Phật Tổ Tam Kinh

PHẬT TỔ TAM KINH

佛祖三經

TAM KINH NHẬT TỤNG

三經日誦

Three Sutras of the Buddhas and Ancestors

Thiền sư Thủ Toại chú giải

Quảng Minh dịch chú

Dịch phẩm này, con xin thành kính hiến cúng

Đức đệ tam Pháp chủ của Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam

Đại lão Hòa thượng Thích Phổ Tuệ

❦

Nguyện đem công đức này hồi hướng về phụ mẫu và pháp giới chúng sinh đi đường đi Tuệ giác

DẪN NHẬP

Phật Tổ Tam Kinh (佛祖三經) là ba bộ kinh sách của Phật và Tổ, bao gồm hai kinh là kinh Tứ thập nhị chương và kinh Phật di giáo do đức Phật thuyết, và một sách là Quy sơn cảnh sách do ngài Linh Hựu soạn. Danh mục Phật Tổ Tam Kinh có từ thời nào thì chưa ai biết được. Chỉ biết rằng, vào thời vua Nhân Tông đời Bắc Tống (tại vị 1023- 1064) đã có danh mục này rồi. Sau đó có thiền sư Thủ Toại (守遂, 1072-1147) soạn Phật Tổ Tam Kinh Chú (佛祖三經註). Phật Tổ Tam Kinh là bộ kinh sách căn bản nhập môn cho người học thiền vào thời Bắc Tống, khi mà thiền tông là trung tâm của Phật giáo thời ấy, được biểu hiện qua sự hưng thịnh của các thiền phái Lâm Tế, Vân Môn và Pháp Nhãn. Phật Tổ Tam Kinh cũng là bộ kinh sách căn bản thiết yếu được trao truyền cho các thiền sinh ở Nhật Bản¹ và Hàn Quốc² thực hành vào thời ấy.

Ngài Thủ Toại³, họ Chương, người Bồng Khê 蓬溪, Toại Ninh 遂宁, từ nhỏ đã không ăn thịt, cũng không ưa đùa giỡn, làm đồng tử hầu thượng nhân Tự Khánh ở Nam Lộc viện. Năm 27 tuổi được thế độ, Nam du đến Ngọc Tuyền, gặp Cần thiền sư (懃禪師). Cần thiền sư quan sát khí chất của ngài, rồi giao phó công việc ở tự viện. Sau đó vài năm thì đi đến yết kiến thiền sư Báo Ân (報恩, 1058-1111) ở núi Đại Hồng. Khi lên chỗ phương trượng, vừa trải tọa cụ thì bỗng một con trùng đang bay rơi xuống đất, Sư vội vàng lấy tay phủi đi, liền hoát nhiên đại ngộ. Thiền sư Báo Ân khẳng quyết điều đó, liền nhóm đại chúng, bảo Sư thuyết một bài pháp. Năm Mậu Tuất, niên hiệu Chính Hòa (1118), Sư được vua Tống Huy Tông ban hiệu Tịnh Nghiêm 淨嚴 [có thuyết là Tịnh Từ (淨慈)]. Nhà thơ Viên Công Chước (袁公灼) ở Tùy Châu tấu lên vua rằng, đạo đức của Sư tiêu biểu cho tùng lâm noi theo, cho nên Sư xuống núi, dời về Thủy Nam (水南), Tùy Châu. Năm Đinh Mùi, niên hiệu Tĩnh Khang thứ 2 (1127), Sư trở về, dừng lại Diên Phúc Viện ở Khoáng Sơn (��山), Đức An (德安). Bấy giờ, trong nước đại loạn, vùng Giang Hoài thì giặc cướp nổi lên, ai cũng cảnh giới. Tri phủ Đức An là Lý Công Tế lo lắng Sư không có chỗ ở, nên ra lệnh mời Sư vào thành, và dựng một cái am trong thành cho Sư. Giặc vây thành đã lâu, mỗi lần tấn công đều bất lợi, biết được ‘trong thành có dị nhân’, bèn cho lui quân. Trấn phủ là Trần Quy nghe chuyện, khen rằng: “Dị nhân là ai? Nhất định là thầy Tịnh Nghiêm của ta.” Năm Ất Mão, niên hiệu Thiệu Hưng thứ 5 (1135), vị quan của Tuyên phủ ty xếp đặt cho Sư cư trú núi Đại Hồng, học trò hướng về núi mà quy y. Thiền học bấy giờ cũng rất thịnh, ngài Thủ Toại dạy bảo đồ chúng không biết mệt mỏi. Đến tháng 3 năm Đinh Mão, niên hiệu Thiệu Hưng thứ 17 (1147), Sư thị hiện bịnh mà hóa. Ngài thiên chất ôn hòa, điềm đạm, không làm ai phiền, nghiêm cẩn phụng trì giới luật, trọn đời không mặc bông tơ, không nắm tài sản, nếu có cũng thí xả, từ bi ngay cả loài bọ chét, không nỡ phủi xuống đất, dung nạp chúng ở trong y. Đệ tử nối pháp của thiền sư Thủ Toại là thiền sư Minh Ngộ Khánh Hiển (明悟慶顯) và cư sĩ Công An Mẫn

(公安愍).

