Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích

Bồ-tát Di Lặc tạo tụng

HIỆN QUÁN TRANG NGHIÊM LUẬN

LƯỢC THÍCH

現 觀 莊 嚴 論 略 釋

Abhisamayālajkāra-śāstra

Hán dịch và lược thích: Pháp sư Pháp Tôn

Quảng Minh dịch chú 2 Con thành kính hiến cúng dịch phẩm Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích dâng lên Bồ-tát Di Lặc, Pháp sư Pháp Tôn, cùng các Bậc Thầy và thiện tri thức trong mười phương.

Nguyện đem công đức này Trang nghiêm Phật Tịnh độ Trên đền bốn ơn nặng Dưới cứu khổ ba đường Nếu có ai thấy nghe Đều phát tâm Bồ-đề Hết một báo thân này Đồng sinh nước Cực lạc.

Lời Giới Thiệu

Mục Lục

Lời giới thiệu

Dẫn nhập

(Tổng quát)

A. CẢNH

I. Nhất thiết tướng trí, có 10 nghĩa: 1. Đại thừa phát tâm 2. Đại thừa tu hành giáo thọ 3. Bốn thuận quyết trạch phần 4. Đại thừa tu hành sở y 5. Đại thừa tu hành sở duyên 6. Đại thừa tu hành sở vi

7. Áo giáp chánh hành 8. Thú nhập chánh hành 9. Tư lương chánh hành

10. Xuất sanh chánh hành II. Đạo tướng trí, có 11 nghĩa:

1. Chi phần của Đạo tương trí 2. Đạo tướng trí của Thanh văn đạo trí

3. Đạo tướng trí của Độc giác đạo trí 4. Đại thừa Kiến đạo 5. Tác dụng của Đại thừa Tu đạo 6. Thắng giải Tu đạo 7. Thắng lợi của Thắng giải Tu đạo 8. Hồi hướng Tu đạo 9. Tùy hỷ Tu đạo 10. Dẫn phát Tu đạo 11. Thanh tịnh Tu đạo

III. Nhất thiết trí, có 9 nghĩa:

1. Trí tuệ không trú sinh tử 2. Bi tâm không trú niết-bàn 3. Không phương tiện nên cách xa thể trí 4. Có phương tiện nên đến gần thể trí 5. Sở trị phẩm của thể trí 6. Năng trị phẩm của thể trí

7. Thể trí gia hành 8. Gia hành bình đẳng tánh

9. Kiến đạo B. HẠNH I. Chánh đẳng gia hành, có 11 nghĩa:

1. Sở tu gia hành tướng 2. Năng tu các gia hành 3. Công đức gia hành 4. Lầm lỗi gia hành 5. Tánh tướng gia hành 6. Đại thừa thuận giải thoát phần 7. Đại thừa thuận quyết trạch phần 8. Chúng Hữu học bất thối 9. Sinh khởi niết-bàn bình đẳng gia hành 10. Thanh tịnh quốc độ gia hành 11. Thiện xảo phương tiện gia hành

II. Đảnh gia hành, có 8 nghĩa:

1. Noãn đảnh gia hành 2. Đảnh đảnh gia hành 3. Nhẫn đảnh gia hành 4. Thế đệ nhất pháp đảnh gia hành 5. Kiến đạo đảnh gia hành 6. Tu đạo đảnh gia hành 7. Vô gián đạo đảnh gia hành

8. Diệt trừ tà hành III. Tiệm thứ gia hành, có 11 nghĩa:

1. Bố thi ba-la-mật 2. Tịnh giới ba-la-mật 3. An nhẫn ba-la-mật 4. Tinh tiến ba-la-mật 5. Tĩnh lự ba-la-mật 6. Bát-nhã ba-la-mật 7. Tùy niệm Phật 8. Tùy niệm Pháp 9. Tùy niệm Tăng 10. Tùy niệm giới 11. Tùy niệm xả 12. Tùy niệm thiên 13. Tu vô tánh tự tánh

IV. Sát-na gia hành, có 4 nghĩa:

1. Phi dị thục sát-na gia hành 2. Dị thục sát-na gia hành 3. Vô tướng sát-na gia hành 4. Vô nhị sát-na gia hành

C. QUẢ Pháp thân, có 4 nghĩa:

1. Tự tánh thân 2. Trí pháp thân 3. Thọ dụng thân

4. Thắng ứng thân Phụ lục 1: Chánh văn Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Tụng Phụ lục 2: Dịch nghĩa Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Tụng Phụ lục 3: Cuộc Đời Hành đạo của Pháp sư Pháp Tôn 8 (Chi tiết)

Phẩm Một: Mở Đầu

A. Luận tiền nghĩa 1. Thích luận đề 2. Giải ‘kính lễ’ 3. Bày tỏ sự kính lễ và nói rõ chí nguyện tạo luận 4. Với người ưa văn dài, phân biệt nói rộng, chia làm ba: a. Mục đích tạo luận; b. Tổng nghĩa toàn luận; c. Văn nghĩa toàn luận. B. Tổng nghĩa toàn luận 1. Lược nêu luận thể a. Nêu đối tượng giải thích b. Nêu năng thích số 2. Tùy nêu quảng thích a. Giải thích tánh chất của ba trí a.1 Nhất thiết tướng trí a.2 Đạo tướng trí a.3 Nhất thiết trí b. Giải thích tánh chất của bốn gia hành b.1 Viên mãn chúng tướng gia hành b.2 Đảnh gia hành b.3 Tiệm thứ gia hành b.4 Sát-na gia hành c. Giải thích tánh chất của pháp thân

Phẩm Hai: Nhất Thiết Tướng Trí

C. Văn nghĩa toàn luận I. Giải rộng Ba trí a. Vì cầu Nhất thiết tướng trí mà phát thệ nguyện b. Hiển thị phương tiện là Giáo thọ để hoàn thành thệ nguyện b.1 Chánh thích Giáo thọ b.2 Nghĩa tu Giáo thọ b.2.1 Lược nêu b.2.2 Rộng thích b.2.2.1 Ba thắng pháp: sở duyên, hành tướng, nhân duyên b.2.2.2 Phân biệt b.2.2.3 Nhiếp trì c. Đúng như Giáo thọ mà tu tập Chánh hành c.1 Tu hành sở y c.1.1 Chủng tánh sai biệt c.1.2 Đoạn tranh cãi c.2 Tu hành sở duyên c.3 Tu hành sở vi c.4 Tự thể Tu hành c.4.1 Ý lạc quảng đại: Áo giáp chánh hành c.4.2 Gia hành quảng đại: Thú nhập chánh hành c.4.3 Tư lương quảng đại: Tư lương chánh hành

