Phật Tổ Tam Kinh

No. 1239-C

Thầy Thích Chí Phong cùng thầy Chí Đạo, thầy Giác Ôn và thí chủ họ Kim cho rằng, ‘Khó khăn nhất là trùng khắc Phật Tổ Tam Kinh’, nên đến thỉnh cầu tôi xem xét từ đầu đến cuối và cả lối chữ viết. Kinh Bốn mươi hai bài, kinh Di giáo và Quy Sơn cảnh sách là sự khởi đầu sáng lập giáo pháp mà mảy may chưa rời xa, là con đường chân chánh thành Phật tác Tổ ở ngay đây. Nói về pháp thí của bậc thượng nhân thì sao nghĩ bàn được. Người học Phật mà xem sách này thì như ‘nghiêm sư tại thượng’. Nếu kiểm điểm bản thân mà thấy bất xứng thì phải làm sao coi được, còn như làm không đúng thì ba kinh cũng là hư văn, không biết tiếc ư? Thanh Long, Giáp Tý (1384), ngày tháng 10, Suy trung bảo tiết đồng đức tán hoa công thần, Tam trùng đại khuôn²⁵³, Hàn Sơn phủ viện quân Lý Sắc²⁵⁴ viết lời bạt.

No. 1239-C 釋志峯與志道覺溫施主金氏曰。大難者重刊佛祖三經。來請予䟦其尾。予觀其書。四十二 章也。遺教經也。溈山警䇿也。立法創制纖毫未遺。成佛作祖正路斯在。道上人法施何可 量哉。學者目此書如嚴師在上。撿身若不及。則可矣。如或不然。三經亦虗文矣。豈不惜 哉。 青龍甲子十月 日 推忠保節同德贊化功臣三重大匡韓山府院君李 穡䟦

No. 1239-D

Đức Phật thuyết giảng hai kinh: Bốn mươi hai bài và Di giáo. Ngài Quy Sơn nói ra bài văn cảnh sách. Đối với người thật học thì ba kinh là đường lối căn bản để nhập đạo, tham học và thành Phật tác Tổ vậy. Thiền sư Toại Thủ giải thích rõ ra, như dưới thân sinh chân [tay]. Tĩnh Sơn không cháy, tiêu trừ nguy hiểm, cành lá trở lại. Khắc chữ lên bản gỗ để lưu truyền rộng rãi, bởi vì muốn ai ai cũng có thể kề vai, chạm chân Phật Tổ, cùng được thọ dụng bản tâm của mình, thì tốt biết bao! Người học Phật có thể noi theo ba kinh này mà thực hành, thì Phật Tổ tức là ông, ông tức là Phật Tổ. Nếu thấy toàn thể hay bán phần vừa thoát thai mẹ bèn cho là đủ để làm trọng điểm siêu việt Phật Tổ, thì ba kinh này đều là lời nói dư thừa.

Giữa mùa Xuân năm Bính Tuất (1286), tỳ kheo Giác Căn, hiệu Ích Đại, kính ghi.

No. 1239-D 前二經。佛所說也。後警䇿。溈山所說也。三經實學者入道參學成佛作祖之蹊逕根本也。 遂禪師注出。節下生枝也。靜山不然。掃險枝葉復。繡梓以廣其傳。蓋欲人人與佛祖駢肩 接足同一受用。其心亦可尚矣。學者儻能遵而行之。則佛祖即汝。汝即佛祖。忽若一箇半 箇纔出母胎便具超佛越祖作略。則此經皆為剩語。 時丙戌春中前覺根比丘 益大 拜書 143

No. 665-B

Hoàng đế Tống Chân Tông khắc bản Kinh Di Giáo

Ôi đạo chẳng xa người, giáo vốn không sánh. Tuy hình hài ngọ nguậy mỗi khác, nhưng tâm tánh thường lạc ấy đồng. Do ái dục có những hình thái khác nhau, mà chiêu dẫn sự luân hồi thêm mãi. Thế nên, bậc Thánh Ca-duy²⁵⁵ xuất thế ban rải lòng từ, kinh đô Xá-vệ tùy cơ giảng diễn giáo pháp, cả hàm linh đều được hóa độ, bao thế tục quy thuận về chân. Và nơi không gian Song thọ, khéo bảo bốn chúng Đại thừa, dạy ngũ căn²⁵⁶ làm giới, hỏi tứ đế còn nghi, mong tuyên dương pháp áo, khiến kiên cố chúng tâm. Tâm niệm đại bi ấy thật là rất mực. Trẫm thừa kế phước cơ, thẹn mình đức bạc, thường tuân theo tiên huấn²⁵⁷, hầu dẫn dắt bí thuyên²⁵⁸. Nhân xem kinh này, thường nhớ kính nhận, mong sao lưu thông hữu ích, nên bảo khắc chạm bản văn. Hy vọng trao truyền các nước, bao gồm đa dạng đồng loại. Khuyến khích cùng quy hướng như thế mà thôi.

No. 665-B 宋真宗皇帝刊遺教經 夫道非遠人。教本無類。雖蠢動之形各異。而常樂之性斯同。由愛欲之紛綸。致 輪迴之增長。是以迦維之聖。出世而流慈。舍衛之區。隨機而演法。既含靈而悉度。 將順俗以歸真。猶於雙樹之間。普告大乘之眾。示五根之可戒。問四諦之所疑。期法 奧之宣揚。俾眾心而堅固。大悲之念。斯謂至乎。朕祇嗣慶基。顧慚涼德。常遵先訓 。庶導祕詮。因覽斯經。每懷欽奉。冀流通而有益。仍俾鏤於方板。所期貽厥庶邦。

凡在羣倫。勉同歸向云爾。

No. 665-C

Bài tựa trùng khắc Kinh Di Giáo Chú Giải

Trong pháp giới thanh tịnh vốn không có sự xuất hiện hay ẩn mất. Đại bi nguyện lực, thị hiện thọ sinh, trong vô thuyết mà biểu thị thuyết pháp, ở vô hình mà ứng hiện hình hài, nên có 49 năm tuyên bố, hơn 300 hội vây quanh. Đại khái mà luận, không ngoài ba tạng: Một là kinh tạng, giảng giải về định: huyền tịch bất động, mỗi trần mà tịnh quốc thuần chân; linh giám tùy duyên, từng niệm mà pháp thân phổ ứng. Hai là luật tạng, giảng giải về giới: sinh tâm khởi niệm, mỗi điều mà sớm phạm thi-la; dứt lo quên nghĩ, từng đoạn mà đều thành quy phạm. Ba là luận tạng, giảng giải về tuệ: sáng tỏ không tối, nên tinh tượng bày khắp²⁵⁹ rực rỡ; trong suốt sáng sạch, nên cá rùa chim thú²⁶⁰ rạng ngời. Tuy có ba tên, từng không ba thể. Thế nên, xét chuẩn tắc để thiết lập định môn, ngay diệu chỉ²⁶¹ mà khai mở luật bộ, dựa Ưu-ba-đề-xá²⁶² để làm luận nghị. Tức một mà ba, tức ba mà một, ba một hỗ dung, gọi là Bí mật tạng. Nay kinh Di Giáo ấy, về sau 40 năm²⁶³, được xiển dương, tuy gọi là tu-đa-la, kỳ thật trọng thị giới luật. Đức Thế Tôn thấy chư đệ tử và thi-la dựa nhau, dạy rằng, “Các thầy Tỷ kheo, sau khi Như lai diệt độ, các thầy phải trân trọng tôn kính tịnh giới. Phải biết tịnh giới là đức thầy cao cả của các thầy. Nếu Như lai ở đời thì cũng không khác gì tịnh giới ấy.” Nên biết, “Giới thì chính thuận với căn bản của sự giải thoát,” “Nhờ giới mà phát sinh thiền định và trí tuệ.” Đó là những lời giáo huấn tối hậu của Như lai. Nay có đệ tử tôn sùng đức Phật, gương xưa trong sáng, khi đi truyền giảng, thấy chú lược ấy, gom chữ mà mơ hồ, không phải không có lầm lẫn ‘tam thỉ’²⁶⁴, nên thỉnh cầu tôi trích dẫn khoa văn, bổ chú và giảo chánh để lưu thông ở đời. Tôi không phân biệt xuất gia hay tại gia²⁶⁵, chỉ xin mạo muội khảo đính và bổ chánh. Ông ấy khẩn cầu nữa, tôi bất đắc dĩ phải vâng mệnh, trình bày một chút về khoa văn, lược bổ những thiếu sót, sửa những cẩu thả, bỏ những sai lầm, và ghi chép năm tháng của nó mà thôi.

Thời Vạn Lịch²⁶⁶ [thứ 14], Bính Tuất (1586), Trọng Xuân, ngày lành.

Khâm y hoàng đàn truyền giảng tử y, sa-môn đặc tứ kim Phật bảo quan, thiền sư Vĩnh Tường, Cổ Linh Liễu Đồng thuật.

No. 665-C 重刊遺教經註解序 夫淨法界中。本無出沒。大悲願力。示現受生。無說中而示說。無形處而現形。 故有四十九年露布。三百餘會葛藤。大槩而論。不出於三。一曰經藏。詮於定故。玄 寂不動。塵塵而淨國純真。靈鑑隨緣。念念而佛身普應。二曰律藏。詮於戒故。擬心 萌念。條條而早犯尸羅。絕慮忘思。段段而皆成規範。三曰論藏。詮於慧故。明明不 昧。而森羅星象燦然。湛湛虗澄。而鱗甲羽毛弗暗。雖有三名。曾無三體。故考繩墨 而立定門。即貫華而開律部。據優波提舍而為其論。即一而三。即三而一。三一互融 。名祕密藏也。今茲遺教經。四十年已後而演也。雖曰脩多羅。其實重示戒律。世尊 見諸弟子尸羅將傾。告諸眾等。於我滅後。當珍敬波羅提木叉。是汝大師。若我住世 無異此也。當知戒是正順解脫之本。禪定智慧由此而生。是我佛最後垂範也。茲有奉

佛弟子古鑑清明。傳講之時。見其註略。并字之昏小。不無三豕之訛。請余勾科補註 。校正流通於世。余緇素不分。焉敢校補也。公再懇之。不得已而應命。稍述其科文

。略補其缺漏。聊正其訛脫。及記其歲月云爾。 時 萬歷丙戌仲春吉日

欽依皇壇傳講紫衣沙門特賜金佛寶冠永祥禪師古靈了童述

No. 665-D

Từng xem ‘Truyền đăng thế phổ’, chuyên chở từ thiền sư Đại Giám²⁶⁷ xuống đến thiền sư Thủ Toại, đời thứ 13, tông Tào Động, phái Thanh Nguyên. Thiền sư Thủ Toại đã chú giải Kinh Tứ Thập Nhị Chương và Kinh Di Giáo, và thiền sư Liễu Đồng thì bổ chú rõ ràng. Từ Thánh Tuyên Văn Minh Túc hoàng thái hậu²⁶⁸ của chúng ta đã cho khắc bản ở kim đài trong Tây Trực môn, nằm về hướng Nam chùa Vĩnh Tường. Đúng lúc Lưu tể quan ở Hải Diêm, Quảng Bàn, húy Tổ Dương, hiệu Niệm Tung, là vị quan trông coi lịch pháp và việc ăn uống cho vua, có quan hệ với đại sư Vân Thê Liên Trì, bậc cao túc chuyên dạy niệm Phật, thực hành hiếu nghĩa. Vào năm Sùng Trinh²⁶⁹ thứ 4, ngày 26 tháng 8 năm Tân Mùi (1631), ông đi thuyền về Đông Xương, mượn Tứ Thập Nhị Chương Kinh Chú do pháp sư Chấn Vũ ở thiền viện Nhất Vị tàng bản, để chép tay mang về. Đến năm Sùng Trinh thứ 9, ngày 8 tháng 10 năm Bính Tý (1636), ông mượn Di Giáo Kinh Chú do cư sĩ Trầm Quảng Quan ở Bản Ấp tàng bản, để chép tay, rồi đối chiếu với bản chép tay ở Đông Xương. Ông vui mừng chỉ cho tôi, trân trọng đọc lời chú giải rõ ràng chỉ thẳng, như lời giáo huấn của Phật. Đối chiếu chánh văn của bản Kinh Chú ấy với bản khắc của ngài Vân Thê, chữ câu nhiều chỗ đồng dị, nhưng nghĩa lý thật thù thắng.

Nhân đây nhớ lại lời bạt của đại sư Liên Trì, rằng²⁷⁰: “Hai kinh này thật là thuốc tốt trị bệnh ở thời mạt pháp”: Một là, “Thánh giáo ấy truyền về hướng đông, đầu tiên là đi vào Chấn Đán. Nay đã có lời dạy đơn giản mà tăng sĩ không đọc tụng và hành trì, pháp sư không thăng tòa vì người diễn giảng. Nói về kinh Tứ Thập Nhị Chương này, có những lời dạy thật đơn giản mà ý chỉ sâu xa, có những lời dạy sâu xa và ý chỉ cũng sâu xa, người đọc phải tự mình khám phá.” Hai là, “Kinh Di giáo chính là giáo huấn tối hậu của Như Lai về những điều cốt yếu [của chánh pháp] trước khi nhập diệt, giống như người đời gọi là di chúc. Con cháu dốt nát về nguồn gốc của Tổ tiên khai sáng, là vong bản vậy. Con cháu làm trái lời di chúc lúc lâm chung của cha mẹ, là bất hiếu vậy. Người tăng sĩ sao chẳng suy tư ư?” Cùng nhau khen ngợi ông Niệm Tung, tuổi hơn sáu mươi, đã thành tâm chép tay. Hãy cầu nguyện sự trùng khắc kinh này để lưu truyền rộng rãi. Thật là sự trình bày khéo léo của đại sư Liên Trì, nói lên cái chí ý của ngài vậy. Tôi cũng nguyện cống hiến một tay để sự việc thành tựu, mạo muội nói rằng, ‘tùy theo năng lực, chế tác nhân tố’. Hãy ghi nhận chư vị thiện tri thức có công triển chuyển, khuyến phát và tạo điều kiện để thông báo cho người kiến văn, vui mừng nhưng chớ coi thường. Lúc đó là Sùng Trinh, năm Bính Tý (1636), ngày 8 tháng chạp, đệ tử Thông Đăng kính thuật.

No. 665-D 嘗攷傳燈世譜。載大鑒下青原派曹洞宗第十三世守遂禪師。所註四十二章經。遺教經。並 了童禪師補較。我慈聖宣文明肅皇太后刊板。在金臺西直門裡迤南永祥寺。適海鹽廣磐劉 宰官諱祖鍚號念崧。係雲棲蓮大師高足。秉教念佛。行敦孝義。歷官光祿。於崇禎四年辛 未八月二十六日舟次東昌。借一味禪院震宇法師藏本四十二章經註。手寫攜歸。迨崇禎九 年丙子十月之八日。借本邑沈廣冠居士藏本遺教經註。仍以手寫。與東昌所鈔得成合璧。 慶快示余。捧讀註語。直指彰顯。如佛誡勑。其正文對雲棲刻本。字句多異同。而義實勝 。因憶蓮大師䟦云。二經實末法救病之良藥。一是聖教流入震旦之始也。今以其言近。僧 不持誦。師不講演。要知不專近。有遠者。人自不察也。一是如來入滅最後要語。喻世人 所謂遺囑也。子孫昧祖宗創始之來源。是忘本也。子孫背父母之遺囑。是不孝也。為僧者 胡不思也。并頌念崧壽逾六旬。誠心手書。且願重刻以廣其傳。真善述蓮大師志意者也。 余亦願効一臂樂成之。敢曰隨力裁因耶。且紀諸善知識展轉勸發緣起。以告見聞者。幸毋

忽。時即崇禎丙子臘八日弟子通燈敬述

Hán Văn

《佛說四十二章經》 後漢迦葉摩騰、竺法蘭同譯 鄖郊鳳山蘭若嗣祖沙門守遂註 世尊成道已。作是思惟。離欲寂靜。是最為勝。住大禪定。降諸魔道。於鹿野苑中。轉四 諦法輪。度憍陳如等五人。而證道果。 法身本無出沒，悲願示現，受生入相，道成佛寶也。思惟方便，離欲為戒，生定彂慧， 降魔顯正，轉法度人，法寳也。四諦謂「苦、集、滅、道」，真俗兩重因果，随根修證 ，大小有異。憍陳如五人，佛初出家，雪山修道，浄飯王命家族三人：一阿濕婆二跋提 三摩訶男。舅氏二人。一憍陳如。二十力迦葉。五人隨衛。後各捨往鹿苑。共修異道。 世尊始成正覺。先為三轉法輪。五人皆獲果證。僧寶之始也。 復有比丘所說諸疑。求佛進止。世尊教敕。一一開悟。合掌敬諾。而順世尊敕。 比丘。宋言或名持淨戒。或名破煩惱。或名淨乞食。或名能怖魔。天竺一名。該此 四義。故譯者存義名焉。懷疑請教。應病授方。信悟獲安。敬順流布。昔世尊入 滅。經於千載。後漢永平年中。明帝因夢金像。乃知佛教將被東夏。遣蔡愔使西 國。遇摩騰竺法蘭二梵僧。白馬䭾貝葉梵文。屆止洛都。譯梵成漢。首出此經。被 機啟訓。最為精要。文約義備。序分流通。見於上。下四十二章。明捨惡趣善。除

惑斷障。超凡入聖之深旨也。 佛言。辭親出家。識心達本。解無有法。名曰沙門。常行二百五十戒。進止清淨。為四真 道行。成阿羅漢。阿羅漢者。能飛行變化。曠劫壽命。住動天地。次為阿那含。阿那含者