Kinh Tứ thập nhị chương có ba bản: một là, Đại chánh tân tu Đại tạng kinh, quyển 17, kinh số 784, là bản “tương đối xưa nhất”⁴, gọi là bản A⁵; hai là, bản thông hành hiện nay, có vào đầu đời Tống, nằm trong các bản chú thích trong Vạn Tục tạng kinh, như: Phật Tổ Tam Kinh chú⁶, Phật thuyết Tứ thập nhị chương kinh chú⁷, Phật thuyết Tứ thập nhị chương kinh giải⁸, Tứ thập nhị chương kinh sớ sao⁹ và Phật thuyết Tứ thập nhị chương kinh trong Phật Tổ Tam Kinh chỉ nam¹⁰, gọi là bản B¹¹; ba là, bản chánh văn mà hoàng đế Chân Tông của đời Tống đã chú thích¹², là hỗn hợp hai bản A và B mà thành. Các bản dịch Việt ngữ kinh Tứ thập nhị chương hiện có: Kinh bốn mươi hai bài do hòa thượng Thích Trí Quang dịch giải¹³, Kinh Tứ thập nhị chương do thượng tọa Thích Viên Giác dịch giảng¹⁴, Kinh Tứ thập nhị chương do hòa thượng Thích Tâm Châu dịch¹⁵, Kinh Tứ thập nhị chương do hòa thượng Thích Hoàn Quan dịch giảng v.v…

Kinh Di giáo là gọi tắt danh đề Kinh Phật thùy bát niết bàn lược thuyết giáo giới¹⁶, nghĩa là Kinh Giáo huấn vắn tắt lúc sắp niết bàn của Phật, do ngài Cưu ma la thập dịch. Các bản luận chú kinh Di giáo gồm có: Di giáo kinh luận¹⁷, Phật Di giáo kinh luận sớ tiết yếu¹⁸, Di giáo kinh bổ chú¹⁹, Di giáo kinh giải²⁰, Di giáo kinh luận pháp trú ký²¹, Di giáo kinh luận ký²², Phật di giáo kinh trong Phật Tổ Tam Kinh chỉ nam. Đặc biệt, Di giáo kinh luận do bồ tát Thiên Thân trước tác, trong đó ngài Thiên Thân nói kinh Di giáo là đạo phương tiện của bồ tát. Luận này được hòa thượng Thích Trí Quang dịch và chú thích thật đầy đủ, không thể không đọc khi muốn học hiểu kinh Di giáo. Hòa thượng Thích Tâm Châu phiên dịch chánh văn kinh Di giáo²³.

Thượng tọa Thích Viên Giác soạn Kinh Di giáo lược giải²⁴ làm giáo trình giảng dạy cho các trường Cơ bản Phật học.

Quy Sơn cảnh sách là bài văn mà trong thiền môn sớm tối thường đọc để cảnh tỉnh sự tu hành, và vì lời dạy của ngài Linh Hựu (靈祐, 771-853)²⁵ rất thiết tha và thiết yếu cho sự luyện tâm nên cổ đức xem như lời Phật dạy, vì vậy mà gọi là kinh. Quy Sơn cảnh sách chú²⁶ của ngài Thủ Toại đời Tống, Quy Sơn cảnh sách trong Phật Tổ Tam Kinh chỉ nam, Quy Sơn cảnh sách cú thích ký²⁷, Quy Sơn cảnh sách chú của ngài Đại Hương đời Minh là các bản chú giải nằm trong Đại tạng và Tục tạng. Riêng Quy Sơn cảnh sách cú thích ký của ngài Hoằng Tán chú, ngài Khai Quýnh ký được thông dụng trong thiền môn vì sự phân đoạn và lời chú giải của hai ngài đầy đủ nhất. Hòa thượng Thích Hành Trụ đã dịch Quy Sơn cảnh sách cú thích ký ra Việt ngữ. Ngoài ra còn có Quy Sơn cảnh sách văn²⁸ do hòa thượng Thích Trí Quang dịch giải; Quy Sơn cảnh sách trong bộ Phật Tổ Ngũ Kinh²⁹ do hòa thượng Thích Hoàn Quan dịch chú; Lời cảnh giác và khích lệ của thiền sư Quy Sơn do thiền sư Thích Nhất Hạnh phiên dịch³⁰. Ngài Pháp Chuyên (1726- 1798)³¹ trước tác Quy Sơn cảnh sách chú thích y lược âm phát ẩn thiên³². Lời giảng dạy Quy Sơn cảnh sách của hòa thượng Thích Thanh Từ được biên tập thành sách.

