Phật Tổ Tam Kinh

như mù tối mà được mắt sáng, nghèo nàn mà được vàng ngọc. Phải biết tịnh giới là đức

thầy cao cả của các thầy. Nếu Như lai ở đời thì cũng không khác gì tịnh giới ấy. Tôn trọng tịnh giới như tôn trọng Phật, thì Phật hiện hữu thường hằng.

(2) Giới Phương Tiện Thanh Tịnh 持淨戒者，不得販賣貿易，安置田宅，畜養人民、奴婢、畜生；一切種植及諸財寶，皆當

遠離，如避火阬； Giữ tịnh giới thì các thầy không được buôn, bán, đổi chác, sắm sửa đất nhà, nuôi người, tôi tớ và súc vật, lo việc gieo trồng, kinh doanh tài bảo. Tất cả việc này, hãy tránh như tránh hố lửa.

Người thế gian thì mưu cầu sự nghiệp, lợi lộc, tăng lương. Người xuất gia thì tâm chí hướng đến vô vi, và giữ tịnh giới thì biết cái gì nên đoạn tuyệt, cái gì nên biểu hiện. 不得斬伐草木，墾土掘地。合和湯藥，占相吉凶，仰觀星宿，推步盈虛，歷數算計，皆所

不應。節身時食，清淨自活， Kể cả việc chặt phá cỏ cây và đào cuốc đất đai. Những việc chế thuốc thang, coi bói tướng, coi thiên văn, đoán thời tiết, tính lịch số, đều không thích hợp với các thầy. Các thầy hãy tiết chế cơ thể, ăn đúng thì giờ, sống bằng cách sống trong sạch, Chuyện vị tỳ kheo bị buộc bằng cỏ¹³⁵, hay chuyện vị tỳ kheo và con ngỗng nuốt hạt châu¹³⁶, thà bỏ thân mạng vì giữ tịnh giới. Người xưa đã như thế, người nay sao không vậy? Thuật số biết lành dữ, lối sống quen cong vạy, đều chẳng phải cách sống trong sạch.

不得參預世事、通致使命，咒術仙藥，結好貴人，親厚媟慢，皆不應作。

không được tham dự thế sự, lãnh sứ mạng liên lạc. Chú thuật, thuốc tiên, giao hảo quyền

quí, và thân thiết với họ, rồi hèn hạ, ngạo mạn, tất cả đều không được làm. “Tham dự thế sự, lãnh sứ mạng liên lạc, chú thuật, thuốc tiên’, là đi ngược con đường niết bàn. “Giao hảo quyền quí, và thân thiết với họ, rồi hèn hạ, ngạo mạn”, là xuôi theo dòng nước sinh tử. 當自端心，正念求度； Phải tự đoan tâm, chánh niệm cầu độ.

Đoan tâm và chánh niệm, thì bờ bên kia chẳng còn xa.

不得包藏瑕疵，顯異惑眾； Không được che giấu lầm lỗi, tỏ ra kỳ dị để mê hoặc quần chúng.

Ở trong không che giấu lỗi nhỏ, phải phát lộ để làm mới tự thân. Ở ngoài không quảng bá bản thân bằng những gì không chân thật.

於四供養，知量知足， Đối với bốn sự hiến cúng thì phải biết tự lượng và biết vừa đủ.

Đồ mặc và đồ nằm, ngoài thân thể không dư; đồ ăn và thuốc thang, biết vừa đủ xin dùng.

趣得供事，不應畜積。 Hễ được hiến cúng thì không nên tích trữ.

Hiến cúng dư thừa, không tích trữ; quán trọ chữa trị, không dây dưa.

(3) Công Đức Của Giới 此則略說持戒之相。戒是正順解脫之本，故名波羅提木叉。

Đó là Như Lai nói tóm tắt về sự giữ giới. Giới thì chính thuận với căn bản của sự giải

thoát, nên Như Lai mệnh danh Ba la đề mộc xoa.

Tóm tắt về giới tướng: trì giới thì chính thuận với giải thoát, phạm giới thì chính thuận với phiền não. Khai, giá, trì, phạm, là những việc trọng yếu phải tuân hành, được đức Phật dạy bảo và chép trong các bộ luật.

因依此戒，得生諸禪定，及滅苦智慧。是故比丘，當持淨戒，勿令毀缺。若能持淨戒，是 則能有善法；若無淨戒，諸善功德皆不得生。是以當知，戒為第一安隱功德住處。 Nhờ giới mà phát sinh thiền định, và trí tuệ có năng lực hủy diệt thống khổ. Thế nên, các thầy Tỷ kheo, hãy giữ tịnh giới, đừng cho vi phạm, thiếu sót. Ai giữ tịnh giới thì người đó có thiện pháp. Không có tịnh giới thì mọi thứ công đức không thể phát sinh. Do đó mà biết tịnh giới là chỗ yên ổn nhất, làm nơi trú ẩn cho mọi thứ công đức.

“Nhân giới sinh định, nhân định phát tuệ.” Giáo pháp được thuyết trong một đời của đức Phật, chỉ là ba pháp: giới, định, tuệ, không gì hoàn chỉnh hơn. Từ vô thủy, chúng sinh luôn bị vô minh, nghiệp hoặc, trọng chướng che lấp, nếu lấy ba pháp này mà tu hành một cách trọn vẹn và đầy đủ, thì vô minh, nghiệp hoặc, trọng chướng đều tiêu diệt trong một niệm; tất cả thiện pháp, công đức do ba pháp này mà được kiến lập trong một niệm. (4) Đối Trị Cái Khổ Vì Căn Dục Phóng Túng 汝等比丘，已能住戒，當制五根，勿令放逸，入於五欲。譬如牧牛之人，執杖視之，不令

縱逸，犯人苗稼。若縱五根，非唯五欲將無涯畔，不可制也； Các thầy Tỷ kheo, đã ở trong tịnh giới thì phải chế ngự năm thứ giác quan, không cho phóng túng vào trong năm thứ dục lạc. Như kẻ chăn trâu, cầm gậy mà coi giữ, không cho phóng túng, phạm vào lúa má của người. Phóng túng năm thứ giác quan, thì không những chỉ có năm thứ dục lạc, mà có thể sẽ không còn giới hạn nào nữa, không thể cấm chế.