。壽終靈神。上十九天。證阿羅漢。次為斯陀含。斯陀含者。一上一還。即得阿羅漢。次 為須陀洹。須陀洹者。七死七生。便證阿羅漢。愛欲斷者。如四肢斷。不復用之。 沙門。宋言義訓勤行。勤行趣涅槃也。三界輪轉。愛欲為因。割愛辭親。身出家也。識 心達本。心出家也。出家有三。一辭親。出世俗家。二悟道。出五蘊家。三證果。出三 界家。大比丘二百五十戒。以殺盜淫妄四法為根本。其餘枝末。並依此四法而生。若犯 根本。枝末難生。則無由證果。若一一堅持不犯。隨見修所斷煩惱。階漸不同。故所證 隨異。初果須陀洹。宋云入流。二果斯陀含。宋云一來。謂一來天上。一來人間。便證 涅槃。三果阿那含。宋云不來。四果阿羅漢。宋云不生。煩惱斷盡。已證生空。如四肢 斷。即無為果也。 佛言。出家沙門者。斷欲去愛。識自心源。達佛深理。悟無為法。內無所得。外無所求。 心不繫道。亦不結業。 外絕攀諸緣。內非守空寂。 無念無作。非修非證。不歷諸位。而自崇最。名之為道。 靈機絕朕。階級那收。 佛言。剃除鬚髮而為沙門。受道法者。去世資財。乞求取足。日中一食。樹下一宿。慎勿

再矣。 頭陀上行。無戀著也。 使人愚蔽者。愛與欲也。 暗蔽愚癡。愛欲所致。 佛言。眾生以十事為善。亦以十事為惡。何等為十。身三。口四。意三。身三者。殺．盜 ．婬．口四者。兩舌．惡口．妄言．綺語。意三者。嫉．恚．癡。如是十事。不順聖道。

名十惡行。是惡若止。名十善行耳。 善惡性空。猶如反掌。止惡行善。是順聖道。自性本無殺。持不殺戒。乃至自性本 無貪瞋癡。持不貪等戒。八萬四千煩惱。變為波羅蜜門。隨機差降。分上中下品。

具載大經。 佛言。人有眾過。而不自悔。頓息其心。罪來赴身。如水歸海。漸成深廣。

罪始濫觴。禍終沒頂。惡心不息。業海轉深。 若人有過。自解知非。改惡行善。罪自消滅。 改過自新。罪隨心滅。後會得明道也。

如病得汗。漸有痊損耳。 病得汗則身安。人改過則心淨。 佛言。惡人聞善。故來擾亂者。汝自禁息。當無瞋責。彼來惡者。而自惡之。 彼已齊致。被撓何瞋。怨親等觀。魔自退衂。 佛言。有人聞吾守道。行大仁慈。故致罵佛。佛默不對。罵止。問曰。子以禮從人。其人 不納。禮歸子乎。對曰。歸矣。佛言。今子罵我。我今不納。子自持禍。歸子身矣。 慈善根力。假引世喻。罵佛自禍。其理昭然。

猶響應聲。影之隨形。終無免離。慎勿為惡。 身口由心。影響難捨。 佛言。惡人害賢者。猶仰天而唾。唾不至天。還從已墮。逆風揚塵。塵不至彼。還坌己身 。賢不可侮。禍必滅己。 害賢招報。如唾天颺塵。反自汙坌。昔歌利害佛。佛不瞋恨。而成正覺。歌利罪 畢。遇佛得記。 佛言。博聞愛道。道必難會。 世智辯聰。博聞強記。增長我慢。去道遠矣。 守志奉道。其道甚大。 堅志體道。量包法界。 佛言。睹人施道。助之歡善。得福甚大。 施為萬行之首。助喜尚爾。況施福乎。 沙門問曰。此福盡乎﹖佛言。譬如一炬之火數千百人。各以炬來分取。熟食除冥。此炬如

故。福亦如之。 火逢炬而火事無窮。福隨心而福報無盡 佛言。飯惡人百。不如飯一善人。飯善人千。不如飯一持五戒者。飯五戒者萬。不如飯一 須陀洹。飯百萬須陀洹。不如飯一斯陀含。飯千萬斯陀含。不如飯一阿那含。飯一億阿那 含。不如飯一阿羅漢。飯十億阿羅漢。不如飯一辟支佛。飯百億辟支佛。不如飯一三世諸

佛。飯千億三世諸佛。不如飯一無念無住無修無證之者。 上以擇田投種。優劣倍增。住相求報。還滋愛本。以生心動念。即乖法體。今既無 念無住無修無證。則取捨情亡。三輪空寂。亦如維摩云。若施主等心施一最下乞 人。猶如如來福田之相。無所分別。等於大悲。不求果報。是則名為具足法施。即

斯義也。 佛言。人有二十難。貧窮布施難。豪貴學道難。棄命必死難。得睹佛經難。生值佛世難。 忍色忍欲難。見好不求難。被辱不瞋難。有劫不臨難。觸事無心難。廣學博究難。除滅我 慢難。不輕末學難。心行平等難。不說是非難。會善知識難。見性學道難。隨化度人難。 睹境不動難。善解方便難。 難事眾多。略開如上。順己情為易。逆己意為難。若順理而逆情。縱棄命而可作。 若順情而背理。雖見好而不求。有勢不臨。心行平等。好廣學而謙下。見未學而不 輕。貧窮而隨力行檀。豪貴而回光學道。知色欲之過患。悟是非之顛邪。更能觸境 無心。善解方便。常會善友。隨化度人。處處值諸佛出興。念念轉大千經卷。運用 成菩薩大行。施為入無量妙門。正眼常明。諸塵莫惑。豈封滯於難易情執者哉。 沙門問佛。以何因緣。得知宿命。會其至道﹖佛言。淨心守志。可會至道。譬如磨鏡。垢

去明存。斷欲無求。當得宿命。 心淨無欲。真智顯露。曠劫之事。一念皆知。 沙門問佛。何者為善﹖何者最大﹖佛言。行道守真者善。志與道合者大。 行道守真。萬行無取。志與道合。修證雙忘。 沙門問佛。何者多力。何者最明﹖佛言。忍辱多力。不懷惡故。兼加安健。忍者無惡。必 為人尊。 能行忍者。乃可名為有力大人。持戒苦行所不能及。忍有四種。謂安受苦忍。耐怨 害忍。諦察法忍。無生法忍。今言忍辱。耐怨害也。理亦通四。思之可見。 心垢滅盡。淨無暇穢。是為最明。未有天地。逮於今日。十方所有。無有不見。無有不知 。無有不聞。得一切智。可謂明矣。 心垢淨盡獨耀無私。具一切智。對揚有準。 佛言。大懷愛欲。不見道者。譬如澄水。致手攪之。眾人共臨。無有睹其影者。人以愛欲 交錯。心中濁興。故不見道。汝等沙門。當捨愛欲。愛欲垢盡。道可見矣。 心水濁而影像昏。欲垢盡而道可見。 佛言。夫見道者。譬如持炬。入冥室中。其冥即滅。而明獨存。學道見諦。無明即滅。而

明常存矣。 妄覺無明既滅。本覺性明常存。 佛言。吾法念無念念。行無行行。言無言言。修無修修。會者近爾。迷者遠乎。 念即無念。行即無行。言即無言。修即無修。歸根得旨。唯證乃知。

言語道斷。非物所拘。 言思路絕。分別意窮。 差之毫釐。失之須臾。 第一義諦。擬議則墮。 佛言。觀天地。念非常。觀世界。念非常。

有為之法。畢歸磨滅。 觀靈覺。即菩提。 靈知寂照。本來是佛。 如是知識。得道疾矣。 悟無常之法。識靈覺之性。一念相應。前後際斷。照體獨立。物我皆如。 佛言。當今身中四大。各自有名。都無我者。 堅者名地。潤者名水。煖者名火。動者名風。推窮四大。其性各異。誰為我者。 我既都無。其如幻耳。 知身無我。起滅如幻。以如幻智。入如幻法門。 佛言。人隨情慾。求於聲名。聲名顯著。身已故矣。貪世常名。而不學道。枉功勞形。 世名浮利。唐勞其功。人不學道。虗生浪死。 譬如燒香。雖人聞香。香之燼矣。危身之火。而在其後。 貪求聲名。非徒無益。迷真逐妄。抑致身後之禍。良可悲夫。 佛言。財色於人。人之不捨。譬如刀刃有蜜。不足一餐之美。小兒舔之。則有割舌之患。 味著財色。如舐利刃之蜜。貪少滋味。自招長劫之痛苦也。 佛言。人繫於妻子舍宅。甚於牢獄。牢獄有散釋之期。妻子無遠離之念。情愛於色。豈憚 驅馳。雖有虎口之患。心存甘伏。 堂堂丈夫。情色驅役。殞身沒命。迷不為苦。 投泥自溺。故曰凡夫。透得此門。出塵羅漢。 知非離欲。即凡夫而非凡夫。居塵不染。乃出塵阿羅漢也。 佛言。愛欲莫甚於色。色之為欲。其大無外。 愛欲過患。義類多種。障道長惡。無甚女色。 賴有一矣。若使二同。普天之人。無能為道者矣。 滋生死。障涅槃。唯欲色欲一端。楞嚴亦云。淫心不除。塵不可出。 佛言。愛欲之人。猶如執炬。逆風而行。必有燒手之患。

逆境界之風。執無明之炬。豈免自燒者也。 天神獻玉女於佛。欲壞佛意。 佛初成道。天魔波旬以玉女嬈亂耳。 佛言。革囊眾穢。爾來何為。去。吾不用。 人見女色。妄起淨想。故生染著。不知元是不淨。薄皮包裹。 天神愈敬。因問道意。佛為解說。即得須陀洹果。 魔不得便。迴邪歸正。問道開悟。證小乘初果。 佛言。夫為道者。猶木在水。尋流而行。不觸兩岸。不為人取。不為鬼神所遮。不為洄流

所住。亦不腐敗。吾保此木。決定入海。 不觸生死涅槃兩岸。不為人天有漏善業所取。不為邪見鬼神所遮。不為三界洄流所 住。亦不腐敗於二乘滅定。決入薩婆若海。 學道之人。不為情慾所惑。不為眾邪所嬈。精進無為。吾保此人。必得道矣。 情欲不能惑。眾邪不能嬈。正進無為。道遠乎哉。 佛言。慎勿信汝意。汝意不可信。慎勿與色會。色會即禍生。

意馬難調。戒為轡勒。色欲染習。敗道喪身。 得阿羅漢已。乃可信汝意。 意根滅盡。證阿羅漢也。昔西國有道人。山中修行。得五神通。一日因雨泥躂倒。 遂以呪力。令十二年不雨。國王知是道人呪力。乃生憂慼。下詔云。若有人降得此 道人者。賞金千斤。有一淫女來白王言。我當能降。王聽往彼。禮拜道人。摩觸身 體。因起染心。便失神通。雨澤滂流。女人騎道人頸。來見國王。王乃嘉賞。故知 敗道喪志。禍由女色。可不慎與。可不慎與。 佛言。慎勿視女色。亦莫共言語。 習近生情。迷失正念。 若與語者。正心思念。我為沙門。處於濁世。當如蓮華。不為泥汙。想其老者如母。長者 如姊。少者如妹。稚者如子。生度脫心。息滅惡念。 正念觀察。心淨意解。生居濁世。如蓮華出水。善巧方便。假想對治。觀諸眾生無 始輪迴。皆我親屬。悉願度脫。則惡念想自然息滅也。 佛言。夫為道者。如被乾草。火來須避。道人見欲。必當遠之。

情染如乾茅。欲火當遠離。 佛言。有人患淫不止。欲自斷陰。佛謂之曰。若斷其陰。不如斷心。

顛倒由心。徒傷身體。 心如功曹。功曹若止。從者都息。 兵隨印轉。將逐符行。 邪心不止。斷陰何益﹖佛為說偈。欲生於汝意。意以思想生。二心各寂靜。非色亦非行。

彼已心寂。妄想不生。五蘊本空。欲情何起。

佛言。此偈是迦葉佛說。 引先佛偈。以為明證。 佛言。人從愛欲生憂。從憂生怖。若離於愛。何憂何怖﹖ 眾生妄認四大以為我身。順情生愛。違情生憂。乃有五種怖畏。所謂不活怖。惡名 怖。大眾威德怖。死怖。墮惡道怖。若能悟我本空。則分別頓息。誰為愛者。復何 憂怖哉。 佛言。夫為道者。譬如一人與萬人戰。掛鎧出門。意或怯弱。或半路而退。或格鬥而死。 或得勝而還。沙門學道。應當堅持其心。精進勇銳。不畏前境。破滅眾魔。而得道果。 道人與眾魔戰。當挂淨戒鎧。持禪定心。秉智慧劍。無一法可當情。則破魔得勝。 亦如法華云。見賢聖軍與五陰魔煩惱魔死魔共戰。有大功勳。滅三毒。出三界。破 魔網。爾時如來亦大歡喜。義同此也。 沙門夜誦迦葉佛遺教經。其聲悲緊。思悔欲退。佛問之曰。汝昔在家。曾為何業﹖ 對曰。愛彈琴。佛言。弦緩如何﹖對曰。不鳴矣。弦急如何。對曰。聲絕矣。急緩得中如 何﹖對曰。諸音普矣。佛言。沙門學道亦然。心若調適。道可得矣。於道若暴。暴即身疲 。其身若疲。意即生惱。意若生惱。行即退矣。其行既退。罪必加矣。但清淨安樂。道不 失矣。 154 學道之人。善用其心。不急不緩。內不滯空。外不取相。上無攀仰。下絕己躬。即 清淨安樂。行可進矣。道可得矣。 佛言。如人鍛鐵。去滓成器。器即精好。學道之人。去心垢染。行即清淨矣。 逐情造業。是謂垢染。順理進修。乃名清淨。 佛言。人離惡道。得為人難。既得為人。去女即男難。既得為男。六根完具難。六根既具 。生中國難。既生中國。值佛世難。既值佛世。遇道者難。既得遇道。興信心難。既興信 心。發菩提心難。既發菩提心。無修無證難。 前列二十難。未說發菩提心。今自離惡道。至無修無證。略盡修行始末。雖宿植善 根。歷修萬行。發廣大心。甚為希有。然恐尚存希冀。取捨未忘。毫釐繫念。還成 有住之功。瞥爾情生。墮在修證之位。故末云無修無證。則不落功勳。方謂難中之

難矣。 佛言。佛子離吾數千里。憶念吾戒。必得道果。在吾左右。雖常見吾。不順吾戒。終不得

道。 近佛違戒。不免輪迴。憶戒遠佛。得道證果。 佛問沙門。人命在幾間﹖對曰。數日間。佛言。子未知道。復問一沙門。人命在幾間﹖對 曰。飯食間。佛言。子未知道。復問一沙門。人命在幾間﹖對曰。呼吸間。佛言。善哉。

子知道矣。 以依業引第八識不斷功能曰命。凡夫一念有九十剎那。一剎那有九百生滅。念念遷

謝。不知不覺。焉能悟解無常苦空之道。 佛言。學佛道者。佛所言說。皆應信順。譬如食蜜。中邊皆甜。吾經亦爾。 教海一味。隨機萬差。信順修行。皆離苦得樂。喻似食蜜。中邊皆甜。亦如飲海。 巨細眾生皆得飽滿。 佛言。沙門行道。無如磨牛。身雖行道。心道不行。心道若行。何用行道。 動止四儀。是生滅法。心本不生。寂而常照。體斯理者。乃真行道。 佛言。夫為道者。如牛負重。行深泥中。疲極不敢。左右顧視。出離淤泥。乃可蘇息。沙 門當觀情慾。甚於淤泥。直心念道。可免苦矣。 五欲深泥。沒溺可畏。非直心念道。何由出離乎。

佛言。吾視王候之位。如過隙塵。

擾擾不停。似有非實。 視金玉之寶。如瓦礫。

積聚山高。無益於道。 視紈素之服。如敝帛。 假以蔽形。不取飾好。 視大千界。如一訶子。 大千之廣闊。眾生之依報。有漏善法共業而成。觀之如訶子。本為小耳。楞嚴云。 空生大覺中。如海一漚發。有漏微塵國。皆依空所生。漚滅空本無。況復諸三有。 視阿耨池水。如塗足油。 視阿耨池水。如塗足油。 阿耨。宋言無熱惱。以龍得名。池深廣也。以耨池之深廣。比智海如涓滴耳。

視方便門。如化寶聚。 化現法財。濟諸貧乏。 視無上乘。如夢金帛。 開導未悟。令生信樂。 視佛道。如眼前華。 隨機赴感。本自不生。 視禪定。如須彌柱。 識浪境風。不能漂動。 視涅槃。如晝夕寤。

圓寂照永。離諸夢想。 視到正。如六龍舞。 六龍升降。本非正倒。隨見妄執。生正倒想。若了見妄。誰為正倒。

視平等。如一真地。 實際理地。不受一塵。 視興化。如四時木。 造化之法。古今遷變。生住異滅。春夏秋冬。以因眾生業緣。遂有榮枯衰盛之相。 若了緣起不思議解脫法門。則知起唯法起。滅唯法滅。須信道劫火洞然毫末盡。青 山依舊白雲中。 佛說四十二章經 156 《佛遺教經》 一名《佛入涅槃略說教誡經》 姚秦三蔵法師鳩摩羅什奉詔譯 鄖郊鳳山蘭若嗣祖沙門守遂註 釋迦牟尼佛初轉法輪，度阿若憍陳如；最後說法，度湏跋陁羅。所應度者，皆已度訖。扵 娑羅雙樹間將入涅槃。是時中夜寂然無聲，為諸弟子略說法要： 諸佛悲願，赴感應機，出世度生，無縁不應。滅與不滅，皆方便焉。示滅化儀，佛佛皆 示。丁寧付囑，表悲願之不窮。在昔如來四十九年、三百餘會，始従鹿野苑，終至跋㮛 河，一大事因緣已畢，扵此略說法要，為後人之紀綱耳。 汝䓁比丘，扵我滅後，當尊重珎敬波羅提木叉：

宋云別觧脫即具足戒也。 如闇遇明，貧人得寳。當知此則是汝䓁大師；若我住世，無異此也。

重戒如佛，佛常在焉。 持浄戒者，不得販賣貿易，安置田宅，畜養人民、奴婢、畜生，一切種植及諸財寳，皆當

逺離，如避火坑。 營求世利，業大加薪。志存無為，戒殊絕顯。 不得斬伐草木，懇土掘地，合和湯藥，占相吉㓙，仰觀星宿，推步盈虛，曆數筭計，皆所

不應！莭身時食，清浄自活。 草繫鵝珠，弃命守戒。古既如是，今何不然？術數休咎，邪命之習，非清浄也。 不得叅預世事，通致使命。呪術仙藥，結好貴人，親厚媟嫚，皆不應作！ 通使、呪藥，背涅槃道；結貴親嫚，順生死��。