Trong Dự án số hóa kho tàng thư tịch cổ văn hiến Hán Nôm có bản phóng ảnh Tam Kinh Nhật Tụng (三經日誦) do sa-môn Thích Tại Tại (tức thiền sư Minh Hành)³³, chùa Hoa Lâm, chứng khắc; chùa Báo Quốc, thôn Bình Vọng, huyện Thượng Phúc, tàng bản, vào thời vua Minh Mạng năm thứ 11 (1830)³⁴. Xem xét văn bản thì chính là Phật Tổ Tam Kinh Chú của thiền sư Thủ Toại đời Bắc Tống. Phật Tổ Tam Kinh Chú không được thu tàng trong bất cứ bản đại tạng kinh nào cả³⁵, nhưng đơn bản thì: (1) Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú là Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú, Vạn Tục tạng, Tập 37, No. 669, bỏ phần bổ chú của sa-môn Liễu Đồng; (2) Di Giáo Kinh Chú, coi như bị thất lạc, may thay, bản chú giải này lại nằm trong Tam Kinh Nhật Tụng; (3) Quy Sơn Cảnh Sách Chú, Vạn Tục tạng, No. 1239, do thiền sư Thủ Toại chú.

Tam Kinh Nhật Tụng, còn gọi là Phật Tổ Tam Kinh, là điển tịch Phật giáo Việt Nam, hiện được bảo tồn bởi Viện Nghiên Cứu Hán Nôm Việt Nam, ký hiệu AC.341, AC.545, AC.621; và Thư Viện Quốc Gia Việt Nam, ký hiệu TN.059. Gọi sách này là Tam Kinh Nhật Tụng, là vì cư sĩ Âu Dương Dĩnh có viết bài tựa, gọi là Tam Kinh Nhật Tụng Tự; còn thiền sư Thích Tại Tại cũng viết bài tựa, nhưng gọi là Phật Tổ Tam Kinh Tự. Bộ Tam Kinh Nhật Tụng này in theo bản Phật Tổ Tam Kinh của Trung Quốc, nhưng có thêm phần chú thích phía trên của chư Tổ Việt Nam và Âm thích ở cuối sách³⁶. Tam Kinh Nhật Tụng do thiền sư Thích Tại Tại mang từ Trung Quốc về Việt Nam³⁷, và tỳ kheo ni Diệu Tuệ trùng khắc vào năm Khánh Đức thứ 4 (1652) đời vua Lê Thần Tông.³⁸ Đến năm Tự Đức thứ 11 (1858), sa-môn Bảo Đỉnh ở chùa Đa Bảo, trùng ấn Phật Tổ Tam Kinh để hoàn thành tâm nguyện của Thầy Tổ³⁹. Vào năm Thành Thái thứ 8, Bính Ngọ (1906), thiền sư Nguyên Uẩn (1864-1914) hưng công in ấn bộ Phật Tổ Tam Kinh Luân Quán Thuyết; cũng là bộ Phật Tổ Tam Kinh nhưng thiền sư Nguyên Uẩn viết thêm lời chú thích. Vào năm 2005, bộ này được Hòa thượng Thích Phổ Tuệ, đệ tam Pháp chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam, phiên dịch toàn văn lời chú của thiền sư Thủ Toại và dịch lời chú thích thêm của Tổ Nguyên Uẩn⁴⁰ .