Ở đoạn trên, nhân hữu sự mà Phật chế lập tịnh giới để phòng ngừa lỗi lầm, đình chỉ điều ác¹³⁷. Ở đoạn này, Phật nói rõ sự dè chừng năm thứ giác quan, thường phải trông nom và dẫn dắt chúng.

Như chuyện Mã Tổ hỏi Thạch Củng¹³⁸ khi đang làm việc ở nhà trù: - Ông đang làm gì đó? Củng thưa: - Dạ con đang chăn trâu. Tổ hỏi: - Ông chăn thế nào? Củng thưa: - Dây thừng xỏ mũi luôn trong tay, mỗi khi trâu đi lạc vào đám cỏ, con xỏ mũi nó lôi kéo lại. Tổ khen: - Ông thật biết chăn trâu.

亦如惡馬，不以轡制，將當牽人墬於阬埳。

Như con ngựa hung hãn mà không được chế ngự bằng giây cương, thì sẽ mang người lao

xuống hầm hố.

Tâm ý như con ngựa hung hãn khó điều phục, phải lấy giây cương tịnh giới để chế ngự. 如被劫賊，苦止一世；五根賊禍，殃及累世。為害甚重，不可不慎！

Giặc cướp làm hại, khổ chỉ một đời, còn giặc giác quan họa đến nhiều kiếp: tai hại rất

nặng, các thầy không thể không cẩn thận.

Khổ chỉ một đời là mất đi nhân mạng và tài sản thế gian. Nghèo khổ nhiều kiếp là từ bỏ tuệ mạng và tài sản giáo pháp. Khinh thường và trân trọng như trời và đất [sai biệt rất lớn],¹³⁹ không cẩn thận được sao? 是故智者制而不隨，持之如賊，不令縱逸； Thế nên người có trí thì chế ngự mà không theo, giữ như giữ giặc, không cho phóng túng.

Giữ tâm, chánh quán, căn và cảnh vốn Không, người và mình đều Như, phan duyên làm sao khởi?

假令縱之，皆亦不久見其磨滅。

Giả sử phóng túng năm thứ giác quan thì cũng không bao lâu ta sẽ thấy chúng tàn diệt tất

cả.

Vọng tình không thật, chốc lát biến đổi, tàn diệt.

此五根者，心為其主，是故汝等當好制心。

Các thầy Tỷ kheo, năm thứ giác quan do tâm chủ động, vì vậy mà các thầy lại phải thận

trọng chế ngự tâm mình.

Năm thứ giác quan là hư vọng, do ý thức chủ động. Muốn chế ngự sự hư vọng của năm thứ giác quan và sự chủ động của ý thức, thì phải tu tập cả chỉ và quán.

心之可畏，甚於毒蛇、惡獸、怨賊、大火越逸，未足喻也。

Tâm còn đáng sợ hơn cả rắn độc, thú dữ, giặc thù, lửa dữ bùng cháy lan tràn cũng chưa đủ

để ví dụ cho tâm.

Rắn độc, thú dữ ở thế gian cũng chưa đủ để ví dụ cho tâm, bởi vì tâm ấy có thể làm tổn hại pháp thân, tuệ mạng.

譬如有人，手執蜜器，動轉輕躁，但觀於蜜，不見深阬。

Như một kẻ tay bưng bát mật mà chuyển động chạy nhảy, chỉ thấy bát mật chứ không thấy

hố sâu, Vọng tâm tức vọng cảnh, say đắm chấp trước càng vững chắc. Hố sâu là địa ngục, chuyển động chạy nhảy mà không biết.

譬如狂象無鉤，猿猴得樹，騰躍踔躑，難可禁制。當急挫之，無令放逸。 như thế không khác gì voi điên mà không có móc sắt, vượn khỉ mà được cây rừng, thì sẽ hung hăng nhảy vọt, khó mà ngăn cản; các thầy phải cấp tốc tỏa chiết, đừng cho phóng túng.

Tâm như voi điên, vượn khỉ, cần phái có móc sắt, dây xích của tịnh giới.

縱此心者，喪人善事；制之一處，無事不辦。

Phóng túng tâm ra thì làm tan nát việc thiện của người. Chế ngự tâm lại một chỗ thì

không việc gì không thành. Một niệm không phát sinh, thì các duyên liền cắt đứt.

是故比丘，當勤精進，折伏汝心。 Thế nên, các thầy Tỷ kheo, hãy nỗ lực tinh tiến mà chiết phục tâm mình.

Biết tâm vốn Không, nỗ lực mà chiết phục. Hiểu cảnh thường tịch, tinh tiến không mệt mỏi.

(5) Đối Trị Cái Khổ Vì Ăn Nhiều 汝等比丘，受諸飲食，當如服藥，於好於惡，勿生增減。趣得支身，以除饑渴。

Các thầy Tỷ kheo, thọ dụng đồ ăn thức uống, hãy coi như việc uống thuốc, ngon không

ham, dở không bỏ, vừa đủ duy trì cơ thể cho khỏi đói khát.

Ăn cơm để no bụng, như uống thuốc để trị bệnh. Không nên với đồ ăn vị ngon thì nổi tham, với đồ ăn vị dở thì nổi sân. Việc thọ dụng đồ ăn thức uống chỉ giúp duy trì cơ thể để hành đạo mà thôi, sao lại sinh tâm ngon ham, dở bỏ?

如蜂採華，但取其味，不損色香；比丘亦爾，受人供養，趣自除惱，無得多求，壞其善心 。 Như ong lấy hoa, chỉ lấy mùi vị mà không tổn thương hương sắc, người xuất gia cũng vậy. Thọ dụng cúng phẩm của người vừa khỏi đói khát thì thôi, không được ham cầu cho nhiều, phá vỡ thiện niệm của họ.

Ham cầu cho nhiều thì khiến người buồn bực. Buồn bực làm tổn thương tâm lý của người, khiến họ chán ngán, bỏ đạo.

譬如智者，籌量牛力所堪多少，不令過分，以竭其力。 Hãy bắt chước kẻ khôn ngoan, biết lượng sức lực con trâu của mình chịu đựng nhiều ít, không dùng quá sức đến nỗi kiệt lực.

Nghĩ kỹ đức hạnh của mình [đủ hay thiếu] để biết ước lượng [sự thọ dụng cúng phẩm]. Đề phòng tâm lý, tránh những tội lỗi [mà tham sân si làm chủ yếu] để không cạn kiệt [công đức].

