hành tướng chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa vô tướng giải thoát môn. Phật dạy: Như vậy là vì hành tướng tĩnh lặng chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa vô nguyện giải thoát môn. Phật dạy: Như vậy là vì hành tướng vô nguyện chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa tám giải thoát. Phật dạy: Như vậy là vì tánh của tám giải thoát chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa tám thắng xứ. Phật dạy: Như vậy là vì tánh của tám thắng xứ chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa chín định thứ đệ. Phật dạy: Như vậy là vì tánh của chín định thứ đệ chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa mười biến xứ. Phật dạy: Như vậy là vì tánh của mười biến xứ chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa bố thí. Phật dạy: Như vậy là vì bố thí và keo kiệt chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa tịnh giới. Phật dạy: Như vậy là vì trì giới và phạm giới chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa an nhẫn. Phật dạy: Như vậy là vì nhẫn nhục và sân nhuế chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa tinh tấn. Phật dạy: Như vậy là vì tinh tấn và giải đãi chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa tịnh lự. Phật dạy: Như vậy là vì tịnh lự và tán loạn chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa Bát-nhã. Phật dạy: Như vậy là vì thiện tuệ và ác tuệ chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa phương tiện thiện xảo. Phật dạy: Như vậy là vì phương tiện thiện xảo và không phương tiện thiện xảo chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa nguyện. Phật dạy: Như vậy là vì pháp nguyện và không nguyện chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa lực. Phật dạy: Như vậy là vì lực và vô lực chẳng thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa như vậy là Ba-la-mật-đa trí. Phật dạy: Như vậy là vì pháp trí và vô trí chẳng thể nắm bắt được.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Bồ-tát đạo chỉ có hai thắng hạnh: tăng thượng sinh đạo (abhyudamārga, con đường thịnh vượng, phồn vinh) là tu tập bố thí, trì giới, nhẫn nhục để chiêu cảm tốt trong con đường thọ sinh về mặt tiền của, sinh nơi tôn quý và quyến thuộc lớn; và quyết định thắng đạo (niḥśreyasamārga, con đường dẫn đến thù thắng) là tu tập tinh tiến, thiền định, trí tuệ để điều phục phiền não, thành thục hữu tình và các pháp của Phật. Du-già 43 tr. 95a12: thiện thế gian, dẫn tăng thượng sinh đạo; thiện xuất thế gian, dẫn quyết định thắng đạo. Cf. Câu-xá 12 tr. 65a16, Thuận chính lý 47 tr. 606a19: tăng thượng sinh đạo, con đường dẫn sinh thiên; quyết định thắng đạo, đương dẫn đến giải thoát.

Khi thuyết pháp, Phật có bốn sự tự tin, không sợ hãi, dũng mãnh: 1. Phật nói rõ, Ta là bậc Nhất thiết trí, đó là nhất thiết trí vô úy; 2. Phật nói rõ, Ta đã đoạn tận tất cả phiền não, đó là lậu tận vô úy; 3. Phật nói chánh đạo đưa đến sự diệt tận khổ đau như giới, định, tuệ v.v… mà không sợ hãi, đó là thuyết tận khổ đạo vô úy; 4. Phật nói các pháp chướng ngại như hoặc, nghiệp v.v… mà không sợ hãi, đó là thuyết chướng đạo vô úy. Hai vô úy trước là trí đức và đoạn đức thuộc công đức lợi mình. Hai vô úy sau là tu tập trí đức và tu tập đoạn đức thuộc công đức lợi người.

Dị danh ‘thật tướng các pháp’ là như, pháp tánh, thật tế, chân như, nhất như, v.v.

Sơ nghiệp, trong thuận giải thoát phần, giai đoạn chuẩn bị xuất phát, tức đã chuẩn bị đủ hành trang phước và trí hữu lậu. Do đầy đủ phước, nên không thiếu thốn những nhu cầu sinh hoạt để có thể chuyên tâm tu tập. Do đầy đủ trí, nên có khả năng tư duy quán chiếu. Căn bản cho mọi thực hành trong giai đoạn này là bốn niệm xứ; vì đối tượng chính để tập trung quán sát là thân và tâm, chiêm nghiệm và kinh nghiệm tính chất vận hành sinh diệt của chúng trong từng sát na do đó mà giác ngộ được bản chất của tồn tại.

Sắc uẩn có biến ngại, chất ngại. Thọ uẩn có tác dụng lãnh nạp. Tưởng uẩn có tác dụng nắm giữ ấn tượng. Hành uẩn có tác dụng tạo tác, ý chí. Thức uẩn có tác dụng liễu biệt.

Du-già sư địa luận, quyển 31, tr. 456a05: “Sao gọi là gia hành không điên đảo? Như được sự dạy dẫn chỉ bảo của các vị thầy Du-già đã khéo thông đạt hạnh tu Du-già, tức ở nơi pháp ấy, ở nơi nghĩa ấy mà thuận theo tập học như vậy, không chấp thủ điên đảo, không tâm ngã mạn, cũng không trụ kiến thủ của mình, không tà chấp hẹp hòi. Đôl với những lời giáo huấn tôn quý, trọn không khinh suất hủy hoại. Như vậy gọi là gia hạnh không điên đảo.”

Kinh Đại Bát-nhã, phẩm Ma Sự, từ quyển 303 đến hết quyển 304, hay từ quyển 440 đến hết quyển 443.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 303, phẩm Ma Sự, tr. 541b06: “Bạch Thế Tôn! Vì sao đại Bồ-tát ấy ưa nói pháp yếu mà biện tài chẳng sanh (chậm phát sanh) thì gọi đó là ma sự? Này Thiện Hiện! Đại Bồ-tát ấy khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa việc tu Bát-nhã-ba-la-mật-đa khó được viên mãn; việc tu tịnh lự, tinh tấn, an nhẫn, tịnh giới, bố thí Ba-la-mật-đa khó được viên mãn, do nhân duyên này, đại Bồ-tát ấy ưa nói pháp yếu mà biện tài chẳng sanh (chậm phát sanh) thì nên biết đó là ma sự của Bồ-tát.” (H.T Thích Trí Nghiêm)

Tần thân khiếm khư 頻申欠呿: Tần thân là tứ chi duỗi thẳng ra, ngáp dài, duỗi lưng, ngả lưng vì buồn ngủ, mỏi mệt. Luận Du-già sư địa, quyển 89, tr. 803a07: “Thô nặng cứng chắc, tâm không điều nhu, toàn thân cong duỗi, gọi là tần thân.” Luận Câu-xá, phẩm Phân Biệt Tùy Miên: “(Hỏi) Thức ăn của hôn trầm và miên là gì? (Đáp) Đó là năm pháp đặng mông (tandrī), bất lạc (arati), tần thân (vijṛmbhikā), thực bất bình (bhakte śamatā), tâm muội liệt (cetaso līnatva).” (Đạo Sinh dịch) Khiếm khư (vijṛmbhikā) là há miệng cho hơi ra, tức là ngáp, buồn ngủ. Kinh Đại Bát-nhã, quyển 523, tr. 683b04: “Thế nào gọi là Sư tử tần thân (: vươn mình) Tam-ma-địa của Đại Bồ-tát? Nghĩa là Đại Bồ-

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 440, phẩm Ma Sự, tr. 218a04: “Lại nữa, Thiện Hiện! Các thiện nam, thiện nữ trụ Bồ-tát thừa, khi ghi chép, thọ trì, đọc tụng, tu tập, tư duy, diễn nói kinh Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nếu có ý nghĩ đến cõi nước, hoặc có ý nghĩ đến thành ấp, hoặc có ý nghĩ đến kinh đô, hoặc có ý nghĩ đến nơi chốn, hoặc có ý nghĩ đến thân giáo sư, hoặc có ý nghĩ đến bạn đồng học, hoặc có ý nghĩ đến cha mẹ vợ con, hoặc có ý nghĩ đến anh chị em, hoặc có ý nghĩ đến dòng họ bạn bè, hoặc có ý nghĩ đến quốc vương, đại thần, hoặc có ý nghĩ đến đạo tặc ác nhân, hoặc có ý nghĩ đến thú dữ ác quỷ, hoặc có ý nghĩ đến sự nhóm hợp chơi giỡn, hoặc có ý nghĩ đến dâm nữ khoái lạc, hoặc có ý nghĩ đến trả ơn báo oán, hoặc có ý nghĩ đến những việc khác, hoặc có ý nghĩ về ý nghĩ ấy, thì đều là sự dẫn phát của ác ma, làm trở ngại vô biên thiện pháp thù thắng do Bát-nhã ba-la-mật-đa phát sanh, nên biết đây là ma sự của Bồ-tát.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Đỗ-đa 杜多: (Skt. Dhūta) Xưa dịch là đầu-đà 頭陀, hoặc gọi là đẩu-tẩu 斗藪. Nghĩa là tu hạnh ít muốn biết vừa đủ. Có mười hai hạnh: 1. Thường đi khất thực; 2. Khất thực theo thứ lớp; 3. Ngồi một chỗ mà ăn; 4. Theo thứ lớp mà ăn; 5. Khi ăn xong không uống nước trái cây ép; 6. Thường ở chỗ vắng vẻ; 7. Thường ngồi không nằm; 8. Hễ được tọa cụ nào thì sử dụng tọa cụ ấy; 9. Ngồi ngoài trời; 10. Ngồi dưới gốc cây; 11. Chỉ chứa ba y; 12. Mặc y phấn tảo.

Sẽ nói ở sau đây, [0057a18].

Tự tánh tướng 自性相: Phạn ngữ là svalakṣaṇa、svabhāva-lakṣaṇa.

Xem Trung bộ kinh, kinh Niệm Xứ, số 10; Trung A-hàm , Kinh Niệm Xứ, số 98; Tăng Nhất A-hàm, Một pháp, phẩm 12: Nhập Đạo, kinh số 1.

Tâm không biểu hiện ra ngoài nên không thể thấy (vô kiến), và tâm không có tánh chất ngại như sắc pháp nên vô đối.

Chánh văn là xuất, một, khuất, thân 出沒屈申. Hòa thượng Thích Trí Nghiêm dịch là hiện, ẩn, co, duỗi. Hòa thượng Thích Trí Tịnh dịch là xuất, một, co, giản. Kinh Đại Bát-nhã, quyển 305, tr. 557a20: “Bạch Thế Tôn! Vì sao Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác như thật biết tâm, tâm sở pháp của các loại hữu tình khác hoặc hiện, hoặc ẩn, hoặc co, hoặc duỗi? Này Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác như thật biết tâm, tâm sở pháp hiện, ẩn, co, duỗi của các loại hữu tình khác đều nương sắc, thọ, tưởng, hành, thức mà sanh khởi.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Mười sáu tâm hành này, xin xem Kinh Đại Bát-nhã, quyển 305 và 306, phẩm Phật Mẫu.

Xin xem Tạp A-hàm, kinh Kiến, số 962.