Theo Cảnh Sách Hậu Bạt của thiền sư Thủ Toại, vào mùa Hạ An Cư năm Kỷ Mùi (1139), năm Thiệu Hưng thứ 9, thời vua Tống Cao Tông, có Thảo Am đạo nhân là Sử Tông Quy cầu thỉnh ngài viết lời chú giải Quy Sơn Cảnh Sách. Trong bài tựa Quy Sơn Cảnh Sách Chú, No. 1239-A, Tả triều phụng đại phu Trương Thù cũng xác nhận là bản chú giải này được viết vào năm 1139, lúc thiền sư Thủ Toại 67 tuổi. Theo bài tựa Phật Tổ Tam Kinh của thiền sư Đức Dị, No. 1239-B, thiền sư Thủ Toại đã chú giải Tam Kinh vào những năm Tuyên Hòa (1119-1126), thời vua Tống Huy Tông, và Tuệ đại sư ở Tĩnh Sơn cho khắc bản ấn loát Phật Tổ Tam Kinh vào năm 1286. Có vẻ như thiền sư Đức Dị đã lầm lẫn về thời gian chú giải. Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú được thiền sư Thủ Toại chú giải vào năm Kiến Viên thứ 3, Kỷ Dậu (1129), thời vua Tống Cao Tông, lúc ngài 57 tuổi.⁴¹ Di Giáo Kinh Chú có thể được thiền sư Thủ Toại viết trong ‘những năm Tuyên Hòa’, khoảng thời gian từ 47 đến 54 tuổi, tức là kinh này được thiền sư Thủ Toại chú giải trước nhất. Theo phụ lục No. 1239-D, tỳ kheo Giác Căn viết, bộ Phật Tổ Tam Kinh được trùng ấn vào mùa Xuân năm Bính Tuất (1286). Theo phụ lục No. 1239-C, Hàn Sơn phủ viện quân Lý Sắc viết, bộ Phật Tổ Tam Kinh được trùng ấn vào năm Giáp Tý (1384)⁴². Theo Tam Kinh Hậu Bạt của Tư thiện đại phu Diêu Quảng Hiếu, thiền sư Ẩn Phong Tông, trụ trì chùa Kê Minh ở Kinh Đô, cho trùng ấn Phật Tổ Tam Kinh vào tháng 7 năm Canh Dần (1410), Vĩnh Lạc thứ 8, đời vua Minh Thành Tổ. Như vậy, bộ Phật Tổ Tam Kinh này được ấn bản ít nhất là 3 lần, ở Trung Quốc và Cao Ly, vào các năm 1286, 1384 và 1410. Nói về bản Việt dịch, phần dịch nghĩa kinh văn Tam Kinh là của Hòa thượng Thích Trí Quang, và những đề mục trong Tam Kinh cũng dựa vào sự phân tiết của Hòa thượng. Dịch giả chỉ dịch nghĩa lời chú giải Tam Kinh của thiền sư Thủ Toại. Những bài tựa và bài bạt trong Phật Tổ Tam Kinh đều được chuyển dịch. Ngoài ra còn chuyển dịch những bài tựa về Tam Kinh có ở trong đại tạng để thấy người xưa coi trọng Tam Kinh như thế nào. “Phật nói, sa môn hành đạo là như con trâu mang nặng, đi trong bùn sâu, mệt nhọc đến mấy cũng không dám ngoái nhìn hai bên, mà phải đi cho mau, rời khỏi bùn sâu, mới được nghỉ ngơi. Sa môn coi ái dục còn hơn bùn sâu, nên thẳng tắp một mạch mà hành đạo, mới có thể thoát khỏi mọi sự khổ lụy.”

“Hãy tự cố gắng một cách thường trực, tinh tiến mà tu tập, đừng để đời mình sẽ chết đi một cách vô ích, và sau này sẽ phải lo sợ hối hận. Như lai như vị lương y, biết bịnh mà chỉ thuốc, còn uống hay không, không phải lỗi của lương y. Lại như người dẫn đường rất tốt, chỉ dẫn đường tốt cho người, nhưng nghe rồi mà không đi, thì không phải lỗi của người dẫn đường.” “Người xuất gia là cất bước thì muốn vượt tới phương trời cao rộng, tâm tính và hình dung khác hẳn thế tục, tiếp nối một cách rạng rỡ dòng giống của Phật, làm cho quân đội của ma phải rúng động khuất phục, với mục đích báo đáp bốn ân, cứu vớt ba cõi.”

San Francisco, mùa ôn dịch COVID-19 23.04.2020 (01.04.Canh Tý)

Phật tử Quảng Minh

MỤC LỤC

Tựa Tam Kinh Nhật Tụng, Cư sĩ Âu Dương Dĩnh Kinh Tứ Thập Nhị Chương & Kinh Di Giáo, Đại sư Liên Trì Chu Hoành Tựa Phật Tổ Tam Kinh, Thiền sư Thích Tại Tại Tựa Tịnh Nghiêm Thiền Sư Chú Phật Tổ Tam Kinh, Tả trung phụng đại phu Hứa Đoan Phu

Kinh Phật Thuyết Bốn Mươi Hai Chương

Lời bạt Kinh Tứ Thập Nhị Chương, Thiền sư Thủ Toại Tứ Thập Nhị Chương Tụng, Tăng Viên Diễn Sắc chỉ thi hành kinh Phật Di Giáo, No. 665-A, Hoàng đế Đường Thái Tông

Kinh Phật Di Giáo

Di Giáo Kinh Tụng, [Tăng Viên Diễn] Tựa Quy Sơn Cảnh Sách Chú, No. 1239-A, Tả triều phụng đại phu Trương Thù

Quy Sơn Cảnh Sách

Cảnh Sách Hậu Bạt, Thiền sư Toại Thủ Tam Kinh Hậu Bạt, Tư thiện đại phu Diêu Quảng Hiếu Tăng Bổ Âm Thích (增補音釋, không chuyển dịch)