(6) Đối Trị Cái Khổ Vì Nhác Và Ngủ 汝等比丘，晝則勤心修習善法，無令失時；初夜後夜，亦勿有廢。中夜誦經，以自消息， 無以睡眠因緣，令一生空過，無所得也。當念無常之火，燒諸世間，早求自度，勿睡眠也 。諸煩惱賊常伺殺人，甚於怨家，安可睡眠，不自警寤？煩惱毒蛇睡在汝心，譬如黑蚖在 汝室睡，當以持戒之鉤早摒除之。睡蛇既出，乃可安眠；不出而眠，是無慚人也！ Các thầy Tỷ kheo, ban ngày thì nỗ lực thực tập thiện pháp, không để thì giờ lướt mất, đầu đêm cuối đêm cũng đừng phế bỏ, giữa đêm lại phải tụng niệm để tự tiêu trừ điều ác, sinh trưởng điều thiện. Đừng vì lý do ngủ nghỉ mà để đời mình trôi đi, không được một chút ích lợi. Hãy nhớ ngọn lửa vô thường đốt cháy thế gian, để sớm cầu tự độ, đừng ham ngủ nghỉ.

Giặc phiền não thường rình giết ta, dữ hơn kẻ thù, tại sao ta có thể ngủ nghỉ mà không tự cảnh giác? Phiền não ngủ trong tâm, cũng như rắn hổ mang màu đen nằm ngủ trong nhà, các thầy phải dùng móc sắt giữ giới mà cấp tốc móc kéo nó ra. Rắn ngủ ra rồi mới nên yên tâm ngủ nghỉ. Không ra mà ngủ thì thật là kẻ không biết hổ thẹn.

Che lấp chân tính, tăng trưởng vô minh, là do tội lỗi và tai họa của sự ham ngủ nghỉ. Người ham ngủ nghỉ là người không biết hổ thẹn. Xưa kia, tôn giả A-na-luật, anh em họ với đức Phật, con vua Bạch Phạn, sau khi xuất gia, rất ưa thích ngủ nghỉ, [và ngủ bất kỳ lúc nào đức Phật giảng pháp.] Đức Phật trách mắng tôn giả về thói quen này, rằng: “Chao ôi, cớ sao ngủ? Như loài ốc, trai, sò, Một giấc cả ngàn năm, Không nghe danh hiệu Phật.” Sau khi bị Phật quở trách, tôn giả rớt nước mắt mà tự trách. Trong nỗ lực của nhiệt tâm, tôn giả A-na-luật không ngủ suốt bảy ngày đêm, cuối cùng ngài bị mù cả hai mắt. Đức Phật thấy vậy, thương xót, mới truyền dạy cho tôn giả pháp tu Nhạo kiến chiếu minh kim cương tam muội. Nhờ tu pháp này, tôn giả chứng được thiên nhãn thông. Do vậy mà biết, đức Phật nghiêm khắc giới luật, khúc chiết trùng tuyên, thương xót nói mãi, răn dạy tỷ kheo chớ có sao lãng.

慚恥之服，於諸莊嚴，最為第一。慚如鐵鉤，能制人非法，是故常當慚恥，無得暫替。若 離慚恥，則失諸功德。有愧之人，則有善法；若無愧者，與諸禽獸無相異也。 Sự hổ thẹn là phục sức đẹp nhất trong mọi thứ phục sức. Như cái móc sắt, sự hổ thẹn có năng lực chế ngự mọi thứ phi pháp của con người. Thế nên, các thầy Tỷ kheo, hãy luôn luôn biết hổ thẹn, sỉ nhục, đừng bao giờ, dầu chỉ tạm thời mà thôi, được phép quên mất đức tính ấy. Mất hổ thẹn là mất công đức. Có hổ thẹn là có thiện pháp, không hổ thẹn thì không khác gì cầm thú.

Ở trong sáu đường mà có thể sửa sang tâm tính, thú hướng bồ đề, chỉ có con người là làm được. Người mà không biết sửa sang, không biết thú hướng, là người không biết hổ thẹn. Đầy đủ đức tính hổ thẹn thì là phục sức đẹp nhất cho pháp thân. Không biết hổ, không biết thẹn, ham thích ngủ nghỉ, mà có thể tiến đạo được sao? Hổ, là bên trong tự trách, lấy làm xấu hổ; thẹn, là bên ngoài phát lộ để làm mới tự thân; đức tính ấy chẳng tốt lắm sao?

(7) Đối Trị Phiền Não Giận Dữ 汝等比丘！若有人來節節支解，當自攝心，無令瞋恨；亦當護口，勿出惡言。若縱恚心， 即自妨道，失功德利。忍之為德，持戒苦行所不能及。能行忍者，乃可名為有力大人。若 其不能歡喜忍受惡罵之毒如飲甘露者，不名入道智慧人也。 Các thầy Tỷ kheo, nếu ai cắt xả thân thể các thầy ra từng đốt, các thầy cũng phải tự kềm chế tâm mình, đừng cho giận dữ. Lại phải giữ lấy miệng lưỡi, đừng để phát ra lời tiếng không tốt. Tâm giận dữ nổi lên là tự hại đạo nghiệp, hư mất công đức. Đức tính của Nhẫn, giữ giới và khổ hạnh không thể sánh bằng. Thực hành đức Nhẫn mới được mệnh danh là bậc thượng nhân có sức mạnh. Kẻ nào không thể tiếp nhận cái độc nhục mạ một cách hoan hỷ như uống nước cam lộ, kẻ ấy không thể được ca tụng là người nhập đạo có trí. Trí tuệ sáng suốt thì mình người không hai. Mình người không hai thì tốt xấu đều không nghĩ. Tốt xấu đều không nghĩ thì oán thân thấy ngang bằng. Oán thân thấy ngang bằng thì khổ vui không chỗ nương. Phó đại sĩ¹⁴⁰ nói: “Nhẫn tâm như huyễn mộng, Nhục cảnh là lông rùa, Thường tu được quán này, Gặp khó càng vững chắc.”¹⁴¹ Lời ấy chân thật thay!