Tạp A-hàm, kinh Ni-kiền, số 563: “Tôn giả A-nan bảo đồng tử Vô-úy người Ly-xa: Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác, là bậc Tri giả, Kiến giả, nói ba thứ đạo dứt lìa sự thiêu đốt, thanh tịnh siêu xuất, bằng nhất thừa đạo mà thanh tịnh chúng sanh, lìa ưu bi, vượt qua khổ não, được pháp chân như. Những gì là ba? Như vậy, Thánh đệ tử sống an trụ trong tịnh giới, thọ trì Ba-la-đề-mộc-xoa, oai nghi đầy đủ, tín nơi các tội lỗi mà sanh ý tưởng sợ hãi. Giữ gìn tịnh giới đầy đủ như vậy; nghiệp cũ dần dần trút sạch, ngay trong hiện tại được lìa nhiệt não, không đợi thời tiết, chứng đắc Chánh pháp, quán sát thông đạt bằng sự hiện thấy, tự giác ngộ bằng trí tuệ. Này trưởng giả Ly-xa, đó gọi là Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác, là bậc Tri giả, Kiến giả, nói ba thứ đạo dứt lìa sự thiêu đốt, thanh tịnh siêu xuất, bằng nhất thừa đạo mà thanh tịnh chúng sanh, lìa ưu bi, vượt qua khổ não, được pháp chân như.” (Thích Đức Thắng dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 307, phẩm Phật mẫu, tr. 564c09-565a27: “Lại nữa Thiện Hiện! Bát-nhã-ba-la-mật-đa sâu xa có khả năng chỉ rõ tướng không của thế gian cho chư Phật nên gọi là mẹ của chư Phật, có khả năng chỉ rõ thật tướng thế gian cho chư Phật. Bạch Thế Tôn! Bát-nhã-ba-la-mật-đa sâu xa có khả năng chỉ rõ tướng không của thế gian cho chư Phật là gì? Này Thiện Hiện! Bát-nhã-ba-la-mật-đa sâu xa có khả năng chỉ rõ sắc là tướng không của thế gian, thọ, tưởng, hành, thức là tướng không của thế gian cho chư Phật; có khả năng chỉ rõ nhãn xứ là tướng không của thế gian, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là tướng không của thế gian cho chư Phật; có khả năng v.v.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 561, phẩm Thậm thâm tướng, tr. 895b14: “Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa có thể chỉ cho Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, ‘thế gian là Không, viễn ly, thanh tịnh, tịch diệt’, cho nên nói Bát-nhã ba-la-mật-đa có thể chỉ ra thật tướng thế gian, bởi vì tất cả thế gian đều lấy Không, viễn ly, thanh tịnh, tịch diệt làm thật tướng vậy.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 308, phẩm Phật mẫu, tr. 571a18: “Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa có khả năng chỉ rõ thật tướng thế gian ấy cho chư Phật, khiến không sanh khởi ý tưởng thế gian này, ý tưởng thế gian khác. Vì sao? Vì thật không có pháp có thể khởi ý tưởng thế gian này hay thế gian khác.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bảo Tích, quyển 26, Pháp hội Pháp giới thể tánh vô phân biệt, tr. 143a18-b09: “Biết tâm niệm của Bửu Thượng thiên tử, đức Thế Tôn bảo Ngài Văn Thù Sư Lợi Bồ tát rằng: ‘Văn Thù Sư Lợi ! Ở trong đại chúng nầy, ông nên tuyên nói một ít pháp. Nay trong đại chúng nầy muốn được nghe pháp nơi ông.’ Ngài Văn Thù Sư Lợi Bồ tát bạch rằng: ‘Bạch Đức Thế Tôn! Tôi nên nói pháp gì?’ Đức Phật phán: ‘Ông nên nói về pháp giới thể tánh nhơn duyên.’ Ngài Văn Thù Sư Lợi Bồ tát bạch rằng: ‘Bạch Đức Thế Tôn! Tất cả pháp giới là pháp giới thể tánh. Ra ngoài pháp giới không có được nghe. Sao Đức Thế Tôn bảo nhơn nơi pháp giới mà nói pháp?’ Đức Phật phán: ‘Nầy Văn Thù Sư Lơị! Chúng sanh kiêu mạn nếu nghe pháp ấy tất sanh lòng kinh quái.’ Ngài Văn Thù Sư Lợi Bồ tát bạch rằng: ‘Bạch Đức Thế Tôn! Pháp giới thể tánh không có kinh quái. Sự kinh quái ấy tức là pháp giới thể tánh.’ Ngài Xá Lợi Phất hỏi Ngài Văn thù Sư Lợi Bồ tát: ‘Thưa Ngài Văn Thù Sư Lợi! Nếu tất cả pháp đều là pháp giới thể tánh, thì chúng sanh chỗ nào có nhiễm tịnh?’ Ngài Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát nói: ‘Thưa Đại đức Xá Lợi Phất! Các chúng sanh ấy thân kiến điên đảo chấp ngã và ngã sở. Hàng phàm phu ấy phát khởi ngã tưởng, chấp trước ngã tưởng và chấp trước tha tưởng mà phát khởi tâm và tâm sở. Những tâm và tâm sở ấy tạo tác các nghiệp thiện hoặc các nghiệp bất thiện. Do hành nghiệp ấy làm nhơn mà các chúng sanh ấy có được quả báo. Nếu đã có sanh thì có nhiễm ô. Chính nhiễm ô ấy là pháp giới thể tánh. Thưa Đại đức Xá Lợi Phất! Nếu biết nhiễm ô là pháp giới thể tánh thì gọi là bạch tịnh vậy. Nhưng nơi đệ nhứt nghĩa không có nhiễm ô, không có hoặc pháp nhiễm hoặc pháp tịnh.’ Lúc Ngài Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát nói pháp ấy, có năm trăm Tỳ Kheo dứt hết phiền não được tâm vô lậu.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

Chánh văn là ‘đại nguyện đẳng’ (大願等), chỉ cho quảng đại nguyện, diệu nguyện, thắng nguyện (cái nguyện rộng lớn, nhiệm mầu và siêu việt). Kinh Giải Thâm Mật, phẩm Địa Ba-la-mật-đa: “Đại bồ tát Quan tự tại thưa Phật: Bạch đức Thế tôn, do lý do nào mà nói các vị Bồ tát làm theo cái nguyện rộng lớn, nhiệm mầu và siêu việt? Đức Thế tôn dạy đại bồ tát Quan tự tại: Thiện nam tử, do bốn lý do, (một), Bồ tát biết rõ và biết khéo cái vui của niết bàn và mình đủ sức chứng lấy một cách mau chóng, (hai) nhưng vẫn bỏ sự mau chóng chứng lấy cái vui ấy, (ba) mà không cần mời mọc, không đợi biết ơn, vẫn phát ra tâm nguyện vĩ đại, (bốn) nguyện vì lợi ích chúng sinh mà ở trong cái khổ lớn lao vừa đa dạng vừa lâu dài. Vì vậy Như lai nói Bồ tát làm theo cái nguyện rộng lớn, nhiệm mầu và siêu việt.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Nhiếp có nghĩa bao hàm, tu tập thiện pháp của pháp giới. Thọ tức lãnh nạp, tu niệm các thiện pháp. Các thiện tri thức Đại thừa nhiếp thọ và hộ trì chánh pháp bằng sự tu học và chứng ngộ ngang qua 10 pháp ba-la-mật-đa. 269

Tạp A-hàm, Học, kinh số 826: “Thế nào là giải thoát kiên cố? Đại Sư vì các Thanh văn nói pháp với lòng đại bi thương cảm, vì nghĩa lợi, an ủi, an lạc. Như vậy, thuyết giảng pháp nào, chỗ nào, nơi nào cũng đem lại được an vui giải thoát. Đó gọi là Tỳ-kheo giải thoát kiên cố.” (Thích Đức Thắng dịch)

Pháp tánh vô khổ là cái vui Niết-bàn, là cái vui cứu cánh bình đẳng Không tánh, là cái vui cứu cánh giải thoát, hoàn toàn không phải hạnh phúc thế gian.

Trưởng Lão Kệ, Nhóm Lớn, kệ ngôn của trưởng lão Vaṅgīsa, số 1287: “‘Vị ấy đã cắt đứt tham ái ở danh và sắc này, dòng nước tham ái đã được tiềm ẩn bấy lâu. Vị ấy đã vượt qua sự sanh và sự chết.’ Đức Thế Tôn, bậc đứng đầu về năm pháp, đã nói như thế.” (Tỳ khưu Indacanda dịch)

Hai thứ nghĩa lợi là tăng thượng sinh đạo và quyết định thắng đạo. Du-già sự địa luận, quyển 43, tr. 95a12: “Thiện thế gian, dẫn tăng thượng sinh đạo; thiện xuất thế gian, dẫn quyết định thắng đạo.” Tăng thượng sinh đạo (abhyudamārga), con đường thịnh vượng, phồn vinh; trong đó, thí ba-la-mật dẫn đến kết quả tài sản lớn; giới ba-la-mật, tự thể lớn, vì do giới mà tái sinh vào nơi tôn quý; nhẫn ba-la-mật dẫn quả quyến thuộc lớn, vì có nhẫn thì nhiều người về theo. Quyết định thắng đạo (niḥśreyasamārga), con đường dẫn đến thù thắng. vì tiến ba-la-mật thì trấn áp phiền não; định ba-la-mật thì thành thục hữu tình và tuệ ba-la-mật thì thành thục Phật pháp.

Thật tế: dị danh là Niết-bàn, thắng nghĩa, pháp giới, chân như, vô ngã tánh, Không tánh. Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 550, phẩm Biết Việc Ma, tr. 835a15-23: “Bấy giờ, Thiện Hiện bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Các Đại Bồ-tát thật vô cùng hi hữu, có thể làm những việc khó làm. Nghĩa là tuy hành Không nhưng không trụ Không, tuy hiện nhập Không định nhưng không chứng thật tế. Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Đúng vậy! Đúng vậy! Đúng như lời ông nói. Vì sao? Vì các Bồ-tát này thề chẳng rời bỏ các loài hữu tình. Nghĩa là họ đã phát nguyện thù thắng vi diệu như vầy: Nếu các hữu tình chưa được giải thoát, ta không bao giờ xả bỏ sự gia hạnh căn lành.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Sự sở nhiếp, chỉ cho đối tượng thu nhiếp.

Kinh Giải Thâm Mật, phẩm Vô Tự Tánh Tướng: “Sinh vô tánh là thế nào, là chính y tha khởi tánh của các pháp, tại sao, vì do cái khác là duyên tố mà có chứ không phải tự nhiên mà có, nên gọi là sinh vô tánh. Thắng nghĩa vô tánh là thế nào, là (một mặt), các pháp do sinh vô tánh mà nói là vô tánh, có nghĩa chính các pháp duyên sinh cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, vì nơi các pháp, nếu là thanh tịnh sở duyên thì Như lai nói là thắng nghĩa vô tánh, mà y tha khởi tánh không phải thanh tịnh sở duyên nên cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh. Thêm nữa, (mặt khác), viên thành thật tánh của các pháp cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, tại pháp vô ngã của tất cả các pháp thì gọi là thắng nghĩa, thắng nghĩa này cũng gọi là vô tánh, vì nó mới là thắng nghĩa của các pháp và do vô tánh hiển lộ, nên (viên thành thật tánh) gọi là thắng nghĩa vô tánh.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Luận Đại thừa A-tỳ-đạt-ma Tập, No. 1605, quyển 7, tr. 690b12: “Thế nào là hiện quán nghĩa? Là trong pháp tăng thượng của các đế, đã đắc thượng phẩm đế sát pháp nhẫn. Nhẫn này thuộc về thuận quyết trạch phần vị. Đây là do ba thứ như lý tác ý mà hiển phát, lại thành ba phẩm: thượng nhuyễn, thượng trung và thượng thượng.”

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 562, tr. 900c06: “Thiện Hiện bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Nếu các Bồ-tát muốn chứng Bồ-đề, nên trụ như thế nào? Nên học như thế nào? Phật bảo Thiện Hiện: - Nếu các Bồ-tát muốn chứng Bồ-đề thì đối với các hữu tình nên trụ bình đẳng, nghĩa là đối với loài kia nên phát sanh tâm bình đẳng, tâm từ, tâm bi, tâm hỷ, tâm xả, tâm không sai khác, tâm khiêm tốn, tâm lợi ích, tâm an lạc, tâm không sân hận, não hại, tâm như cha mẹ, cũng dùng tâm này nói với họ. Thiện Hiện nên biết! Nếu các Bồ-tát muốn chứng Bồ-đề thì nên trụ như thế, nên học như thế.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 325, phẩm Bất thối chuyển, tr. 662b10-c21: "Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Nếu đại Bồ-tát có khả năng biết như thật các bậc phàm phu, các bậc Thanh-văn, các bậc Độc-giác, các bậc Bồ-tát, các bậc Như Lai, trong chơn như của các pháp, các bậc như thế không đổi khác, không phân biệt, đều không hai, không hai phần. Đại Bồ-tát ấy tuy như thật ngộ nhập chơn như của các pháp nhưng đối với chơn như của các pháp không có sự phân biệt. Vì dùng vô sở đắc làm phương tiện nên đại Bồ-tát ấy đã như thật ngộ nhập chơn như của các pháp rồi, tuy nghe chơn như cùng với tất cả pháp không hai, không khác nhưng không nghi ngờ vướng mắc. Vì sao? Vì chơn như cùng tất cả pháp, chẳng thể nói một hoặc khác, cùng hay chẳng cùng. Đại Bồ-tát ấy phát ra lời nói không bao giờ khinh suất, những lời nói ra đều mang ý nghĩa lợi ích; nếu không có ý nghĩa lợi ích thì chẳng bao giờ nói. Đại Bồ-tát ấy chẳng quán xem sự tốt xấu trường đoản của người khác, mà bình đẳng thương yêu vì họ nói pháp. Này Thiện Hiện! Đại Bồ-tát bất thối chuyển có các hành, trạng, tướng như thế, nên theo các hành, trạng, tướng như thế, biết là đại Bồ-tát Bất thối chuyển. Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Lại căn cứ vào hành nào, trạng nào, tướng nào, để biết là đại Bồ-tát Bất thối chuyển? Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Nếu đại Bồ-tát có khả năng quán tất cả pháp là không hành, không trạng, không tướng, thì nên biết đó là đại Bồ-tát Bất thối chuyển. Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Nếu tất cả pháp là không hành, không trạng, không tướng thì đại Bồ-tát ấy đối với pháp nào thối chuyển mà gọi là Bất thối chuyển? Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Đại Bồ-tát ấy vì đối với sắc thối chuyển nên gọi là Bất thối chuyển; vì đối với thọ, tưởng, hành, thức thối chuyển nên gọi là Bất thối chuyển. Vì sao? Này Thiện Hiện! Vì tự tánh của sắc không sở hữu, tự tánh của thọ, tưởng, hành, thức cũng không sở hữu. Đại Bồ-tát nào chẳng an trụ trong đó thì gọi là thối chuyển." (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Năng thủ phân biệt: 1. Thật chấp phân biệt; 2. Giả chấp phân biệt.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 549, phẩm Bất Thối Tướng, tr. 825c18: “Bấy giờ, cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: - Chúng con nên dùng tướng trạng nào để biết Đại Bồ-tát Bất thối chuyển? Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Nếu Đại Bồ-tát có thể như thật biết hoặc địa vị phàm phu, hoặc địa vị Thanh văn, hoặc địa vị Độc giác, hoặc địa vị Bồ-tát, hoặc địa vị Như Lai. Các địa vị như vậy tuy nói có khác nhưng trong tánh chơn như của các pháp không đổi khác, không phân biệt, đều không có hai, không hai phần. Đại Bồ-tát đó tuy thật ngộ nhập chơn như của các pháp, cũng thật an trụ chơn như của các pháp nhưng không có sự phân biệt, vì lấy vô sở đắc làm phương tiện. Đại Bồ-tát này đã thật ngộ nhập chơn như của các pháp, mặc dù nghe chơn như cùng tất cả pháp không hai, không khác nhưng không nghi ngờ, vướng mắc. Đại Bồ-tát đó đã thật an trụ vào chơn như của các pháp; ra khỏi chơn như rồi, tuy nghe các pháp có nhiều tướng loại khác nhau nhưng ở trong ấy không có sự chấp trước, cũng không nghi ngờ, vướng mắc và không nghĩ như vầy: Việc này như thật, việc này không như thật. Mặc dù không nghĩ như vậy nhưng đối với các pháp có thể biết như thật.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Bát vô hạ xứ 八無暇處 = Bát nạn xứ 八難處: tám trường hợp không may mắn, chướng nạn cho sự thấy Phật nghe pháp: 1. Địa ngục; 2. Ngạ quỷ; 3. Súc sanh (1, 2, 3 là ba đường dữ); 4. Bắc câu lô châu (sống quá sướng); 5. Trời Trường thọ (sống quá lâu); 6. Làm người mà đui, điếc, câm, ngọng; 7. Làm người mà thế trí biện thông; 8. Làm người mà sanh trước hay sau Phật xuất thế và nhằm chỗ hay lúc không có Phật pháp. Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 549, phẩm Bất Thối Tướng, tr. 826a14: “Này Thiện Hiện! Tất cả Đại Bồ-tát Bất thối chuyển không rơi vào các nẻo ác, không làm thân người nữ, cũng không sanh nơi dòng họ thấp hèn; ngoại trừ vì muốn độ thoát những loại hữu tình đó nên hiện sanh cùng loài để dùng phương tiện hóa độ.”