(a) Nói rộng (b) Riêng giải ba tư lương (b.1) Trí tư lương (b.2) Địa tư lương (b.2.1) Giải thích nhân vị của mười địa tu trị (b.2.1.1) Địa thứ nhất tu trị (b.2.1.2) Địa thứ hai tu trị (b.2.1.3) Địa thứ ba tu trị (b.2.1.4) Địa thứ tư tu trị (b.2.1.5) Địa thứ năm tu trị (b.2.1.6) Địa thứ sáu tu trị (b.2.1.7) Địa thứ bảy tu trị (b.2.1.8) Địa thứ tám tu trị (b.2.1.9) Địa thứ chín tu trị (b.2.2) Giải thích sắc thái quả vị của địa thứ mười

(b.3) Đạo tư lương c.4.4 Quyết định xuất sinh Nhất thiết tướng trí: Xuất sinh chánh hành

Phẩm Ba: Đạo Tướng Trí 1. Chi phần của Đạo tướng trí 2. Bản tánh của Đạo tướng trí a. Đạo tướng trí biết Thanh văn đạo a.1 Tự tánh a.2 Thuận quyết trạch phần làm nhân b. Đạo tướng trí biết Độc giác đạo b.1 Sở y sai biệt b.2 Làm sao liễu tri đạo ấy b.3 Thuận quyết trạch phần làm nhân c. Đạo tướng trí biết Bồ-tát đạo c.1 Kiến đạo c.1.1 Lược nêu sát-na c.1.2 Rộng giải sắc thái tu tập c.2 Tu đạo c.2.1 Tác dụng của Tu đạo c.2.2 Hữu tác dụng của Tu đạo c.2.2.1 Hữu lậu tu đạo (a) Thắng giải tu đạo (b) Hồi hướng tu đạo

(c) Tùy hỷ tu đạo c.2.2.2 Vô lậu tu đạo (a) Dẫn phát tu đạo (b) Thanh tịnh tu đạo (b.1) Nhân sai biệt (b.2) Cảnh sai biệt (b.3) Quả sai biệt (b.4) Tự tánh sai biệt (b.4.1) Có hay không có sự sai biệt của tối thanh tịnh? (b.4.2) Xác định sự thanh tịnh của Phật là tối thanh tịnh

Phẩm Bốn: Nhất Thiết Trí 1. Bản tánh của Nhất thiết trí a. Viễn cận đạo a.1 Lý của viễn cận đạo a.2 Thành lập lý ấy a.3 Sai biệt của năng trị sở trị a.3.1 Sở trị phẩm của Nhất thiết trí a.3.2 Năng trị phẩm của Nhất thiết trí a.3.3 Tướng chấp sở trị trên quả a.3.4 Năng trị trên quả (a) Năng trị là lý của sở trị phẩm (b) Chánh đối trị (c) Nghĩa khác biệt a.3.5 Tiểu kết b. Gia hành của Nhất thiết trí b.1 Gia hành sai biệt b.2 Tự tánh của gia hành c. Quả của sự tu gia hành c.1 Lược nói sát-na c.2 Rộng thích hành tướng

2. Tổng kết ba trí Phẩm Năm: Viên Mãn Nhất Thiết Tướng Hiện Quán

II. Giải rộng Bốn gia hành 1. Tự tại nhân quả 1.1 Tự tại nhân: Nhất thiết tướng gia hành 1.1.1 Tổng kiến lập Nhất thiết tướng gia hành a. Tự tánh Nhất thiết tướng gia hành a.1 Trí tướng sai biệt a.1.1 Lược nêu a.1.2 Rộng thích (a) Tướng Nhất thiết trí (b) Đạo tướng trí tướng (c) Nhất thiết tướng trí tướng Sắc thái Đạo tướng trí tùy thuận Bồ-tát sở hữu Sắc thái Nhất thiết tướng trí duy Phật sở hữu, có 39:

a.2 Thắng gia hành a.2.1 Tích chứa thiện căn a.2.2 Tự thể Gia hành b. Công đức và lỗi lầm của sự tu gia hành b.1 Công đức gia hành b.2 Lỗi lầm gia hành c. Tánh tướng của gia hành c.1 Lược nêu c.2 Rộng giải c.2.1 Trí tướng c.2.1.1 Gia hành tướng của Nhất thiết trí c.2.1.2 Gia hành tướng của Đạo tướng trí c.2.1.3 Gia hành tướng của Nhất thiết tướng trí c.2.2 Thắng tướng c.2.2.1 Lược nêu c.2.2.2 Rộng giải c.2.3 Tác dụng tướng c.2.4 Tự tánh tướng 1.1.2 Từ Thuận giải thoát phần giải thích sinh khởi thứ đệ a. Căn cơ sở vi a.1 Tổng tướng a.2 Căn cơ giáo hóa b. Thứ đệ của sự sinh khởi đạo thành thục c. Thứ đệ của sự sinh khởi hiện quán thù thắng c.1 Tướng bất thối Vô thượng Bồ-đề c.1.1 Lược nêu c.1.2 Rộng thích c.1.2.1 Gia hành đạo bất thối chuyển tướng

(a) Lược nêu (b) Rộng thích c.1.2.2 Kiến đạo bất thối chuyển tướng

(a) Lược nêu (b) Rộng thích c.1.2.3 Tu đạo bất thối chuyển tướng (a) Rộng thích Đại thừa tu đạo

(b) Bất thối chuyển tướng c.2 Dẫn phát thù thắng đạo của ba thân c.2.1 Nhân tố của Pháp thân : Sinh tử Niết-bàn bình đẳng gia hành c.2.2 Nhân tố của Thọ dụng thân : Nghiêm tịnh Phật độ gia hành c.2.2 Nhân tố của Hóa thân : Thiện xảo phương tiện gia hành

Phẩm Sáu: Đảnh Hiện Quán 1.2 Tự tại quả: Đảnh gia hành 1.2.1 Gia hành đạo Đảnh gia hành 1.2.1.1 Noãn Đảnh gia hành 1.2.1.2 Đảnh Đảnh gia hành 1.2.1.3 Nhẫn Đảnh gia hành 1.2.1.4 Thế đệ nhất pháp Đảnh gia hành 1.2.2 Kiến đạo Đảnh gia hành 1.2.2.1 Sở trị phân biệt (a) Lược nêu i. Sở thủ phân biệt ii. Năng thủ phân biệt (b) Rộng thích i. Sở thủ phân biệt i.1 Chuyển thú sở thủ phân biệt i.2 Thối hoàn sở thủ phân biệt ii. Năng thủ phân biệt ii.1 Thật chấp phân biệt ii.2. Giả chấp phân biệt 1.2.2.2 Đối trị sự phân biệt (a) Nhân của Kiến đạo Đảnh gia hành (b) Quả Kiến đạo Đảnh gia hành đối với quả Đại Bồ-đề i. Quan điểm của tự tông về Đại Bồ-đề ii. Thừa nhận tánh thật hữu là không hợp đạo lý iii. Muốn chứng cứu cánh Đại Bồ-đề phải thừa nhận các pháp đều là Không