所以者何？瞋恚之害，則破諸善法，壞好名聞，今世後世，人不喜見。當知瞋心，甚於猛 火，常當防護，無令得入。劫功德賊，無過瞋恚。白衣受欲，非行道人，無法自制，瞋猶 可恕；出家行道，無欲之人，而懷瞋恚，甚不可也。譬如清冷雲中，霹靂起火，非所應也

。 Tại sao, vì giận dữ thì phá hủy hết thảy thiện pháp và danh tiếng đáng quí, hiện tại vị lai không ai muốn nhìn. Sự giận dữ hơn cả ngọn lửa ác liệt, vì thế mà các thầy phải đề phòng một cách thường trực, đừng cho xâm nhập tâm trí. Giặc cướp công đức không chi hơn giận dữ. Thế gian hưởng thụ dục lạc, không phải là kẻ hành đạo, không có phương pháp để tự khống chế, thế nên giận dữ thì còn có thể tha thứ được. Còn người xuất gia hành đạo là kẻ loại bỏ dục vọng, vậy mà giận dữ thì thật bất đáng; không khác gì giữa bầu trời mây trong mát mà sấm sét lóe lửa là điều không thích hợp.

Rõ ràng những tai hại của sự giận dữ đều do ngã kiến, chấp trước, u mê không biết phản tỉnh. “Một niệm tâm giận dữ khởi lên, thì cả triệu cánh cửa chướng ngại mở ra.”¹⁴² Giận dữ là gốc rễ của phiền não, là ngọn lửa của ba độc. Người đời giận dữ thì có thể tha thứ, còn người con Phật thoát tục mà lại giận dữ, có thể không thận trọng được ư?

(8) Đối Trị Phiền Não Kiêu Ngạo

汝等比丘，當自摩頭，已捨飾好，著壞色衣，執持應器，以乞自活，

Các thầy Tỷ kheo, hãy tự xoa đầu mình, đã bỏ sự trang sức và đồ tốt đẹp, mình mặc áo

hoại sắc, tay cầm đồ thích ứng, khất thực để sống;

Vị tỷ kheo mặc áo hoại sắc, tay cầm đồ thích ứng, hành theo luật nghi của Phật, khất thực nuôi thân, đó là chánh mạng.

自見如是。若起憍慢，當疾滅之。增長憍慢，尚非世俗白衣所宜，何況出家入道之人，為 解脫故，自降其身而行乞耶！ tự thấy như vậy mà kiêu ngạo còn nổi lên, thì phải cấp tốc tỏa chiết. Tăng thêm kiêu ngạo là điều mà thế nhân còn không nên có, huống chi người xuất gia nhập đạo là kẻ vì giải thoát, tự giáng mình xuống mà đi khất thực?

Chiết phục kiêu ngạo, vào nhà Như lai, thân tâm khiêm hạ, thuận lý giải thoát.

(9) Đối Trị Phiền Não Dua Nịnh 汝等比丘，諂曲之心，與道相違，是故宜應質直其心。當知諂曲但為欺誑，入道之人，則

無是處。是故汝等，宜當端心，以質直為本。 Các thầy Tỷ kheo, tâm lý dua nịnh quanh co trái ngược đạo pháp, thế nên các thầy phải chất trực tâm mình. Phải ý thức dua nịnh quanh co chỉ để dối trá, mà người nhập đạo thì không thể như vậy. Vì thế mà các thầy cần phải ngay thẳng tâm mình, lấy đức tính chất trực làm căn bản.

Dua nịnh quanh co thì nhiều gian dối, tâm chất trực là đạo tràng.

(10) Thành Tựu Công Đức Ít Muốn 汝等比丘，當知多欲之人，多求利故，苦惱亦多；少欲之人，無求無欲，則無此患。

Các thầy Tỷ kheo, phải biết kẻ ham muốn nhiều, thì vì nhiều sự cầu lợi nên khổ não cũng

nhiều. Còn ít ham muốn thì không cầu hồ, không dục vọng, nên không có cái họa đó.

Có mong cầu là khổ, không ham muốn thì lo sợ gì?

直爾少欲，尚宜修習，何況少欲能生諸功德！少欲之人，則無諂曲以求人意，亦復不為諸 根所牽。行少欲者，心則坦然，無所憂畏，觸事有餘，常無不足。有少欲者，則有涅槃。 是名少欲。 Chỉ có như thế mà thôi, sự ít ham muốn cũng đã phải thực tập, huống chi sự ấy còn đem lại đủ các công đức. Người ít ham muốn thì không dua nịnh quanh co để cầu được lòng người, cũng không bị các giác quan lôi kéo. Thực hành đức tính ít ham muốn thì lòng bình thản, không lo sợ, gặp cảnh ngộ nào cũng thấy thừa thãi, không bao giờ có cảm giác thiếu thốn. Có ít ham muốn là có niết bàn. Đó là hạnh ít ham muốn.

Một pháp ít ham muốn, công đức đã như thế. Chỉ thực hành đức tính ít ham muốn đã đem lại đủ các công đức, huống chi sự thực hành ấy lại tương ưng với giải thoát và niết bàn. (11) Thành Tựu Công Đức Biết Đủ 汝等比丘，若欲脫諸苦惱，當觀知足。知足之法，即是富樂安隱之處。知足之人，雖臥地 上，猶為安樂；不知足者，雖處天堂，亦不稱意。不知足者，雖富而貧；知足之人，雖貧 而富。不知足者，常為五欲所牽，為知足者之所憐愍。是名知足。 Các thầy Tỷ kheo muốn giải thoát khổ não thì các thầy hãy cứu xét sự biết vừa đủ. Chính sự biết vừa đủ là giàu sang, vui thú và yên ổn. Biết vừa đủ thì nằm trên đất cũng thấy vui thích, không biết vừa đủ thì ở thiên đường cũng vẫn bất mãn. Không biết vừa đủ thì giàu mà nghèo, biết vừa đủ thì nghèo mà giàu. Không biết vừa đủ thì luôn luôn bị cả năm thứ dục lạc lôi kéo, làm cho người biết vừa đủ phải xót thương. Đó là hạnh biết vừa đủ.

Biết vừa đủ thì tâm dứt mong cầu, dư dả sự yên tịnh và vui thú. Không biết vừa đủ thì tham ái càng tăng, bánh xe khổ đau khó ngừng.