當自端心，正念求度。 端心正念，彼岸非遥。 不得包蔵瑕疵，顯異惑衆。

內不隱覆小失，發露自新；外不顯衒非真，濫膺恭敬。 扵四供養，知量知足。 衣服卧具，身外無餘。飲食醫藥，乞求知足。 趣得供事，不應畜積。 長餘不積，旅治無累。

此則略說持戒之相。戒是正順解脫之夲，故名「波羅提木叉」。 結略戒相：持者正順觧脫，犯者正順煩惱。開、遮、持、犯，是諸律部大聖略嘱，務要 遵行！ 依因此戒，得生諸禪㝎、及滅苦智慧。是故比丘，當持浄戒，勿令毀缺。若人䏻持浄戒， 是則䏻有善法；若無浄戒，諸善㓛德皆不得生！是以當知戒為苐一安隐㓛德住䖏。 因戒生定，因定生慧。一代時教，唯此三法，無不該盡。衆生無始無明業惑重障，以此 三法圎具，則應念消落。一切善法㓛德，應念扵此建立者也。 汝䓁比丘，巳䏻住戒，當制五根，勿令放逸，入扵五欲。譬如牧牛之人，執杖視之，不令 縱逸，犯人苗稼。若縱五根，非唯五欲，將無涯畔，不可制也。 前是因事立戒，防非止惡。今明慎謹根門，常湏管帶，如馬祖問石鞏云：「汝作何所務 ？」鞏云：「牧牛。」祖云：「如何牧牛？」鞏云：「鼻索常在手，一逥落草去，把鼻

拽捋來。」祖云：「如是如是！」 亦如��馬，不以轡制，將當牽人墜扵坑��。 意馬難調，戒為轡勒。 如被刧害，苦止一世。五根賊禍，殃及累世，為害甚重，不可不慎！

人命世財，苦唯現世；慧命法財，貧苦永刧。軽重霄壤，得不慎耶？ 是故智者制而不随，持之如賊，不令縱逸。 持心正觀，根、境本空，物、我皆如，攀縁何起？

假令縱之，皆亦不乆見其磨滅。 妄情不真，湏㬰变滅。 此五根者，心為其主，是故汝䓁，當好制心。 五根虛妄，妄識為宰，欲制妄宰，止、觀双行。 心之可畏，甚扵毒虵、��獸、怨賊，大火越��，未足喻也。 世間毒��未可喻者，盖䏻害法身慧命故也。 譬如有人，手執蜜器，動轉軽躁，但觀於蜜，不見深坑。 妄心妄境，味著��堅；地獄深坑，躁動不覺。

又如狂象無鈎，��猴得樹，騰躍踔丑孝切。躑，難可��制，當急挫之，無令放逸。 狂象心��邢為鈎鎖。

縱此心者，喪人善事；制之一䖏，無事不辦。 一念不生，諸縁頓息。 是故比丘當勤精進，折伏汝心。 知心夲空，當勤折伏；了境常寂，精進無疲。 汝䓁比丘，受諸飲食，當如服藥。扵好扵��，勿生增減；趣得支身，以除飢渴。 藥因治病，食以充飢，好不生貪，��不生恚，但支身行道而已，復何增減矣？ 如蜂採花，但取其味，不損色香。比丘亦爾。受人供養，趣自除惱，無得多求，壞其善心

。 多求則令他生，惱生惱則害心退廢。 譬如智者，籌量牛力所堪多少，不令過分以竭其力。 忖巳德行而籌量，防心離過而無竭。 汝䓁比丘，晝則勤心修習善法，無令失時。初夜、後夜，亦勿有廢！中夜誦經，以自消息 。無以睡眠因縁，令一生空過，無所得也。當念無常之火，燒諸世間，早求自度，勿睡眠 也。諸煩惱賊，常伺殺人，甚扵怨家；安可睡眠，不自警窹？煩惱毒虵，睡在汝心，譬如 黑蚖在汝室睡，當以持戒之鈎，早併除之。睡虵既出，乃可安眠；不出而眠，是無慚人也

。 盖覆真性，增長無明，由睡眠之過患，是無慚愧也。昔者阿那律陁，是佛堂弟，自飯王 之子出家之後，多樂睡眠。如來呵云：「咄咄！胡為��？螺螄蜷蛤類，一睡一千年，不 聞佛名字。」既聞佛呵，涕泣自責，七日不眠，遂失雙目。佛令修樂見照明金剛三昧，

乃得天眼。故知先佛嚴戒，委曲重宣，苦口垂慈誡，不可忽。 慚耻之服，扵諸莊嚴最為苐一。慚如鐵鈎，䏻制人非法。是故比丘，常當慚耻，無得暫替

。若離慚耻，則失諸㓛徳。有愧之人，則有善法；若無愧者，與諸禽獸無相異也。 六道之中，可以整心慮、趣菩提，唯人道為䏻耳。人而不為是，謂無慚愧也。慚愧若具 足，法身之衣服。豈可無慚無愧、樂著睡眠，不進道乎？慚者內自愧責；愧者發露自新 ，豈不美㦲？ 汝䓁比丘，若有人來莭莭支解，當自攝心，無令瞋恨。亦當護口，勿出��言。若縱恚心， 則自妨道，失功德利。忍之為徳，持戒苦行所不䏻及，䏻行忍者，乃可名為有力大人！若 其不䏻歡喜忍受��罵之毒如飲甘露者，不名入道智慧人也。 智慧明則彼巳不二，彼巳不二，則美��齊止；美��齊止，則怨親䓁觀；怨親䓁觀，則苦

樂無寄。傅大士云：「忍心如幻夢，辱境若龜毛，常䏻作此觀，逢難轉堅牢。」誠哉是 言也！ 所以者何？瞋恚之害，則破諸善法，壞好名聞。今世後世，人不喜見。當知瞋心甚扵猛火 ，常當防護，勿令得入！刼㓛徳賊，無過瞋恚！白衣受欲，非行道人，無法自制，瞋猶可 恕。出家行道，無欲之人而懷瞋恚，甚不可也！譬如青冷雲中，霹靂起火，非所應也。 廣明瞋之患害如此，皆因我見執著、迷不知反故也。一念瞋心起，百萬障門開。為煩惱 之根，是三毒之火。俗諦可恕，出世佛子，可不慎歟，可不慎欤！ 汝䓁比丘當自摩頭以捨飾好，著壞色衣，執持應器，以乞自活。 壞衣持鉢，順佛律儀；乞食資身，是為正命。 自見如是：若起憍慢，當疾滅之！增長憍慢，尚非世俗白衣所冝，何況出家入道之人，為 解脫故，自降其身而行乞耶？ 折伏憍慢，入如來家；謙下身心，順解脫理。 汝䓁比丘，謟曲之心與道相違，是故冝應質直其心，當知謟曲，但為欺誑，入道之人，則 無是䖏。是故汝䓁冝應端心，以質直為夲。 謟曲多欺詐，直心是道場。 汝䓁比丘，當知多欲之人，多求利故，苦惱亦多。少欲之人，無求無欲，則無此患

有求皆苦，無欲何憂？ 直尒少欲，尚應修習；何況少欲䏻生諸㓛徳。少欲之人則無諂曲以求人意，亦復不為諸根 所牽。行少欲者，心則坦然，無所憂畏。觸事有餘，常無不足。有少欲者，則有涅槃，是

名少欲。 少欲一法㓛徳如此，真修少欲，別無㓛徳尚可修習，況與觧脫涅槃相應乎？ 汝䓁比丘若欲脫諸苦惱，當觀知足。知足之法，即是富樂安隐之䖏。知足之人，雖卧地上 ，猶為安樂；不知足者，雖䖏天堂，亦不稱意。不知足者，雖富而貧；知足之人，雖貧而 富。不知足者，常為五欲所牽，為知足者之所憐愍。是名知足。

知足，則心絶希兾，倩樂有餘；不知足者，貪爱轉增，苦輪難息。 汝䓁比丘，欲求寂静無為安樂，當��憒閙，獨䖏閑居。 心境清寂，玠然乃則。 静䖏之人，帝��諸天所共敬重。 如善現尊者宴坐岩間，��天雨花之類，事迹非一也。

是故當捨己衆、他衆，

自、他徒衆皆捨。 空閑獨䖏，思滅苦夲。 安住涅槃。 若樂衆者，則受衆惱；譬如大樹，衆鳥集之，則有枯折之患。世間縛著，没扵衆苦； 衆者事理有二義。事則憒閙也，理者，「已」謂五蘊為衆，「他」謂一切煩惱為衆。迷 執五蘊，聚集煩惱，没扵生死，故當逺離身心是也。永嘉云：「若見山忘道，則森羅眩 目，音聲聒耳，��山林獨䖏，何由静也？若見道忘山，則城隍閙市，心境脩然。萬法夲

閑而人自閙，回光返照，觸䖏皆渠，無一法可當情，亦無一法可當情者，得無所離，即

除諸幻耳。」 譬如老象溺泥，不䏻自出。是名逺離。 樂衆心為累，逺離行當修。 汝䓁比丘，若勤精進，則事無難者。 勤行精進，佛果可期。 是故汝䓁，當勤精進，譬如小水常��，則䏻穿石。若行者之心，數數懈廢，譬如鑚火，未 ��而息，雖欲得火，火難可得。是名精進。 木中火性是火正因，若不加功藉縁，火終難得。若加㓛不已，如水性柔弱，亦有穿石之 期。比況勤、懈之得失如此，冝勉勵焉！ 汝䓁比丘，求善知識，求善護助，無如不忘��。 無忘之念，資正㝎故。夫煩惱出扵妄情，觀察法理以遣之。初觀之時，見理未明，心不 住理，要湏念力，然後得観。��以不忘為用，正心��法，審其善��，善者曾而不滅，��

者滅而不生。 若有不忘��者，諸煩惱賊則不䏻入。 正��不忘，煩惱不生。

是故汝䓁常當攝��在心。若失��者，則失諸㓛徳。若��力堅強，雖入五欲賊中，不為所害 。 內若不動，外不䏻乱。 譬如著鎧入陣，則無所畏。是名不忘��。 正��常存，魔軍克��。

汝䓁比丘若攝心者，心則在㝎；心在定故，䏻知世間生滅法相， 定水澄渟，森羅影現。

是故汝䓁常當精進修習諸㝎。随機淺深，大小諸定皆當修習。若得㝎者，心則不散。 散心斬上，随順定門。 譬如惜水之家，善治隄塘；行者亦尓，為智慧水故，善修禪㝎，令不漏失。是名為㝎。 若無㝎力，乾慧不免苦輪。㝎䏻資慧，故古云：「菩薩清涼月常遊畢竟空，衆生心水浄

，菩提影現中。」若水濁、器破，則月影不現耳。

汝䓁比丘若有智慧，則無貪著，常自省察，不令有失。 智為前導，不可暫闕。 是則於我法中，䏻得解脫。 無慧名縛，有慧名解。 若不尓者，既非道人，又非白衣，無所名也。 心與形乖，二名俱失。 實智慧者則是度老病死海，堅牢舩也。 般若實智，䏻度苦海。 亦是無明黑暗大明燈也、 無明大夜，智灯䏻照。 一切病者之良藥也、 三毒重病，智慧䏻治。

伐煩惱樹之利斧也。 煩惱根林，智刄能伐。 是故汝䓁當以聞思修慧而自増益。

従聞思修漸次増益，入三摩地。 若人有智慧之照，雖是肉眼，而是明見人也。是名智慧。 肉眼廓照，無明永滅，智慧之力也。故名明見之人矣。 汝䓁比丘若種種戲論，其心則乱。��復出家，猶未得脫。

語黙動静，乖扵軌則，䏻令心乱，違觧脫理。 是故比丘當急捨離乱心戲論。若汝欲得寂滅樂者，唯當善滅戲論之患。是名「不戲論」。

若滅戲論、虛妄分別，涅槃之樂可庶幾乎！

汝䓁比丘，扵諸㓛徳，常當一心，捨諸放逸， 放蕩狂逸。 如離怨賊。大悲世尊所說利益，皆已究竟，汝䓁但當勤而行之。 大悲方便，分別說三；究竟涅槃，唯一乗道。 若扵山間，若空澤中，若在樹下，閑䖏静室，��所受法，

随力所受，思惟修習。 勿令忘失。常當自勉，精進修之。 勉勵勤進，防退失焉。 無為空死，後致有悔。 生死流浪，後悔何益。 我如良醫，知病說藥；服與不服，非醫咎也。 佛說法藥，治煩惱病，聞不信服，非佛咎也。 又如善導，導人善道，聞之不行，非導過也。 佛為大導師，引導衆生，令至涅槃正道。不信不行，是誰之過欤？ 汝䓁若扵苦䓁四諦有所疑者，可疾問之，無得懷疑，不求決也。 四諦法中有疑未决，我當决之。 尒時世尊如是三唱，人無問者。 衆黙不問。

所以者何， 徵也。 衆無疑故。 釋不問之意。 時阿㝹奴侯切。樓䭾觀察衆心， 即阿那律陁，梵音小異。宋云：無滅以天眼觀察衆意。 而白佛言：「世尊，月可令��，日可令冷，佛說四諦，不可令異。

水火之性，可令無定。佛語真實，決㝎不虛。 佛說苦諦實苦，不可令樂， 苦是世俗果，諦當審實，决㝎無樂。 集真是因，更無異因。 集是世俗因，集諸不善業，故决㝎是招苦之因。 苦若滅者，即是因滅。 諸苦所因，貪欲為夲；若滅貪欲，無所依止。 因滅故果滅，滅苦之道，實是真道，更無餘道。 滅諦出世真果，即涅槃也。道諦即斷煩惱，出世真因，無別道也。 世尊，是諸比丘，扵四諦中，决㝎無疑。扵此衆中，若所作未辦者，見佛滅度，當有悲感

。 未證無生忍，不了法身常住尒。

若有初入法者，聞佛所說，即皆得度。 親聞佛誨，無不蒙益。 譬如夜見電光，即得見道。 暫得心開，未䏻究竟。 若所作巳辦，巳度苦海者，但作是念：『世尊滅度，一何疾哉！』」 自雖巳度，愍未度，故作念興嘆。 阿㝹樓䭾雖說此語，衆中皆悉了達四聖諦義，世尊欲令此諸大衆皆得堅固，以大悲心，復 為衆說： 未徹未辦，聞佛滅度，或生退没。末後慇懃，委曲慰喻。 汝䓁比丘，勿懷悲惱。若我住世一刼，會亦當滅；會而不離，終不可得。 緣起之法，固不可留。 自利利人，法皆具足足。 積萬行成萬徳，演教海利羣機，兼濟之道，悉具備矣。 若我久住，更無所益。 佛乆住則衆生不起難遭想，不種善根，貪著五慾，不求出苦，故佛示滅耳。 應可度者，若天上人間，皆悉巳度。

成道四十九載，應度度畢無餘。 其未度者，皆亦已作得度因縁。 清浄法眼戒定慧蔵。內則付嘱摩訶迦葉諸大弟子，外則付嘱囯王大臣，令慧命不断，為

得度因縁耳。 自今已後，我諸弟子展轉行之，則是如來法身常在而不滅也。

世尊嘱累行之不絶，則法身常存焉。 是故當知世皆無常，會必有離，勿懷憂惱，世相如是。 遷��不住曰「世」，形質可狀曰「相」。應會示生，寧無㓕乎？ 當勤精進，早求解脫，以智慧眀，滅諸癡闇。 勤精進而智慧明，癡闇㓕則脫諸苦。

世實危脆，無牢強者。 有為虛假，今昔皆然。 我今得滅，如除��病，此是應捨。罪��之物，假名為身，没在老病生死大海。 佛身無為，示同有為。令衆生知身過患，早悟法身也。 何有智者得除滅之，如殺怨賊，而不歡喜？ 身為苦夲，衆苦所依。衆生妄執為實，不求出離。大聖知生死皆幻，示生死而化物。

汝䓁比丘，常當一心，勤求出道。 涅槃正道。 一切世間動、不動法，皆是敗壞不安之相。 欲界六天為動法，色、無色二界壽命刧數長久，外道計以為常，名不動法。

汝䓁且止，勿得復語。時將欲過，我欲滅度。是我最後之所教誨。 應會時莭寧容乆留，㝡後��範，付嘱斯在。化儀舒卷，情、謂杳亡。方便門中，那無指 注。法華會上，金口親宣云：「為度衆生故，方便現涅槃。」廣如〈壽量品〉。其知此 者，則��山一會，儼然未散矣。豈不韙欤？若謂不然，諒非吾道。何也？欲得不招無間 業，莫謗如來正法輪。

佛遺教經 《溈山警策註》 大洪嗣祖沙門 守遂 註 溈山大圓禪師 師諱靈祐。初參百丈大智禪師。侍立夜深。丈云撥爐中火看。師撥云爐中無火。丈自起 深撥乃得一星火。夾起云。你道無。者箇是什麼。師因此悟入。丈令司馬頭陀選得溈山 堪建道場。因謂眾曰。若有人道得一轉語便去住溈山。乃指淨瓶問云。若喚作淨瓶則觸 。若不喚作淨瓶則背。時華林為首座。云不可喚作木揬。丈不肯。時師為典座。丈乃問 師。師踢倒淨瓶。丈云首座輸却山子了也。師居溈山。建溈仰一宗。道傳天下。乃作警

策。警其未悟。策其未進者也。 夫業繫受身。未免形累。 身為苦本。故先標之。令悟妄本。方可進道。此業繫兩字從最初一念不覺心動。謂之業 相。次為轉相。後為現相。乃三細相也。由現相而生境界相。相續相。執取相。計名字 相。造業相。業繫苦相。為六麤相。前五猶可對治。此末後苦相繫縛眾生不可對治。此