(c) Tự tánh của Kiến đạo Đảnh gia hành i. Chánh thuyết ii. Đoạn đức tự tại 1.2.3 Tu đạo Đảnh gia hành 1.2.3.1 Sở y Tu đạo 1.2.3.2 Sở đoạn phân biệt (a) Sở thủ phân biệt i. Chuyển thú sở thủ phân biệt ii. Thối hoàn sở thủ phân biệt (b) Năng thủ phân biệt i. Thật chấp phân biệt ii. Giả chấp phân biệt ii.1 Lược nêu ii.2 Rộng thích 1.2.3.3 Thắng lợi của đoạn trừ sở đoạn 1.2.4 Vô gián đạo Đảnh gia hành 1.2.4.1 Chánh thuyết (a) Đa phước dụ hiển (b) Thích hành tướng sở duyên

1.2.4.2 Đoạn trừ tà chấp Phẩm Bảy: Tiệm Thứ Hiện Quán

2. Kiên cố nhân quả 2.1 Vì đắc kiên cố mà tu Tiệm thứ gia hành

Phẩm Tám: Sát-na Chứng Đại Bồ-đề

2.2 Đã đắc kiên cố Sát-na gia hành

Phẩm Chín: Pháp Thân III. Giải rộng Pháp thân 1.1 Thân kiến lập 1.2 Tự tánh thân 1.3 Trí pháp thân 1.4 Chánh nghĩa 1.4.1.1 Sai biệt 1.4.1.2 Đoạn tránh 1.4.1.2.1 Đoạn tránh đối với pháp thân thường trú 1.4.1.2.2 Đoạn tránh đối với biến thường 1.5 Thọ dụng thân 1.5.1.1 Lược nêu hành tướng 1.5.2 Rộng giải công đức

1.5.2.1.1 Tướng tốt 1.5.2.1.2 Vẻ đẹp 1.5.2.2 Thắng ứng thân

2. Sự nghiệp

Phẩm Mười: Nhiếp 3. Thích lược nghĩa khác 3.1 Nhiếp làm sáu nghĩa 3.2 Nhiếp làm ba nghĩa 4. Luận hậu nghĩa 18

Lời Giới Thiệu

Dẫn Nhập

Hiện Quán Trang Nghiêm Luận (現觀莊嚴論, Abhisamayālajkāra-śāstra, mngon-par rtogs-pa’i rgyan), còn gọi là Bát-nhã Kinh Luận Hiện Quán Trang Nghiêm Tụng (般若經論現觀莊嚴頌), gọi đủ là Bát-nhã Ba-la-mật-đa Yếu Quyết Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Tụng (般若波羅密多要訣現觀莊嚴論頌), hoặc gọi là Hiện Quán Trang Nghiêm Bát-nhã Ba-la-mật-đa Ưu-ba-đề-xá Luận (現觀莊 嚴般若波羅蜜多優波提舍論, Abhisamayālajkāra-nāma-prajñāpāramitopadeśa-śāstra, shes-rab kyi pha-rol-tu phyin-pa’i man-ngag gi bstan-bcos mngon-par rtogs-pa’i rgyan ces-bya-ba).¹ Tác phẩm này xuất hiện vào khoảng thế kỷ 5 và được cho là tác phẩm của Bồ-tát Di Lặc (Maitreyanātha) người Ấn độ soạn thuật, là một trong Di Lặc ngũ luận², là bộ luận Đại thừa tóm tắt cương yếu của 25.000 bài tụng Bát nhã (tương đương với Kinh Đại phẩm Bát-nhã bản Hán dịch), mô tả đầy đủ và chi tiết về con đường dẫn đến giác ngộ.

Hiện quán, là trạng thái của trí năng quán và tánh chân thật sở quán kế hợp làm một, mang ý nghĩa nhận biết, thực nghiệm, hiện chứng hay thân chứng. Luận này được gọi là hiện quán là vì những gì nó diễn giải chính là hiện quán. Trang nghiêm, là tự thể kinh Đại Bát-nhã được trang sức bằng diệu pháp, tức “8 sự 70 nghĩa”³ hay “8 hiện quán 70 nghĩa”. Luận Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh, quyển 1, có viết: “Như trang sức vật đẹp, Soi gương sanh thắng hỷ, Diệu pháp trang nghiêm rồi, Được cái vui bậc nhất. (譬如莊美質, 臨鏡生勝喜, 妙法莊嚴已, 得喜更第一 .) Giải thích: Thí như người trang sức thêm vật đẹp trên thân, đứng trước gương soi thì sanh thắng hỷ. Vì sao? Vì có sự vui thích. Bồ tát cũng vậy, trang nghiêm bằng diệu pháp, nghĩa là thể nhập tự tâm, thì sanh thắng hỷ.”

Hiện Quán Trang Nghiêm Luận chủ yếu giải thích về ba trí. Ba trí tổng nhiếp tất cả đạo: Thanh văn và Độc giác đạo được nhiếp trong Nhất thiết trí; Bồ-tát đạo được nhiếp trong Đạo tướng trí; Phật đạo được nhiếp trong Nhất thiết tướng trí. Tất cả đối cảnh: uẩn, xứ, giới, đều được nhiếp trong ba trí. Khi giải bày ba trí thì cũng giải bày tất cả đạo, tất cả đối cảnh, tất cả hành tướng, và quá trình tu hành theo thứ lớp từ phàm phu đến cảnh giới Phật. Luận này gồm có 8 phẩm (8 sự), 70 nghĩa, 1200 mục, 276 tụng⁴ : 1. Phẩm Nhất thiết tướng trí (56 tụng, 18-73): Nhất thiết tướng trí, Nhất thiết chủng trí, Biến tướng trí hay Tướng trí (Phạn: Sarvākārajñatā) là Thánh trí hiện quán cứu cánh về 10 nghĩa: sơ phát tâm, giáo thọ, bốn quyết trạch phần, chánh hành sở y, chư sở duyên, sở vi sự, áo giáp, thú nhập, tư lương và xuất ly. Tướng trí có 2 phần: một là, tướng trí liễu tri hành tướng của tất cả sở tri; hai là, tướng trí liễu tri nhân quả chủ yếu, tức 70 yếu nghĩa. Giới hạn chỉ ở Phật địa.

2. Phẩm Đạo tướng trí (31 tụng, 74-104): Đạo tướng trí, Đạo chủng trí hay Đạo trí (Phạn: Mārgajñatā) là trí của Thánh giả Đại thừa về dòng tâm thức tương tục của những bổ-đặc-già-la mà vốn có tự thân Đạo trí, ngang qua sự nhiếp trì bởi Bát-nhã hiện quán tánh Không. Đạo trí có 3 phần: một là, Đạo trí liễu tri Thanh văn đạo; hai là, Đạo trí liễu tri Độc giác đạo; ba là, Đạo trí liễu tri Đại thừa đạo. Giới hạn là từ Kiến đạo của Đại thừa cho đến Phật địa.