(12) Thành Tựu Công Đức Siêu Thoát

汝等比丘，欲求寂靜無為安樂，當離憒鬧，獨處閒居。 Các thầy Tỷ kheo muốn cầu yên tĩnh, vô vi và an lạc, thì các thầy hãy thoát ly mọi sự ồn ào và bối rối, ở đơn độc và ở một cách thư thái.

Tâm yên tĩnh và cảnh vắng lặng. Độc cư và nhàn tịnh chính là khuôn phép.

靜處之人，帝釋諸天所共敬重。 Người ở yên tĩnh thì chúa trời Đế thích và chư thiên đều tôn kính.

78 Như tôn giả Thiện Hiện ngồi tĩnh lặng trong thạch động, Đế Thích và chư thiên mưa hoa tán thán.¹⁴³ Sự tích ấy chẳng phải một.

是故當捨己眾他眾， Vì thế mà các thầy hãy thoát ly đồ chúng của mình, và đồ chúng của người, Đồ chúng của mình và đồ chúng của người đều thoát ly.

空閒獨處，思滅苦本。 ở đơn độc, thư thái và thanh vắng, dùng “tư duy tu” mà cắt đứt gốc rễ đau khổ.

An trú niết bàn.

若樂眾者，則受眾惱；譬如大樹，眾鳥集之，則有枯折之患。世間縛者，沒於眾苦，

Nếu thích đồ chúng thì sẽ bị đồ chúng quấy phá, như cây đại thọ mà cả bầy chim chóc tập

hợp lại thì vẫn bị cái họa khô gãy. Thế gian ràng buộc mà chìm ngập thống khổ, Đồ chúng, có hai nghĩa: sự và lý. Về sự là chỉ mọi sự ồn ào và bối rối. Về lý thì đồ chúng của mình là năm uẩn, đồ chúng của người là tất cả phiền não. Mê chấp năm uẩn, tập hợp phiền não, chìm đắm trong dòng sinh tử, cần phải thoát ly cái thấy về thân tâm. Ngài Vĩnh Gia nói, ‘Thấy núi quên đạo’¹⁴⁴, thì rừng rậm hoa mắt, âm thanh điếc tai, núi rừng sống đơn độc, do gì được yên tĩnh? ‘Thấy đạo quên núi’, thì thành hoàng và chợ búa, tâm cảnh ngay thẳng, muôn pháp vốn bình yên và thong thả, nhưng con người tự quấy rối lên. Quay ánh sáng trở lại, soi rọi chính mình, đụng đâu cũng là hắn (: huyễn ảo), không có một pháp nào gọi là tình¹⁴⁵, cũng không có một pháp nào gọi là người tình, ‘không còn gì để thoát bỏ nữa thì mọi sự huyễn ảo hủy diệt’¹⁴⁶ vậy.

譬如老象溺泥，不能自出。是名遠離。

thì cũng không khác gì voi già mà sa xuống bùn lầy, hết mong thoát khỏi. Đó là hạnh siêu

thoát.

Tâm thích đồ chúng là ràng buộc, hạnh siêu thoát phải tu tập. (13) Thành Tựu Công Đức Tinh Tiến

汝等比丘，若勤精進，則事無難者， Các thầy Tỷ kheo, nỗ lực tinh tiến thì không có việc gì khó khăn.

Nỗ lực tinh tiến thì quả vị Phật đà có thể kỳ vọng.

是故汝等當勤精進。譬如小水長流，則能穿石。若行者之心數數懈廢，譬如鑽火，未熱而

息，雖欲得火，火難可得。是名精進。 Thế nên các thầy phải thực hành sự nỗ lực tinh tiến. Nước nhỏ mà chảy mãi thì có thể xuyên thủng cả đá. Nếu người hành đạo mà hay biếng nhác phế bỏ, thì cũng như kéo lửa chưa nóng mà đã ngừng, dầu thiết tha có lửa, lửa cũng khó mà có được. Đó là hạnh tinh tiến. Trong cây có tính lửa. Tính lửa ấy là chánh nhân. Nếu không gia công, và nhờ các duyên, thì lửa cũng khó mà có được. Gia công không ngừng nghỉ, như nước với tính mềm yếu, nhỏ xuống mãi thì có lúc xuyên thủng cả đá. So sánh giữa sự nỗ lực và sự biếng nhác để thấy sự được và sự mất, qua đó khuyến khích hạnh tinh tiến. (14) Thành Tựu Công Đức Không Quên Chánh Niệm 汝等比丘，求善知識，求善護助，無如不忘念。

Các thầy Tỷ kheo, cầu thiện tri thức, cầu thiện hộ trì và cầu thiện hỗ trợ, đều không bằng

không quên chánh niệm.

Niệm mà không quên, là vì hỗ trợ cho chánh định. Có những phiền não đến từ vọng tình, liền quán sát lý tính của các pháp để trừ khử chúng. Nhưng khi mới quán, nhận thức về lý chưa rõ ràng, tâm không trú nơi lý, thì cần phải dùng niệm lực, rồi mới đắc quán. Niệm lấy ‘không quên’ làm dụng. Tâm ngay thẳng, nhớ nghĩ về pháp, xét đoán điều thiện và điều ác: điều thiện nên tăng trưởng mà không tiêu mất, điều ác nên trừ diệt mà không phát sinh.¹⁴⁷

若有不忘念者，諸煩惱賊則不能入。 Không quên chánh niệm thì giặc phiền não hết cách xâm nhập tâm trí.

Không quên chánh niệm thì không phát sinh phiền não.

是故汝等，常當攝念在心。若失念者，則失諸功德。若念力堅強，雖入五欲賊中，不為所

害； Thế nên các thầy hãy luôn luôn tập trung chánh niệm lại nơi tâm trí. Mất chánh niệm là mất công đức. Nếu chánh niệm có sức lực vững mạnh, thì dẫu phải vào trong đám giặc ngũ dục, cũng không bị chúng sát hại;

Nội tâm mà bất động, thì ngoại cảnh không thể nhiễu loạn.

譬如著鎧入陣，則無所畏。是名不忘念。

tựa như tướng sĩ lâm trận mà mặc áo giáp lát đồng, thì không còn sợ hãi gì nữa. Đó là

hạnh không quên chánh niệm.

Chánh niệm thường gìn giữ, thì ma quân có thể tiêu diệt.