Trường A-hàm, Kinh Chúng Tập: “Lại có ba pháp, tức là ba thiện hành: thiện hành của thân, thiện hành của khẩu và thiện hành của ý.” (Tuệ Sỹ dịch) Tăng chi bộ, phẩm Song Đôi, 10.61. Vô Minh: “Này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng Bốn niệm xứ có thức ăn, không phải không có thức ăn. Cái gì là thức ăn cho Bốn niệm xứ ? Ba thiện hành, cần phải trả lời như vậy. Này các Tỷ kheo, Ta nói như rằng ba thiện hành có thức ăn, không phải không có thức ăn. Cái gì là thức ăn cho ba thiện hành? Các căn được chế ngự, cần phải trả lời như vậy.” (H.T Thích Minh Châu dịch) Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 549, phẩm Bất Thối Tướng, tr. 826a17: “Đại Bồ-tát này thường ưa thọ mười thiện nghiệp đạo. Tự thân xa lìa sự sát hại chúng sanh cho đến tà kiến, khuyên người khác xa lìa sự sát hại chúng sanh cho đến tà kiến. Tự thọ và hành mười thiện nghiệp đạo, khuyên người khác thọ và hành mười thiện nghiệp đạo, chỉ bày, thể hiện, khuyến khích, khen ngợi, vui mừng, giáo hóa hữu tình làm cho họ được vững bền. Đại Bồ-tát ấy cho đến trong mộng cũng chẳng thấy làm mười ác nghiệp đạo, cũng chẳng hiện khởi tâm ác bất thiện; cho đến trong mộng cũng thường thọ học mười thiện nghiệp đạo. Đại Bồ-tát nào thành tựu các tướng trạng như vậy chắc chắn đối với quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề chẳng còn thối chuyển. Này Thiện Hiện! Các thứ kinh điển mà tất cả Đại Bồ-tát Bất thối chuyển thọ trì, tư duy, đọc tụng được thông suốt đều vì lợi ích an vui cho tất cả hữu tình. Các vị ấy thường suy nghĩ: Ta đem pháp này vì các hữu tình giảng nói, chỉ bày, sẽ làm cho tất cả phát nguyện được viên mãn. Và đem căn lành pháp thí này ban cho các hữu tình một cách bình đẳng, cùng nhau hồi hướng quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Đại Bồ-tát nào thành tựu các tướng trạng như vậy chắc chắn đối với quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề chẳng còn thối chuyển.”

Một trong những hạnh để phát huy tâm Bồ-đề là hạnh tu Tự tha tương hoán 自他相换, tức đặt mình vào hoàn cảnh tâm trạng người khác để có thể hiểu được sự khổ đau của họ nhằm cưu mang trách nhiệm cứu độ. Tự tha tương hoán không có nghĩa là bản thân ta thay đổi thành người khác, mà đó là cách thức đối đãi đặt địa vị hoàn cảnh của mình vào hoàn cảnh và tâm trạng của người khác, để có thể cảm thông với họ một cách tự nhiên, trong nỗ lực mang lại niềm hạnh phúc an vui cho tha nhân thay vì chính bản thân mình.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 549, phẩm Bất Thối Tướng, tr. 826b02: “Này Thiện Hiện! Tất cả Đại Bồ-tát Bất thối chuyển đối với pháp môn thâm sâu đức Phật đã dạy, không bao giờ sanh tâm nghi ngờ, do dự, cũng không mê muội mà hoan hỉ tín thọ. Những điều nói ra đều vì lợi ích, biết lượng mà nói những ngôn từ hòa nhã, thức ngủ đều được nhẹ nhàng, không phát sanh phiền não, ra vào đến đi tâm luôn tỉnh thức, luôn luôn an trụ nơi chánh niệm, chánh tri. Đi đứng nằm ngồi với hành động có oai nghi, dở chân bước chân cũng như vậy. Chân bước đến đâu đều nhìn dưới đất, an nhiên chánh niệm nhìn thẳng mà đi. Cử động nói năng thường không thô bạo. Những sự thọ dụng như y phục, giường nằm đều luôn thơm sạch, thích sạch sẽ, thường không bệnh tật, không có những hôi hám dơ bẩn, rận rệp, các thứ trùng. Trong thân không có tám vạn hộ trùng. Vì sao? Vì các Đại Bồ-tát này căn lành tăng thượng, vượt khỏi thế gian. Căn lành như như dần dần tăng trưởng, như vậy, thân tâm thanh tịnh. Do nhân duyên này, thân tâm của các Bồ-tát này kiên cố giống như kim cương, không bị nghịch duyên làm thương tổn. Đại Bồ-tát nào thành tựu các tướng trạng như vậy, chắc chắn đối với quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề chẳng còn thối chuyển.”

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 549, phẩm Bất Thối Tướng, tr. 826b16: “Khi ấy, Thiện Hiện bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Thế nào là các Đại Bồ-tát nên biết tâm thường thanh tịnh? Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Đại Bồ-tát ấy căn lành như như dần dần tăng trưởng. Trong tâm như vậy, như vậy, tất cả những quanh co, dối trá đều không bao giờ hiện hành. Do nhân duyên này, bao nhiêu phiền não và pháp bất thiện đều vĩnh viễn dập tắt, cũng vượt khỏi Thanh văn, Độc giác địa, nhanh chóng tiến đến quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Cho nên phải biết tâm thường thanh tịnh.”

Thành tựu Du-già Bát-nhã Ba-la-mật-đa là thành tựu Du-già về Không tánh, Vô tướng và Vô nguyện.

Hành pháp có 2 nghĩa, đó là: Tín hành và Pháp tánh hành. Tín hành là quán về tánh vô thường, khổ, không, vô ngã. Pháp tánh hành là quán về các hành vô thường, khổ, không, vô ngã, hoặc chỉ quán vô thường, chỉ quán khổ, chỉ quán không, chỉ quán vô ngã, mà thấu rõ được thật tướng các pháp. Bồ-tát Ma-ha-tát vì muổn độ hết thảy chúng đề chẳng còn thối chuyển.”

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 549, phẩm Bất Thối Tướng, tr. 826c02: “Này Thiện Hiện! Giả sử có ác ma hóa hiện trước mặt tất cả các Đại Bồ-tát Bất thối chuyển tám địa ngục lớn; ở trong mỗi một địa ngục lớn đó hóa ra vô lượng trăm ngàn Bồ-tát đều bị lửa dữ xen nhau đốt cháy, chịu nhiều đau khổ chua xót, độc hại khổ sở vô cùng. Ác ma hóa ra như vậy, bảo các Bồ-tát Bất thối chuyển: ‘Các Bồ-tát này đều được thọ ký quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề Bất thối chuyển, nên bị đọa trong địa ngục lớn như vậy, thường chịu những đau khổ dữ dội như vậy. Bồ-tát các ông đã nhận thọ ký quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề Bất thối chuyển cũng sẽ đọa trong địa ngục lớn này, và chịu những đau khổ dữ dội. Phật thọ ký cho các ông chịu khổ cùng cực trong địa ngục lớn, chứ chẳng phải thọ ký các ông quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề Bất thối chuyển. Thế nên, các ông hãy mau vứt bỏ tâm đại Bồ-đề, may ra được thoát khỏi nổi khổ địa ngục đây. Tương lai sanh lên cõi trời hoặc sanh trong loài người, hưởng thụ những vui sướng tuyệt vời.’ Khi ấy, các Đại Bồ-tát Bất thối chuyển nghe thấy những điều như vậy, tâm họ vẫn không lay động, không nghi ngờ, sợ hãi, mà chỉ suy nghĩ: Đại Bồ-tát được thọ ký Bất thối chuyển, nếu đọa vào cảnh giới ác, chịu các khổ não không thể thoát ra, nhất định việc này không thể có. Những điều nghe thấy hôm nay chắc là ác ma làm ra. Những điều ác ma nói hoàn toàn không thật có. Đại Bồ-tát nào thành tựu các tướng trạng như vậy, chắc chắn đối với quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề chẳng còn thối chuyển.”

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 549, phẩm Bất Thối Tướng, tr. 826c19: “Này Thiện Hiện! Giả sử có ác ma hóa làm hình tướng Sa-môn đi đến chỗ các Đại Bồ-tát Bất thối chuyển, nói như vầy: 'Trước kia ông đã nghe, thọ trì, đọc tụng kinh điển tương ưng Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đều là tà thuyết, hãy mau vứt bỏ, chớ nghĩ đó là chơn thật. Nếu các ông có thể vứt bỏ nhanh chóng, ta sẽ dạy cho các ông pháp Phật chơn tịnh, để cho ông mau chứng Vô thượng Bồ-đề. Những gì ông đã nghe trước đây không đúng là của Phật, đó là văn tụng dối trá do người soạn tập. Những lời ta nói mới đúng là lời Phật.' Thiện Hiện nên biết: Đại Bồ-tát nào nghe nói như vậy mà tâm dao động, nghi ngờ, sợ hãi, nên biết đó là Bồ-tát chưa được thọ ký Bất thối chuyển. Đại Bồ-tát nào nghe nói như vậy mà tâm chẳng dao động, nghi ngờ, sợ hãi, chỉ an trụ theo pháp tánh vô tác, vô tướng, vô sanh. Đại Bồ-tát này có làm việc gì cũng không tin lời người khác, chẳng theo lời dạy của người khác mà bị lay chuyển. Như A-la-hán có làm việc gì chẳng tin lời người khác, hiện chứng pháp tánh, không mê hoặc, không nghi ngờ, tất cả ác ma không thể khuynh đảo được. Đại Bồ-tát Bất thối chuyển này không bị tất cả Thanh văn, Độc giác, ngoại đạo, các ác ma v.v... có thể phá hoại, làm cho lui sụt tâm Bồ-đề. Đại Bồ-tát nào thành tựu các tướng trạng như vậy, chắc chắn đối với quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề chẳng còn thối chuyển.”