3. Phẩm Nhất thiết trí (16 tụng, 105-120): Nhất thiết trí, Nhất thiết trí tánh hay Cơ trí (Phạn: Tataḥ sarvajñatā) là Thánh trí chứng ngộ chủng loại, an trú Đại thừa, được nhiếp trì bởi Bát-nhã hiện quán vô ngã trong dòng tâm thức tương tục của những bổ-đặc-già-la mà vốn có tự thân Nhất thiết trí. Nhất thiết trí có 4 phần: một là, Nhất thiết trí tiếp cận quả Phật mẫu; hai là, Nhất thiết trí viễn ly quả Phật mẫu; ba là, bất thuận phẩm của Nhất thiết trí; bốn là, đối trị phẩm của Nhất thiết trí. Giới hạn là tâm tương tục của tất cả Thánh giả.

4. Phẩm Viên mãn nhất thiết tướng hiện quán (67 tụng, 121-187): Viên mãn nhất thiết tướng gia hành, Viên mãn nhất thiết tướng hiện quán hay Nhất thiết tướng gia hành (Phạn: Sarvākārābhisaṁbodho) là sự tu tập của Bồ-tát Du-già mà thu nhiếp tất cả hành tướng của ba trí, được nhiếp trì bởi Bát-nhã. Bồ-tát trí ở đây bao gồm 173 chủng loại. Giới hạn từ Đại thừa Tư lương đạo cho đến tối hậu tâm của địa thứ mười.

tướng của ba trí, gồm có 13 thứ hiện quán: sáu Ba-la-mật-đa, sáu Tùy niệm và Nhất chủng thể tánh vô thật hữu (: vô tánh tự tánh). Giới hạn từ Đại thừa Tư lương đạo cho đến tối hậu tâm của địa thứ mười.

7. Phẩm Sát-na chứng Đại bồ-đề (5 tụng, 230-234): Sát-na gia hành (Phạn: Ekakṣaṇābhisaṁbodho) là Bồ-tát Du-già đã được kiên cố hoàn toàn đối với hành tướng của ba trí. Sát-na gia hành có 4 thứ: một là, Dị thục sát-na gia hành; hai là, Phi dị thục sát-na gia hành; ba là, Vô tướng sát-na gia hành; bốn là, Vô nhị sát-na gia hành. Giới hạn chỉ ở tối hậu tâm của địa thứ mười.

8. Phẩm Pháp thân (42 tụng, 235-276): Quả Pháp thân (Phạn:

Dharmakāyaśca te aṣṭadhā) là thông qua sự tu tập phương tiện lực là hành tướng của ba trí mà chứng đắc tự thân là quả Pháp thân. Pháp thân có 4 thứ: Pháp thân, Tự tánh thân, Thọ dụng thân và Hóa thân. Giới hạn chỉ ở Phật địa.

Tám sự có thể gộp lại thành 3 loại: ba sự đầu là cảnh, bốn sự tiếp theo là gia hành, tức là nhân hay hành, và một sự cuối là Pháp thân và sự nghiệp, tức là quả. Tám sự này triển khai thành 70 nghĩa, nó bao quát 108 cú pháp⁵ được đề cập trong

Kinh Đại Bát-nhã.

Về bảy mươi nghĩa thì, Nhất thiết tướng trí có 10 nghĩa; Đạo tướng trí có 11 nghĩa; Nhất thiết trí có 9 nghĩa; Viên mãn hiện quán Nhất thiết tướng gia hành có 11 nghĩa; Chí đảnh gia hành có 8 nghĩa; Tiệm thứ gia hành có 13 nghĩa; Nhất sát-na viên chứng Bồ-đề gia hành có 4 nghĩa; Pháp thân có 4 nghĩa.⁶ Tóm lại, trong 8 phẩm nói trên, 3 phẩm đầu trình bày về Nhất thiết trí tánh; 4 phẩm kế tiếp nương vào Nhất thiết trí tánh mà nói rõ việc tu tập gia hành; phẩm cuối kết luận nhờ tu gia hành mà đạt đến quả Phật. Trong phẩm Tựa thứ nhất, có 2 tụng Quy kính và 17 tụng giải thích vắn tắt về Luận thể trước khi đi vào chi tiết 8 phẩm, và phẩm Nhiếp thứ mười có 2 tụng Tổng kết.

Cách giải thích kinh Bát-nhã Ba-la-mật-đa trong Hiện Quán Trang Nghiêm Luận có thể được hiểu từ ba khía cạnh: (1) Tám môn nói rộng: đề cập đến tám phẩm năng thuyên: phẩm Nhất thiết tướng trí, phẩm Đạo tướng trí, phẩm Nhất thiết trí, phẩm Viên mãn nhất thiết tướng hiện quán, phẩm Đảnh hiện quán, phẩm Tiệm thứ hiện quán, phẩm Sát-na chứng Đại bồ-đề, phẩm Pháp thân, để giải thích tám sự sở thuyên: Nhất thiết tướng trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết trí, Viên mãn nhất thiết tướng gia hành, Đảnh gia hành, Tiệm thứ gia hành, Sát-na chứng Đại bồ-đề gia hành, quả Pháp thân. (2) Sáu môn nói vừa: bản chất của sự nương tựa ba trí, tự tại nhân (: là đối với hành tướng của ba trí mà tu tập để được tự tại), tự tại quả (: đã được tự tại đối với hành tướng của ba trí), kiên cố nhân (: đối với hành tướng của ba trí mà tu tập thêm lên để được kiên cố), kiên cố quả (: đã được kiên cố đối với hành tướng của ba trí), dị thục quả của ba trí (: quả Pháp thân). (3) Ba môn nói lược: cảnh (: ba trí), hành (: bốn gia hành) và quả (: quả Pháp thân).

Sự giải thích ba trí: Nhất thiết tướng trí, Đạo tướng trí và Nhất thiết trí không tuân theo "trình tự nhân quả" mà đi theo "trình tự giải thoát". Nếu giải thích dựa trên "trình tự nhân quả", thì Nhất thiết trí nên được giải thích trước, tức là trước hết phải có ý tưởng về con đường tu học: thông suốt 16 hành tướng về vô thường, khổ, không, vô ngã của Tứ Thánh đế, và bằng cách này, trước mới có năng lực tu học, từng bước hiểu sâu hơn về Đạo tướng trí, sau đó có thể sinh khởi hiện quán về 10 pháp: phát tâm, giáo thọ, v.v. của Nhất thiết tướng trí trong dòng tâm thức tương tục và sự hóa độ chúng sinh. Khi giải thích ba trí theo “trình tự giải thoát”, trước hết nói về Nhất thiết tướng trí, mục đích là phát khởi động lực tu học và giáo hóa chúng sinh sau khi thấy được kết quả cùng những công đức và lợi ích của Nhất thiết tướng trí; giống như một doanh nhân sẽ tích cực tham gia kinh doanh sau khi nhìn thấy lợi nhuận khổng lồ trong kinh doanh; một nông dân sẽ làm việc chăm chỉ để trồng trọt sau khi nhìn thấy những lợi ích của vụ mùa. Để hiểu được các hành tướng của ba trí, cần phải có những gia hành cụ thể để hỗ trợ việc thực hành ba trí. Viên mãn nhất thiết tướng gia hành là con đường đưa tới sự tự tại đối với hành tướng của ba trí. Đảnh gia hành là hành tướng của ba trí đã được tự tại. Tiệm thứ gia hành là con đường đưa tới sự kiên cố đối với ba trí. Sát-na gia hành là hành tướng của ba trí đã được kiên cố.