身既由三細六麤無明種習而成。豈免形質負累。 稟父母之遺體。假眾緣而共成。 由稟識妄想。故於父母赤白中受身。假乳哺洗濯飲食衣服眾緣得存。佛云。觀身不淨。

觀受是苦也。 雖乃四大扶持。常相違背。

內四大地水火風。其性各異。 無常老病。不與人期。 四大五蘊念念生滅。 朝存夕亡。剎那異世。 剎那是極促之時分。 譬如春霜曉露。倐忽即無。 無常之相須臾變滅。 岸樹井藤。豈能長久。 危脆不久。亦復如是。 念念迅速。一剎那間。 如四大力士同時各發一箭射於四方。又有一人同時收得此四箭。時名一剎那。 轉息即是來生。何乃晏然空過。 自章初至此過。敘在家出家妄身妄世。無常迅速過患如此。警策令悟。不可空度光陰。

自此以下唯敘出家者因由。各令思察。 父母不供甘旨。六親固以弃離。 親緣皆弃乃反常合道。 不能安國治邦。 辭父母割親緣。又不能竭節奉公致君澤民。當為何事。 家業頓捐繼嗣。 絕嗣為不孝。出家弘道。真大孝也。 緬離鄉黨。剃髮稟師。 頓捨世緣。斷其情愛。稟師剃髮。行古佛之大道。同古佛之相儀。 內勤尅念之功。外弘不諍之德。

履踐出家之功德。要須內外相符。 逈脫塵世。冀期出離。 志存出離塵世。方合出家深旨。 何乃纔登戒品。便言我是比丘。 自謂是比丘。則我相現前可驗。 檀越所須。喫用常住。

不蠶而衣。不耕而食。 不解忖思來處。 比丘受食當作五觀。想彼來處。計功多少。古德觀一粒米經七十三遍功夫。忖己德行全

缺應供。證羅漢已方合全應供。餘皆名缺應供也。

謂言法爾合供。 妄計情執。寧忖己非。 喫了聚頭喧喧。但說人間雜話。 出家志求無為大道。不研佛語佛意。反徇世諦喧譁。自何乃已下。忘本乖志也。 然則一期趂樂。不知樂是苦因。 世諦之樂盡為苦本。虗受信施負債何疑。啣鐵負鞍猶是輕輕之報。

曩劫徇塵。未甞返省。 曠劫徇塵背覺。何嘗暫自回光。

時光淹沒。歲月蹉跎。受用殷繁。施利濃厚。

世利所惑。未省回光。 動經年載。不擬弃離。 戀著處所不知過患。 積聚滋多。保持幻質。 唯保幻妄之質。違背清淨法身。 導師有勑戒勗比丘。進道嚴身三常不足。 佛遺教經。一云當自摩頭以捨飾好著壞色衣。執持應器以乞自活。二云受人飲食當如服 藥。於好於惡勿生增減。趣得支身以除飢渴。如蜂採花但取其味不損色香。比丘亦爾。 受人供養趣自除惱。無得多求壞其善心。三云晝則勤心修習善法無令失時。初夜後夜亦 勿有廢。中夜誦經以自消息。無以睡眠因緣令一生空過。謂衣食睡眠知是三事不可恣情

取足也。 人多於此。躭味不休。 味謂味著。 日往月來。颯然白首。 古云。只知事逐眼前過。不覺老從頭上來。

後學未聞旨趣。 出家旨趣。 應須博問先知。 不可守愚自是。 將謂出家。貴求衣食。 出家者為無為法。私情愚見反謂求衣食爾。

佛先制律。啟創發蒙。 啟發蒙昧。 軌則威儀。 有威可敬有儀可則。 淨如冰雪。 不同外道雜戒皆不清淨。 止持作犯。束斂初心。 攝律儀戒。止惡為持。作惡為犯。攝善法戒。止善為犯。作善為持。 微細條章。革諸猥弊。 五篇七聚。性戒遮戒。佛成道十二年後方乃制律。阿難問佛因何十二年前不制戒。佛言 。如世補衣。衣若未破補則招謗。吾亦如是。因事立戒云。 毗尼法席曾未叨陪。了義上乘豈能甄別。

毗尼。律學也。因戒生定。因定發慧。律學尚昧了義。深旨安可通達耶。 可惜一生空過。後悔難追。 少不努力。老無所成。悔之於後。復何益哉。 教理未甞措懷。玄道無因契悟。 聖教理趣尚未留心。玄妙之道若為契悟。 及至年高臈長。空腹高心。不肯親附良朋。唯知倨傲。 有年無德。護短飾非。無明習成。傲然自大。

未諳法律。戢斂全無。 不親良朋焉知法律。三業四儀動乖律制。

或大語高聲。出言無度。 戢斂全無。身業也。大語高聲。語業也。

不敬上中下座。婆羅門聚會無殊。 不敬。意業也。準律有上中下次。佛制先受戒者為先。後受戒者為後。外道則不然。自

此已下展轉警其過失。 椀鉢作聲。食畢先起。 椀是唐言。鉢是梵語。具云鉢多羅。此方云應量器。若作聲則餓鬼咽中火起。

去就乖角。僧體全無。 僧。具足梵語云僧伽耶。此云眾和合。理事和合為僧體。去就既不法。何僧體之有耶。

起坐忪諸動他心念。 忪諸心神不寧之謂。出家惱他人。不名為沙門。 不存些些軌則小小威儀。將何束斂後昆。新學無因倣俲。 若自不能修行正行。令他修者無有是處。

纔相覺察。便言我是山僧。 人我貢高。欺壓後學。 未聞佛教行持。一向情存麤糙。 行解無取。世諦純熟。 如斯之見。蓋為初心慵惰。饕餮因循。

貪財曰饕。貪食曰餮。 荏苒人間。遂成疎野。 荏苒塵俗豈識清閑。 不覺躘蹱老朽。觸事面牆。 躘蹱。行不進貌。面牆。一無所知。 後學咨詢。無言接引。 自己智慧不明。將何開發晚進。 縱有談說。不涉典章。 孟浪臆說。取笑傍觀。 或被輕言。便責後生無禮。

不省己非。更責他過。 瞋心忿起。言語該人。 一念瞋心起。百萬障門開。三毒既縱於凡情。四實寧思於佛語。 一朝臥疾在牀。眾苦縈纏逼迫。曉夕思忖。心裏恛惶。

眾苦逼迫恛惶怖憂。 前路茫茫。未知何往。 妄宰幻身。曷悟真歸。 從茲始知悔過。臨渴掘井奚為。 縱然悔過知非。功行何由得辦。 自恨早不預修。年晚多諸過咎。

過咎已彰。悔之何補。 臨行揮霍。 苦無定力。甘伏死門。 怕怖慞惶。 無善可恃。無德可怙。 縠穿雀飛。識心隨業。 七賢女經云。雀來入瓶中。以縠覆其口。縠穿雀飛去。識心隨業走。 如人負債。強者先牽。

善惡業力。皆因妄識為主。力強者牽之。無自由分。 心緒多端。重處偏墜。 六道四生。隨情想而受報。

無常殺鬼。念念不停。 生時即有滅。不為愚者說。 命不可延。 古云。無常若也黃昏至。更不留君到一更。 時不可待。 勿謂今日不學有明日。今年不學有明年。嗚呼老矣是誰之愆。 人天三有。應未免之。 三界無安猶如火宅。 如是受身。非論劫數。

如汲井輪互為高下。 感傷歎訝。哀哉切心。 溈山悲傷未悟如此情切。 豈可緘言。遞相警策。 眾生輪迴苦趣。懷寶迷邦。既為善知識。安可緘默而不啟發耶。

所恨同生像季。去聖時遙。 像法之季。乃佛滅後二千年間。是造警策時。今又二百餘年。聖時愈遠矣。

佛法生疎。人多懈怠。 根機皆劣。豈可比況佛正法之時。 略伸管見。以曉後來。 溈山謙辭謂如管窺天之見。以曉喻後學爾。 若不蠲矜。誠難輪逭。 若不蠲除矜伐前來過患。則實難逃逭於業報苦輪也。永嘉云。蠲矜怠慢。不顧形骸。專 秘至道者。可謂契神方寸歟。自此下別敘決志出家之本意。參訪知識親近師友發明大事

因緣。暨履踐一代時教佛語心宗。要須行解相應。續佛慧命之始末也。

夫出家者。發足超方。心形異俗。 獨步大方。心超物哀。

紹隆聖種。震攝魔軍。 志齊古佛。力降眾魔。

用報四恩。 佛恩。國王恩。父母恩。施主恩。 拔濟三有。

欲有。色有。無色有。乃三界眾生也。 若不如此。濫廁僧倫。 反此則皆為混濫。非釋子也。 言行荒疎。虗霑信施。 信施本為福田。荒疎則彼此無益。 昔年行處。寸步不移。 古云。但改舊時行履處。莫改舊時人。 恍惚一生。將何憑恃。 恍惚如夢未覺。何功行而可憑。

況乃堂堂僧相。容皃可觀。 相皃可觀。非容易所致也。 皆是宿植善根。感斯異報。 今生因是前生種。未來果是今世修。 便擬端然拱手。不貴寸陰。 古人重寸陰輕尺璧。 事業不勤。功果無因克就。 古佛經三無數劫。發四洪誓願。歷修萬行。福慧兩嚴。纖瑕障盡。片善無遺。方證佛果

。豈可具足凡夫不勤戒定慧學而欲希求無上大果耶。 豈可一生空過。抑亦來業無裨。 非惟自悞一生。亦乃來生靡託。

辭親決志披緇。意欲等超何所。 出家本志。當為何事。 曉夕思忖。豈可遷延過時。 退步反思。聞健進學。 心期佛法棟梁。用作後來龜鏡。 勇志慕佛法之棟梁。乘範作後學之龜鏡。龜知未來禍福。鏡驗現在妍媸。

常以如此。未能少分相應。 雖有志願而行解未充。故云未也。

出言須涉於典章。 言不干典。非君子所談。

談說乃傍於稽古。 語是心苗。豈恣胸臆孟浪之說無稽之言乎。 形儀挺特。 形端表正。 意氣高閑。 川有珠則川媚。人蘊道則高閑。 遠行要假良朋。數數清於耳目。 佛問阿難。善知識為幾梵行。阿難云半梵行。佛言。不然。善知識者為全梵行。又古云 。三人行必有我師焉。擇其善者而從之。 住止必須擇伴。時時聞於未聞。 開發未聞。警悟迷倒。皆道伴之力也。

故云生我者父母。成我者朋友。 同門曰朋。同志曰友。父母能生色身。不能令出離惡道。惟善知識成立法身。開真正知

見。入聖超凡。生成恩德豈可忽哉。 親附善者如霧露中行。雖不濕衣。時時有潤。 善友道伴滋潤善根。其利叵量。 狎習惡者長惡知見。曉夕造惡。即目交報。 狎近非友隨邪逐惡。冒犯王法。人所惡賤。 歿後沉淪。一失人身。萬劫不復。 惡友薰習造作非理。生遭王法。死入阿鼻。 忠言逆耳。豈不銘心者哉。 苦口忠言必須逆耳。聞當改過。銘刻於心。 便能澡心育德。晦迹韜名。 澡其心而心淨。育其德而德充。隱晦其迹而和光同塵。韜藏虗名而去華務實。 蘊素精神。喧囂止絕。 養性憺怕。清閑絕慮。此下先敘參學。次敘窮教。

若欲參禪學道。頓超方便之門。

正直捨方便。但說無上道。

心契玄津。 心無緣異。 研幾精妙。 研究諸法。窮徹精妙。 決擇深奧。 探賾索隱。決擇幽微。 啟悟真源。 開悟真諦之淵源。

愽問先知。 不可居暗室而守愚迷。當愽學問而資定慧。

親近善友。 善財南詢諸友。一生參學事畢。古云。明正為南。方盡南矣。益我為友。人皆友焉。遇 三毒而三德圓。入一塵而一心靜。契文殊之妙智。宛是初心入普賢之玄門。曾無別體。 此可謂親近善友也。書云。於吾善者吾亦善之。於吾惡者吾亦惡之。況釋子乎。

此宗難得其妙。切須子細用心。 此心地法門若得之於心。則伊蘭作栴檀之樹。若失之於旨。則甘露乃蒺莉之園。豈容易

麤心乎。 可中頓悟正因。便是出塵階漸。 若頓悟正因兩字。則百川會海不辨源流。一念相應前後際斷。照體獨立。物我皆如。超

出塵勞。理則頓悟乘悟併消。事非頓除因次第盡。 此則破三界二十五有。 論云。四洲四惡趣。梵王六欲天。無想及淨居。四空并四禪。為二十五有也。

內外諸法盡知不實。從心變起悉是假名。 內心外境虗妄不實。皆妄識所變。若悟三界唯心萬法唯識。寂照光中了不可得。

不用將心湊泊。 將心用心豈非大錯。 但情不附物。物豈礙人。 情偽不真。物本非物。 任他法性周流。莫斷莫續。 不必斷妄而續真。法性周流而自適。 聞聲見色。蓋是尋常。

只此見聞非見聞。無餘聲色可呈君。箇中若了全無事。體用不妨分不分。 這邊那邊。應用不闕。 空劫今時理事無隔。不動道場遍遊塵剎。 如斯行止。實不枉披法服。 行解既正。表裏相應。 亦乃酬報四恩。拔濟三有。 兼濟之道。自他獲益。 生生若能不退。佛階決定可期。 履踐玄途。非止一生兩生。步步蹈佛階梯。更無退轉。 往來三界之賓。出沒為他作則。 佛為三界導師。經云。今此三界皆是我有。其中眾生悉是吾子。既行古佛之道。為眾生

作軌則。引令出離。 此之一學最妙最玄。但辦肯心必不相賺。 祖師西來直指人心見性成佛。超凡入聖決定不悞。唯恐學者不肯留心。如存如亡或進或 退。則不可造入。自此已下。別就根機當窮教意。 若有中流之士未能頓超。且於教法留心溫尋貝葉。 根機不等。別開方便之門。溫故知新。要須因指見月。 精搜義理。傳唱敷揚。接引後來。報佛恩德。時光亦不虗弃。必須以此扶持。

傳教導迷須具教眼。故云必須以此扶持。 住止威儀。便是僧中法器。 威儀肅靜行止可觀。內德既充方為法器。 豈不見倚松之葛上聳千尋。附託勝因方能廣益。 前喻從法。古云。青蘿因緣直上寒松之頂。以內因外緣互相成之。方趣無上之果。廣利

群生。 懇修齋戒。莫謾虧踰。

虧者缺也。踰者越也。 世世生生。殊妙因果。 因果歷然。

不可等閑過日。兀兀度時。可惜光陰。不求升進。 若善用其心。則得佛法分。 徒消十方信施。

為資道業施將來。道業不成爭消得。 亦乃辜負四恩。 自己沉淪反成辜負。 積累轉深。心塵易壅。 過累積之日深日重。心塵污坌杜塞靈源。 髑途成滯。人所輕欺。 根塵滯塞解行顛邪。背本逐末被人輕賤。 古云彼既丈夫我亦爾。不應自輕而退屈。 教云。十方世界諸菩薩。念念趣求善逝果。彼既丈夫我亦爾。不應自輕而退屈。 若不如此。徒在緇門。荏苒一生。殊無所益。 不如上所說修行。則可知理也。 伏望興決烈之志。開特達之懷。舉措看他上流。莫擅隨於庸鄙。

見賢思齊。見不賢而內自省。 今生便須決斷。想料不由別人。 好惡自看。無人替代。

息意忘緣。 內息意外忘緣。 不與諸塵作對。

內若不動。外無所為。 心空境寂。 心本空。境本寂。 只為久滯不通。 無始迷昧。背覺合塵。 熟覽斯文。時時警策。 覺斯文。警斯意。 強作主宰。莫徇人情。 人情濃。道情微。 業果所牽。誠難逃避。 天作孽猶可逃。自作孽不可逭。 聲和響順。形直影端。

因果酬答。譬之影響。 因根歷然。豈無憂懼。 識法者懼。 故經云。 說一切有部經。 假使百千劫。所作業不亡。因緣會遇時。果報還自受。 因惑造業如影隨形。未證聖果業熟須受。 故知三界刑罰縈絆殺人。 三界覊縻猶如牢獄。 弩力勤修。莫空過日。 念念不迷方真修。莫空過。

深知過患。方乃相勸行持。 自未得度先度人者。菩薩發心。自覺已圓復度他者。如來應世。溈山自知三界眾生過患 如此。更能勸他行持。非地位之人安能如是。次證誓願。

願百劫千生處處同為法侶。 信茲言。行茲行。皆佛法之伴侶也。 乃為銘曰。

重頌前來警策之大略。 幻身夢宅。 四大幻身。三界夢宅。 空中物色。 不實如空花。 前際無窮。後際寧剋。 妄法非三際可得。 出此沒彼。升沉疲極。

生死出沒無有定所。升謂人天。沉則苦趣。 未免三輪。何時休息。 三界如蟻循環。輪轉無已。 貪戀世間。陰緣成質。

世間有三種。智正覺世間。有情世間。器世間。此論迷情貪戀有情。器世間非謂智正覺

世間也。

從生至老。一無所得。 妄法本空。 根本無明。因茲被惑。 根本智受無明熏。真隨妄轉。妄認四大為身。六塵緣影為心。我執法執。計著親疎。愛 憎名字。造業受報。皆無明所惑。 光陰可惜。剎那不測。 剎那生滅。不可虗弃光陰。不進古佛之道。 今生空過。來世窒塞。 非但空過一生。未來憑何通達。

從迷至迷。皆因六賊。 六識之賊自劫家寶。若悟八識可為四智。前五識為成所作智。第六識為妙觀察智。第七 識為平等性智。第八識為大圓鏡智。則六門皆智為前導。何迷可得。

六道往還。三界匍匐。 三界六道何由出離。 早訪明師。親近高德。 訪求明眼師友。示真出離之要。 決擇身心。去其荊棘。 明心達本。去其偽妄。 世自浮虗。眾緣豈逼。 既知四大根塵三際無實。眾苦皆空。 研窮法理。以悟為則。

窮究淵源。頓悟佛之知見。 心境俱捐。莫記莫憶。

內心外境放之自然。體無去住。 六根怡然。行住寂默。

法喜禪悅卷舒任運。四威儀中止觀齊運。 一心不生。萬法俱息。 一念不生。諸緣頓息。末後一句始到牢關。把斷要津。不通凡聖。誰是知音者。不須更

憶龐居士。天上人間只自知。

注溈山警策 23.12.2019 – 23.04.2020

Đại Nhật Năng Nhẫn (大日能忍, ?-1196) là một vị thiền sư Nhật Bản, là người khai sáng Nhật Bản Đạt-ma tông. Sư tu tập thiền không có sự hướng dẫn của thầy nhưng vẫn tự mình chứng ngộ. Vì không ai ấn chứng nên Sư không được chấp nhận. Thế nên, Sư viết một bức thư nhờ hai vị đệ tử sang Trung Quốc tìm thầy ấn chứng. Đệ tử của Sư đến yết kiến Thiền sư Phật Chiếu Đức Quang (佛照德光, 1121-1203) thuộc tông Lâm Tế và được vị này thừa nhận, ấn khả. Thiền sư Phật Chiếu Đức Quang còn tặng một bản Phật Tổ Tam Kinh cho ngài Đại Nhật Năng Nhẫn, người đã trùng ấn và lưu bố bộ kinh ấy ở Nhật Bản. Đó là văn bản thiền học đầu tiên được in ấn ở Nhật Bản, gồm hai phần: trường hàng và chỉnh cú.