Bổ San Tam Kinh Bạt Ngữ 10

Phụ Lục:

No. 1239-B (Vạn Tục tạng, Tập 63, No. 1239, Quy Sơn Cảnh Sách Chú) No. 1239-C (Vạn Tục tạng, Tập 63, No. 1239, Quy Sơn Cảnh Sách Chú)

No. 1239-D (Vạn Tục tạng, Tập 63, No. 1239, Quy Sơn Cảnh Sách Chú) No. 665-B (Vạn Tục tạng, Tập 37, No. 665, Phật Di Giáo Kinh Chú)

No. 665-C (Vạn Tục tạng, Tập 37, No. 665, Phật Di Giáo Kinh Chú)

No. 665-D (Vạn Tục tạng, Tập 37, No. 665, Phật Di Giáo Kinh Chú)

Hán Văn:

1. Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú (Vạn Tục tạng, Tập 37, No. 669, bỏ phần bổ chú của Liễu

Đồng)

2. Di Giáo Kinh Chú (Sao chép từ Phật Tổ Tam Kinh) 3. Quy Sơn Cảnh Sách Chú (Vạn Tục tạng, Tập 63, No. 1239) 11

Tựa Tam Kinh Nhật Tụng

Tôi vào Tiểu học lúc năm tuổi, tiên sinh dạy tôi Tam tự kinh, rằng: “Con người khi sinh ra, bản tính vốn thiện lành.” Rồi tôi học Đại học, rằng: “Đại học là sách do họ Khổng để lại, là cánh cửa đi vào đạo đức [của người sơ học],”⁴³ hay “Cái đạo của Đại học là làm rạng tỏ đức hạnh của mình, là thân ái với mọi người, là khiến con người đạt đến sự hoàn thiện.” Rồi tôi đọc Luận ngữ, rằng: “Học hành và sau đó thường ôn tập chẳng thích thú ư?” Sau đó tôi đọc đến Mạnh tử, rằng: “Bậc đại nhân thì không đánh mất đi cái tâm thuần khiết thiện lương của mình vậy.” Tôi hỏi thầy tôi, rằng: “Thường ôn tập, đạt đến sự hoàn thiện, con biết những điều ấy, nhưng chỉ biết trên chữ nghĩa chứ chưa thật sự hiểu rõ.” Thầy tôi dạy: “Cái tâm thuần khiết thiện lương, nghĩa là không ai có cái muốn cho riêng mình. Chính lòng ham muốn mọi thứ nó che lấp cái đạo thuần nhất và chân chánh vậy.” Tôi lui ra, suy ngẫm lời ấy, điều mà các sách vở thường nói, ‘Con người lúc ban sơ, bản tánh ai cũng thiện lành.’ Lại nữa, người muốn thường ôn tập [và thực hành] để đạt đến cảnh giới cực hoàn thiện, thì phải làm sao cho tâm mình đạt đến sự hoàn thiện. Tôi hồi nhỏ học tập rồi thực hành một cách hùng tráng, sớm chiều học và hành, chưa từng một ngày thoái thác. Cuộc đời biến động nên tôi rong ruỗi bốn phương, nhân có chuyện khóc của Nguyễn Tịch⁴⁴, mà tôi gặp được đệ tử của đức Thích Ca, tôi hỏi, “Đạo Dương Chu và đạo Mặc Địch⁴⁵, các bậc tiền hiền đã bài bác, tôi làm sao chen dự?” Nhưng đồ chúng của họ Thích hiểu rõ, cười đáp: “Kinh có nghĩa lý, sự có đốn tiệm, người có cùng thông và mê ngộ, có thể lấy một sự thể ấy mà suy ra.” Tôi trầm tư lời ấy. Người mà tên tuổi thầm lặng nhưng hành động nho nhã, kết giao với tôi đã lâu, cầm quyển “Ba Kinh Nhật Tụng”, đưa cho tôi xem, tôi nói, “Thiện lành!” Lại xem xét yếu chỉ tối thượng của quyển kinh, thì thấy nó đưa đến cảnh giới hoàn thiện vậy. Tôi hỏi, “Ai làm việc trùng khắc để tăng ích Thánh giáo?” Có người đáp, “Là thầy Húc Giang Tại Tại.” Tôi thấy sự học làm tốt cho sự hành của mình, nên muốn viết bài tựa này vậy.

Cháu của Cư sĩ Lư Lăng⁴⁶, Âu Dương Dĩnh⁴⁷ kính ghi.