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 549, phẩm Bất Thối Tướng, tr. 827a06: "Này Thiện Hiện! Giả sử có ác ma giả hiện bạn thân đi đến chỗ các Đại Bồ-tát Bất thối chuyển, nói như vầy: 'Những gì các ông thực hành là pháp sanh tử, chẳng phải hạnh Bồ-tát. Nay các ông nên tu đạo hết khổ, mau hết các khổ, đắc Bát Niết-bàn.' Lúc đó, ác ma liền nói đạo pháp tương tợ đạo sanh tử cho các Bồ-tát và bảo: 'Đây là chơn đạo, ông tu đạo này sớm chấm dứt tất cả sanh, lão, bệnh, tử, được vào Niết-bàn. Thân khổ hiện tại còn nên chán bỏ, huống lại cầu thọ thân khổ nơi đời sau. Hãy tự suy nghĩ cẩn thận để bỏ những gì đã tin từ trước.' Khi Đại Bồ-tát nghe người đó nói, tâm không dao động, không nghi ngờ, sợ hãi, mà chỉ suy nghĩ: Người nói lời như vậy chính là ác ma."

Các lưu nạn sự: là các ma sự.

Bồ-tát ba địa là Bồ-tát ở Hoan hỷ địa, Ly cấu địa và Phát quang địa.

Lượng là sự hiểu biết rõ ràng, không bị đánh lừa [bởi đối tượng], ở sát-na thứ nhất [mà không có phân biệt]. Đây chỉ cho hiện lượng.

Bồ tát sơ phát tâm kiên cố lược có hai thứ phát tâm thắng lợi: 1. Sơ phát tâm bồ-đề rồi, Bồ-tát là phước điền mà tất cả chúng sinh đều tôn trọng, tất cả chúng sinh đều nên cúng dường, cũng làm cha mẹ của tất cả chúng sinh. 2. Sơ phát tâm bồ-đề rồi, Bồ-tát có thể nhiếp thọ cái phước không não hại.

Ba thanh tịnh địa là 3 địa Bồ-tát: địa thứ tám, địa thứ chín và địa thứ mười.

Câu hỏi không xác định, cần trả lời bằng phân biệt đáp. Đức Phật dùng 4 thứ ký luận hay 4 thứ vấn ký vì chúng sanh thuyết pháp: Nhất hướng là đáp thẳng, phân biệt là đáp rành rẽ, cật vấn là đáp bằng cách vấn nạn lại và chỉ luận là đáp bằng cách gác lại. Tạp A tỳ đàm tâm luận, quyển 1: “1. Nhất hướng ký luận: Có người hỏi, có phải tất cả chúng sanh, ai rồi cũng phải chết? Nên trả lời một hướng, tất cả chúng sanh, ai rồi cũng phải chết; 2. Phân biệt ký luận: có người hỏi, tất cả đều sẽ chết, chết rồi sanh lại không? Nên trả lời bằng sự phân biệt, nếu người có phiền não thì chết rồi lại sanh, người không còn phiền não thì chết rồi không sanh nữa; 3. Cật vấn ký luận: có người hỏi, con người là thù thắng chăng? Trả lời bằng cách hỏi lại, ông từ cõi nào đến đây, nếu người ấy nói, từ cõi trời đến, thì trả lời con người là xấu kém, nếu người ấy nói, từ nẻo ác đến đây, thì trả lời con người là thù thắng; 4. Chỉ ký luận: có người hỏi, ấm và chúng sanh là dị hay đồng, nên gác lại câu trả lời, vì câu hỏi không thích ứng; giống như câu hỏi, đứa con của thạch nữ có khéo cung kính chăng? Thạch nữ không có con nên không thể trả lời là khéo cung kính hay không khéo cung kính được. Như vậy, có ấm thì có chúng sanh sanh, làm sao có đồng hay dị, vì không thích ứng nên không trả lời.”

Nhị giải thoát: Tuệ giải thoát và Câu giải thoát. 1. Tuệ giải thoát: Người có khả năng dùng trí tuệ để xa lìa tất cả phiền não chướng, nhưng chưa được định Diệt tận, tức dùng sức trí tuệ diệt trừ phiền não mà được giải thoát. 2. Câu giải thoát: Dùng trí tuệ kết hợp với năng lực của định Diệt tận mà được giải thoát. [X. luận Câu xá Q.25]

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 551, phẩm Giác ma sự, tr. 836a20: “Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát cho đến trong giấc mộng cũng chẳng ưa thích các pháp trong ba cõi, cũng chẳng khen ngợi tất cả pháp của địa vị Thanh văn, Độc giác. Tuy quán các pháp như những gì thấy trong giấc mộng nhưng đối với Niết-bàn không thủ, không chứng, thì nên biết đây là tướng các Bồ-tát ở địa vị Bất thối chuyển.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 571, phẩm Vô sở đắc, tr. 950b24: “Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sẽ được cái lực của Bồ-đề tâm nên đoạn trừ được ngã kiến.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 551, phẩm Giác ma sự, tr. 836a24: “Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát trong giấc mộng thấy Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác ngồi tòa Sư tử và thuyết pháp cho vô lượng vô số trăm ngàn vạn ức chúng Bí-sô đang cung kính vây quanh, hoặc thấy tự thân có việc như vậy thì nên biết đây là tướng các Bồ-tát ở địa vị Bất thối chuyển.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 551, phẩm Giác ma sự, tr. 836a27: “Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát trong giấc mộng thấy Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác với đầy đủ ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp trang nghiêm, có hào quang chiếu sáng rực rỡ bao chung quanh xa một tầm, cùng vô lượng chúng phóng lên giữa hư không, thị hiện các đại thần thông để giảng thuyết chánh pháp và hóa ra các vị hóa sĩ, bảo đi đến vô biên cõi Phật ở phương khác để thi hành các Phật sự, hoặc thấy tự thân có việc như vậy thì nên biết đây là tướng các Bồ-tát ở địa vị Bất thối chuyển.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 551, phẩm Giác ma sự, tr. 836b03: “Lại nữa, Thiện Hiện! Hoặc các Bồ-tát trong giấc mộng thấy kẻ giặc dữ phá hoại thành ấp, hoặc thấy lửa cháy bùng lên thiêu đốt xóm làng, hoặc thấy sư tử, cọp, sói, thú dữ, rắn độc, bò cạp… muốn đến hại thân, hoặc thấy oan gia muốn chém đầu mình, hoặc thấy cha mẹ, vợ con, thân tộc sắp chết, hoặc thấy chính mình có các việc khổ sắp ép ngặt. Tuy thấy nhiều việc khủng bố đáng sợ như vậy, nhưng không kinh hãi, cũng không lo buồn. Từ giấc mộng thức dậy liền tư duy ba cõi chẳng chơn thật, tất cả đều như chiêm bao. Khi ta đắc quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề sẽ thuyết pháp cho các hữu tình biết: ba cõi đều hư vọng, như chiêm bao, thì nên biết đây là tướng các Bồ-tát ở địa vị Bất thối chuyển.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 551, phẩm Giác ma sự, tr. 836b12: “Lại nữa, Thiện Hiện! Hoặc các Bồ-tát cho đến trong giấc mộng thấy có các loại hữu tình ở cảnh giới địa ngục, bàng sanh, ngạ quỷ, liền nghĩ: Ta phải siêng năng tu tập các hạnh của Đại Bồ-tát để mau thẳng đến quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, ở trong quốc độ của ta không có tên của những cảnh giới như địa ngục, bàng sanh, ngạ quỷ. Từ giấc mộng thức dậy cũng nghĩ như vậy.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 551, phẩm Giác ma sự, tr. 836b18: “Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát trong giấc mộng thấy lửa thiêu đốt các loài hữu tình trong địa ngục v.v… hoặc lại thấy thiêu đốt xóm làng, thành ấp, liền phát thệ nguyện: Nếu ta đã được thọ ký Bất thối chuyển, sẽ chứng quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì nguyện lửa dữ này lập tức tắt ngay và biến thành mát mẻ. Nếu Bồ-tát này phát nguyện như vậy xong, trong giấc mộng thấy lửa ấy liền tắt, thì nên biết đây là Bồ-tát đã được thọ ký thành Bất thối chuyển. Nếu Bồ-tát này phát nguyện như vậy xong, mà trong giấc mộng thấy lửa không tắt ngay thì nên biết đây là Bồ-tát chưa được thọ ký thành Bất thối chuyển. Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát khi thức dậy, ngay khi đó thấy lửa dữ cháy bùng lên thiêu đốt các thành ấp, hoặc thiêu đốt xóm làng, liền nghĩ: Ta trong giấc mộng và ngay khi thức dậy, từng thấy tự thân có tướng các hành trạng của địa vị Bất thối chuyển nhưng chưa rõ thật hư, nếu điều ta thấy là thật có, thì nguyện lửa dữ này lập tức tắt ngay và biến thành mát mẻ.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 551, phẩm Giác ma sự, tr. 836c19: "Phật bảo Thiện Hiện: - Nếu các Bồ-tát thấy có nam tử, nữ nhơn, hoặc có đồng nam đồng nữ đang bị phi nhơn làm mê hoặc, chịu các khổ não chẳng thể xa lìa, liền nghĩ: Nếu các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác biết ta đã được ý muốn thanh tịnh, thì thọ ký cho ta không thối lui nơi quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Nếu ta từ lâu phát ý muốn thanh tịnh cầu chứng quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì xa lìa ý nghĩ thành Thanh văn, Độc giác, chẳng đem ý nghĩ Thanh văn, Độc giác cầu chứng quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Nếu ta đời sau chắc chắn đắc quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì luôn làm lợi ích an vui cho tất cả loài hữu tình cùng tận đời vị lai. Nếu các cõi trong mười phương hiện tại thật có vô lượng Như Lai Ứng Chánh Đẳng giác thuyết giáo pháp chơn chánh lợi ích hữu tình, các Đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng giác kia thấy biết tất cả, hiểu rõ và chứng đắc tất cả, với tri kiến hiện có, các Ngài biết ý muốn sai biệt của tất cả hữu tình thì nguyện xin các Ngài dủ lòng từ bi chiếu soi những điều con đã nghĩ và chân thật chí thành thưa: 'Nếu con chính thật có thể tu hạnh Bồ-tát, chắc chắn chứng đắc quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cứu giúp dứt trừ hẳn khổ sanh tử cho hữu tình thì nguyện nam tử, nữ nhơn này, hoặc đồng nam, đồng nữ này, không bị phi nhơn làm rối loạn, và phi nhơn vâng theo lời con nói, lập tức bỏ đi.' Các Bồ-tát này khi nói lời như vậy, nếu phi nhơn kia không đi thì nên biết đó là Bồ-tát chưa được thọ ký thành Bất thối chuyển. Nếu phi nhơn ngay khi đó bỏ đi thì nên biết đó là Bồ-tát đã được thọ ký Bất thối chuyển." "Phật bảo Thiện Hiện: - Nếu các Bồ-tát thấy có nam tử, nữ nhơn, hoặc có đồng nam đồng nữ đang bị phi nhơn làm mê hoặc, chịu các khổ não chẳng thể xa lìa, liền nghĩ: Nếu các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác biết ta đã được ý muốn thanh tịnh, thì thọ ký cho ta không thối lui nơi quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Nếu ta từ lâu phát ý muốn thanh tịnh cầu chứng quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì xa lìa ý nghĩ thành Thanh văn, Độc giác, chẳng đem ý nghĩ Thanh văn, Độc giác cầu chứng quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Nếu ta đời sau chắc chắn đắc quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì luôn làm lợi ích an vui cho tất cả loài hữu tình cùng tận đời vị lai. Nếu các cõi trong mười phương hiện tại thật có vô lượng Như Lai Ứng Chánh Đẳng giác thuyết giáo pháp chơn chánh lợi ích hữu tình, các Đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng giác kia thấy biết tất cả, hiểu

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 564, phẩm Tu học, tr. 913b19: “Nếu các Bồ-tát cùng thiện nam tử v.v... trụ Bồ-tát thừa cùng ở chung thì nên xem nhau như bậc Đại sư, cung kính, tôn trọng, vâng lời. Lại nghĩ: Chúng Bồ-tát kia là bạn lành chơn tịnh của chúng ta, đồng ngồi một thuyền, đồng đi một đường, đồng đến một chỗ, đồng một sự nghiệp, cùng học một thời gian, cùng học một nơi chốn và học một giáo pháp. Nếu học như thế thì không khác nhau.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 564, phẩm Trồng thiện căn, tr. 913c15: “Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát tu học phương tiện thiện xảo Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế thì không phát sanh tâm tương ưng với nhu nhược, không phát sanh tâm tương ưng với keo kiệt, phạm giới, sân giận, lười biếng, tán loạn, ác tuệ, do dự.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 564, phẩm Trồng thiện căn, tr. 913c18: “Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát tu học phương tiện thiện xảo Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế, thì có thể bao gồm tất cả Ba-la-mật-đa. Ví như thân kiến có thể bao gồm đầy đủ sáu mươi hai kiến. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế bao gồm tất cả Ba-la-mật-đa. Giống như mạng căn có thể bao gồm khắp tất cả các căn khác, khi mạng căn diệt thì các căn cũng diệt theo. Cũng như thế, Bát-nhã ba-la-mật-đa bao gồm tất cả Ba-la-mật-đa, nếu mất Bát-nhã ba-la-mật-đa thì mất tất cả Ba-la-mật-đa. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa có thể giữ gìn tất cả pháp lành thù thắng, có thể diệt trừ tất cả pháp ác bất thiện. Thế nên, này Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát muốn giữ gìn tất cả Ba-la-mật-đa thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát có thể tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa thì thành tối tôn tối thắng đối với các hữu tình.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 564, phẩm Trồng thiện căn, tr. 914a28: “Thiện Hiện nên biết: Nếu các Bồ-tát nghĩ như vầy: Đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Ta nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nên có thể phát sanh trí nhất thiết trí, thì các Bồ-tát này chẳng phải hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, cũng chẳng thấy, chẳng biết Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát chẳng nghĩ: Đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Ta nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nên mới có thể phát sanh trí nhất thiết trí, thì các Bồ-tát này chính là người hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, cũng có thể biết, có thể thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát chẳng thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa, chẳng nghe, chẳng hiểu, chẳng biết Bát-nhã ba-la-mật-đa thì chẳng thấy, nghe, hiểu biết các pháp và cũng chẳng phân biệt để tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.”