Phật Tổ Tam Kinh (Buljo Samgyeong, 불조삼경) là kinh văn mộc bản vào năm 1384, triều đại Goryeo (918-1392), hiện lưu trữ ở Bảo tàng Nghệ thuật Leeum – Samsung (Leeum - Samsung Museum of Art), Seoul. Vào ngày 18 tháng 3 năm 1981, bản kinh này được chỉ định là Kho báu Hàn Quốc, số 694-1.

Thiền sư Thủ Toại sinh năm 1072, trùng vào năm mất của vị thiền sư nổi tiếng thời Bắc Tống là Bạch Vân Thủ Đoan (白雲守端, 1025-1072), thuộc phái Dương Kỳ, tông Lâm Tế đời thứ 9, pháp tự của thiền sư Dương Kỳ Phương Hội (楊岐方會), và người nối pháp danh tiếng nhất của sư là thiền sư Ngũ Tổ Pháp Diễn (五祖法演). Thiền sư Thủ Đoan có một bài thơ nổi tiếng: 一拳拳倒黄鶴樓, 一踢踢翻鸚鵡洲; 有意氣時添意氣, 不風流處也風流. Nhất quyền quyền đảo Hoàng Hạc lâu, Nhất thích thích phiên Anh Vũ châu; Hữu ý khí thì thiêm ý khí, Bất phong lưu xử dã phong lưu. (Một đấm đấm ngã Hoàng Hạc lâu, Một đạp đạp nghiêng Anh Vũ châu; Có khí pháp thì thêm khí phách, Chỗ chẳng phong lưu lại phong lưu.)

Kinh Bốn mươi hai bài, H.T Thích Trí Quang dịch.

Thường gọi là ‘Cao Ly tạng bản’ 高麗藏版.

Bắc Tống, thiền sư Thủ Toại chú giải. Theo lời bạt kinh Tứ Thập Nhị Chương của thiền sư Thủ Toại trong Phật Tổ Tam Kinh

Tục tạng kinh bản Vạn, số 669, đời Minh, ngài Liễu Đồng bổ chú.

Tục tạng kinh bản Vạn, số 670, đời Minh, đại sư Trí Húc chú giải.

Tục tạng kinh bản Vạn, số 671, đời Thanh, đại sư Tục Pháp soạn thuật.

Tục tạng kinh bản Vạn, số 675, đời Minh, ngài Lâm Đạo Bái soạn thuật.

Bản Tứ Thập Nhị Chương Kinh mà thiền sư Thủ Toại chú giải là bản B này, và thường gọi là ‘Thủ Toại bản’ 守遂本.

Đại chánh tân tu, số 1794, đời Tống, hoàng đế Nhân Tông chú thích. Thường gọi là ‘Tống Chân Tông chú bản’ 宋真宗註本.

https://thuvienhoasen.org/a769/kinh-bon-muoi-hai-bai

https://www.budsas.org/uni/u-kinh42chuong/kinh42c-00.htm

http://www.tuvienquangduc.com.au/ipad/tuthapnhichuong-httamchau.pdf

Đại chánh tân tu, số 389.

Đại chánh tân tu, số 1529, bồ tát Thiên Thân tạo luận, đời Trần ngài Chân Đế dịch.

Đại chánh tân tu, số 1529, đời Tống ngài Tịnh Nguyên tiết yếu, đời Minh ngài Châu Hoằng bổ chú.

Vạn Tục tạng, số 665, đời Minh, ngài Liễu Đồng bổ chú.

Vạn Tục tạng, số 666, đời Minh, ngài Trí Húc soạn thuật.

Vạn Tục tạng, số 845, đời Tống, ngài Nguyên Chiếu soạn thuật.

Vạn Tục tạng, số 646, đời Tống, ngài Quán Phục soạn thuật.

http://www.tuvienquangduc.com.au/kinhdien-2/297kinhdigiao.html

https://www.viet.net/anson/uni/u-kinhdigiao/digiao-01.htm

Quy Sơn là gọi ngài bằng tên núi ngài ở.

Vạn Tục tạng, số 1239, đời Tống ngài Thủ Toại chú giải.

Vạn Tục tạng, số 1240, đời Minh ngài Hoằng Tán chú, ngài Khai Quýnh ký.

Tức Bài văn Cảnh sách của ngài Quy Sơn, Luật Sa Di & Sa Di Ni, tập một, in lần thứ hai, 2517 (1973).

Phật Tổ ngũ kinh, NXB TP. HCM, 1985.

https://langmai.org/phat-duong/tung-gioi/gioi-luat-sadi/loi-canh-giac-va-khich-le-cua-thien-su-quy-son/

Thiền sư Pháp Chuyên Luật Truyền Diệu Nghiêm (1726-1798), người làng Cổ Tháp, xã Hoa Châu, phủ Thăng Hoa (nay là xã Duy Châu, huyện Duy Xuyên), là tổ khai sơn chùa Từ Quang - Phú Yên (1797). Thiền sư Pháp Chuyên đắc pháp với tổ Thiệt Dinh - Ân Triêm tại chùa Phước Lâm (Hội An). Thiền sư Pháp Chuyên có căn bản Nho học, từng làm quan dưới thời chúa Vũ Vương Nguyễn Phúc Khoát, nhưng sau khi xuất gia (1745) ngài tham học nhiều bậc cao tăng thạc đức. Trong hàng đệ tử của ngài có đến 28 vị đắc pháp và rất nổi tiếng, như các thiền sư: Toàn Thể Linh Nguyên, Toàn Nhật Quang Đài, Toàn Đức Thiệu Long v.v… Từ ngày khai sơn, chùa Từ Quang trở thành trung tâm tu học của chư tăng miền Trung từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XX. Trong cuộc đời tu trì và giáo hóa đồ chúng, thiền sư Pháp Chuyên đã để lại trong kho tàng văn học Hán Nôm hơn 20 tác phẩm có giá trị, gồm thơ, văn, dịch thuật, từ điển. Qua những tác phẩm này, GS. Lê Mạnh Thát khẳng định: “Thiền sư Pháp Chuyên - Diệu Nghiêm là một tác giả lớn của nền văn học thế kỷ XVIII. Những gì do ông sáng tác và biên tập, cho đến nay đã phát hiện tới những 20 công trình, trong đó quan trọng và lôi cuốn nhất là Tam bảo biện hoặc luận. Đây là một tác phẩm ghi lại cuộc đấu tranh gay gắt về mặt tư tưởng giữa ý thức Tống Nho suy tàn và hệ tư tưởng Phật giáo đang lên”.

Lê Mạnh Thát, Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam, tập 1.

Thiền sư Minh Hành (明行禪師, 1596-1659) thuộc đời pháp 35, tông Lâm Tế, hiệu là Tại Tại (còn gọi là Tại Công), người phủ Kiến Xương, tỉnh Giang Tây. Ngài theo thầy là thiền sư Chuyết Chuyết sang Việt Nam. Năm 1644, khi thầy mất, ngài thay thế trụ trì chùa Ninh Phúc. Đến năm 1659, ngài tịch, thọ 64 tuổi. Môn đồ xây tháp Tôn Đức ở chùa Ninh Phúc để thờ ngài. Ngài có hai vị đệ tử là Chân Trú và Diệu Tuệ. Chân Trú trụ trì chùa Hoa Yên, núi Yên Tử, còn Diệu Tuệ trụ trì chùa Phật Tích. Ngài có đề bài kệ truyền pháp; bài kệ này còn là bài kệ của thiền phái Lâm Tế Đàng Ngoài hệ Minh Hành: Minh chân như tánh hải/ Kim tường phổ chiếu thông/ Chí đạo thành chánh quả/ Giác ngộ chứng chân không. (明真如性海, 金祥普照通; 至道成正果, 覺悟證真空. Thấy chân như biển rộng, ánh vàng chiếu vô cùng; Đạt đạo thành Chánh giác, giác ngộ chứng chân không.)

https://lib.nomfoundation.org/collection/1/volume/607/ https://lib.nomfoundation.org/collection/2/volume/1320/ https://lib.nomfoundation.org/collection/2/volume/1358/ Ấn bản theo bản in mà tỳ kheo ni Diệu Tuệ trùng khắc vào năm Khánh Đức thứ 4 (1652) đời vua Lê Thần Tông.

Phòng sơn thạch kinh, Khai bảo tạng, Sùng ninh tạng, Tỳ lô tạng, Viên giác tạng, Triệu thành kim tạng, Tư phước tạng, Thích sa tạng, Tống tạng di trân, Cao ly tạng, Phổ ninh tạng, Chí nguyên lục, Hồng vũ nam tạng, Vĩnh lạc nam tạng, Vĩnh lạc bắc tạng, Gia hưng tạng, Gia hưng tạng tân văn phong bản, Càn Long tạng, Súc khắc tạng, Vạn chánh tạng, Đại chánh tạng, Phật giáo đại tạng kinh, Trung Hoa tạng, Tân toan Vạn tục tạng.

Dịch giả không dịch 2 phần này.

Đó là bản Phật Tồ Tam Kinh in năm 1410.

Tỳ kheo ni Diệu Tuệ Thiện Thiện, tức công chúa Lê Thị Ngọc Duyên 黎氏玉娫, ái nữ của Thần Tông đế và hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc, người có công trùng ấn các kinh như: Bát-nhã ba-la-mật-đa Tâm kinh trực thuyết (AC. 301, Thịnh Đức thứ 2, tháng 11 năm 1654), Tam kinh nhật tụng (Phật tổ tam kinh), tuyển tập: chú Lăng nghiêm, chú Đại bi, Thập chú, Bát-nhã Tâm kinh và kinh Kim Cương. Đây là những kinh sách do thiền sư Minh Hành mang từ Trung Hoa về chùa Bút Tháp. Tỳ kheo ni Diệu Tuệ có công trùng tu chùa Bút Tháp, Bắc Ninh.

Thầy là thiền sư Bảo Liên Phổ Thiền. Tổ là thiền sư Từ Hòa Chiếu Thường, vị thầy thế độ của Phổ Thiền.

Tam kinh nhật tụng, bản khắc ván in năm Bính Ngọ (1906), tàng bản tại Tổ đình Viên Minh - Quang Lãng, Phú Xuyên Hà Tây. Pháp sư Thích Nguyên Uẩn (1864 – 1915) là người kế thế truyền đăng của sơn môn Đa Bảo, là Đệ nhất Tổ khai sơn tổ đình Viên Minh vào năm Canh Tý (1900). Sau phần chú giải kinh Tứ thập nhị chương của ngài Thủ Toại là phụ lục Tứ thập nhị chương kinh tụng của thiền sư Viên Diễn, nhưng hòa thượng Pháp chủ đưa kệ tụng ấy vào mỗi phần đoạn tương ứng làm kệ tóm tắt. Năm 2016, tái bản Phật Tổ Tam Kinh Luân Quán Thuyết do đức Pháp chủ Thích Phổ Tuệ dịch.

Xem Lời bạt Kinh Tứ Thập Nhị Chương, thiền sư Thủ Toại.

Bản Phật Tổ Tam Kinh in năm 1384 này hiện được lưu giữ ở Chùa Guinsa (Temple of Salvation and Kindness: ngôi chùa của sự cứu rỗi và lòng tốt), nằm ở khu vực Yeonhwa thuộc dãy núi Sobaek, gần Danyang ở Chungcheongbuk-do, Hàn Quốc. Chùa Guinsa là trung tâm hành chính của hơn 140 ngôi chùa khác và là trụ sở của phái Cheontae của Phật giáo Hàn Quốc. Bản Phật Tổ Tam Kinh này được trùng ấn tại Cao Ly, vào năm thứ 10 (1384) thời vua U of Goryeo (1365-1389), cho nên mới có lời Bạt của Lý Sắc, một học giả kiêm chính trị gia, nho học gia vào cuối vương triều Cao Ly. Văn bản Phật giáo này là được coi là vô giá đối với sự hiểu biết về công nghệ in và thực hành tại thời điểm đó.

Đại học, Khổng thị chi di thư, nhi sơ học nhập đạo chi môn. 大學, 孔氏之遺書,而初學入德之門.

Nguyễn Tịch 阮籍 (210-263) tự Tự Tông 嗣宗, xuất thân ở Uý Thị, Trần Lưu nước Nguỵ đời Tam Quốc (nay là Khai Phong, Hà Nam). Ông là một trong Trúc Lâm thất hiền, phụ thân của ông là Nguyễn Vũ 阮瑀 - từng là thừa tướng nước Ngụy và là một trong Kiến An thất tử. Ông từng làm hiệu uý bộ binh, cho nên còn được gọi là Nguyễn bộ binh. Tấn thư nói rằng ông tướng mạo anh kiệt, chí khí hùng hồn, ngạo nhiên tự đắc, nhiệm ý mình, mà vui cười tức giận không để lộ ngoài mặt, hoặc đóng cửa xem sách cả tháng không ra ngoài, hoặc đi chơi sông núi cả ngày quên về, học rộng, nhất là Lão Trang. Uống rượu, huýt sáo, giỏi đàn. Gặp lúc đắc ý bỗng quên mình, người đương thời cho là bị si. Tịch thường tự ý một mình lấy xe đi, không theo đường lộ, đi hết tới chỗ xe không đi được nữa, khóc một hồi rồi về. Đấy chính là chỗ Vương Bột (王勃, 649-676) nói, “Nguyễn Tịch xương cuồng, khởi hiệu cùng đồ chi khốc.” (阮籍猖狂豈效窮途之哭. Nguyễn Tịch cuồng điên, làm sao bắt chước được chuyện khóc cùng đường). Đại khái bản tính như vậy, chính là chỗ xuất phát tư tưởng văn học toàn bộ của ông ta.

Dương Mặc chi đạo 揚墨之道: chỉ cho học thuyết Dương Chu và học thuyết Mặc Địch. Dương Chu 楊朱 (440- 360 TCN), tự Tử Cư 子居, sống thời Chiến quốc, người đời tôn kính gọi là Dương Tử, một triết gia lỗi lạc, ông đưa ra thuyết “Vị kỷ”, phản đối thuyết “Kiêm ái”, như nói rằng: “Người sinh ra ở đời, khác nào như một giọt sương trên ngọn cỏ, không được bao lâu, cho nên phải hậu dưỡng và tự trọng lấy mình, có cần gì phải tổn hại mình mà làm ích lợi cho người khác,” và nổi tiếng với quan niệm “không vì cái lợi lớn của thiên hạ mà chịu mất đi một sợi lông chân của mình.” Dương Chu không có sách vở gì để đời, chỉ thấy trong sách Liệt Tử có chép, học thuyết của Dương Chu thì trái với học thuyết của Mặc Địch, và trong Mạnh Tử có nói rằng: “Họ Dương chủ trương Vị ngã, nếu nhổ một mảy lông mà được lợi cho cả thiên hạ cũng không cần làm.” Mặc Địch 墨翟 (479~390 TCN), tự Mặc Tử 墨子, người nước Lỗ, là triết gia, nhà chính trị lỗi lạc thời Chiến quốc. Ông sinh ra và lớn lên trong 1 gia đình tiểu thủ công. Ông là người vốn gần gũi thực tế xã hội với người nhân dân lao động. Ông đưa ra 10 chủ trương lớn là 10 cương lĩnh chính trị của ông, nội dung được chia thành mười loại: Thượng hiền, Thượng đồng, Tiết dụng, Tiết táng, Phi lạc, Phi mệnh, Thiên chí, Minh quỹ, Kiêm ái, Phi công. Chủ trương Kiêm ái của ông là chuộng sự tiết kiệm, muốn giảm bớt lễ tang tế, trừ âm nhạc, v.v… Tuy lập luận có thiên chấp, nhưng vẫn chuyên trọng về chủ nghĩa lợi tế, cho nên đương thời cũng ngang bằng với đạo Nho. Học thuyết Mặc Tử vốn có 71 thiên, ngày nay còn giữ lại được 53 thiên, trong đó có hai thiên Kinh thượng và Kinh hạ, là do ông viết, còn lại phần lớn là do các đệ tử, học trò dựa theo lời nói, bài giảng và những việc làm của ông và các học giả Mặc gia, ghi chép chỉnh lý thành sách. Học thuyết của Dương Chu và Mặc Địch thường bị Mạnh Tử đả kích.