(15) Thành Tựu Công Đức Thiền Định 汝等比丘，若攝心者，心則在定。心在定故，能知世間生滅法相。

Các thầy Tỷ kheo, tập trung tâm lại thì tâm sẽ ở trong thiền định. Tâm ở trong thiền định

thì có thể thấu triệt trạng thái chuyển biến của vũ trụ.

Nước thiền định đã lắng trong thì ảnh tượng của vũ trụ hiện ra.

是故汝等，常當精勤修習諸定。若得定者，心則不散，

Vì thế mà các thầy phải luôn luôn tinh tiến, nỗ lực thực tập thiền định. Thiền định được

thì tâm hết tán loạn.

Tâm tán loạn từ từ dừng lại là tùy thuận sự thực tập thiền định. 譬如惜水之家，善治隄塘；行者亦爾，為智慧水故，善修禪定，令不漏失。是名為定。

Tiếc nước thì phải đắp đê sửa bờ cho khéo, hành giả cũng vậy, hãy vì nước trí tuệ mà thực

tập thiền định để giữ cho nó khỏi chảy mất. Đó là hạnh thiền định.

Nếu không có định lực, thì càn tuệ¹⁴⁸ cũng không thoát khỏi luân chuyển trong khổ đau, bởi vì định hỗ trợ cho tuệ vậy. Người xưa nói: “Bồ tát vầng trăng mát dịu, thường du hành giữa bầu trời Cứu cánh không. Nếu mặt nước tâm chúng sinh yên lặng, thì bóng trăng tuệ giác hiện ra trong tâm ấy.”¹⁴⁹ Nếu nước bị vẩn đục, đồ chứa nước bị vỡ, thì bóng trăng chẳng hiện vậy.

(16) Thành Tựu Công Đức Trí Tuệ

汝等比丘，若有智慧，則無貪著。常自省察，不令有失，

Các thầy Tỷ kheo, có trí tuệ thì hết đam mê, luôn luôn tự thức tỉnh và tự dò xét, không để

lầm lỗi có thể có được, Trí tuệ là người dẫn đường, không thể xảy ra lầm lỗi.

是則於我法中，能得解脫。 như thế là trong chánh pháp của Như lai, người ấy có khả năng thực hiện giải thoát. Không có trí tuệ, gọi là ràng buộc. Có trí tuệ, gọi là giải thoát. 若不爾者，既非道人，又非白衣，無所名也。 Không như thế thì đã không phải xuất gia, lại không phải thế tục, không còn biết gọi là gì. Tâm tính trái ngược với hình dung, không phải xuất gia, lại không phải thế tục, cả hai đều sai. 實智慧者，則是度老病死海堅牢船也， Trí tuệ chân thật là chiếc thuyền chắc nhất vượt biển sinh lão bịnh tử, Thật trí bát nhã có thể vượt qua biển khổ.

亦是無明黑暗大明燈也， là ngọn đèn sáng nhất đối với hắc ám vô minh, Đèn trí tuệ chiếu rọi, phá tan đêm dài vô minh.

一切病者之良藥也， là thần dược cho mọi kẻ bịnh tật, Thần dược trí tuệ chữa được trọng bịnh ba độc.

伐煩惱樹之利斧也。 là búa sắc chặt cây phiền não. Búa trí tuệ chặt được gốc rễ phiền não.

是故汝等，當以聞思修慧而自增益。 Vì thế mà các thầy hãy dùng cái tuệ văn tư tu chứng để tự tăng tiến ích lợi. Văn tư tu chứng để tự tăng tiến ích lợi, tuần tự đi vào tam ma địa.

若人有智慧之照，雖無天眼，而是明見人也。是名智慧。 Có trí tuệ soi chiếu, thì dẫu mắt thịt, cũng vẫn là kẻ thấy rõ nhất. Đó là hạnh trí tuệ. Mắt thịt mở rộng sự soi chiếu, khiến vô minh vĩnh viễn tiêu diệt, là nhờ năng lực của trí tuệ, nên gọi là kẻ thấy rõ nhất.

(17) Thành Tựu Công Đức Không Hý Luận 汝等比丘，種種戲論，其心則亂，雖復出家，猶未得脫。

Các thầy Tỷ kheo, nếu hý luận đủ thứ thì tâm trí rối loạn. Như vậy, tuy đã xuất gia mà

chưa được siêu thoát.

Nói năng, im lặng, mọi sự động tĩnh mà trái với phép tắc thì khiến tâm trí rối loạn, đi ngược với lý tưởng giải thoát.

是故比丘，當急捨離亂心戲論。若汝欲得寂滅樂者，唯當善滅戲論之患，是名不戲論。 Thế nên, các thầy Tỷ kheo, hãy từ bỏ tức khắc sự hý luận rối loạn tâm trí. Các thầy muốn thực hiện cái vui tịch diệt, thì chỉ có cách cấp tốc diệt trừ cái họa hý luận. Đó là hạnh không hý luận.

Diệt trừ hý luận, phân biệt hư vọng, thì cái vui tịch diệt mới thực hiện được.

(18) Hiển Thị Công Đức Sâu Xa 汝等比丘，於諸功德，常當一心，捨諸放逸， Các thầy Tỷ kheo, đối với mọi thứ công đức, các thầy hãy thường xuyên nhất tâm tu tập,

tránh sự phóng dật

Không theo khuôn phép gì cả, phóng túng không kiềm chế.

如離怨賊。大悲世尊所說利益，皆已究竟，汝等但當勤而行之。

như tránh giặc thù. Thể hiện lòng đại bi, Như lai đã nói chánh pháp ích lợi một cách cứu

cánh. Các thầy chỉ còn nỗ lực mà thực hành.

Thể hiện lòng đại bi, Như lai sử dụng phương tiện, ở trong một Phật thừa mà phân biệt nói có ba thừa. Đưa đến cứu cánh niết bàn, chỉ là nhất thừa đạo.

若於山間，若空澤中，若在樹下，閒處靜室，念所受法，

Hoặc trong rừng núi, hoặc cạnh đầm vắng, hoặc dưới đại thọ, các thầy hãy ở một cách thư

thái, trong tịnh thất nhỏ, nhớ và chiêm nghiệm chánh pháp đã tiếp nhận, Tiếp nhận chánh pháp tùy theo khả năng của mình, để rồi tư duy và tu tập.