Về nguyên do soạn thuật luận này, cứ theo Bát thiên tụng Bát nhã thích luận của ngài Sư Tử Hiền (師子賢, Haribhadra)⁷ thì vì trong Kinh Bát-nhã ba-la-mật-đa có nhiều chỗ trùng lập, nhiều chỗ ý nghĩa rất sâu xa khó hiểu, nên ngài Vô Trước thỉnh cầu Bồ-tát Di Lặc giải thích rõ Kinh Bát-nhã, do đó mà ngài Di Lặc tạo luận này. Sau thời Vô Trước, quá trình kế thừa của luận này không được rõ ràng, chỉ biết đệ tử Tăng Hộ (僧護, Samgha-rakṣita) là Giải Thoát Quân (解脫軍, Ārya-

Vimuktisena)⁸ truyền xuất, dung hợp kiến giải của phái Du-già hành và phái Trung quán.⁹ Vào năm 1938, dựa vào dịch bản Tạng văn của luận này, pháp sư Pháp Tôn mình ở trong chùa Áo đan tháp phổ lợi (奧丹塔普利, Odantapuri), lúc ấy có vị thần, chỉ hiện nửa thân phía trên, đứng trong áng mây, cúi mình lễ bái sư, sư hỏi lí do vì sao lễ bái, vị thần nói với sư là mình đang lễ bái đức Di lặc giải nói 8 nghìn bài tụng Bát Nhã (八千頌般若, Astasāhasrikā). Không bao lâu, sư mộng thấy đức Di Lặc, toàn thân màu vàng ròng, trên đầu có Chi đề (支提, tháp không có xá lợi), tay kết ấn Thuyết pháp, sư đảnh lễ thưa hỏi: Trong đa số các sách chú giải bộ luận Hiện quán trang nghiêm (Abhisamayālajkāra) do đức Di Lặc trứ tác thì nên lấy bản nào làm tiêu chuẩn? Đức Di Lặc liền bảo: Đợi sau khi ông đã lãnh hội toàn bộ các sách chú giải ấy, rồi từ trong đó, ông lại viết ra bộ sách chú giải khác. Do nhân duyên này nên sau khi tỉnh mộng, sư mới ra sức tìm xem và soạn thuật. Danh tiếng sư lúc bấy giờ được vua Mã hi ba lạp (馬希巴拉, Mahīpāla) trọng vọng, nhà vua triệu thỉnh sư đến đô thành để chuyên việc trứ tác. Sư soạn rất nhiều chú sớ, nổi tiếng hơn cả thì có các bộ: (1) Vimuktasena chú; (2) Nhị vạn ngũ thiên tụng Bát-nhã chú (Pañcavijśatisāhasrikā-prajñāpāramitā); (3) Bát thiên tụng Bát-nhã thích Hiện quán trang nghiêm minh (Astasāhasrikā-prajñāpāramitā-vyākhyā Abhisamayālajkārāloka; (4) Bạc già phạm công đức bảo tập tụng nam ngữ thích (Bhagavad-ratnagunasañcaya-gāthā nāma pañjikā ); (5) Chuyển thanh tụng (Vibhakti-kārikā), v.v. Các tác phẩm trên hiện còn trong Đan châu nhĩ của Đại tạng kinh Tây tạng. [X. Pag Sam Jon Zang by Zrì Sarat Chandra Das; Geschichte des Buddhismus in Indien by F. A. Schiefner; History of Buddhism by (1901-1981) phiên dịch Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Tụng ra Hán ngữ và chú giải nó, gọi là Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích (現觀莊嚴論略釋), và Đại sư Thái Hư đã viết Lời tựa. Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích được thu tàng trong Đại Tạng Kinh Bổ Biên (大藏經補編), được ấn hành để bổ sung những khiếm khuyết cho hai bộ Đại Tạng Kinh và Tục Tạng Kinh, Tập B09, No.0031, có 4 quyển.¹⁰ Ở Ấn độ và Tây Tạng, luận này rất được xem trọng và cũng có khá nhiều tác phẩm đã căn cứ vào luận này để giải thích Nhị vạn ngũ thiên tụng Bát-nhã (25.000 tụng Bát-nhã) và Bát thiên tụng bát-nhã (8.000 bài tụng Bát nhã), mà trong Đan châu nhĩ (丹珠爾) của Đại tạng kinh Tây Tạng có tới 21 thích luận được thu lục: 1. Thánh Giải Thoát Quân (’Phags-pa rnam-‘grol sde), Nhị vạn ngũ thiên Bát-nhã kinh luận Hiện quán trang nghiêm thích (二萬五千般若經論現觀 莊嚴釋,’Phags-pa rnam-‘grol sde, No.3787), gọi tắt là Nhị vạn quang minh thích (二萬 光明釋). Đây là bộ chú thích HIện Quán Trang Nghiêm Luận truyền đến Tây Tạng sớm nhất, có ảnh hưởng đến phái Tự tục Trung quán

Du-già hành.

2. Thánh Giải Thoát Quân, Nhị vạn ngũ thiên Bát-nhã kinh luận Hiện quán trang nghiêm tụng thích, (二萬五千般若經論現觀莊嚴頌釋, nyi-khri rnam

‘grel, No.3788).

thống của Hiện Quán Trang Nghiêm Luận thì phần chú giải của Giải Thoát Quân là không thể thiếu. Theo Lịch Sử Phật Giáo Ấn Độ, Pháp sư Thánh Nghiêm viết: “Sư Tử Hiền, ông sống ước vào thế kỷ thứ tám tây lịch. Ông viết lời thích cho bộ Hiện Quán Trang Nghiêm do Di Lặc tạo, và Hiện Quán Trang Nghiêm Minh Bát Nhã Ba La Mật Đa Thích, v.v. Nhưng bộ luận Hiện Quán Trang Nghiêm là bộ luận do Di Lặc tạo, thuyết này trước giờ chưa nghe tới bao giờ. Tuy nhiên vào thời Ba La vương triều, người học tánh không dung nạp cả duy tâm chân thường và trở thành đại thịnh, từ đó luận Hiện Quán Trang Nghiêm mới được coi là một trong năm bộ luận lớn của Di Lặc. Mật Giáo Tây Tạng thịnh hành chân thường duy tâm, nên luận Hiện Quán Trang Nghiêm nhờ đó cũng thịnh hành tại Tây Tạng. Ở đây cũng cần nói rõ, những vị vì luận Hiện Quán Trang Nghiêm của Di Lặc mà viết lời giải thích, thì người đầu tiên là Giải Thoát Quân, một môn sinh của Tăng Hộ, Giải Thoát Quân lần lượt truyền xuống Tiểu Giải Thoát Quân, Thắng Quân, Điều Phục Quân, Tịnh Mệnh, Sư Tử Hiền, và đến Liên Hoa Giới thì được rực rỡ đại xương.”