Luận Câu-xá, quyển 12, tr. 62b01: “Bắt đầu từ cực vi cứ lần lượt tăng gấp bảy lần cho đến đốt tay (chỉ tiết) là cuối cùng. Như vậy, ta có 7 cực vi bằng 1 vi trần (aṇu-raja), 7 vi trần bằng 1 kim trần (loharajas), 7 kim trần bằng 1 thủy trần (abrajas), 7 thủy trần bằng 1 thố mao trần (śaśarajas akarajas), 7 thố mao trần bằng 1 dương mao trần (avirajas), 7 dương mao trần bằng 1 ngưu mao trần (gorajas), 7 ngưu mao trần bằng 1 khích du trần (chidrarajas), 7 khích du trần bằng 1 cái trứng rận (likā), 7 cái trứng rận bằng 1 con chấy (yūka), 7 con chấy bằng 1 hạt lúa (yava), 7 hạt lúa bằng một đốt tay (anguliparvans).”

Dị sinh 異生: Phạm: prthag-jana. Âm Hán: Tất lật thác khất na 必栗託仡那. Gọi đủ: Bà la tất lật thác khất na ( 婆羅必栗託仡那, Phạm: bālaprthagjana) Hán dịch: Ngu dị sinh. Các nhà dịch cũ dịch là phàm phu, các nhà dịch mới dịch là dị sinh. Phàm phu sống chết vòng quanh trong sáu đường, chịu các quả báo khác nhau. Lại nữa, phàm phu khởi biến dị mà sinh tà kiến tạo ác, cho nên gọi là Dị sinh. Cứ theo luận Đại tỳ bà sa, quyển 45 nói, thì dị sinh nghĩa là khởi lên cái thấy khác loại, phiền não khác loại, tạo các nghiệp khác loại, chịu quả báo khác loại, sinh vào các loài khác nhau. Thành duy thức luận thuật ký, quyển 2, phần đầu thì cho rằng dị có hai nghĩa: 1. Biệt dị, nghĩa là bậc Thánh chỉ sinh trong cõi người, cõi trời, còn dị sinh thì sinh khắp cả năm đường. 2. Biến dị, nghĩa là dị sinh biến chuyển sinh ra tà kiến v.v... Sinh là sinh loại, vì sinh loại khác với bậc Thánh nên gọi Dị sinh. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1; Huyền ứng âm nghĩa Q.24, Q.25].

Các bậc Thánh khác nhau là Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác Bồ-đề và Như Lai.

Chánh văn là sở thú sự 所趣事.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 564, phẩm Pháp tánh, tr. 937b12: "Thiên vương nên biết! Các Đại Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa có thể quán sát pháp tánh chơn tịnh như thế, tất cả Thánh giả như thật ngộ nhập. Không có người tu và pháp để tu, không có người thực hành và pháp để hành, không tâm, tâm sở, không nghiệp, không quả dị thục, không khổ, không vui. Quán sát như thế gọi là bình đẳng, không phân chia, xa lìa tùy thuận quảng đại, không ngã, không ngã sở, không cao, không thấp, chơn thật vô tận, thường trụ sáng suốt. Vì sao? Vì tất cả Thánh pháp do đây mà thành thục, nhờ tánh này nên các bậc Thánh hiển hiện vô biên công đức và pháp bất cộng của chư Phật Như Lai đều từ tánh này sanh ra. Giới, định, tuệ của tất cả Thánh giả đều từ tánh này sanh ra. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa của Bồ-tát, Phật đều từ tánh này sanh ra. Tánh này vắng lặng vượt các danh tướng. Tánh này chơn thật, xa lìa điên đảo. Tánh này chẳng biến đổi nên gọi là chơn như, là cảnh thắng trí, là thắng nghĩa: Chẳng có, chẳng không, chẳng thường, chẳng đoạn, chẳng phải sanh tử, chẳng phải Niết-bàn, chẳng nhiễm, chẳng tịnh, lìa một, lìa khác, vô tướng, vô danh." (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Đạo, chỉ cho tuệ giác thanh tịnh hay vô lậu trí.

Sở trị phẩm, là phân biệt phiền não 分別煩惱, những phiền não phát sinh do [trí] phân biệt trong đời này, có thể được đoạn trừ sớm hơn trong giai vị Kiến đạo.

Luận Hiện Quán Trang Nghiêm, kệ tụng về Nhất thiết trí: “Trí không trú chư hữu, Bi chẳng trệ Niết-bàn, Phi phương tiện thì xa, Phương tiện thì chẳng xa.”

Tối hậu thân 最後身: Phạm, Pàli: Antima-deha. Cũng gọi: Tối hậu sinh, Tối hậu hữu, Tối hậu mạt thân. Chỉ cho thân cuối cùng trong các thân sanh tử. Theo Tiểu thừa thì Tối hậu thân là chỉ cho bậc A-la-hán đã dứt tất cả phiền não Kiến, Tư, chứng Niết-bàn vô dư y; còn theo Đại thừa thì Tối hậu thân là chỉ cho hàng bồ-tát Đẳng giác sắp chứng quả Phật.

Ba sự vĩ đại: Tâm đại, Đoạn đại và Chứng đại (Ân đức, Đoạn đức và Trí đức).

Trung bộ kinh, kinh Sáu sáu, số 148: "Này các Tỷ-kheo, do duyên ý và do duyên các pháp khởi lên ý thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên xúc khởi lên lạc thọ, khổ thọ, hay bất khổ bất lạc thọ. Vị ấy do cảm xúc lạc thọ, mà hoan hỷ, tán thán, trú ở ái trước, tham tuỳ miên của vị ấy tuỳ tăng. Vị ấy do cảm xúc khổ thọ mà sầu muộn, than van, than khóc, đập ngực, rơi vào bất tỉnh; sân tuỳ miên của vị ấy tuỳ tăng. Vị ấy do cảm xúc bất khổ bất lạc thọ, mà không như thật biết sự tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly khỏi cảm thọ ấy; vô minh tuỳ miên của vị ấy tuỳ tăng. Này các Tỷ-kheo, vị ấy chính do không đoạn tận tham tuỳ miên đối với lạc thọ, do không tẩy trừ sân tuỳ miên đối với khổ thọ, do hông nhổ lên vô minh tuỳ miên đối với bất khổ bất lạc thọ, không đoạn tận vô minh, không làm cho minh khởi lên, có thể ngay trong hiện tại là người chấm dứt đau khổ, sự kiện như vậy không xảy ra.”

Kinh Đại Tập Hư Không Tạng Bồ Tát Sở Vấn, No. 404, tr. 636b22: “Hỏi: Thiện nam tử! Thế nào là hạnh Bát-niết-bàn của Bồ-tát? Đáp: - Bát-niết-bàn gọi là ‘không có hành quán’, hồi hướng đến Nhất thiết trí. Đối với Nhất thiết trí, không có cầu sắc, không có cầu thọ, tưởng, hành, thức. Do tâm không cầu nên trú nơi giới thanh tịnh, viên mãn bản nguyện, ở nơi tất cả pháp không thấy tăng giảm, đạt được bình đẳng trú nơi pháp giới. Nhờ trú pháp giới, hành Bồ-tát hạnh, cũng không có hành pháp để làm sở hành. Thiện nam tử! Đó là hạnh Bát-niết-bàn của Bồ-tát.”

Bồ-tát định tánh: Bậc Bồ-tát có chủng tử vô lậu, có khả năng chứng quả Phật. Do pháp nhĩ vốn có chủng tử vô lậu về sinh pháp nhị Không, nên Bồ-tát tu hạnh tự lợi lợi tha, dứt phiền não chướng và sở tri chướng, chứng Nhị Không chân như, được diệu quả hai chuyển y là Bồ-đề và Niết-bàn, tức là vào Vô trú xứ Niết-bàn mà thành cực quả Đại giác viên mãn. Thuộc căn cơ Đại thừa.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 342, phẩm Khen tánh chắc thật, tr. 758a28: "Khi ấy, Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: - Đại Bồ-tát khi hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa là hành pháp chắc thật hay là hành pháp không chắc thật? Thiện Hiện đáp: - Đại Bồ-tát khi hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, là hành pháp không chắc thật (: sở thủ), chẳng phải hành pháp chắc thật (: sở xả). Vì sao? Thưa Tôn giả Xá-lợi Tử! Vì Bát-nhã Ba-la-mật-đa không chắc thật; tịnh lự, tinh tấn, an nhẫn, tịnh giới, bố thí Ba-la-mật-đa cũng không chắc thật." Vì nội Không, ngoại Không cho đến vô tánh tự tánh Không, bất tư nghị giới, 4 thánh đế, 4 tĩnh lự, 4 vô lượng, 4 vô sắc định, 8 giải thoát, 8 thắng xứ, 9 thứ đệ định, 10 biến xứ, 37 bồ đề phần pháp, 3 giải thoát môn, 10 địa Bồ-tát, 10 lực của Phật, 4 vô sở úy cho đến 18 Phật bất cộng pháp, 4 quả, Độc giác bồ-đề, nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật, nhất thiết trí trí, hết thảy đều là hành pháp không chắc thật. Đây là năng thủ phân biệt về thật chấp.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 565, phẩm Trồng căn lành, tr. 916a25: “Thiện Hiện nên biết: Nếu các Bồ-tát thành tựu hai pháp thì tất cả ác ma chẳng thể làm trở ngại. Hai pháp đó là: 1. Quán sát tất cả pháp đều Không; 2. Không xả bỏ tất cả hữu tình. Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát thành tựu hai pháp thì tất cả ác ma chẳng thể làm chướng ngại. Hai pháp đó là: 1. Đúng như lời nói, có thể thực hành tất cả; 2. Thường được chư Phật hộ niệm. Thiện Hiện nên biết: Nếu các Bồ-tát thành tựu hai pháp thù thắng như thế thì các thiên thần v.v. thường đến lễ kính, phát khởi sự siêng năng, tinh tấn, gần gũi, cúng dường, thưa hỏi, nói thế này: 'Lành thay Đại sĩ! Ngài có thể dùng phương tiện thiện xảo như thật hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, mau có thể an trụ địa vị trí tuệ của chư Phật, có thể làm chỗ nương tựa cho tất cả hữu tình không có nơi nương tựa, có thể cứu hộ kẻ không có người cứu hộ, có thể làm nhà cửa cho kẻ không có nhà cửa, có thể làm nơi hướng đến cho người không có nơi hướng đến, có thể làm hòn đảo cho người không có hòn đảo, có thể làm chỗ quay về nương tựa cho người không có nơi quay về nương tựa, có thể làm ánh sáng cho người tối tăm, có thể làm tai mắt cho người đui, điếc. Vì sao? Này thiện nam tử! Nếu ai có thể dùng

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 53, phẩm Áo giáp Đại thừa, tr. 300c13: “Bạch Thế Tôn! Thế nào là tận trí? Thiện Hiện! Nếu trí lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết tham, sân, si hết, thì đó là tận trí. Bạch Thế Tôn! Thế nào là vô sanh trí? Thiện Hiện! Nếu trí lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết cõi đến của chúng sanh chẳng sanh lại, thì đó là vô sanh trí.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Quan điểm của phái Ứng thành là, ‘Tất cả các pháp đều không có tự tánh, chỉ là duyên khởi phân biệt mà an lập’. Tất cả các pháp, nói đơn giản, là pháp hữu lậu và pháp vô lậu. Cụ thể, từ vật chất rất thô thiển, tạp nhiễm đến Niết bàn rất vi tế, thanh tịnh, Nhất thiết chủng trí, tất cả những cái này đều không có tự tánh thực sự, đều dựa trên các duyên mà giả lập. Quan điểm này không những khác với quan điểm của các sư Tiểu thừa, mà còn đối lập với quan điểm Duy thức của Đại thừa. Ngay cả trong nội bộ Trung Quán, quan điểm của các luận sư như Thanh Biện (清辨, sa. Bhavaviveka, 490-570) và Tịch Hộ (寂護, sa. Śāntarakṣita, 750-802) cũng có khác biệt. Tóm lại, những người cho rằng, ‘các pháp là thắng nghĩa hữu’, được gọi là ‘các sư Thật sự’ (tức luận giả Thật hữu). Các sư Tiểu thừa và