勿令忘失，常當自勉，精進修之， đừng để quên mất. Hãy tự cố gắng một cách thường trực, tinh tiến mà tu tập, Khuyến khích nỗ lực tinh tiến, đề phòng sự thối thất.

無為空死，後致有悔。 đừng để đời mình sẽ chết đi một cách vô ích, và sau này sẽ phải lo sợ hối hận. Kết quả vẫn lưu chuyển trong sinh tử, thì sau này lo sợ hối hận có giúp được gì? 我如良醫，知病說藥，服與不服，非醫咎也。

Như lai như vị lương y, biết bịnh mà chỉ thuốc, còn uống hay không, không phải lỗi của

lương y.

Phật chỉ thuốc diệu pháp có thể trị bịnh phiền não, chúng sinh nghe rồi, không tin, không chịu uống, đó không phải lỗi của Phật.

又如善導，導人善道，聞之不行，非導過也。

Lại như người dẫn đường rất tốt, chỉ dẫn đường tốt cho người, nhưng nghe rồi mà không

đi, thì không phải lỗi của người dẫn đường.

Phật là vị đại đạo sư dẫn đường tốt cho chúng sinh đi đến niết bàn. Chúng sinh không tin tưởng, không chịu đi, lỗi ấy bởi ai? (19) Hiển Thị Chứng Nhập Quyết Định 汝等若於苦等四諦有所疑者，可疾問之，毋得懷疑，不求決也。

Các thầy Tỷ kheo, đối với bốn chân lý, các thầy còn hoài nghi chỗ nào thì có thể chất vấn

tức khắc, không được giữ sự hoài nghi, mà không cầu giải đáp.

Đối với bốn chân lý, còn hoài nghi nào chưa giải đáp, Thế tôn sẽ giải đáp hết.

爾時世尊如是三唱，人無問者。 Thế tôn nói lên ba lần như vậy, nhưng không ai chất vấn.

Chư Tăng im lặng, không ai chất vấn.

所以者何？

Vì sao?

Để làm chứng. 眾無疑故。 Vì lẽ chư Tăng không có ai còn hoài nghi gì nữa.

Đã giải tỏa mọi vướng mắc, nên không ai chất vấn.

時阿㝹樓馱，觀察眾心， Bấy giờ tôn giả A nâu lâu đà quán sát tâm trí chư Tăng, Tức tôn giả A na luật đà, Phạn âm có hơi khác¹⁵⁰. Đời Tống gọi là: vô diệt, dùng thiên nhãn để quán sát tâm ý chúng sinh.

而白佛言：世尊！月可令熱，日可令冷，佛說四諦不可令異。 rồi thưa với Ngài, bạch đức Thế tôn, mặt trăng có thể làm cho nóng lên, mặt trời có thể làm cho lạnh đi, nhưng bốn chân lý mà đức Thế tôn đã dạy thì không thể làm cho khác đi được. Trạng thái của lửa và nước có thể thay đổi, không gì chắc chắn. Lời dạy của Phật thì chân thật, nhất định không hư dối.

佛說苦諦實苦，不可令樂； Ngài dạy khổ thì thật là khổ, không thể làm cho vui lên; Khổ là quả thế tục, là chân lý đúng như sự thật, nên nhất định không thể làm cho vui lên.

集真是因，更無異因； tập là nguyên nhân của khổ, thì không còn có nguyên nhân nào khác nữa;

Tập là nhân thế tục, là tập hợp các nghiệp bất thiện, nên nhất định là nguyên nhân chuốc lấy khổ.

苦若滅者，即是因滅， diệt là khổ diệt vì nguyên nhân đã diệt, Trong những nguyên nhân của khổ đau, tham dục là căn bản. Nếu diệt được tham dục, thì khổ đau không có chỗ nương tựa.

因滅故果滅；滅苦之道，實是真道，更無餘道。 mà nguyên nhân diệt thì kết quả cũng diệt; đạo là phương pháp diệt khổ nên thật là đạo, không có đạo nào khác hơn.

Diệt đế là quả chân thật xuất thế, tức niết bàn. Đạo đế là nhân chân thật xuất thế, tức phương pháp đoạn trừ phiền não, không có đạo nào khác hơn.

世尊！是諸比丘，於四諦中，決定無疑。

Bạch đức Thế tôn, đối với bốn chân lý, các vị Tỷ kheo đây đã quyết định, không còn hoài

nghi gì nữa. (20) Phân Biệt Chưa Nhập Thượng Chứng 於此眾中，所作未辦者，見佛滅度，當有悲感。 Chư Tăng lúc ấy, những người tu học chưa hoàn tất, thì thấy Phật diệt độ hãy còn bi cảm. Người chưa chứng vô sinh nhẫn thì không biết pháp thân thường trú.

若有初入法者，聞佛所說，即皆得度； Những người mới vào chánh pháp, nghe Phật nói liền được hóa độ, Đích thân nghe Phật dạy bảo thì được lợi ích.

譬如夜見電光，即得見道。 như trong đêm tối mà điện chớp sáng là thấy ngay đường đi. Bỗng được khai mở tâm trí, nhưng chưa được cứu cánh.

若所作已辦，已度苦海者，但作是念：世尊滅度，一何疾哉！

Còn những người tu học đã hoàn tất, đã vượt qua biển khổ, thì chỉ nghĩ rằng, đức Thế tôn

diệt độ sao mà mau chóng như vậy.

Tuy mình đã vượt qua biển khổ, nhưng thương xót cho những người chưa vượt qua biển khổ, cho nên phát ra lời cảm thán như thế. (21) Đoạn Trừ Nghi Hoặc 阿㝹樓馱雖說此語，眾中皆悉了達四聖諦義，世尊欲令此諸大眾皆得堅固，以大悲心，復 為眾說： Do đó, Tôn giả A nâu lâu đà tuy đã bạch Phật, rằng chư Tăng ai cũng thấu triệt bốn chân lý, nhưng đức Thế tôn muốn làm cho tất cả đều được kiên định, nên vẫn đem tâm đại bi mà huấn dụ thêm nữa.