Âu Dương Tu 歐陽修 (1007 – 1072), văn học gia, sử học gia nổi tiếng thời Bắc Tống, một trong Đường Tống bát đại gia, tự Vĩnh Thúc 永叔, hiệu Tuý Ông 醉翁, vãn niên tự gọi là Lục Nhất Cư Sĩ 六一居士, khi mất có thuỵ hiệu là Văn Trung 文忠, người Lư Lăng 廬陵 (nay là Cát An 吉安, Giang Tây 江西). Lúc nhỏ, phụ thân đã qua đời, gia cảnh nghèo khổ, mẫu thân họ Trịnh lấy lau sậy làm bút, lấy cát thay giấy để dạy ông học chữ. Âu Dương Tu đậu Tiến sĩ năm Thiên Thánh 天聖 thứ 8 đời Tống Nhân Tông. Ông ủng hộ “Khánh Lịch cách tân” 慶歷革新 của Phạm Trọng Yêm 範仲淹, gặp phải sự bài xích và đả kích của phái thủ cựu, nhiều lần bị biếm trích. Vãn niên làm tới Hàn lâm học sĩ, Khu mật phó sứ, Tham tri chính sự. Về già hơi bảo thủ, khi Vương An Thạch 王安石 tiến hành tân pháp, đối với phép “thanh miêu” ông có phê bình, sau từ quan về ở ẩn. Âu Dương Tu là lãnh tụ của phong trào thi văn cách tân thời Bắc Tống, phản đối văn phong hiểm quái truy cầu hình thức từ đầu đời Tống trở đi, chủ trương “văn dĩ minh đạo” 文以明道. Dưới sự lãnh đạo và khen thưởng đề bạt của ông, Tam Tô, Vương An Thạch, và Tăng Củng, lần lượt hình thành lại thời kì toàn thịnh của phong trào sáng tác cổ văn ở Trung Quốc. Về các phương diện tản văn, thi từ của ông đều có thành tựu rất cao. Tản văn thuyết lí thông đạt, trữ tình uyển chuyển mang một phong cách riêng. Ông cũng yêu thích kim thạch văn tự, biên soạn Tập cổ lục 集古錄, rất có ảnh hưởng đối với Kim thạch học đời sau. Tác phẩm của Âu Dương Tu có Âu Dương Văn Trung Công toàn tập 歐陽文忠公全集, Tân ngũ đại sử 新五代史 và Tân Đường thư 新唐書 (hợp tác biên soạn cùng Tống Kì 宋祁). [Đường Tống bát đại gia 唐宋八大家: chỉ tám vị văn học gia lấy thi ca và tản văn làm chính thời Đường Tống: Thời Đường có Hàn Dũ 韓愈, Liễu Tông Nguyên 柳宗元. Thời Tống có Tô Tuân 蘇洵, Tô Thức 蘇軾, Tô Triệt 蘇轍 (gọi chung là Tam Tô), Âu Dương Tu, Vương An Thạch, Tăng Củng 曾鞏. Trong đó, Hàn Dũ và Liễu Tông Nguyên là lãnh tụ của phong trào cổ văn thời Đường. Âu Dương Tu và Tam Tô, 4 người này là nhân vật chủ chốt của phong trào cổ văn thời Tống. Còn Vương An Thạch, Tăng Củng là nhân vật đại biểu của văn học Lâm Xuyên 临川.]

Âu Dương Dĩnh 歐陽頴, tự Hiếu Thúc 孝叔, người huyện Vĩnh Phong 永豐 (thuộc thị Cát An 吉安, tỉnh Giang Tây 江西), cháu của Âu Dương Tu, đỗ tiến sĩ, làm quan đến chức Thượng thư, trước đó là chức Phương lang trung, cai quản tám châu: hạp, ngạc, hấp, bành, nhạc, lãng, v.v…, liêm khiết, làm việc rất nghiêm minh và có uy huệ, hưởng thọ 73 tuổi, chôn cất ở Kinh Nam 荆南.

Chấn Đán (震旦, Shintan): tên gọi khác của Trung Quốc, người Ấn Độ cổ đại thường gọi người Trung Quốc là Cīna-sthāna. Từ này đôi khi cũng được viết là Chấn Đán (振旦) hay Chân Đan (眞丹).

Trích trong sách Trúc Song Nhị Bút (竹窗二筆) của đại sư Liên Trì Chu Hoành (蓮池袾宏, 1535-1615), mục Tứ thập nhị chương kinh, Di giáo kinh. Ở đây ghi, “Thử chương xuất tại Truy Môn Cảnh Huấn,” là lầm vậy.

Tu thân 修身: luôn nghiêm khắc với bản thân mình, sửa chữa những thiếu sót, không bảo thủ để nhận rõ sai sót nhằm hoàn thiện bản thân.

Trí tri 致知: luôn ngẫm nghĩ để thấu hiểu điều mình đã nhận thức được. Cách vật 格物: luôn tiếp xúc, nghiên cứu kỹ sự vật, sự việc để nhận rõ thực chất, phải trái.

Trung dung, chương 21: Tự thành minh, vị chi tính; Tự minh thành, vị chi giáo. Thành tắc minh hỹ. Minh tắc thành hỹ. (自誠明，謂之性；自明誠，謂之教。誠則明矣；明則誠矣。Do nội tâm chân thành mà sáng tỏ được sự lý, đó gọi là bản tính [tiên thiên]. Do sáng tỏ sự lý mà trở nên chân thành, đó gọi là giáo hoá [hậu thiên]. Chân thành thì nhất định sẽ sáng tỏ được sự lý, sáng tỏ sự lý cũng nhất định sẽ chân thành.) Thành 誠: là một phạm trù triết học của Nho gia. Nghĩa gốc của nó là thật thà, chỉ cho sự nói năng ứng xử đúng đắn chân thực không xằng bậy và thành thật không dối trá. Lí Cao 李翱 thời Đường coi “thành" là cõi tinh thần của Thánh nhân. Ông nói: "Thành giả, thánh nhân chi tính dã, tịch nhiên bất động, quảng đại thanh minh, chiếu hồ thiên địa, cảm nhi toại thông thiên hạ chi cố, hành chỉ ngữ mặc, vô bất xử ư cực dã." (誠者, 聖人性之也, 寂然不動, 廣大清明, 照乎天地, 感而遂通天下之故, 行止語默, 無不處於極也. Thành là bản tính của thánh nhân, lặng lẽ bất động, rộng lớn trong sáng, soi vào trời đất, cảm mà thông với mọi việc trong thiên hạ, ngừng hành động, im lời nói, không có cái gì không ở vào tột đỉnh - Phục tính thư. 復性書)

Muốn tu dưỡng tự thân thì trước phải đoan chánh tâm mình. Cái gốc của đạo người quân tử là sự Tu thân. Mục đích và tôn chỉ của sách Đại học là nói về cái đạo của người quân tử: trước hết phải sửa cái Đức của mình cho sáng tỏ để mọi người noi theo, làm sao đến chỗ Chí thiện. Muốn được vậy, trước hết phải Cách vật (hiểu lẽ của sự vật), phải Trí tri (thông suốt vấn đề), phải Thành ý (ý chí thành thật), phải Chánh tâm (lòng phải ngay thẳng). Làm được 4 điều ấy theo thứ tự trước sau thì sẽ sửa được mình (Tu thân), yên được nhà (Tề gia), trị được nước (Trị quốc), và bình được thiên hạ (Bình thiên hạ). Như thế mới là cái đạo của người quân tử.

Tam kinh nhật tụng

Thiện thiện 善善 = Hoàn thiện, toàn thiện.

Chu Hi 朱熹 nói: “Minh là làm cho nó sáng. Minh đức là cái mà con người nhận lãnh từ Trời; nó như hư không, linh diệu, sáng láng, có đủ các lý để ứng với vạn sự. Nhưng vì bị khí bẩm trói buộc và bị các ham muốn vật chất che lấp mà có lúc cái đức sáng đó bị tối tăm, nhưng sự sáng láng của bản thể nó thì chưa bao giờ tắt. Cho nên người tu học nhân lúc cái đức đó mới khởi phát sáng trở lại thì làm nó thêm sáng nữa để trở về cái sự sáng ban đầu của nó.” (明, 明之也. 明德者, 人之所得乎天, 而虛靈不昧, 以具眾理 而應萬事者也. 但為氣稟所拘, 人欲所蔽, 則有時而昏; 然其 本體之明, 則有未嘗息者. 故學者當因其所發而遂明之, 以 復其初也. Minh, minh chi dã. Minh đức giả, nhân chi sở đắc hồ Thiên, nhi hư linh bất muội, dĩ cụ chúng lý nhi ứng vạn sự giả dã. Đãn vi khí bẩm sở câu, nhân dục sở tế, tắc hữu thời nhi hôn; nhiên kỳ bản thể chi minh, tắc hữu vị thường tức giả. Cố học giả đương nhân kỳ sở phát nhi toại minh chi, dĩ phục kỳ sơ dã. - Đại Học Chương Cú)

Minh Hành thiền sư 明行禪師 (1596-1659) là tổ thứ 2 Lâm Tế Đàng Ngoài, đời 35 dòng Lâm Tế, pháp hiệu là Tại Tại 在在, người phủ Kiến Xương, tỉnh Giang Tây. Thiền sư Minh Hành có biệt hiệu Húc Giang 旴江, tên gọi khác của sông Nhữ Thuỷ 汝水 ở tỉnh Giang Tây. Ngoài ra sư còn có biệt hiệu là Vân Thủy sa-di 雲水沙彌. (Theo Kim Cương Bảo Tháp Bi Từ thì Thiền sư Minh Lương có hiệu là Vân Mộng phu tử, Chuyết Công có hiệu Vân Du Chuyết Tổ.) Sư theo thầy là thiền sư Chuyết Chuyết sang Việt Nam, đến kinh thành Thăng Long năm 1633, là một cánh tay trợ giúp thầy giáo hóa. Năm 1644, khi thiền sư Chuyết Chuyết tịch, sư thay thế trụ trì chùa Ninh Phúc. Đến năm 1659, sư tịch, thọ 64 tuổi. Môn đồ xây tháp thờ tại chùa Ninh Phúc (Bút Tháp), tháp hiệu Tôn Đức. Sư có hai vị đệ tử là Chân Trú và Diệu Tuệ. Chân Trú trụ trì chùa Hoa Yên, núi Yên Tử, còn Diệu Tuệ trụ trì chùa Phật Tích. Sư có đề bài kệ truyền pháp, bài kệ này còn là bài kệ của thiền phái Lâm Tế Đàng Ngoài hệ Minh Hành-Tại Tại: Minh chân như tánh hải, Kim tường phổ chiếu thông, Chí đạo thành chánh quả, Giác ngộ chứng chân không. 明真如性海，金祥普照通； 至道成正果，覺悟證真空. 17

Thiền sư Bảo Đỉnh 寶鼎: sơn môn chùa Đa Bảo, pháp danh Thông Giám, người đứng in bộ Phật Tổ Tam Kinh năm 1830, theo chí nguyện của Thầy Bổn Sư là thiền sư Bảo Liên Phổ Thiền.

Chùa Bình Vọng, tên chữ là Báo Quốc Tự, có từ thời Lý, nằm liền kề với đình làng. Theo cuốn thần phả còn lưu giữ trong đình thì "... thời nhà Trần có nàng công chúa đoan trang, thuần hậu, được vua phong cai quản địa phận Bình Vọng. Tại đây, bà xin vua miễn tô thuế cho dân. Lại sai đào một con ngòi ở phía nam làng, gọi là ngòi Nam Lang để tiện cho thuyền bè qua lại. Khi công chúa và vua cha tới thăm chùa Báo Quốc, thuyền ngự đi về thường có đám mây ngũ sắc vờn che... ". Tấm bia “Trùng Tu Báo Quốc Tự Bi” do tiến sĩ Nguyễn Đăng soạn năm Hoằng Định thứ 13 (1612) ghi rằng "...chùa ở xã Bình Vọng là nơi danh lam cổ tích, phong cảnh hữu tình, lâu ngày đã hư hỏng. Các quan viên trong làng đứng ra quyên góp tiền của trùng tu thượng điện, thiêu hương, tam quan, dựng bảy gian nhà cầu để tránh mưa nắng khi đi lại...". Bia “Bình Vọng Tự Bi” , do tiến sĩ Nguyễn Tư Hiền soạn năm 1780, có câu: “Chùa Báo Quốc có từ thời Lý rất linh thiêng, từng âm phù giúp nước, yên dân”. Ngày 19 tháng 2 năm 1999, Bộ Văn hoá và Thông tin đã xếp hạng chùa Báo Quốc và đình làng Bình Vọng là di tích lịch sử - kiến trúc - nghệ thuật quốc gia.

Chấn Đán (震旦, Shintan): tên gọi khác của Trung Quốc, người Ấn Độ cổ đại thường gọi người Trung Quốc là Cīna-sthāna. Từ này đôi khi cũng được viết là Chấn Đán (振旦) hay Chân Đan (眞丹).

Chứng đạo ca: Ngài Vĩnh Gia nói: “Tôi thuở đầu chuyên tích lũy học vấn, cũng từng tìm xét sớ giải, tìm tòi kinh luận, phân biệt danh tướng chẳng biết ngơi nghỉ, vào biển đếm cát, tự nhọc nhằn uổng công.” (永嘉云：吾早年來積學問，亦曾討疏尋經論，分別名相不知休，入海算沙徒自困。Vĩnh Gia vân: “Ngô tảo niên lai tích học vấn, diệc tằng thảo sớ tầm kinh luận, phân biệt danh tướng bất tri hưu, nhập hải toán sa đồ tự khốn.”

Đồng nhật nhi ngữ 同日而語: Vơ đũa cả nắm, đánh đồng như nhau, so sánh khập khiễng.

Thảo am 草庵: có chỗ ghi là Học am 學庵. Chỉ cho Sử Tông Quy.

Suyễn mậu 舛繆 = 舛謬.

Vân Giao 鄖郊: tức là phủ Vân Dương (鄖陽府, tên gọi vào thời Minh, thời Thanh) thuộc Hồ Quảng 湖廣.

Vĩnh Bình 永平: Niên hiệu vua Hán Minh Đế 漢明帝 (58-75).

Tạp A-hàm, quyển 34, kinh số 964, Xuất Gia: “Đã đoạn năm hạ phần kết, được thành A-na-hàm không tái sanh lại cõi này nữa … đã đoạn trừ ba kết; tham, nhuế, si đã mỏng, đắc Tư-đà-hàm, chỉ còn một lần qua lại, cứu cánh thoát khổ … đã đoạn tận ba kết, đắc Tu-đà-hoàn, không còn đọa vào pháp đường ác, quyết định hướng thẳng Chánh giác, chỉ còn qua lại bảy lần sanh trong Trời, Người, cứu cánh thoát khổ.” (Thích Đức Thắng dịch)

Đạt bản tình vong, tri tâm thể hợp 達本情忘, 知心體合: Đạt bản tình quên, biết tâm thể hợp. Thiền sư Phổ Am Ấn Túc (普庵印肅, 1115-1169) ở đời Tống, một hôm đọc đến đoạn “đạt bản tình vong, tri tâm thể hợp” trong [sớ] kinh Hoa Nghiêm thì hoát nhiên tỉnh ngộ. Ngược với câu trên, thiền ngữ có câu: “Tình sinh trí cách, tưởng biến thể thù.” (情生智隔, 想變體殊. Tình cảm nổi dậy thì trí tuệ cách xa, tư tưởng biến đổi thì tự thể sai khác.) Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền (臨濟義玄, 787-867) nói: “Chỉ vì tình sinh trí cách, tưởng biến thể đổi, bởi thế luân hồi ba cõi, chịu đủ thứ khổ.”

Phan duyên 攀緣: níu vin theo sáu trần cảnh, mô tả sự biết.

Thủ tịch 守寂: nắm giữ sự vắng lặng của tự tâm. Thiền ngữ: “Trầm không thủ tịch.” (沉空守寂. Chìm nơi không, giữ nơi tịch.)

Trung A-hàm, phẩm Phạm Chí, Kinh Tượng Tích Dụ: “Tại gia chật hẹp, đầy những nhọc nhằn bụi bặm. Đời xuất gia học đạo rộng rãi bao la. Ta nay sống tại gia bị những phiền lớn khóa chặt, không được trọn đời tịnh tu phạm hạnh. Vậy ta hãy từ bỏ những tài vật ít hay tài vật nhiều, từ giã thân thuộc lớn hay thân thuộc nhỏ, cạo bỏ râu tóc, khoác áo ca-sa, chí tín lìa bỏ gia đình, sống không gia đình để học đạo.” (Thích Tuệ Sỹ dịch)

Tạp A-hàm, quyển 34, kinh số 964, Xuất Gia: “Này Bà-sa, tham dục là pháp bất thiện. Điều phục được tham dục là pháp thiện. Sân nhuế, ngu si là pháp bất thiện. Điều phục được sân nhuế ngu si là pháp thiện. Sát sanh là pháp bất thiện. Lìa sát sanh, là pháp thiện. Trộm cắp, tà dâm, nói dối, hai lưỡi, ác khẩu, thêu dệt, tham nhuế, tà kiến là pháp bất thiện. Không trộm cắp... cho đến chánh kiến, đó là pháp thiện. Này Bà-sa, hôm nay Ta đã nói ba thứ pháp thiện và ba thứ pháp bất thiện. Cũng vậy, khi Thánh đệ tử biết như thật về ba thứ pháp thiện và ba thứ pháp bất thiện; biết như thật về mười loại pháp thiện và mười loại pháp bất thiện, thì đối với tham dục được diệt tận không còn sót. Khi sân nhuế, ngu si, được diệt tận không còn, thì đối với tất cả pháp hữu lậu đều diệt tận, vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát, ngay trong đời này tự biết tác chứng: ‘Ta, sự sanh đã hết, phạm hạnh đã lập, những việc cần làm đã làm xong, tự biết không còn tái sanh đời sau nữa.’” (Thích Đức Thắng dịch)

Cải quá tự tân 改過自新.