Căn bản định 根本定: Phạm: Dhyāna-maula. Cũng gọi Căn bản thiền, Căn bản đẳng chí, Bát định căn bản, Bát căn bản định. Gọi tắt: Căn bản. Bốn Tĩnh lự (bốn thiền) và bốn định cõi Vô sắc mỗi định đều có Căn bản định và Cận phần định. Khi thân vẫn còn ở cõi Dục, chưa sinh lên cõi Sắc hay cõi Vô sắc, nhưng nhờ tu hành đã hoàn toàn đoạn trừ các Tu hoặc ở cõi dưới mà được định ở cõi trên, thì gọi là Căn bản định. Tuy nhiên, muốn dứt hết các Tu hoặc để được định này không phải là dễ, nên trước hết phải chuẩn bị hành vi (gia hành), nghĩa là tuy chưa dứt hết được Tu hoặc nhưng nhờ áp phục chúng mà được định, tức là giai đoạn tẩy trừ sạch Tu hoặc để đạt đến định Căn bản. Giai đoạn này gọi là Cận phần định (định gần đến định căn bản). Nó là cửa tiến vào định Căn bản. Đây cũng có tám thứ, trong đó, cận phần của Sơ thiền đặc biệt được gọi là Vị chí định (Định chưa đến định Căn bản).[X. luận Đại tì bà sa Q.80; luận Tạp a tì đàm tâm Q.7; Câu xá luận quang kí Q.28]. Du-già sư địa luận, quyển 11, tr. 333b04: “Tác ý chuyển vận tự nhiên: là tác ý quyết định ở 4 thời: 1. Thời đắc tác ý; 2. Thời chánh nhập, đã nhập căn bản định; 3. Thời tu hiện quán; 4. Thời chánh đắc, đã đắc A-la-hán.” Du-già luận ký, quyển 4, giải thích: “Tác ý vận chuyển tự nhiên: là ở 4 thời: 1. Thời đắc tác ý: là trong sự nhiếp nhau ở dưới, khi đắc tác ý thứ 7 (: tác ý thắng giải), thứ 8 (: tác ý chân thật), thì tách rời nhiễm phẩm thứ 9 ở Vô gián đạo và Giải thoát đạo. 2. Thời chánh nhập, đã nhập căn bản định: Do đắc 2 tác ý này mà chánh nhập căn bản tĩnh lự. Hai thời nói trên là tiền phương tiện (: gia hành) của Kiến đạo. 3. Thời tu hiện quán: nhờ tiền phương tiện mà đắc nhập Kiến đạo và Tu đạo, tu nơi hiện quán. 4. Thời chánh đắc, đã đắc A-la-hán: là Vô gián đạo; ‘đã đắc’, là Giải thoát đạo.”

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 408, phẩm Nhập ly sanh, tr. 43c05: “Nếu Đại Bồ-tát muốn đối với tất cả Sư tử du hý Tam-ma-địa, cho đến Sư tử phấn tấn Tam-ma-địa nhập, xuất tự tại thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.” Quyển 52, phẩm Biện Đại thừa, tr. 294a04: “Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là Tam-ma-địa Sư tử phấn tấn? - Thiện Hiện! Nếu khi an trú Tam-ma-địa này, đối với các cấu uế, dù tùy ý xả bỏ, như sư tử chúa hùng dũng tiến tới, thì như vậy gọi là Tam-ma-địa Sư tử phấn tấn.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Cửu thứ đệ định 九次第定: Chín định thứ đệ. Phạm:navànupùrvasamàpattaya#. Hàm ý là chín loại Thiền định phải tu theo thứ lớp không xen lẫn. Cũng gọi Vô gián thiền hoặc Luyện thiền. Chỉ cho chín loại thiền định gồm: bốn thiền cõi Sắc, bốn xứ cõi Vô sắc và định Diệt thọ tưởng. Vì tâm không xen lẫn, cứ y theo thứ lớp từ định này vào định khác, cho nên gọi là Thứ đệ định. Phân biệt như sau: 1. Sơ thiền thứ đệ định. 2. Nhị thiền thứ đệ định. 3. Tam thiền thứ đệ định. 4. Tứ thiền thứ đệ định. 5. Không xứ thứ đệ định. 6. Thức xứ thứ đệ định. 7. Vô sở hữu xứ thứ đệ định. 8. Phi tưởng phi phi tưởng xứ thứ đệ định.9. Diệt thọ tưởng thứ đệ định (cũng gọi Diệt tận định). Hành giả chuyên tâm nhất ý, trí tuệ sắc bén, tự xét nghiệm tâm mình, từ tâm sơ thiền vào nhị thiền, cho đến vào định Diệt thọ tưởng, dứt bặt hết tâm thức: đó là đạt đến chỗ cùng tột của thiền định. Vì thiền này không xen lẫn niệm khác nên cũng gọi là Vô gián thiền, lại vì thiền này tinh luyện các vị thiền làm cho tâm trong sạch, cũng như luyện vàng, nên gọi là Luyện thiền. [X. luận Đại trí độ Q.21, Q.81 - Đại thừa nghĩa chương Q.13 - Đại minh tam tạng pháp số Q.34].

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 459, phẩm Tương nhiếp, tr. 321c03: “Thiện Hiện! Đại Bồ-tát nào an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa, trừ đẳng trì (định) của Phật, còn tất cả các đẳng trì của Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát vị ấy đều có thể tuỳ ý xuất nhập một cách tự tại. Đại Bồ-tát này an trú vào đẳng trì tự tại của Bồ-tát có thể tự do nhập xuất thuận nghịch đối với tám giải thoát. Những gì là tám? Một là tự có sắc, quán sát các sắc giải thoát. Hai là bên trong không có sắc, quán tưởng các sắc bên ngoài giải thoát. Ba là hiểu rõ sự thanh tịnh của thân tác chứng giải thoát. Bốn là vượt qua tất cả tưởng về sắc, diệt trừ tất cả tưởng hữu đối, không tư duy về các loại tưởng, nhập vào vô biên không không vô biên xứ giải thoát. Năm là vượt qua tất cả không vô biên xứ, nhập vào vô biên thức vô biên xứ giải thoát. Sáu là vượt qua tất cả thức vô biên xứ, nhập vào vô thiểu sở hữu vô sở hữu xứ giải thoát. Bảy là vượt qua tất cả vô sở hữu xứ, nhập vào phi hữu tưởng phi vô tưởng phi tưởng phi phi tưởng xứ giải thoát. Tám là vượt qua tất cả phi tưởng phi phi tưởng xứ, nhập vào diệt tưởng thọ định diệt tưởng thọ giải thoát. Đại Bồ-tát này lại có thể tự tại nhập xuất theo chiều thuận nghịch đối với chín định thứ đệ. Những gì là chín. Đó là bốn tịnh lự, bốn định vô sắc và diệt tưởng thọ định. Sau khi đã hoàn toàn thành thục trong việc xuất nhập thuận nghịch đối với tám giải thoát và chín định thứ đệ, Đại Bồ-tát này có thể nhập vào định Sư tử phấn tấn. Thế nào là định Sư tử phấn tấn. Thiện Hiện! Đó là Bồ-tát lìa pháp dục, ác, bất thiện, có tầm có tứ, ly sanh hỷ lạc nhập vào sơ thiền lần lượt vượt qua tất cả phi tưởng phi phi tưởng xứ, nhập vào định diệt tưởng thọ, lại từ định diệt tưởng thọ nhập trở lại định phi tưởng phi phi tưởng xứ, lần lượt cho đến nhập vào sơ thiền. Đó là định Sư tử phấn tấn. Thiện Hiện! Sau khi đã hoàn toàn thành thục đối với định Sư tử phấn tấn này. Đại Bồ-tát lại nhập vào định siêu việt của Bồ-tát. Thế nào là định siêu việt của Bồ-tát? Thiện Hiện! Đó là Đại Bồ-tát lìa pháp dâm dục, bất thiện, có tầm có tứ, sanh hỷ lạc, nhờ xả ly nhập vào sơ thiền, từ sơ thiền lần lượt cho đến nhập vào định diệt tưởng thọ, từ định diệt tưởng thọ nhập trở lại sơ thiền, từ sơ thiền lần lượt cho đến nhập vào định diệt tưởng thọ, từ định diệt tưởng thọ nhập trở lại sơ thiền, từ sơ thiền nhập vào định diệt tưởng thọ, từ định diệt tưởng thọ nhập trở vào nhị thiền, từ nhị thiền nhập vào định diệt tưởng thọ, từ định diệt tưởng thọ nhập trở vào tam thiền, từ tam thiền nhập vào định diệt tưởng thọ, từ định diệt tưởng thọ nhập trở vào tứ thiền, từ tứ thiền nhập vào định diệt tưởng thọ, từ định diệt tưởng thọ nhập trở vào định không vô biên xứ, từ định không vô biên xứ nhập vào định diệt tưởng thọ, từ định diệt tưởng thọ nhập trở vào định thức vô biên xứ, từ định thức vô biên xứ nhập vào định diệt tưởng thọ, từ định diệt tưởng thọ nhập trở vào định vô sở hữu xứ, từ định vô sở hữu xứ nhập vào định diệt tưởng thọ, từ định diệt tưởng thọ nhập vào định phi tưởng phi phi tưởng xứ, từ định phi tưởng phi phi tưởng xứ nhập vào định diệt tưởng thọ, từ định diệt tưởng thọ nhập vào định phi tưởng phi phi tưởng xứ, từ định phi tưởng phi phi tưởng xứ rơi vào bất định tâm, từ bất định tâm nhập trở lại diệt tưởng thọ định, từ định diệt tưởng thọ trụ vào bất định tâm, từ bất định tâm nhập vào định phi tưởng phi phi tưởng xứ, từ định phi tưởng phi phi tưởng xứ trụ vào bất định tâm, từ bất định tâm nhập vào định vô sở hữu xứ, từ định vô sở hữu xứ trụ vào bất định tâm, từ bất định tâm nhập vào định vô sở hữu xứ, từ định vô sở hữu xứ trụ vào bất định tâm, từ bất định tâm nhập vào định thức vô biên xứ, từ định thức vô biên xứ trụ vào bất định tâm, từ bất định tâm nhập vào định không vô biên xứ, từ định không vô biên xứ trụ vào bất định tâm, từ bất định tâm nhập vào tứ thiền, từ tứ thiền trụ vào bất định tâm, từ bất định tâm nhập vào tam thiền, từ tam thiền trụ vào bất định tâm, từ bất định tâm nhập vào nhị thiền, từ nhị thiền trụ vào bất định tâm, từ bất định tâm nhập vào sơ thiền, từ sơ thiền trụ vào bất định tâm. Đó là định siêu việt của Bồ-tát. Đại Bồ-tát nào an trụ vào định siêu việt này thì chứng đắc thật tánh bình đẳng của tất cả các pháp, vị ấy lại đem căn lành tích tụ được dùng vô sở đắc làm phương tiện cho các hữu tình, rồi cùng nhau hồi hướng trí nhất thiết trí. Lúc hồi hướng không có hai ý nghĩ là: Ai hồi hướng và hồi hướng cho ai? Thiện Hiện! Đó là Đại Bồ-tát an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa gồm cả tịnh lự Ba-la-mật-đa.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Tạp A-hàm, kinh A-nan Xá-lợi-phất, số 982: “Một thời Đức Phật ở trong rừng An-xà-na tại nước Sa-chỉ. Bấy giờ Phật bảo Tôn giả Xá-lợi-phất: 'Đối với pháp, Ta có thể nói lược và nói rộng, nhưng người hiểu thì khó.' Tôn giả Xá-lợi-phất bạch Phật: 'Xin Thế Tôn nói pháp, hoặc lược nói, hoặc rộng nói. Thật sự có người hiểu pháp.'” (Thích Đức Thắng dịch)

Quán đãi 觀待 (chờ đợi đối đãi) là duyên khởi, là đạo lý quán đãi, như kinh Giải thâm mật ghi: “Đạo lý quán đãi là do nhân tố và duyên tố mà phát sinh các hành và phát sinh ngôn từ liên quan các hành.” Hoa Nghiêm Kinh Thám Huyền Ký, No. 1733, quyển 3, tr. 148b24: "Quán đãi có hai: Một là Tục đế duyên khởi, cần phải đối đãi nhau mà sinh khởi, vì vậy gồm chung nhiễm tịnh; hai là Lý của Chân đế, chờ đợi Liễu nhân hiển lộ, loại này chỉ dựa theo tịnh."