3. Sư Tử Hiền (Seng-ge bzang-po), Nhị vạn ngũ thiên Bát-nhã hợp luận (二 萬五千般若合論,le’u brgyad ma/ston-phrag nyi-shu-lnga-pa/’grel chen, No.3790).

4. Bảo Tác Tịch (寶作寂, Shan-ti-pa/rin-chen ‘byung-gnas zhi-ba, thế kỷ 11), Nhị vạn ngũ thiên Bát-nhã Hiện quán trang nghiêm tụng cụ túc thanh tịnh thích, (二萬五千般若現觀莊嚴頌具足清淨釋,dag-ldan, No.3801). 5. Pháp Cát Tường Xứng (法吉祥稱, Dharmaśrī), Thập vạn Bát-nhã quảng thích, (十萬般若廣釋, stong-phrag -brgya-pa’i rnam-bshad, No.3802). 6. Sư Tử Hiền, Bát thiên Bát-nhã Hiện quán trang nghiêm quang minh thích (八千般若現觀莊嚴光明釋, rgyan-snang, No.3791).

7. Bảo Tác Tịch, Bát thiên Bát-nhã quảng thích tối thắng tâm yếu (八千般 若廣釋最勝心要, dka’ ‘grel snying-po can, No.3803).

8. Vô Úy Tác Hộ (無畏作護, ’Jigs-med ‘byung-gnas rbas-pa, thế kỷ 11), Bát thiên Bát-nhã yếu kiện nguyệt quang thích (八千般若要鍵月光釋, gnad kyi zla-‘od, No.3805).

9. Niệm Trí Xứng (念智稱, Smrtijñānakīrti), Quảng trung lược Bát-nhã bát nghĩa đồng hiển luận (廣中略般若八義同顯論, yum-gsum don-brgyad mthun-pa, No.3789).

10. Sư Tử Hiền, Bảo tập tụng nan ngữ thích (寶集頌難語釋,dka'-'grel rtogs sla, No.3792).

13. Sư Tử Hiền, Hiện quán trang nghiêm luận minh nghĩa thích (現觀莊嚴 論明義釋, ’grel-ba don-gsal, No.3793), gọi tắt là Minh nghĩa thích hay Tiểu thích. Bộ chú thích này là cơ sở để các chú giải về Hiện Quán Trang Nghiêm Luận của các trường phái Cát-đương (Kadampa) và phái Cách-lỗ (Gelugpa) sau khi nó được du nhập vào Tây Tạng.

14. Pháp Hữu (法友, Chos kyi bshes-gnyen), Hiện quán trang nghiêm luận minh cú sớ (現觀莊嚴論明句疏, tshig gsal, No.3796). 15. Kim Châu Pháp Xứng (金洲法稱, Chos kyi grags-pa dpal), Hiện quán trang nghiêm luận thích hiển minh nan giải sớ (現觀莊嚴論釋顯明難解疏, rtogs-dka’I snang-ba, No.3794).

16. Trí Tác Tuệ (智作慧, Sher ‘byung, thế kỷ 11), Hiện quán trang nghiêm thích lược nghĩa sớ (現觀莊嚴釋略義疏, ’grel-pa’i bsdus-don，No.3795).

17. A-để Hạp (阿底峽, Jo-bo rje), Bát-nhã kinh lược nghĩa đăng (般若經略 義燈, dong-bsdus sgron-me, No.3804).

18. Đồng Cát Tường (童吉祥,Kumāraśrībhadra), Bát-nhã kinh lược nghĩa ( 般若經略義,sherphyin don-bsdus, No.3797).

19. Bảo Xứng (寶稱,Ratnakīrti), Hiện quán trang nghiêm luận cực thành phần (現觀莊嚴論極成分,grags-pa’i cha, No.3799).

20. Giác Cát Tường Trí, Hiện quán trang nghiêm luận Bát-nhã đăng man thích (現觀莊嚴論般若燈鬘釋,sgron-me’i phreng-ba, No.3800).

21. Vô Úy Tác Hộ, Mâu-ni mật ý trang nghiêm (牟尼密意莊嚴,thub-pa’i dgongs rgyan, No.3903） Xưa nay, việc giải thích “Nhị vạn ngũ thiên tụng Bát-nhã”, ngoài Đại Trí Độ Luận của Trung Quốc truyền dịch, không thể bỏ qua sự giải thích, lý giải có hệ thống của Hiện Quán Trang Nghiêm Luận. Kinh Bát-nhã Ba-la-mật-đa là một trong những kinh điển Đại thừa rất trọng yếu ở thời sơ kỳ, nó đã được phát triển gần một ngàn năm, không chỉ có chiều dài kinh văn mà còn có nhiều chủng loại, được phân thành 8.000 tụng, 18.000 tụng, 25.000 tụng và 100.000 tụng. Nổi tiếng nhất trong số các phiên bản ngắn hơn là Kinh Kim Cương (Vajracchedikā), có 300 tụng.¹¹ Khu vực lưu truyền của Kinh Bát-nhã là từ Ấn Độ sang Tây Tạng, rồi đến Đông Á. Nội dung chính yếu Kinh Bát-nhã nói về tánh Không của Đại thừa, nhưng cũng bao gồm con đường tu hành của Bồ tát như phát tâm, từ bi, lục độ, thí dụ, phương tiện, v.v. Kinh này đặt nền tảng cho tất cả các văn bản Đại thừa về trí tuệ của tánh Không. Nội dung của Kinh Đại Bát-nhã rất phức tạp, bản dịch của Huyền Trang có mười sáu hội hay mười sáu phần, mà cơ bản nhất là năm phần đầu tiên. Phần giải thích trong Hiện Quán Trang Nghiêm Luận tương đương với hội thứ hai, đó là “Nhị vạn ngũ thiên tụng Bát-nhã”. Hiện Quán Trang Nghiêm Luận không phải là một chú thích từng dòng về “Nhị vạn ngũ thiên tụng Bát-nhã”, mà là một bản tóm tắt của Kinh Bát-nhã dưới dạng các bài kệ, sử dụng phong cách luận nghị (Ưu-ba-đề-xá 優波提舍) để viết đại ý của kinh văn theo từng đoạn như một đề cương, tóm tắt thành nhiều cú nghĩa, và không câu nệ việc giải thích câu từ. Có thể thấy luận này có sức ảnh hưởng rất lớn đối với các học thuyết Phật giáo. Không nghi ngờ rằng luận này chiếm một vị trí quan trọng trong lịch sử Phật giáo Ấn Độ thời kỳ cuối. Tuy nhiên, do tính phức tạp của văn bản và thuật ngữ của nó, không có bản dịch hoàn chỉnh của bất kỳ chú sớ Hiện Quán Trang Nghiêm Luận của Tây Tạng được xuất bản bằng ngôn ngữ phương Tây.