三經日誦敘 余五歲入小學，先生誨我三字經曰，人之初性本善，至讀大學，曰孔氏之遺書，入德之門 也，曰在明明德，在親民，在止於至善。讀論語曰，學而時習之，不亦說乎？其後讀至孟 子曰，大人者，不失其赤子之心。余問師曰，前之時習，至於至善，我知之矣。惟其所句 而未之悟也。師曰，赤子者無人欲之私，物欲所蔽純正道也。余退而思之，所謂諸書曰， 其人之於始也，其性本善。又欲人之時習，以至於善善耳，其至善之心。余幼學而壯行， 旦夕於斯，未嘗一日維也。以世變而馳騁四方，有阮籍之哭，而遇於釋氏之徒。余曰，揚 墨之道，前賢所排，我何與焉。而釋氏之徒曉而咲曰，經有義理，事有頓漸，人有窮通迷 悟，其可以一類而推之也。余默思之。夫人也是墨名而儒行者矣，於是交逰久之，持三經 日誦，與余觀，余曰善。復觀首上之旨，其在至於至善矣。余問其所增益聖教者誰也。或 曰旴江在在也。余見其學而美其行，欲為之敘焉。

廬陵居士歐陽頴侄題

Kinh Tứ Thập Nhị Chương, Kinh Di Giáo

Hán Minh đế đêm mộng thấy người vàng, bèn sai sứ đi Thiên Trúc, có được kinh Phật là Bốn mươi hai bài. Thánh giáo ấy truyền về hướng đông, đầu tiên là đi vào Chấn Đán⁴⁸. Nay đã có lời dạy đơn giản mà tăng sĩ không đọc tụng và hành trì, pháp sư không thăng tòa vì người diễn giảng. Nói về kinh [Bốn mươi hai bài] này, có những lời dạy thật đơn giản mà ý chỉ sâu xa, có những lời dạy sâu xa và ý chỉ cũng sâu xa, người đọc phải tự mình khám phá. Còn về kinh Di giáo, chính là giáo huấn tối hậu của Như Lai về những điều cốt yếu [của chánh pháp] trước khi nhập diệt, giống như người đời gọi là di chúc. Con cháu dốt nát về nguồn gốc của Tổ tiên khai sáng, là vong bản vậy. Con cháu làm trái lời di chúc lúc lâm chung của cha mẹ, là bất hiếu vậy. Người tăng sĩ sao chẳng suy tư ư? Kẻ ngu si này xét, hai kinh này thật là thuốc tốt trị bệnh ở thời mạt pháp. Chớ nên coi thường, chớ nên coi thường!

(Chương này rút từ Truy Môn Cảnh Huấn) ⁴⁹

四十二章經，遺教經 漢明帝夜夢金人，遣使天竺，得佛經四十二章，此聖教東流入震旦之始也。今以其言近， 僧不誦持，法師不升座為人講演。夫此經言不專近，有遠者，有言近而旨遠者，人自不察 也。又遺教經，乃如來入滅最後之要語，喻人世所謂遺囑也。子孫昧宗祖創始之來源，是 忘本也。子孫背父母臨沒之遺囑，是不孝也。為僧者胡弗思也？愚按二經實末法救病之良

藥，不可忽，不可忽！ (此章出在緇門警訓)

Tựa Phật Tổ Tam Kinh

Ba kinh được soạn, tu thân làm gốc, Phật Tổ làm niệm, truyền đạo làm trọng, là muốn người ta có đủ lý lẽ để thích ứng muôn sự. Người muốn rạng tỏ đức hạnh của mình bằng sự hòa bình tu thân⁵⁰, trí tri cách vật⁵¹, mới có thể khuyên răn, giữ sự chân thành từ đầu đến cuối. Mặt trời Phật Tổ chiếu soi, thế nên trăm năm, ngàn năm sau người ta vẫn đọc tụng ba kinh, trong đó thiền sư Quy Sơn Đại Viên còn làm cho Thánh giáo được tăng ích. Cái gọi là “chân thành thì sáng tỏ, sáng tỏ thì chân thành.”⁵² Giáo huấn của Phật và cảnh sách của Tổ lập ra để di chúc cho hậu học, chớ khiến những lời dạy xuất hiện hỗn loạn. Khi Phật ở đời, người dụng tâm [theo lời Phật] có kết quả ra sao? Sau Phật nhập diệt, người đọc tụng [theo lời Phật] có kết quả thế nào? Cái gọi là “chánh tâm, tu thân”⁵³. Nếu tâm mình bất chánh mà muốn thể nhập đức sáng, sự ấy tôi chưa từng nghe. Người hằng ngày đọc tụng Ba kinh⁵⁴ này thì nhiều, người biết quay lại chính mình thì ít: biết ngăn chận để cạn mỏng [phiền não], biết thay đổi để trừ khử [tập khí]. Tôi dạy các đệ tử rằng: “Trong dòng suối có vị ngọt, có thể lấy làm động lực mỗi ngày, đức ở trong tâm mình vậy.” Chư đệ tử đáp: “Dạ.” Nhưng mà dễ để thốt lên chữ “Dạ”, bởi vì đứng ở ngoài sơn môn. Muốn đến bờ bến kia, thì nơi tâm phải đạt đến chỗ hoàn thiện. Một điều thiện thì dễ tu, hoàn thiện⁵⁵ thì khó được. Người được gọi là ‘hoàn thiện’, thì phải là người ‘cụ chúng lý nhi ứng vạn sự’⁵⁶. Có cái nghĩa như vậy gọi là ‘hoàn thiện’. Nay tôi nêu chữ thiện kia để định nghĩa: ‘năng tánh của thiện, nên gọi là hoàn thiện’. Như kinh nói: “Thiện tai! Thiện tai!” Nghĩa ‘thiện’ phải đạt đến, tâm ‘thiện’ phải chân thành, gọi là ‘hoàn thiện’ vậy.