Tứ cú 四句: có – không – cũng có cũng không – không phải có không phải không (hoặc: một – khác – cũng một cũng khác – không phải một không phải khác). Trung luận, phẩm Quán nhân duyên, kệ 3: Chư pháp bất tự sinh, Diệc bất tùng tha sinh, Bất cộng bất vô nhân, Thị cố tri vô sinh. 諸法不自生, 亦不從他生, 不共不無因, 是故知無 生. (Các pháp không từ tự nó sinh, cũng không từ cái khác sinh, cũng không từ tự nó và cái khác cùng sinh, cũng không phải tự nhiên sinh không có nhân duyên sinh ra, thế nên biết các pháp vô sinh.)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 532, phẩm Thí bình đẳng, tr. 734c14: “Như vậy, nhà ảo thuật và học trò của ông ta vì dối gạt kẻ khác nên ở trước mọi người làm các việc ảo thuật. Trong ấy, có những người nam nữ lớn nhỏ vô trí, thấy việc này rồi đều khen: Người này lạ thay, giỏi học các môn kỹ xảo, có thể làm các việc hi hữu, kỳ lạ. Cho đến có thể hiện được thân Như Lai tướng hảo trang nghiêm, đầy đủ các công đức. Tự mình biến hiện được những kỹ xảo tài giỏi. Nhưng trong ấy có những người có trí, thấy việc này rồi suy nghĩ: Thật là thần thông kỳ lạ, làm thế nào mà người ấy có thể biến hóa và làm việc này. Trong ấy tuy không có pháp thật, nhưng làm cho mọi người mê lầm, ưa thích. Với những vật không thật mà tưởng là thật. Chỉ có người trí mới thấu rõ tất cả đều Không, tuy có thấy nghe nhưng không chấp trước.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch) 334

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 461, phẩm Phương tiện thiện xảo, tr. 332a19: “Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Các Đại Bồ-tát nên trải qua thời gian bao lâu để hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn dắt Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, và tu Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa?Phật bảo Thiện Hiện: - Các Đại Bồ-tát nên hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn dắt Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa và tu Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa từ lúc mới phát tâm cho đến lúc an tọa nơi tòa Bồ-đề vi diệu. Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Các Đại Bồ-tát nên trụ ở những tâm vô gián nào để hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn dắt Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa và tu Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa? Phật bảo Thiện Hiện: - Từ lúc mới phát tâm cho đến khi an tọa nơi tòa Bồ-đề vi diệu, các Đại Bồ-tát không cho các tác ý khác phát sanh mà chỉ an trụ vào tác ý tương ưng với trí nhất thiết trí, để hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn dắt Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa và tu Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 461, phẩm Phương tiện thiện xảo, tr. 332a21: “Phật bảo Thiện Hiện: - Từ lúc mới phát tâm cho đến khi an tọa nơi tòa Bồ-đề vi diệu, các Đại Bồ-tát không cho các tác ý khác phát sanh mà chỉ an trụ vào tác ý tương ưng với trí nhất thiết trí, để hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn dắt Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa và tu Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Thiện Hiện! Đại Bồ-tát này làm thế nào cho tâm và tâm sở pháp không bị lay động đối với cảnh giới được gọi là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn dắt Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa và tu Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 461, phẩm Phương tiện thiện xảo, tr. 332b07: “- Bạch Thế Tôn! Các Đại Bồ-tát không hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không dẫn dắt Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không tu Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa sẽ chứng đắc trí nhất thiết trí phải không? - Thiện Hiện! Không.”

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 461, phẩm Phương tiện thiện xảo, tr. 332b10: “- Bạch Thế Tôn! Đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa này, các Đại Bồ-tát vừa hành vừa không hành, vừa dẫn vừa không dẫn, vừa tu, vừa không tu, sẽ được trí nhất thiết trí phải không? - Thiện Hiện! Không.”

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 461, phẩm Phương tiện thiện xảo, tr. 332b12: “- Bạch Thế Tôn! Đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các Đại Bồ-tát không hành chẳng không hành, không dẫn dắt chẳng không dẫn dắt, không tu chẳng không tu sẽ đạt được trí nhất thiết trí phải không? - Thiện Hiện! Không.”

Hàng Tiểu thừa Vô học đạo không có chứng ngộ ba luân thể Không, đối với các tướng vô thường, khổ, Không, vô ngã lại có chấp trước, cho nên không thể như lý, như thật thông đạt tất cả các pháp. Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 461, phẩm Phương tiện thiện xảo, tr. 332b15: “- Bạch Thế Tôn! Vậy thì các Đại Bồ-tát phải làm thế nào để đạt được trí nhất thiết trí? - Thiện Hiện! Các Đại Bồ-tát phải như chơn như để chứng đắc trí nhất thiết trí. - Bạch Thế Tôn! Thế nào là chơn như? - Thiện Hiện! Như thật tế. - Bạch Thế Tôn! Thế nào là thật tế? - Thiện Hiện! Như pháp giới. - Bạch Thế Tôn! Thế nào là pháp giới? - Thiện Hiện! Cảnh giới của cái ta, cảnh giới hữu tình, cảnh giới người sống, cảnh giới người sanh, cảnh giới người nuôi dưỡng, cảnh giới sĩ phu, cảnh giới chúng sanh.”

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 461, phẩm Phương tiện thiện xảo, tr. 332b20: “- Bạch Thế Tôn! Thế nào là cảnh giới của cái ta (: ngã giới) cho đến cảnh giới của người (: bổ-đặc-già la giới)? - Thiện Hiện! Ý ông nghĩ sao? Hoặc cái ta, hoặc hữu tình, hoặc người sống (: mạng giả), hoặc người sanh (: sanh giả), hoặc người nuôi dưỡng (: dưỡng giả), hoặc người tạo tác (: sĩ phu), hoặc con người (: bổ-đặc-già-la) là những thứ ta có thể đắc được không? - Bạch Thế Tôn! Không! - Thiện Hiện! Hoặc cái ta cho đến con người đã bất khả đắc thì làm sao ta có thể tạo ra cảnh giới của cái ta cho đến cảnh giới của con người? Thiện Hiện! Đại Bồ-tát nào không tạo ra Bát-nhã ba-la-mật-đa, không tạo ra trí nhất thiết trí, không tạo ra tất cả các pháp thì Đại Bồ-tát đó nhất định sẽ chứng đắc trí nhất thiết trí. Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: - Vì chỉ có Bát-nhã ba-la-mật-đa là chẳng thể tạo ra hay tịnh lự Ba-la-mật-đa cho đến bố thí Ba-la-mật-đa cũng không thể tạo ra? Phật bảo Thiện Hiện: - Chẳng những Bát-nhã ba-la-mật-đa không thể tạo ra mà tịnh lự Ba-la-mật-đa cho đến bố thí Ba-la-mật-đa cũng không thể tạo ra. Hoặc pháp Thanh văn, hoặc pháp Độc giác, hoặc pháp Bồ-đề, hoặc pháp Như Lai cũng không thể tạo ra. Thiện Hiện! Tóm lại mà nói: Tất cả các pháp hoặc hữu vi, hoặc vô vi đều không thể tạo ra. Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: - Nếu tất cả các pháp đều không thể tạo ra, vì sao lại có thể tạo ra địa ngục, bàng sanh, cõi quỷ, nhơn, thiên, Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát, Như Lai và tất cả các pháp? Phật bảo Thiện Hiện: - Ý ông nghĩ sao? Sự tạo ra hữu tình và các pháp thật sự có thể đắc được không? Thiện Hiện thưa: - Bạch Thế Tôn! Không! Phật bảo Thiện Hiện: - Nếu sự tạo ra hữu tình và pháp thật sự bất khả đắc thì Ta làm sao có thể tạo ra địa ngục, bàng sanh, cõi quỷ, nhơn, thiên, Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát, Như Lai và tất cả các pháp. Thiện Hiện! Lúc hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các Đại Bồ-tát nên học tất cả pháp đều không thể tạo ra để hướng đến quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.” (H.T Thích Trí Nghiêm)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 363, phẩm Thật thuyết, tr. 874b03: “Này Thiện Hiện! Đại Bồ-tát ấy, tuy làm việc lợi ích lớn như thế, nhưng hoàn toàn chẳng thấy hữu tình thật sự đắc Niết-bàn, chỉ thấy các khổ vọng tưởng vắng lặng. Như vậy, này Thiện Hiện! Các Đại Bồ-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa chẳng được hữu tình và sự an lập họ. Nhưng vì trừ diệt ngã chấp điên đảo của họ, mà cầu đạt đến quả vị giác ngộ cao tột. Do nhân duyên này, nên cho là việc rất khó.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 462, phẩm Phương tiện thiện xảo, tr. 336c25: “Phật bảo Thiện Hiện: - Ta không tự phá hoại pháp tánh của các pháp, mà chỉ dùng phương tiện danh tướng giả nói, để giúp các hữu tình ngộ nhập pháp tánh bình đẳng của các pháp, ra khỏi sanh tử và chứng đắc Niết-bàn. Vì vậy, này Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tuy nói đủ loại danh tướng của các pháp nhưng không hề phá hoại thật tánh của các pháp. Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: - Nếu Phật chỉ dùng danh tướng giả nói pháp tánh của các pháp để giúp các hữu tình có phương tiện ngộ nhập pháp tánh bình đẳng, ra khỏi sanh tử, chứng đắc Niết-bàn. Thì vì sao đối với pháp không danh tướng Phật dùng danh tướng để nói mà bảo là không hư hoại? Phật bảo Thiện Hiện: - Ta tùy thuận theo thế tục mà giả lập danh tướng của tất cả các pháp, vì các hữu tình Ta phương tiện giảng nói nhưng không chấp trước nên không có pháp nào bị hoại. Thiện Hiện! Như những người ngu si nghe nói khổ… liền chấp trước vào danh tướng, mà không hiểu đó là giả thuyết. Như Lai và đệ tử Phật nghe nói khổ… chẳng chấp trước danh tướng. Vì biết như thật đó là lời nói tùy thuận theo thế tục chớ không có danh tướng chơn thật của các pháp. Thiện Hiện! Nếu các bậc Thánh chấp trước danh ở nơi danh, chấp trước tướng nơi tướng, thì họ cũng phải chấp trước không nơi không, chấp trước vô tướng nơi vô tướng, chấp trước vô nguyện nơi vô nguyện. Chấp trước chơn như nơi chơn như, chấp trước pháp giới nơi pháp giới, chấp trước thật tế nơi thật tế. Chấp trước vô vi nơi vô vi. Thiện Hiện! Tất cả các pháp này chỉ có giả danh, chỉ có giả tướng, mà không chơn thật. Bậc Thánh không chấp trước các pháp có danh tướng giả như vậy.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Tự sở duyên cảnh: Như nhãn thức duyên sắc (tướng phần sắc), nhĩ thức duyên âm thanh (tướng phần thanh), v.v., đó gọi là tự sở duyên cảnh. Thành duy thức luận: “Nếu tâm, tâm sở không có đặc tính sở duyên, chúng không thể vươn đến cảnh vực sở duyên cá biệt của mình.” (若心, 心所, 無所緣相, 應不能緣自所緣境.) Tâm và tâm sở, khi duyên đối tượng màu xanh mà trên chúng không ghi tướng mạo của đối tượng (sở duyên), tâm và tâm sở ấy không thể duyên đến đối tượng của chính tâm đang hiện khởi (hoạt động).

Kinh Giải Thâm Mật dạy sự tu tập chỉ quán dựa vào pháp, trong đó có pháp riêng biệt (tự tướng / biệt tướng, svalakṣaṇa), pháp tổng quát (tổng tướng / cộng tướng, sāmānyalakṣaṇa); trong pháp tổng quát còn có nhỏ, có lớn và có vô lượng. Ngoài ra, sự biết về nghĩa lý của các pháp được trình bày qua 10 sự, 5 sự, 4 sự, 3 sự. Mười sự là: biết tánh tận hữu, biết tánh như hữu, biết nghĩa năng thủ, biết nghĩa sở thủ, biết nghĩa dựng nên, biết nghĩa hưởng dụng, biết nghĩa đảo ngược, biết nghĩa không ngược, biết nghĩa tạp nhiễm và biết nghĩa thanh tịnh. Năm sự là: sự biến tri, nghĩa biến tri, nhân biến tri, quả biến tri và biết sự ấy. Bốn sự là: chấp thọ, lãnh nạp, liễu biệt và nhiễm tịnh. Ba sự là: văn, nghĩa và giới. Hiểu rộng thì xin xem kinh Giải thâm mật.

Nhất thiết trí có 27 hành tướng, Đạo tướng trí có 36 hành tướng và Nhất thiết tướng trí có 110 hành tướng.

Tối hậu Vô gián đạo, tức là Bồ-tát khởi Kim cang dụ định hiện tiền, trong một sát-na, nhất loạt đoạn trừ tất cả chủng tử tu sở đoạn.