Những dịch phẩm, luận giải vể Hiện Quán Trang Nghiêm Luận của các học giả, luận sư từ Tây sang Đông có thể kể ra:

- Eugene Obermiller (1901-1935), Abhisamayālaňkāra-prājñāparamitā-upadeśa-śāstra: The work of Bodhisattva Maitreya / Edited, explained and translated by Th. Stcherbatsky and E. Obermiller. Fasciculus 1:

Introduction, Sanscrit text and Tibetan translation. Leningrad, USSR Academy of sciences, 1929.

- Giuseppe Tucci (1894-1984), Edited with Introduction and Indices, The Commentaries on the Prajñāpāramitās: Vol. I. The Abhisamayālaṅkārāloka of Haribhadra, being a commentary on the Abhisamayālaṅkāra of Maitreyanātha and the Aṣṭasāhasrikāprajñāparāmitā. Oriental Institute, 1932.

- Edward Conze (1904-1979), Editor and Translator, The Large Sutra on Perfect Wisdom: With the Divisions of the Abhisamayalankara, Delhi:

Motilal Banarsidass, 1979. - Nancy R. Lethcoe (1940-2022), Comparison of the Unrevised Chinese Versions of the Pancavimsatisahasrika (kinh Quang Tán, 光讚經, No.

222) with the divisions of the Abhisamayalankara, The Journal of the American Oriental Society, 1976.

- Gareth Sparham, Abhisamayālaṃkāra with Vṛtti and Āloka (có 4 volumes). Jain Publishing, 2006 (vol. 1) and 2008 (vol. 2). Bản dịch tiếng Anh Hiện Quán Trang Nghiêm Kinh do Bồ-tát Di Lặc tạo, với hai chú giải chính của Giải Thoát Quân và Sư Tử Hiền.

- Tông Khách Ba (1359-1415), Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Cụ thích quảng sớ diệu giải kim man (現觀莊嚴論具釋廣疏妙解金鬘, gọi tắt là Kim man sớ 金鬘疏, The Golden Rosary of Excellent Explanation). Kim man sớ được trứ tác dựa trên hai tác phẩm của Sư Tử Hiền là Bát-nhã Ba-la-mật-đa Yếu quyết Hiện Quán Luận minh nghĩa thích (般若波羅密多 要訣現觀論明義釋) và Nhị vạn ngũ thiên tụng Bát-nhã Ba-la-mật-đa kinh hợp luận (二萬五千頌般若波羅密多經合論). Kim man sớ là chú giải nổi bật, rõ ràng tường tận nhất trong các trước thuật của học giả Tây

Tạng.¹² - Mễ-bàng Nhân-ba-thiết (米龐仁波切, Jamgön Ju Mipham Gyatso,846- 1912), Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Chú Sớ – Bạch Liên Hoa Anh Lạc (現觀莊嚴論注疏．白蓮花瓔珞), do Khenpo Sách-đạt-cát Nhân-ba- thiết (索達吉仁波切, Tuệ Quang Tập (51), Ninh-mã Ba-lạt-vinh Tam thừa Pháp lâm Phật học hội (寧瑪巴喇榮三乘法林佛學會), Taipei, 07/2012.

Khenpo Sodargye, 1962- ) phiên dịch ra Hoa ngữ, - Koei H. Amano (Thiên Dã Hoành Anh, 天野宏英, 1931- ), A Study on Abhisamayālaṃkāra-kārikā-śāstra-vivṛti, Tokyo : Japan Science Press, 1975.

- Ryukai Mano (Chân Dã Long Hải, 真野龍海), The kṣaṇa in the Abhisamayālaṃkāra, 般若波羅蜜多思想論集般若波羅蜜多の研究, Sơn Hỷ Phòng Phật Thư Lâm, 1992.

- Tetsuya Tabata (Điền Đoan Triết Tai, 田端哲哉), Thư bình: E. Conze, The Large Sūtra on Perfect Wisdom: With the Divisions of the Abhisamayālaṅkāra, Buddhist Seminar, 1976.

- La Thì Hiến (羅時憲, 1914-1993), Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích Giảng Nghĩa (現觀莊嚴論略釋講義), Phật Giáo Pháp Tướng Học

Hội, 2005. - Trần Ngọc Giao (陳玉蛟), Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Sơ Thám (現 觀莊嚴論初探), Đông Sơ Xuất Bản Xã, 02/1992. - Thrangu Rinpoche & Geshe Lharampa, The Ornament of Clear Realization: A Commentary on the Prajñāpāramitā of Maitreya Buddha, Anh dịch bởi Dr. Cornelia Weishaar-Gunter, Ken & Katia Holmes, Sri Satguru Publications, Delhi, India, 2001. Việt dịch bởi Ban dịch thuật Thiện Tri Thức, sách Ấn tống của Quỹ Liên Hoa Quang (lienhoaquang.org), NXB Thiện Tri Thức, 2016. - Geshe Lobsang Choephel (Lạc-tang Khước-bội, 洛桑卻佩), Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Giảng Ký (現觀莊嚴論講記), có 67 bài giảng từ tháng 3 năm 2012 đến tháng 9 năm 2015, cư sĩ Mậu Bản Thánh (廖本聖, Liao BenSheng) đã phiên dịch 17 bài giảng đầu tiên và Pháp sư Pháp Cự (法炬) phiên dịch phần còn lại, Thích Kiến Đế biên tập thành sách. - Thích Như Thạch (釋如石, 1952 - ), Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Nhất Trích (現觀莊嚴論一滴), tác phẩm hiệu đính từ một nghiên cứu viết 10 năm trước: Hiện Quán Trang Nghiêm Sơ Thám (現觀莊嚴初), dịch chú dựa trên Minh Nghĩa Thích của Sư Tử Hiền và Kim Man Sớ của Tông Khách Ba, là một cẩm nang không thể thiếu đối với những ai có ý định nghiên cứu Bát-nhã học của Phật giáo Ấn Độ và Tây Tạng, Xuất bản xã Pháp Cổ Văn Hóa, 07/2002.