Tạp A-hàm, quyển 42, kinh số 1155, Trái Nghĩa: “Khi ấy có Bà-la-môn tên là Vi Nghĩa, nghe Sa-môn Cù-đàm từ Câu-tát-la du hành trong nhân gian đến vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ, tự nghĩ: ‘Ta sẽ đến chỗ Sa-môn Cù-đàm để nghe thuyết pháp và sẽ bẻ lại nghĩa.’ Nghĩ như vậy rồi, liền đến tinh xá tìm chỗ Thế Tôn. Bấy giờ, Thế Tôn đang nói pháp cho vô lượng quyến thuộc đang vây quanh. Thế Tôn vừa thấy Bà-la-môn Vi Nghĩa đến, liền ngồi im lặng. Bà-la-môn Vi Nghĩa bạch Phật: ‘Bạch Cù-đàm, hãy thuyết pháp. Tôi mong muốn nghe.’ Bấy giờ, Thế Tôn liền nói kệ: Bà-la-môn Vi Nghĩa, Chưa thể hiểu nghĩa sâu. Lòng giận hờn, ganh tị, Muốn cản trở pháp thuyết. Điều phục tâm chống đối, Những ý dục bất tín; Dứt các bẩn chướng ngăn, Mới hiểu lời thâm diệu. Khi ấy, Bà-la-môn Vi Nghĩa tự nghĩ: ‘Sa-môn Cù-đàm đã biết tâm ta.’ Sau khi nghe những gì Phật dạy, hoan hỷ, tùy hỷ từ chỗ ngồi đứng dậy ra về.” (Thích Đức Thắng dịch)

Tạp A-hàm, quyển 42, kinh số 1152, Tân-kỳ-ca: “Một thời Đức Phật ở trong vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ-đà, tại nước Xá-vệ. Bấy giờ, có một thiếu niên Bà-la-môn tên Tân-kỳ-ca, đến chỗ Phật, ở trước mặt Thế Tôn dùng những lời bất thiện, thô ác, sân si, mạ lỵ, chỉ trích Phật. Bấy giờ Thế Tôn bảo thiếu niên Tân-kỳ-ca: “Vào những ngày tốt, anh có mời bà con thân thuộc hội họp không?” Tân-kỳ-ca bạch Phật: ‘Có! Bạch Cù-đàm!’ Phật bảo Tân-kỳ: ‘Nếu những người bà con thân tộc của anh không nhận vật thực thì sẽ thế nào?’ Tân-kỳ bạch Phật: ‘Nếu không nhận vật thực thì vật thực ấy trở về tôi.’ Phật bảo Tân-kỳ: ‘Cũng vậy, ở trước mặt Như Lai anh nói ra những lời mạ nhục, quở trách thô ác, bất thiện. Cuối cùng Ta không nhận, thì những lời trách mắng như vậy chúng sẽ thuộc về ai?’ Tân-kỳ bạch Phật: ‘Như vậy, bạch Cù-đàm, tuy người kia không nhận, nhưng vì đã tặng nhau nên coi như đã cho rồi.’ Phật bảo Tân-kỳ: ‘Như vậy, không gọi là quà tặng nhau, thì đâu được gọi là cho nhau?’ Tân-kỳ hỏi: ‘Thế nào mới gọi là quà tặng nhau, gọi là cho nhau? Thế nào gọi là không nhận quà tặng nhau, không gọi là cho nhau?’ Phật bảo Tân-kỳ: ‘Hoặc sẽ như vầy: mắng thì trả mắng, sân thì trả sân, đánh thì trả đánh, đấu thì trả đấu; gọi là quà tặng nhau, gọi là cho nhau. Lại nữa, Tân-kỳ, hoặc mắng không trả mắng, sân không trả sân, đánh không trả đánh, đấu không trả đấu; nếu như vậy thì không phải là quà tặng nhau, không gọi là cho nhau.’”

Chuyện vua Ca Lợi và tiên nhân nhẫn nhục. Vua Ca Lợi là tiền thân của tôn giả Kiều Trần Như. Tiên nhân nhẫn nhục là tiền thân của đức Phật khi còn tu hạnh bồ tát. Tạp A-hàm, quyển 42, kinh số 1154, Mạ lỵ: “Một thời Đức Phật ở trong giảng đường Lộc tử mẫu, phía Đông nước Xá-vệ. Bấy giờ sáng sớm Thế Tôn đắp y, ôm bát vào thành Xá-vệ khất thực. Khi ấy có Bà-la-môn Kiện Mạ Bà-la-đậu-bà-giá, vừa thấy Thế Tôn liền thốt ra những lời mắng nhiếc, sân si, thô ác, bất thiện; hốt bụi đất ném vào Phật. Khi ấy có gió ngược, thổi bụi bay trở lại, bụi này tự phản dính vào người ông. Bấy giờ, Thế Tôn liền nói kệ: Nếu người không sân hận, Thì mạ nhục đến đâu, Vẫn sạch không dính nhơ, Ác kia trở lại mình. Giống như người tung bụi, Ngược gió hoàn tự nhơ. Lúc ấy, Bà-la-môn bạch Phật: ‘Bạch Cù-đàm, xin sám hối! Con thật ngu, thật si, không biết phân biệt, không tốt, sao ở trước mặt Cù-đàm thốt ra những lời mạ lỵ, quở trách, thô ác, bất thiện!’” 27

Kinh Duy ma cật sở thuyết, No. 475, phẩm Bồ tát, tr. 544a12.

Trung A-hàm, phẩm Phạm Chí, kinh Tu-đạ-na, số 155: “Này Cư sĩ, Phạm chí Tùy-lam đã thực hành đại bố thí, bố thí thức ăn cho phàm phu toàn cõi Diêm-phù, bố thí thức ăn cho một trăm Tu-đà-hoàn, một trăm vị Tư-đà-hàm, một trăm vị A-na-hàm, một trăm vị A-la-hán, một trăm vị Bích-chi-phật, tạo phòng, nhà bố thí cho chúng Tỳ-kheo bốn phương, tâm hoan hỷ quy y Ba ngôi tôn quý là Phật, Pháp, chúng Tỳ-kheo, thọ giới và trong khoảnh khắc thực hành từ tâm đối với tất cả chúng sanh, cho đến trong khoảng thời gian vắt sữa bò, như thế; nếu lại có người quán được tất cả pháp là vô thường, khổ, không và vô ngã, thì so với sự bố thí kia, việc làm này hơn nhiều lắm.” (Thích Tuệ Sỹ dịch)

Đại thiên kinh quyển 大千經卷: chỉ cho vô lượng vô biên kinh pháp mà tất cả chư Phật nói. Ma ha chỉ quán, No. 1911, tr. 9a16: “Trong một vi trần có đại thiên kinh quyển, trong một tâm có đủ tất cả Phật pháp.”

Nhẫn có bốn loại: An thọ khổ nhẫn, nại oán hại nhẫn, đế sát pháp nhẫn, vô sinh pháp nhẫn.

Tín tâm minh, câu 17: “Quy căn đắc chỉ, tùy chiếu thất tông” (歸根得旨, 隨照失宗. Trở về cội gốc thì được ý chỉ, đuổi theo chiếu soi lại mất bản tông.)

Trường A-hàm, kinh Du hành, tr. 24b19.

Linh tri 靈知: Chỉ cho tâm. Tông kính lục, quyển 1: “[Tự tánh thanh tịnh] ở đây là bản thể tự tâm của tất cả chúng sinh, cái biết mầu nhiệm không có u mê, vắng lặng và sáng soi không mất.” (斯即一切眾生自心之體, 靈知不昧, 寂照無遺. Tư tức nhất thiết chúng sinh tự tâm chi thể, linh tri bất muội, tịch chiếu vô di.) Tạp A-hàm, kinh số 12: “Tôi nghe như vầy: Một thời đức Phật du hành đến vườn Kỳ thọ Tu Đạt, ở nước Xá-vệ. Đức Phật bèn gọi các tỳ-kheo, các tỳ-kheo đáp: ‘Dạ, chúng con xin nghe lời dạy.’ Đức Phật dạy: ‘Chư tỳ-kheo, hãy nhớ nghĩ sắc là gốc của khổ, hãy nhớ nghĩ sắc là vô thường, hoại diệt, hãy quán sát kỹ lưỡng. Chư tỳ-kheo đối với sắc có thể quán sát kỹ lưỡng, thì có thể biết sắc là gốc khổ, có thể biết sắc là vô thường, hoại diệt. Nếu có thể biết cách quán sát kỹ lưỡng, thì trừ được sắc ái. Sắc ái đã hoại, thì ái tham cũng hoại. Ái tham đã hoại, thì tâm ý vượt thoát. Ta cũng nói như vậy về thọ, tưởng, hành, thức. Chư tỳ-kheo hãy nhớ nghĩ chúng là gốc khổ, cũng nhớ nghĩ chúng là vô thường, hoại diệt, cũng phải quán sát kỹ lưỡng. Nếu tỳ-kheo nào có thể quán sát kỹ lưỡng thấu đáo [năm uẩn], thì vị ấy trừ được ái; ái đã tận thì ái tham cũng tận, liền vượt thoát đường sinh tử.’ Đức Phật dạy như thế.” (Quảng Minh dịch, vì bản dịch của H.T Thích Đức Thắng rất khác chánh văn.) (聞如是：一時佛在舍衛國，行在祇樹須達園，佛便語比丘，比丘應：「唯然。受佛語。」佛便說：「色， 比丘念本起苦，念非常、壞，去諦觀已，比丘色能諦觀，若能知色本念，若能知色非常、壞，若能知諦觀 ，便色愛為去。已色愛壞，便愛貪亦壞，已愛貪壞，便意脫，我為說如是。痛癢、思想、生死、識，為比 丘念本，亦念識非常，亦當諦觀，若比丘能已到諦觀愛棄，已愛盡便愛貪盡，便脫生死得道。」佛說如是 。)

Đáp thuận tông tâm yếu pháp môn 答順宗心要法門, Vạn, No. 1005, tr. 426a22, thiền sư Thanh Lương nói: “Đãn nhất niệm bất sinh, tiền hậu tế đoạn, chiếu thể độc lập, vật ngã giai như.” (但一念不生, 前後際斷, 照體獨立,

Phật học phổ thông, quyển 2, bài 10, Nhân sinh quan Phật giáo: “Bồ tát nương nơi huyễn thân, tu như huyễn pháp 物我皆如.) môn, dứt huyễn ái kiến, độ huyễn hữu tình, chứng huyễn Thánh quả. Do thấy thân như huyễn hóa, toàn hư vọng, không còn ái trước nơi thân, nên phiền não không sanh. Không ái trước nơi thân, thì khỏi vì thân mà phải thối thất đạo hạnh. Thọ vô lượng thân, tu hành trải qua vô lượng kiếp, mà với Bồ tát, không có một mảy may niệm tưởng là có thọ thân, cùng có xả thân.” (H.T Thích Thiện Hoa biên soạn)

Tăng Nhất A-hàm, quyển 7, phẩm Hỏa Diệt, kinh số 1: “Dâm dục như bộ xương, như miếng thịt, như đống đá, như mật bôi trên dao, chỉ mắc phải tham cái lợi nhỏ, không lo cái tai hoạn về sau. Cũng như trái xum xuê làm cho cành gãy; cũng như đồ vay mượn không bao lâu rồi sẽ phải bồi hoàn; cũng như rừng kiếm, cũng như thuốc độc hại, cũng như lá độc, như hoa quả độc. Đã quán sát dâm dục này cũng lại như vậy, mà ý còn nhiễm trước; việc này không xảy ra. Từ dục như hầm lửa cho đến quả độc, không quán sát những điều này mà muốn vượt qua được dục lưu, hữu lưu, kiến lưu, vô minh lưu mà muốn được nhập vào vô dư Niết-bàn giới mà Bát-niết-bàn, thì việc này không xảy ra.” (Thích Tuệ Sỹ dịch)

Tạp A-hàm, kinh số 1235, Hệ Phược: “Sau khi khất thực xong, các Tỳ-kheo trở về tinh xá cất y bát, rửa chân xong, đến chỗ Phật, cúi đầu lễ dưới chân Phật, ngồi lui qua một bên, bạch Phật: ‘Bạch Thế Tôn, hôm nay các Tỳ-kheo chúng con vào thành khất thực, nghe vua Ba-tư-nặc bắt giữ nhiều người,… cho đến xiềng xích, cột trói.’ Bấy giờ, Thế Tôn liền nói kệ: Chẳng phải dây, cùm, xích, Là trói buộc kiên cố. Tâm ô nhiễm, luyến tiếc, Của báu, tiền, vợ con: Dây trói bền lâu nhất; Tuy lỏng nhưng khó thoát. Người trí không luyến tiếc, Lạc thú ngũ dục đời. Đó là dứt được trói, An ổn siêu xuất thế.”

Tăng Nhất A-hàm, quyển 4, phẩm Nhất Tử, kinh số 7: “‘Ta ở trong chúng này không thấy một pháp nào tối thắng, tối diệu, nó huyền hoặc người đời khiến không đi đến nơi vĩnh viễn tịch tĩnh, mà trói buộc vào lao ngục không giải thoát được; đó là, người nam thấy sắc của người nữ, liền khởi tưởng đắm trước, tâm ý hết mực yêu thương, khiến không đi đến nơi vĩnh viễn tịch tĩnh, mà trói buộc vào lao ngục không giải thoát được, ý không lìa bỏ, xoay vần qua lại đời này đời sau, luân chuyển năm đường, trải qua bao kiếp.’ Bấy giờ, Thế Tôn, liền nói kệ: Tiếng Phạm thiên êm dịu, Như Lai nói, khó thấy. Nếu có lúc nào thấy, Hãy buộc niệm trước mắt. Cũng chớ cùng người nữ, Qua lại chuyện trò nhau. Hằng giăng lưới bắt người, Không đến vô vi được. ‘Cho nên, này các Tỳ-kheo, hãy trừ các sắc, chớ khởi ý tưởng đắm trước. Như vậy, này các Tỳ-kheo, các ngươi hãy học điều này.’” (Thích Tuệ Sỹ dịch)

Tùy thuận cảnh giới, hoàn cảnh, và không khởi tham ái, thì bình yên đi trong ba cõi. Biệt dịch Tạp A-hàm, quyển 9, kinh 185: “Bấy giờ Đức Phật bảo các Tỳ-kheo: –Ngày xưa ở thành Thâu-ba-la có trú xứ của các vị Ưu-bà-tắc. Những vị Ưu-bà-tắc này cùng nhau tập hợp ở hội trường, chê trách lỗi lầm của dục tham, ngoại hình của dục như xương trắng phơi ra. Dục như miếng thịt bị các con chim tranh nhau. Dục như phân độc, nọc độc, ô uế. Dục như hầm lửa, người bị ghẻ lở lói hơ vào lửa để bớt đau đớn nhưng bệnh càng nặng thêm. Dục như cầm đuốc đi ngược gió, nếu không vứt bỏ tất bị đuốc dốt cháy. Dục như mộng huyễn, như vay mượn, như trái cây sắp rụng, như mũi giáo, là bất tịnh, tràn ngập cả xấu xa nhơ bẩn, như ăn không tiêu, hôi hám đáng ghét. Tuy họ cùng nhau bàn luận bằng nhiều lời lẽ chê trách về lỗi lầm của dục, nhưng sau khi về nhà, họ vẫn tự phóng dật.”

Tạp A-hàm, kinh số 1092, Ma Nữ: “Ma Ba-tuần có ba người con gái: Người thứ nhất tên là Ái Dục, người thứ hai tên là Ái Niệm, người thứ ba tên là Ái Lạc, đi đến chỗ Ma Ba-tuần nói kệ: ‘Cha đang lo buồn gì? Con người đáng gì lo, Con dùng dây ái trói, Trói chúng như điều voi, Lôi đem đến trước cha, Tùy ý cha sai khiến.’ Ma đáp lại con gái: ‘Khi đã lìa ân ái, Không dục nào lôi được, Đã ra khỏi cảnh ma, Cho nên ta lo buồn.’ Bấy giờ, ba con gái ma từ thân phóng ra ánh sáng lóe lên như những tia chớp trong mây, đến chỗ Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, rồi đứng qua một bên bạch Phật: ‘Nay con trở về dưới chân Thế Tôn, để giúp đỡ hầu hạ, xin Ngài sai khiến.’ Bấy giờ, Thế Tôn không ngó ngàng đến. Biết Như Lai đã lìa ái dục, tâm thiện giải thoát. Hai ba phen nói như vậy, sau đó ba gái ma tự bảo với nhau rằng: ‘Đàn ông có những loại ái dục tùy theo hình tướng. Bây giờ chúng ta mỗi người sẽ biến hóa ra những loại này, thành trăm thứ sắc của đồng nữ, trăm thứ sắc của thiếu nữ mới lấy chồng, trăm thứ sắc của phụ nữ chưa sanh, trăm thứ sắc của phụ nữ đã sanh, trăm thứ sắc của phụ nữ trung niên, trăm thứ sắc của phụ nữ đứng tuổi. Hóa ra những loại hình như vậy rồi, chúng ta đi đến Sa-môn Cù-đàm nói rằng: Hôm nay tất cả đều về dưới chân Thế Tôn, hiến dâng cho Ngài sai sử.’ Bàn bạc với nhau xong, chúng liền biến hóa thành những loại như đã nói trên, đến chỗ Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, đứng lui qua một bên, bạch Phật: ‘Bạch Thế Tôn, bọn chúng con hôm nay về dưới chân Thế Tôn, hiến dâng cho Ngài sai sử.’ Bấy giờ, Thế Tôn cũng không hề để ý đến. ‘Pháp của Như Lai là lìa các ái dục.’ Phật lặp lại như vậy ba lần. Bấy giờ, ba ma nữ lại bảo với nhau: ‘Nếu đàn ông chưa lìa dục trông thấy các hình thể tuyệt diệu của chúng ta, tâm sẽ bị mê loạn, dục khí dồn nén bốc lên, lồng ngực muốn vỡ, máu nóng đỏ bừng trên mặt. Nhưng hiện Sa-môn Cù-đàm không hề để ý đến chúng ta, nên biết Như Lai đã lìa dục, giải thoát, được thiện giải thoát tưởng. Bây giờ chúng ta mỗi người nên nói kệ để cật vấn.’ Ba ma nữ trở lại trước Phật, đảnh lễ dưới chân Phật, đứng lui qua một bên. Thiên nữ Ái Dục liền nói kệ: ‘Một mình vào chỗ vắng, Thiền tư, tĩnh tư duy, Đã bỏ nước, tài bảo, Ở đây lại cầu gì? Nếu cầu lợi xóm làng, Sao không gần gũi người? Đã không gần gũi người, Rốt cuộc được gì nào?’ Thế Tôn nói kệ đáp: ‘Đã được tài lợi nhiều, Tri túc, an tịch diệt, Điều phục bọn quân ma, Không đắm vào sắc dục. Một mình riêng thiền tư, Nếm vị thiền diệu lạc. Cho nên không cùng người, Quanh quẩn gần gũi nhau.’ Thiên nữ Ái Niệm nói kệ: ‘Tu nhiều thiền diệu gì, Để thoát dòng ngũ dục? Lại nhờ phương tiện nào, Vượt qua biển thứ sáu? Đối các dục sâu rộng, Làm sao tu diệu thiền, Để qua được bờ kia, Mà không bị ái giữ?’ Bấy giờ, Thế Tôn nói kệ đáp: ‘Thân được lạc dừng nghỉ, Tâm được khéo giải thoát, Vô vi, không tạo tác, Chánh niệm không dao động. Biết rõ tất cả pháp, Không khởi các loạn giác, Ái, nhuế, thùy miên, phú, Tất cả đều đã lìa. Tu tập nhiều như vậy, Thoát khỏi được năm dục, Như đổi biển thứ sáu, Tất qua được bờ kia. Tu tập thiền như vậy, Đối các dục sâu rộng, Đều qua được bờ kia, Không bị chúng giữ lại. Khi ấy.’ Thiên nữ Ái Lạc lại nói kệ: ‘Đã đoạn trừ sân ái, Chất chứa dục sâu dày, Người nhiều đời tịnh tín, Vượt qua được biển dục. Mở ra trí tuệ sáng, Vượt qua cảnh tử ma.’ Bấy giờ, Thế Tôn nói kệ đáp: ‘Đại phương tiện, rộng độ, Vào Pháp luật Như Lai, Những người này đã độ, Người trí còn lo gì?’ Bấy giờ, chí nguyện của ba Thiên nữ chưa được thỏa mãn, trở lại chỗ Ma Ba-tuần, cha của chúng. Khi ấy, Ma Ba-tuần vừa trông thấy các con gái đến, liền nói kệ trêu họ: ‘Các con, này ba đứa, Tự khoe mình kham năng, Toàn thân phóng lửa sáng, Như lằn chớp trong mây. Đến chỗ Đại Tinh Tấn, Mỗi người phô sắc đẹp. Ngược lại đều bị phá, Như gió lùa bông gòn. Dùng ngón tay phá núi, Dùng răng cắn hòn sắt, Hay muốn dùng tóc, tơ, Di chuyển hòn núi lớn? Những người thoát hòa hợp, Mà mong loạn tâm kia. Muốn buộc dính chân gió, Khiến trăng rơi giữa không, Dùng tay khuấy biển lớn, Hà hơi động núi tuyết. Đã giải thoát hòa hợp, Dễ làm gì dao động. Ở giữa biển sâu rộng, Mà tìm đất đặt chân, Như Lai đối tất cả, Hòa hợp tất giải thoát, Trong biển lớn Chánh giác, Tìm dao động cũng vậy.’ Ma Ba-tuần trêu ba cô con gái rồi biến mất.”