Xuất thế đạo, cũng gọi là Vô lậu đạo. Luận Tỳ-bà-sa, quyển 66, tr.340c18: Sơ quả và A-la-hán quả đạt được bằng Vô lậu đạo. Hai quả trung gian đạt được bằng cả Hữu lậu đạo và Vô lậu đạo. Do quán 16 hành tướng của bốn Thánh đế mà đạt được, gọi là vô lậu đạo.

Pháp dị thục vô lậu chia làm 3 thứ: (1) Dị thục xuất thế gian ở Sơ địa; (2) Dị thục vô tướng ở địa thứ tám; (3) Dị thục bất khả tự nghị và nhậm vận thành thục ở Phật địa.

Mười pháp hành: (1) Phát tâm; (2) Giáo thọ; (3) Bốn thuận quyết trạch phần; (4) Pháp giới tự tánh trú chủng tánh; (5) Sở duyên; (6) Sở vi; (7) Áo giáp chánh hành; (8) Thú nhập chánh hành; (9) Tư lương chánh hành; (10) Xuất sinh chánh hành.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 350, tr. 797a07: “Cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Thế nào là Đại Bồ-tát an trụ Tịnh lự ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp An nhẫn ba-la-mật-đa? Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Nếu Đại Bồ-tát an trụ Tịnh lự ba-la-mật-đa mà tu học an nhẫn, quán sắc như bọt nước, quán thọ như bọt nổi, quán tưởng như bóng nắng, quán hành như cây chuối, quán thức như trò huyễn; khi quán như thế, đối với năm thủ uẩn luôn luôn duy trì tưởng không bền chắc. Lại nghĩ thế này: Các pháp đều không, không có ngã, ngã sở, sắc là sắc của ai, thọ là thọ của ai, tưởng là tưởng của ai, hành là hành của ai, thức là thức của ai? Khi quán như thế, lại nghĩ thế này: Các pháp đều không, lìa ngã, ngã sở, ai cắt đứt, ai bị cắt đứt, ai mắng nhiếc, ai bị mắng nhiếc, lại đối với việc ấy, ai khởi sân giận; Bồ-tát nương vào tịnh lự mà quán sát, xét kỹ như thế, thường đầy đủ an nhẫn; lại đem thiện căn an nhẫn như thế cho các hữu tình cùng có như nhau, hồi hướng quả vị giác ngộ cao tột, dùng vô sở đắc làm phương tiện; khi hồi hướng quả vị đại Bồ-đề như thế, xa lìa ba tâm, đó là ai hồi hướng, hồi hướng để làm gì, hồi hướng về đâu; ba tâm như thế đều vĩnh viễn không khởi, thì này Thiện Hiện, đó là Đại Bồ-tát an trụ Tịnh lự ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp An nhẫn ba-la-mật-đa.”

Biến xứ 變處, Skt. kṛtsnā; P. kasiṇa: Tên gọi một vật dùng để phát sinh và phát triển sự tập trung để đạt đến bốn định an chỉ (Tứ thiền). Người tu hành tập trung toàn triệt vào một đối tượng thấy được trước mắt (sắc pháp, ở đây là một biến xứ) gọi là chuẩn bị tướng, như một điểm màu hay một cái dĩa có màu, một miếng đất, v.v. cho đến lúc dù nhắm mắt người ấy vẫn thấy hình ảnh nó trong tâm gọi là thô tướng (hay học tướng; P. uggaha). Trong khi tiếp tục định tâm vào hình ảnh ấy, hành giả có thể thấy một hình ảnh bất động vô nhiễm khởi lên gọi là quang tướng (P. patibhāga-nimitta) và khi đó sẽ đắc cận hành định (P. upacāra-samādhi). Tiếp tục định tâm trên đối tượng ấy, người tu hành sẽ đạt đến một trạng thái tâm lý, ở đó mọi hoạt động giác quan đều ngưng, không còn thấy, nghe, cảm giác, đó là sơ thiền. Mười biến xứ được kể là: đất, nước, lửa, gió, sắc xanh, sắc vàng, sắc đỏ, sắc trắng, hư không (P. ākāsa) và Thức (P. viññāṇa).

Luận Hiển Dương Thánh Giáo, quyển 4: “Trong có sắc tưởng, ngoài quán các sắc ít, hoặc tốt hoặc xấu, hoặc kém hoặc hơn; đối với các sắc ấy, thắng tri, thắng kiến các sắc ấy; được tưởng như vậy gọi là thắng xứ đầu tiên.”

Là giải thoát đầu tiên: Hữu sắc chư sắc quán giải thoát, và giải thoát thứ 2: Nội vô sắc tưởng, ngoại chư sắc quán giải thoát. Hai giải thoát này dựa vào hai tịnh lự đầu tiên, vị chí định và trung gian định mà có được.

Là giải thoát thứ 3: Tịnh giải thoát thân tác chứng cụ túc trú giải thoát. Tịnh giải thoát dựa vào tịnh lự thứ 4 mà có được. Các giải thoát còn lại thì dựa vào bốn Vô sắc định và diệt tận định mà có được.

Du-già Sư Địa Luận, quyển 49, tr. 568c19: “Thế nào là bốn Nhất thiết chủng thanh tịnh của Như lai? Đó là: 1. Nhất thiết chủng sở y thanh tịnh; 2. Nhất thiết chủng sở duyên thanh tịnh; 3. Nhất thiết chủng tâm thanh tịnh; 4. Nhất thiết chủng trí thanh tịnh. Thế nào là Nhất thiết chủng sở y thanh tịnh? Nghĩa là tất cả phẩm tánh thô trọng của phiền não, cùng các thứ tập khí, nơi sở y của mình, đều vĩnh viễn diệt trừ không sót. Lại nữa, đối với tự thể, theo ý muốn của mình, trong thủ, trú và xả, luôn tự tại chuyển vận. Đó là Nhất thiết chủng sở y thanh tịnh. Thế nào là Nhất thiết chủng sở duyên thanh tịnh? Nghĩa là đối với tất cả sở duyên, bằng các thứ giáo hóa, hoặc thần biến, hoặc được hiển hiện, đều tự tại chuyển vận. Đó là Nhất thiết chủng sở duyên thanh tịnh. Thế nào là Nhất thiết chủng tâm thanh tịnh? Nghĩa là như trước đã nói, tất cả tâm thô trọng đều vĩnh viễn rời xa, đoạn diệt. Lại nữa, ở trong tâm, tất cả chủng tử thiện căn đều được tích tập. Đó là Nhất thiết chủng tâm thanh tịnh. Thế nào là Nhất thiết chủng trí thanh tịnh? Nghĩa là, như trước đã nói, tất cả phẩm tánh thô trọng của vô minh đều vĩnh viễn rời xa, đoạn diệt. Lại nữa, biến khắp trong cảnh giới của tất cả sở tri [của chúng sinh], trí không có chướng ngại, trí tự tại mà chuyển vận. Đó là Nhất thiết chủng trí thanh tịnh.”

Phạm âm 梵音: Cũng gọi Phạm thanh. Chỉ cho âm thanh của Phật và Bồ tát, 1 trong 32 tướng hảo của Phật. Cứ theo luận Đại trí độ, quyển 4, thì Phạm âm vi diệu của Phật có 5 tính chất: 1. Rền vang như sấm; 2. Trong suốt vang xa, người nghe đều vui mừng; 3. Khiến người sinh tâm kính ái; 4. Rõ ràng dễ hiểu; 5. Người muốn nghe mãi, không cảm thấy chán.

Các pháp đều là sở duyên của các tâm và tâm sở hữu pháp, gọi là hành cảnh.

Ba thứ trí đức: Nhất thiết trí, Đạo tướng trí và Nhất thiết tướng trí.

Công đức của diệu lý Phương quảng Đại thừa.

Đổ-la-miên 睹羅棉. Đâu-la (兜羅, Tùla), cũng gọi Đổ-la, Đố-la, Đâu-la-miên, Đâu-la-trữ. Nghĩa là sợi bông, sợi bông mịn. Gọi chung bông sợi được lấy từ hoa các loại cây. Có rất nhiều loại. Luật Tứ phần quyển 19 nêu ba loại hoa để lấy bông sợi là hoa cây bạch dương, hoa dương liễu và bồ-đài. Luật Ngũ phần quyển 9 liệt kê bốn loại: Hoa liễu, hoa bạch dương, hoa bồ-lê và hoa thiểm-bà. Luật Thập tụng quyển 18 nêu ra 8 loại: Hoa liễu, hoa bạch dương, hoa a-cưu-la, hoa ba-cưu-la, hoa cưu-xá-la, hoa gian-xà, hoa ba-ba-xà và hoa tạp-ma. Nhưng Câu xá luận quang ký quyển 11 và Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 7 đều cho Đâu-la là tên của một loại cây và Đâu-la-miên là loại tơ được lấy ra từ cây Đâu-la, giống như tơ liễu. Ngoài ra, trong 80 thứ tướng đẹp của đức Phật thì tướng tay chân của Ngài được gọi là Đâu la miên, vì rất mềm mại mịn màng như tơ cây đâu-la. [X. phẩm Chúng dụ trong kinh Đại bát nhã Q.311; Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.9; luận Câu xá Q.11; Ma ha chỉ quán Q.5 phần trên; Tuệ lâm âm nghĩa Q.64]. Mộc miên 木棉 (Bombax ceiba): Cây hoa gạo.

Chúng đa học xứ 眾多學處 = Chúng đa học pháp 眾多學法 (P. sikkhākaraṇīya, S. Śiksākaraṇīya): Thường được dịch là chúng học pháp 眾學法 hay ưng học pháp 應學法, gồm 100 điều nên học, liên hệ đến oai nghi của Tăng sĩ, như mặc pháp phục, ăn uống, vệ sinh cá nhân, tôn kính tháp, xá-lợi và cách thuyết pháp cho người tại gia.

Tần bà 蘋婆 (Sterculia nobililis), còn viết là 頻婆, cũng có tên khác là phượng nhãn quả 鳳眼果. Một loại cây sản sinh ở Ấn độ cổ đại, quả có màu đỏ tươi. Điều ‘Tần bà quả’ trong Tịch chiếu đường cốc hưởng tập, quyển 1, nói: Cây Tần bà thuộc loại cây cao, quả có màu đỏ, to bằng hạt đậu đỏ. Du già luận ký, quyển 2, thì cho rằng, quả Tần bà chính là quả Tần loa 頻螺果.

Ngũ nhiệt chích thân 五熱炙身: Là phương pháp tu khổ hạnh bằng cách phơi mình dưới ánh nắng và đốt lửa ở 4 phía của ngoại đạo Ấn độ thời xưa. Ngoại đạo tu hạnh khổ này được gọi là Ngũ nhiệt chích thân ngoại đạo. [X. Duy ma kinh nghĩa sớ Q.trung].

Tổn hại mình người, thân tâm, hiện tại và vị lai, như ngũ nghịch, thập ác.

Tạp A-hàm, kinh Thanh Tịnh, số 630: “Tôi nghe như vầy: Một thời, Phật trú tại tinh xá Kê lâm, ấp Ba-liên-phất. Các Tôn giả A-nan và Tôn giả Bạt-đà-la cũng ở đó. Rồi, Tôn giả Bạt-đà-la hỏi Tôn giả A-nan: Có pháp nào tu tập, tu tập nhiều có thể khiến cho chúng sanh không thanh tịnh trở thành thanh tịnh và càng trở nên sáng chói không? Tôn giả A-nan bảo Tôn giả Bạt-đà-la: Có pháp tu tập, tu tập nhiều có thể khiến cho chúng sanh không thanh tịnh trở thành thanh tịnh và trở nên sáng chói, đó là bốn Niệm xứ. Những gì là bốn? Đó là, niệm trú quán thân trên thân; niệm trú quán thọ, tâm, pháp trên pháp. Sau khi hai Tôn giả bàn luận xong, mỗi người trở về chỗ ở của mình.” (Thích Đức Thắng dịch)

Thanh tịnh kiến là cái thấy rời xa hai chấp tăng ích và tổ giảm, tức chánh kiến Trung đạo. Nơi hữu tình, chấp ngã là tăng ích, chấp vô ngã là tổn giảm. Nơi các pháp, chấp tâm có thật là tăng ích, chấp tâm không có thật là tổn giảm. Luận Biện trung biên: “Nơi nhân, quả và dụng, nếu không tăng ích và không tổn giảm, chính là nghĩa của duyên khởi.”

Tu sở thành tuệ: Thánh tuệ vô lậu nương vào sự tu tập mà phát sinh. Sự tu tập thế gian ở đây là: Noãn, Đảnh, Nhẫn và Thế đệ nhất pháp, tu 16 hành tướng của Tứ đế.

Chỉ cho Thất giác chi: Niệm bồ-đề phần, Trạch pháp bồ-đề phần, Tinh tiến bồ-đề phần, Hỷ bồ-đề phần, Khinh an bồ-đề phần, Định bồ-đề phần và Xả bồ-đề phần.