Sau khi Hiện Quán Trang Nghiêm Luận được du nhập vào Tây Tạng, các sách chú thích của nó bắt đầu xuất hiện vào khoảng đầu thế kỷ 11. Vào giữa và cuối thế kỷ 11, sự nghiên cứu về Bát-nhã của Hiện Quán Trang Nghiêm Luận đã hưng khởi. Điều này liên quan đến sự hình thành dần dần hệ thống giáo dục tự viện Phật giáo Tây Tạng. Vào giai đoạn Hậu hoằng kỳ¹³, chùa Tang Phổ (桑浦寺) là trung tâm nghiên cứu Ngũ bộ đại luận. Với sự phát triển mạnh mẽ của giáo dục tu viện Phật giáo Tây Tạng, Tông Khách Ba (Tsongkhapa), người sáng lập ra giáo phái Cách-lỗ sau này, đã thành lập Tu viện Cam-đan (甘丹寺, Ganden Monastery) ở Dazi, phía Đông Lhasa vào năm 1409, lấy sự hành trì nghiêm ngặt giới luật, tuân theo trình tự học tập kinh điển, chủ trương nguyên tắc giáo dục “tiên hiển hậu mật”, tức là hiển mật viên dung. Tông Khách Ba đã thiết lập thành công một hệ thống giáo dục chặt chẽ, với nội dung giảng dạy dựa trên cốt lõi là Ngũ bộ đại luận: Nhân minh, Bát-nhã, Trung quán, Câu-xá và Giới luật. Học tập Bát-nhã đòi hỏi thời gian từ 6 đến 7 năm, và nội dung chủ yếu dựa trên Hiện Quán Trang Nghiêm Luận. Hiện nay các tu viện phái Cách-lỗ vẫn duy trì chương trình học tập Ngũ bộ đại luận, với thời gian từ 16 đến 20 năm mới đạt được học vị Geshe. Bản dịch Hán ngữ đầu tiên của Hiện Quán Trang Nghiêm Luận là từ Pháp sư Pháp Tôn vào thời kỳ đầu của Trung Hoa Dân Quốc, từ đó nó bắt đầu được phổ biến ở Phật giáo Bắc truyền. Tuy nhiên, nếu ai đó muốn nghiên cứu Hiện Quán Trang Nghiêm Luận qua các luận sớ liên quan thì tài liệu bằng tiếng Trung hiện nay khá hạn chế, và các nghiên cứu sâu hơn chủ yếu phải dựa vào tài liệu Tây

Tạng. Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Tổng nhiếp Đại Bát-nhã Qua tám thứ hiện quán Và bảy mươi yếu nghĩa Tu bốn thứ gia hành Học hành tướng ba trí Có trí tuệ, bi tâm Hiểu thế tục, thắng nghĩa Pháp Đại thừa đặc thù Tất cả đạo tánh Không Thành tựu quả Pháp thân Lợi ích mọi chúng sinh Trí không trú chư hữu Bi chẳng trệ Niết-bàn Khen ngợi Phật tướng hảo Xin nguyện cho chúng sinh Thành tựu bốn thân Phật Chứng đắc pháp vô tướng Con duyên dịch luận này Nguyện người đọc hoan hỷ Hành giả được trang nghiêm Trồng ruộng phước giải thoát Cùng trọn thành Phật đạo.

San Francisco, ngày Thánh đản Đức Phật A Di Đà

10.12.2022 Phật tử Quảng Minh kính ghi 36

Bài Tựa của Đại sư Thái Hư

Nghe nói Tây Tạng lưu truyền năm bộ luận của Bồ-tát Từ Thị, mà Hiện Quán Trang Nghiêm Luận là bộ luận cần phải học. Nhân đó, tôi nhiều lần thỉnh cầu Dịch sư Pháp Tôn chuyển ngữ những kệ tụng của luận ấy, đồng thời lược thích. Tôi xem qua nội dung: Phẩm Nhất thiết tướng trí nói đến 22 dụ về Bồ-đề tâm, 20 vị Tăng của Đại thừa, 4 gia hành phân làm ba bậc thượng, trung và hạ, 36 phân biệt năng sở nhiễm tịnh, 13 pháp tánh của sự tu hành, 8 chánh hành xuất sinh. Phẩm Đạo Trí nói đến 16 sát-na Kiến đạo của Đại thừa. Phẩm Biến trí nói về sự xa gần của đạo, sự sai biệt giữa năng trị và sở trị, và sự gia hành gồm 10 sai biệt và 4 tự tánh. Phẩm Nhất thiết tướng gia hành nói về tướng sai biệt của ba trí và tướng đắc thất của gia hành. Tướng của ba trí và thắng tướng đều có 16, tác dụng tướng có 11, tự tánh tướng có 16. Đảnh vị của Kiến đạo và Tu đạo đều có 36 phân biệt về năng thủ và sở thủ. Đảnh vị và Gia hành vị của Vô gián đạo là để phá hủy 16 thứ tà chấp. Tiệm thứ gia hành có 13 nghĩa, Sát-na gia hành có 4 nghĩa. Bốn thân sai biệt và trí thân có 21 tụ và 27 sự nghiệp. Sự huyền chỉ của luận này có nhiều tầng bậc, sự chấn động của nó và sự tán thưởng về nó là chưa từng có. Sau đó tôi làm sự đối chiếu luận này với Hội thứ nhất, Hội thứ hai và Hội thứ tư của kinh Đại Bát-nhã, thì thật là sáng tỏ và ngăn nắp, đều trùng lập với những nghĩa lý vốn có ở kinh văn. Tuy nhiên, người đọc thẳng nơi kinh Đại Bát-nhã dễ sinh tâm nhàm chán vì sự phức tạp của nó. Tông chỉ của luận Trí Độ là thật tướng, sự suy luận về các pháp dường như bất tận. Nghĩa lý của thật tướng thì sâu rộng, chưa có ai hệ thống được nó, trừ phi là trí tuệ sâu xa của bậc Bồ-tát bổ xứ mới có thể thông suốt nghĩa lý của kinh, mới sắp xếp được thứ tự về cảnh của ba trí, về hành của bốn gia hành, về quả của một pháp thân. Cái lưới có dây giềng thì những mối sợi không rối bời. Vận dụng xảo phân biệt tướng của Du-già, trình bày vô phân biệt tướng của Bát-nhã, luận này có được mày mắt rực rỡ của Bát-nhã, tinh tủy tràn đầy của Du-già. Tụng bản có 8 phẩm. Nếu thêm phần mở đầu và kết cuối của luận, thì hợp thành 10 phần. Phần giữa của luận là những câu văn trau chuốt. Tôi thật sự vui thích khi lần đầu đọc luận bản vi diệu này, liền ghi lại cảm nhận giản dị của tôi. Dân Quốc, năm thứ 26 (1937), tháng 11, bấy giờ Đại sư Thái Hư trú ở hương thất Na-già-quật của Hán Tạng Giáo Lý Viện. 38