Thiên vận, năm Quý Tỵ (1653), Húc Giang, Vân Thủy sa-di, Thích Tại Tại⁵⁷ soạn.

佛祖三經序 三經之著，省身之本，佛祖之念，傳道之要，欲人具衆理而應萬事。蓋欲明明德在平修身 ，致知格物，乃能誡誨，始終存誠。佛祖旴暘可鑑，故千百歲之後人而誦之。而我溈山圓 禪師復增益聖敎，所謂誠則明，明則誠矣。而誡誨警策，立而遺之。莫使後學之錯出也。 其先佛之用心者，果何如哉，其後佛之誦習者，又何如哉，所謂正心修身者也。若於其心 不正而欲入德者，吾未之聞也。然此三經日誦者衆，而知囘者寡，抑以為淺，易而弗之也 。余誨諸子曰，溪中有味，可以日進，德在其中矣。諸子曰諾。然而易諾之辭，蓋在山門 之外。欲到彼岸，於心其在止至善耳。一善易修也。善善難得也。其所以謂善善者，具衆 理應萬事，其斯之謂善善也。余今舉其善者而言之，能善是故曰善善。經曰善哉善哉，其

義至矣，其心誠矣，曰善哉善哉。

天運癸巳年旴江雲水沙彌釋在在撰 Hoa Lâm tự, Lâm Tế chánh tông, sa-môn Thanh Hòa Thích Tại Tại chứng san Phật tử Bảo Liên trùng san Minh Mạng năm thứ 11, Canh Dần (1830), tháng 12, ngày mùng 8, cáo thành Đệ tử tỳ kheo Bảo Đỉnh⁵⁸ Bản lưu tại huyện Thượng Phúc, thôn Bình Vọng, chùa Báo Quốc⁵⁹, để biết mà hậu ấn

華林寺臨濟正宗沙門清和釋在在 證刊 佛子寶蓮重刊 明命拾壹年歲庚寅 (1830) 十二月初捌日吿成 弟子寶鼎比丘 板留在上福縣平望村報國寺以曉後印

Tựa Đại Hồng Sơn Tịnh Nghiêm Thiền Sư Chú Phật Tổ Tam Kinh

Đạt Ma Tây lai đơn truyền tâm ấn, đó được gọi là Thiền. Tổ e sợ người sau hoài nghi cánh cửa giác ngộ mà trở thành tà kiến, nên đã lưu lại bộ kinh Lăng Già bốn quyển, để cho người học nương theo kinh mà ngộ nhập đạo lý. Lục Tổ nửa đêm truyền y, ngộ bản lai vô vật, đó được gọi là Thiền. Tổ đem cái sở đắc là trí kiến ‘ưng vô sở trú’ mà trước tác Đàn Kinh, làm chứng cho nghĩa Bát-nhã, để người học nương theo kinh mà tỏ ngộ. Có bậc Đại đạo sư, trong 49 năm, thuyết pháp tiểu thừa, pháp trung thừa và pháp thượng thừa, thuyết các thứ thí dụ, khai thị ngộ nhập, ở trong ba thừa đều thuyết trí kiến bất khả tư nghị của nhất thừa. Những kinh điển được chuyển tải đều là thiền. Thiền học đi đến Chấn Đán⁶⁰, người thông minh có nhiều, một tiếng chuông một cái lạy, bỗng nhiên tự liễu ngộ, băng tan mừng khấp khởi, mãi mãi làm sở đắc. Người xưa cho rằng, có chỗ nào lĩnh ngộ thì chỉ là chưa thấu suốt hết thực tại, lý ấy rõ ràng. Cốt yếu từ văn tư tu, nhập định Già-đà, cứu cánh cùng tận, mới chứng Vô dư niết-bàn. Sự ấy là bản thể vĩ đại, Đạt Ma đem Lăng Già, Lục Tổ lấy Đàn Kinh, chắp cánh cho Thiền tông. Về sau, sự ngộ đạo của những người kế tiếp chỉ là càn tuệ.