Đối với những người chưa thấu triệt, chưa hoàn thành, nghe Phật sẽ diệt độ mà sinh tâm thối thất, đức Thế tôn trong giờ phút cuối cùng vẫn ân cần, dịu dàng an ủi và huấn dụ. 汝等比丘，勿懷悲惱。若我住世一劫，會亦當滅；會而不離，終不可得。

Các thầy tỷ kheo, không nên buồn rầu; nếu Như lai ở đời lâu đến một đại kiếp đi nữa, thì

sự kết hợp nào rồi cũng phải tan rã. Kết hợp mà không tan rã là điều không thể có được. Các pháp duyên khởi thì chắc chắn không thể giữ lại. 自利利他，法皆具足， Chánh pháp tự lợi lợi tha đã có đầy đủ. Dồn chứa muôn hạnh thành muôn đức, giảng giải biển pháp lợi chúng sinh, đạo cứu giúp thảy đều đầy đủ. 若我久住，更無所益。 Như lai sống cho lâu cũng không còn ích lợi gì nữa.

Phật sống lâu thì chúng sinh không khởi ý tưởng khó gặp. Chúng sinh không trồng thiện căn, tham trước năm dục, không cầu thoát khổ, cho nên Phật thị hiện diệt độ.

應可度者，若天上人間，皆悉已度； Ai có khả năng tiếp nhận hóa độ, thì ở trên chư thiên hay ở trong nhân loại, Như lai đã hóa độ tất cả. Phật thành đạo rồi hóa độ trong bốn mươi chín năm. Ai có khả năng tiếp nhận hóa độ, Phật đã hóa độ tất cả, không còn sót.

其未度者，皆亦已作得度因緣。 Ai chưa thể tiếp nhận hóa độ, thì Như lai cũng đã tạo yếu tố hóa độ cho họ.

Bằng thanh tịnh pháp nhãn¹⁵¹ và giới định tuệ tạng¹⁵², bên trong thì phó chúc cho tôn giả Ma ha Ca Diếp và chư đại đệ tử, bên ngoài thì phó chúc cho quốc vương và đại thần, khiến cho tuệ mạng không đoạn dứt, đức Phật đã tạo yếu tố hóa độ cho hết thảy.

自今以後，我諸弟子展轉行之，則是如來法身常在而不滅也。

Từ nay về sau, đệ tử của Như lai hãy triển chuyển thực hành. Như thế là pháp thân của

Như lai thường trú bất diệt.

Thế tôn ký thác, Phật tử thực hành không ngừng nghỉ, thì pháp thân thường trú bất diệt. (22) Lặp Lại Sự Vô Thường Của Pháp Hữu Vi 是故當知，世皆無常，會必有離，勿懷憂惱，世相如是。

Thế nên, các thầy Tỷ kheo, phải ý thức toàn bộ cuộc đời là chuyển biến vô thường, có kết hợp thì có tan rã, đừng lo buồn gì cả. Ngược lại, cuộc đời như thế

Lưu chuyển không dừng, gọi là thế (世: cuộc đời). Vật chất có thể hình dung, gọi là tướng (相: tướng trạng). Những gì kết hợp là chỉ cho sự sinh; đã có sự sinh thì không thể không có sự diệt. 當勤精進，早求解脫，以智慧明，滅諸癡暗。 thì các thầy phải nỗ lực tinh tiến để sớm cầu tự độ, đem ánh sáng trí tuệ diệt trừ hắc ám vô minh.

Nỗ lực tinh tiến để có trí tuệ sáng suốt. Hắc ám vô minh mà diệt trừ, thì thoát ly khổ đau.

世實危脆，無堅牢者， Vũ trụ quả thật mỏng manh, không một thứ chi bền bỉ. Pháp hữu vi đều hư giả, xưa nay là như vậy.

我今得滅，如除惡病。此是應捨之身，罪惡之物，假名為身，沒在老病生死大海；

Như lai được diệt độ thì cũng như trừ được cơn bịnh khủng khiếp. Đây là vật tội ác và

đáng bỏ, giả hiệu là thân thể mà lại chìm ngập trong biển cả già bịnh sống chết, Thân Phật là vô vi mà biểu thị giống như hữu vi, là để cho chúng sinh thấy tội lỗi và tai họa của thân thể, mà mau chóng tỏ ngộ pháp thân vậy.

何有智者，得除滅之，如殺怨賊而不歡喜！

như thế người có trí tuệ ai lại không hoan hỷ khi trừ bỏ được thân này như trừ bỏ kẻ thù?

Thân là gốc khổ, là sở y của mọi đau khổ. Chúng sinh vọng chấp thân ấy là thật, không cầu xuất ly. Đức Phật biết sinh tử là huyễn ảo, nhưng Ngài thị hiện trong sinh tử để giáo hóa chúng sinh. (23) Hiển Thị Vô Ngã Thanh Tịnh 汝等比丘，常當一心，勤求出道。 Các thầy Tỷ kheo, hãy thường nhất tâm, nỗ lực cần cầu tuệ giác giải thoát. Niết bàn chánh đạo.

一切世間動不動法，皆是敗壞不安之相。 Toàn thể vũ trụ, dầu pháp biến động hay pháp bất động, đều là trạng thái bất an và tan rã. Sáu tầng trời cõi Dục là pháp biến động. Hai cõi Sắc và Vô sắc, thọ mạng trải qua kiếp số dài lâu, ngoại đạo chấp đó, cho là thường hằng, cho nên gọi là pháp bất động.

汝等且止，勿得復語，時將欲過，我欲滅度。是我最後之所教誨。 Thôi, các thầy hãy yên lặng, không nên nói nữa. Thì giờ sắp hết, Như lai muốn diệt độ. Trên đây là những lời giáo huấn tối hậu của Như lai.

Biết được thời tiết, không nên dừng lâu. Tối hậu giáo huấn, phó chúc ngay đây. Uy nghi thư thái, tình cảm vắng bặt. Trong cửa phương tiện, sao không chỉ dạy? Trên hội Pháp Hoa, đích thân tuyên thuyết: “Vì hóa độ chúng sinh, phương tiện hiện niết bàn.” Rộng xem phẩm Như lai thọ lượng. Người biết điều này thì pháp hội Linh Sơn nghiễm nhiên chưa chia tay, không phải sao? Nếu bảo không đúng, chắc hẳn không phải đạo của chúng ta, sao vậy? Không muốn chuốc lấy cái nghiệp vô gián thì chớ hủy báng bánh xe chánh pháp của Như lai. 90