Thiền sư Tịnh Nghiêm ở Đại Hồng Sơn và đức Thích Ca cùng nhau tham thiền, nâng đỡ và khởi phát tông giáo: người học đạo xét kỹ sự thật, người kiến đạo xác thực như thế, người giới hạnh cao đẹp nghiêm chánh, người độ người đầy lòng từ bi trong kiếp nạn chiến tranh. Nơi am tranh, dưới cây thọ trai, đức Phật thuyết Kinh Bốn mươi hai bài cho các đệ tử. Kinh ấy và kinh Phật Di Giáo, cùng Quy Sơn Cảnh Sách được làm chú giải, thông suốt khắp ba tạng kinh luật luận. Nhân địa của Phật, pháp môn ngộ đạo, tu hành hộ đạo, cứu vật giúp đời, theo văn cú của kinh, vì Phật tử mà tuyên thuyết, sự ấy đơn giản mà đúng hợp, lời ấy thiết yếu mà kín đáo, chỉ thẳng tâm người, tâm ấy là Phật, há cho rằng ‘vào biển đếm cát’⁶¹ mà đánh đồng như nhau⁶² .

Đó là dụng tâm chân thật của Đạt Ma và Lục Tổ. Tôi tiếp nhận diệu nghĩa này, mười năm gìn giữ, diệt ngu dốt, rửa bụi trần, sở đắc khá nhiều. Thảo Am Sử đạo nhân⁶³ đem sách đến đạo viện Hoài Tây, bảo chú giải những lầm lẫn⁶⁴ văn tự in dấu trong Tam Kinh. Đạo nhân Trương Huệ Hòa quyên góp gieo duyên, họp thợ khắc riêng bản đẹp, hợp làm một bộ, để tiện đọc tụng, cho nên mời tôi viết tựa cho việc này. Đạo nhân Sử Tông Quy trông giữ thiền thất, biết chỗ thú nhập, muốn rộng lưu bố, mở con mắt nhân thiên, nên tôi ngợi khen không hết. Đối với kinh này, nghiệm lời Phật mà không nghi, hỏi trời đất mà không ngờ, cần truyền mãi cho người học [để có phương tiện] ngộ đạo và tu hành tông chỉ, tiếp nối tuệ mạng của Phật, trải qua muôn kiếp mà không đứt.

Cẩn thận viết tựa.

Tả trung phụng đại phu; Tri Quảng châu, Quân châu; Chủ quản Học sự; kiêm Quản nội khuyến nông doanh điền sứ; Lịch Dương huyện khai quốc nam, thực ấp tam bách hộ, Hứa Đoan Phu soạn.

大洪山淨嚴禪師注佛祖三經序 達磨西來單傳心印，此所謂禪也。猶恐該世卜度悟門，翻為邪見。留楞伽經四卷，俾學者 於經而悟理入焉。六祖半夜傳衣，悟本來無物，此所謂禪也。猶以所得應無所住智見。著 壇經，證般若義，俾學者於經而悟焉。有大導師四十九年，說小乘中乘上乘法，種種譬喻 ，開示悟入，於三乘中皆說一乘不可思議智見。經之所載者，皆禪也。禪學之來震旦，聰 明者多，一撞一磕，頓自了悟，冰消踊悅，永為所得。古人謂有箇省處，只是未徹在，此 理灼然。要從聞思修，入伽陀定，究竟窮盡，方證無餘涅槃。茲事體大，達磨六祖以楞伽

壇經羽翊禪宗。後之悟道者不止為乾慧爾。 大洪山淨嚴禪師與釋迦同參，扶起宗教，其學道也審實，其見道也端的，其戒行也孤峻， 其接人也慈悲，在兵刦中。草舍本食，與其徒說四十二章經，佛遺教經，溈山警策，為之 註解，該貫大藏經律論。諸佛因地，悟道法門，修行護道，救物濟世，隨經文句，為佛子 宣說，其事簡而當，其語要而密，直指人心，卽心是佛。豈與入海算沙者，同日而語哉。 是真達磨六祖用心也。余授此妙義，十年在手，磨鈍洗垢，所得多矣。草庵史道人，以書 到淮西道院，謂注三經印文舛謬。道人張惠和募緣，鳩工別刊善本，合為一帙，以便閱覽 ，而徵余序乃事。道人史宗規，久侍禪室，知所趣入，欲廣流布，開人天眼目。余讚嘆之 不及也。是經也，考之佛語而不惑，質之天地而無疑，當永其傳，為學者悟道修行宗旨，

續佛慧命，經萬劫而不絕矣。謹序。

左中奉大夫知廣州軍州主管學事兼管內勸農營田使歷陽縣開國男食邑三百戶許端。夫撰。 佛說四十二章經