Tát-bà-nhã 薩婆若 (skt. sarvajña): Trung Hoa dịch là Nhất thiết trí, là một trong 3 loại trí (nhất thiết trí, đạo chủng trí và nhất thiết chủng trí [skt. sarvajña-jñāna, sarvajñatā, sarva-jña], là trí tuệ thông đạt hết thảy trong ngoài, biết hết thảy các pháp. Đời Đường, Tát-bà-nhã là tên gọi khác của Bát-nhã ba-la-mật.

Ba-la-nại quốc 婆羅奈國.

Chánh văn là ‘thưởng cho ngàn cân vàng’. Ý này ở trong truyện về người nữ có 64 thần biến tên Dâm Chủng làm cho thái tử Thanh Tịnh ưa thích năm dục. [Tăng nhất a hàm, Sáu pháp, phẩm Lực, kinh số 6, tr. 722a09]

Đại trí độ luận, No. 1509, quyển 17, tr. 182c06-183c19. Kinh luật dị tướng 經律異相, No. 2121, quyển 39, tr. 209c06-210a19. “Khi về đến cung thành, Phiến Đà bảo tiên nai lạy nhà vua xin quy hàng. Nhà vua vui mừng, phong cho tiên nai làm đại thần và cung cấp đầy đủ các tiện nghi. Một thời gian sau, vị tiên nhân nhàm chán dục lạc thế gian, nhớ đến cái vui của thiền định, chẳng còn vui như trước nữa. Nhà vua thấy vậy, hỏi: ‘Vì sao tiên nhân chẳng còn vui như trước?’ Vị tiên nai đáp: ‘Tôi nhớ rừng thanh tịnh, nơi đó mới thật là trú xứ của tôi.’ Nhà vua suy nghĩ: ‘Nếu ta cứ ép buộc vị tiên nhân này ở lại thì ông ấy sẽ sầu khổ mà chết. Ta chỉ muốn trừ hạn hán, nay ý nguyện của ta đã thành tựu, ta chớ nên làm khổ vị tiên nhân này nữa.’ Nghĩ vậy rồi, nhà vua liền trả vị tiên nhân về núi rừng. Rồi Phật nói tiếp: ‘Này các tỳ kheo, vị tiên nhân đó chính là tiền thân của ta, còn dâm nữ Phiến Đà chính là tiền thân của bà Da-du-đà-la. Lúc bấy giờ ta chưa đoạn hết kiết sử, nên các viên hoan hỷ có đủ sức làm mê hoặc ta. Nay ta đã được đạo rồi, nên các viên hoan hỷ chẳng còn có thể làm mê hoặc ta nữa. Theo đây, các ngươi nên biết, thân xúc chạm có ma lực làm động tâm người. Tiên nhân còn bị lôi cuốn, huống nữa là phàm phu. Bởi nhân duyên vậy, nên phải tránh xa sự xúc chạm.’”

Trung bộ kinh, kinh Thánh cầu, số 26: “Này các Tỷ-kheo, với Phật nhãn, Ta thấy có hạng chúng sanh ít nhiễm bụi đời, nhiều nhiễm bụi đời, có hạng lợi căn, độn căn, có hạng thiện tánh, ác tánh, có hạng dễ dạy, khó dạy, và một số ít thấy sự nguy hiểm phải tái sanh thế giới khác và sự nguy hiểm làm những hành động lỗi lầm. Như trong hồ sen xanh, hồ sen hồng hay hồ sen trắng có một số hoa sen xanh, sen hồng, hay sen trắng sanh ra dưới nước, lớn lên dưới nước, không vượt lên khỏi mặt nước, được nuôi dưỡng dưới nước. Có một hoa sen xanh, sen hồng hay sen trắng sanh ra dưới nước, lớn lên dưới nước, sống vươn lên tới mặt nước. Có một số hoa sen xanh, sen hồng hay sen trắng sanh ra dưới nước, lớn lên dưới nước, vươn lên khỏi mặt nước, không bị nước đẫm ướt.” (H.T Thích Minh Châu dịch)

Du già su địa luận, quyển 11, tr. 332c22: “Tác ý thắng giải: là tác ý của người tu tĩnh lự, tùy theo chỗ muốn tăng ích các sự tướng. Tác ý chân thật: là lấy tự tướng, cộng tướng và chân như tướng mà tác ý như lý, tư duy về các pháp.” Tác ý chân thật là như thật quán. Tác ý thắng giải là giả tưởng quán, tức là ở trong sự tướng mà có tăng ích, như quán bất tịnh, tưởng đến đờm xanh hoặc mủ nhừ, quán tự thân cho đến khi thân thành tử thi, đờm xanh hoặc mủ nhừ, đây là cùng với sự thật không phù hợp nhau. Là cảnh trong định do sự tưởng tượng khoa trương mà thành, cho nên nói là ‘tăng ích’. Tám loại giải thoát, tám loại thắng xứ, mười loại biến xứ ở trong Phật pháp đều là tác ý thắng giải hay giả tưởng quán. Giả tưởng quán không đưa đến giải thoát rốt ráo, nhưng cũng có tác dụng đối trị phiền não, đoạn trừ một phần phiền não, tăng cường tâm lực, định lực.

Tăng Nhất A-hàm, quyển 12, phẩm Ba Cúng Dường, kinh số 6: “Thế nào là người trí thành tựu ba hành vi của thân? Ở đây, người trí tư duy thân hành không có điều gì xúc phạm; song người trí lại tự mình không sát sanh, cũng không dạy bảo người sát sanh, thấy người khác giết hại, tâm không hoan hỷ; tự mình không trộm cắp, không dạy bảo người trộm cắp, thấy người khác trộm cắp tâm không hoan hỷ; cũng không dâm dật, thấy nữ sắc của kẻ khác tâm không khởi tưởng, cũng không dạy bảo người khiến hành dâm dật. Nếu thấy người già thì xem như mẹ, người vừa như chị, người nhỏ như em, ý không cao thấp. Người trí đã thành tựu ba hành của thân như vậy.” Tăng Nhất A-hàm, quyển 36, phẩm Tám Nạn, kinh số 3: “Lúc ấy, A-nan bạch Thế Tôn: ‘Nên giao thiệp với người nữ như thế nào, khi mà đến giờ Tỳ-kheo đắp y, cầm bát, khất thực từng nhà nhà để tạo phước cho chúng sanh?’ Phật bảo A-nan: ‘Chớ có nhìn họ. Nếu có nhìn thì chớ có nói chuyện. Nếu nói chuyện thì phải chuyên tâm ý.’ Lúc ấy, Thế Tôn liền nói kệ này: Chớ giao du người nữ, Cũng chớ có trò chuyện. Ai có thể xa lìa, Thì tránh được tám nạn.” [Trường A-hàm, quyển 4, kinh Du Hành] Tạp A-hàm, quyển 43, kinh số 1165, Tân-đầu-lô: “Tôn giả Tân-đầu-lô đáp: ‘Như những gì Phật, Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác, là bậc Tri giả, Kiến giả, đã dạy các Tỳ-kheo: ‘Tỳ-kheo các ông, nếu gặp người nữ lớn tuổi thì nên coi như mẹ. Gặp người trung niên thì nên coi như chị em. Gặp người non trẻ thì nên coi như con. Vì nguyên nhân này nên các Tỳ-kheo tuổi trẻ xuất gia chưa bao lâu ở trong Pháp luật này sống an lạc, an ổn, các căn hòa duyệt, tướng mạo sáng sủa, da dẻ tươi mát, thích tĩnh, ít động, mặc tình người khác mà sống, tâm như dã thú, kham năng suốt đời tu trì phạm hạnh, thanh tịnh thuần nhất.’”

Tăng Nhất A-hàm, quyển 25, phẩm Năm Vua, kinh số 10: “Bấy giờ, Thế Tôn cùng với năm trăm Tỳ-kheo du hoá trong nhân gian. Khi ấy, Thế Tôn thấy một cây lớn bị lửa đốt. Thấy thế, Như Lai đến ngồi dưới một bóng cây. Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo: ‘Thế nào, Tỳ-kheo, thà đem thân nhảy vào lửa này, hay tốt hơn nên giao du với người nữ xinh đẹp?’ Lúc đó, các Tỳ-kheo bạch Phật: ‘Tốt hơn nên giao du với người nữ, chớ không ném thân vào lửa này. Bởi vì đám lửa này nóng độc không thể tả, sẽ lấy mạng sống của mình, chịu khổ vô cùng.’ Thế Tôn bảo: ‘Nay Ta bảo các ngươi, chớ để không phải hạnh Sa-môn mà nói là Sa-môn; không phải người phạm hạnh mà nói là phạm hạnh; không nghe Chánh pháp mà nói là tôi nghe Chánh pháp; không có pháp thanh bạch. Người như vậy, thà nhảy vào lửa này, chứ không cùng người nữ giao du. Vì sao vậy? Vì người ấy thà chịu thống khổ này, chớ không vì tội đó mà vào trong địa ngục chịu khổ vô cùng.’” [Trung A-hàm, kinh Mộc Tích Dụ]

Tăng Nhất A-hàm, quyển 25, phẩm Năm Vua, kinh số 3: “Lại nữa, có Tỳ-kheo nương vào thôn làng mà sống, họ nghe trong thôn có người nữ. Đến giờ, đắp y mang bát vào thôn khất thực, khi thấy người nữ không khởi dục tưởng, nếu cùng nói cười cũng không khởi dục tưởng, nếu lại được vuốt ve cũng không khởi dục tưởng. Lúc ấy, Tỳ-kheo quán ba mươi sáu vật trong thân này ô uế bất tịnh: ‘Ai đắm vào đây? Do đâu khởi dục? Dục này dừng lại chỗ nào? Là từ đầu chăng? Ra từ thân thể chăng?’ Quán các vật này rõ ràng không có gì cả. Từ đầu đến chân cũng lại như vậy. Những gì thuộc năm tạng không có tưởng tượng, cũng không có chỗ đến. Vị ấy quán nguồn duyên không biết từ nơi nào lại.Vị ấy lại nghĩ: ‘Ta quán dục này từ nhân duyên sanh.’ Tỳ-kheo quan sát điều này rồi, tâm được giải thoát dục lậu, tâm được giải thoát hữu lậu, tâm được giải thoát vô minh lậu. Sau khi đã giải thoát, liền được trí giải thoát, như thật biết rằng, sanh tử đã dứt, phạm hạnh đã lập, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sinh nữa.” Kinh số 4: “Chư Hiền nên biết, dục từ tưởng sinh. Khi khởi niệm tưởng, liền sinh dục ý. Hoặc có thể tự hại, lại hại người khác, gây ra bao nhiêu tai họa biến đổi, ở trong hiện tại chịu khổ hoạn kia; lại ở đời sau chịu khổ vô lường. Dục ý đã trừ, cũng không tự hại, không hại người khác. Ở báo hiện tại, không chịu khổ này. Cho nên, nay phải trừ tưởng niệm. Vì không có tưởng niệm nên liền không có tâm dục, Vì không có tâm dục nên liền không có loạn tưởng.”

Ngũ chủng bố úy 五種怖畏: (Skt. vibhīsana) Cũng gọi Ngũ khủng bố, Ngũ bố, Ngũ úy. Năm nỗi sợ hãi của hành giả trước khi vào giai vị Kiến đạo. 1. Bất hoạt úy, cũng gọi Bất hoạt khủng bố (sợ không sống được): Người mới học đạo tuy có làm việc bố thí, nhưng lại sợ rằng chính mình không thể sống đầy đủ, cho nên thường tích trữ tiền của để phòng hờ, chứ chưa thể cho hết những cái mình có. 2. Ác danh úy, cũng gọi Ác danh khủng bố (sợ danh tiếng bị hoen ố): Người mới học đạo vì hóa độ chúng sinh mà vào quán rượu, nhưng chưa thể giữ thái độ an nhiên tự tại, vì còn sợ người khác chê cười. 3. Tử úy, cũng gọi Tử khủng bố (sợ chết): Người tu hành tuy phát tâm rộng lớn mà bố thí tài vật, nhưng vẫn còn sợ chết nên chưa dám xả thân. 4. Ác đạo úy, cũng gọi Ác thú khủng bố, Ác thú úy, Đọa ác đạo úy (sợ rơi vào đường ác): Hành giả sơ học vì sợ tạo nghiệp bất thiện sẽ bị đọa ác đạo, nên lúc nào cũng sống trong sợ hãi. 5. Đại chúng uy đức úy, cũng gọi Chúng trung bố úy, Đại chúng úy, Xử chúng khiếp úy (sợ uy đức của đại chúng): Người mới học đạo đứng trước nơi triều đình hoặc đối trước đại chúng thông hiểu pháp nghĩa, có uy đức lớn, thường e sợ ngôn ngữ cử chỉ của mình có chỗ sơ suất mà phạm lỗi. Năm tâm niệm sợ hãi nói trên, khi vào được Sơ địa thì hành giả trút bỏ hết. Tạp A-hàm, kinh Tứ lực, số 670: “Một thời, Phật ở trong vườn Cấp cô độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ. Bấy giờ Đức Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo: - Có Bốn lực. Những gì là bốn? Đó là lực Giác, lực Tinh tấn, lực Vô tội, lực Nhiếp, như [các kinh] trên đã nói. Nếu Tỳ-kheo nào thành tựu được bốn lực này, thì tránh xa được năm sự sợ hãi. Những gì là năm? Sợ không sống, sợ tiếng xấu, sợ giữa đám đông, sợ chết, sợ đường ác. Đó gọi là năm sự sợ hãi.” (Thích Đức Thắng dịch)

Tăng Nhất A-hàm, quyển 12, phẩm Tam Bảo, kinh số 9: “Dục có tai họa gì? Ở đây, một thiện gia nam tử học các kỹ thuật để tự kinh doanh cho mình; hoặc học làm ruộng, hoặc học thư sớ, hoặc học làm thuê, hoặc học toán số, hoặc học cân dối, hoặc học chạm khắc, hoặc học thông tin qua lại, hoặc học hầu hạ vua, thân không lánh nắng mưa, mệt nhọc cần khổ, không được tự do. Làm những việc khổ cay nầy để thu hoạch sản nghiệp. Đó là tai họa lớn của dục. Khổ não trong đời này do ân ái này, đều do tham dục. Nhưng thiện gia nam tử kia lại làm việc cực khổ vậy mà không được của cải, trong lòng sầu lo khổ não không thể tính kể, tự suy nghĩ rằng, ‘Ta làm công lao này, bày các phương kế, mà không được tiền của.’ Các trường họp như vậy, nên nghĩ đến lìa bỏ. Đó là nên lìa bỏ dục.” [Trung A-hàm, Kinh Ái Sanh, số 216]

Kinh Pháp Hoa, phẩm An lạc hạnh, thứ 14.

Tăng Nhất A-hàm, quyển 25, phẩm Năm Vua, kinh số 3 & 4: “Lại nữa, người chiến sĩ thứ năm mặc áo giáp, cầm gậy đi vào trận chiến đấu; nếu thấy gió bụi, thấy ngọn cờ cao, thấy cung tên hoặc bị bắt, cho đến gần chết, không sinh lòng sợ hãi, có thể phá tan quân địch trong ngoài bờ cõi, mà lãnh đạo nhân dân. Đó gọi là hạng chiến sĩ thứ năm. … Lại nữa, có Tỳ-kheo nương vào thôn làng mà sống, họ nghe trong thôn có người nữ. Đến giờ, đắp y mang bát vào thôn khất thực, khi thấy người nữ không khởi dục tưởng, nếu cùng nói cười cũng không khởi dục tưởng, nếu lại được vuốt ve cũng không khởi dục tưởng. Lúc ấy, Tỳ-kheo quán ba mươi sáu vật trong thân này ô uế bất tịnh: ‘Ai đắm vào đây? Do đâu khởi dục? Dục này dừng lại chỗ nào? Là từ đầu chăng? Ra từ thân thể chăng?’ Quán các vật này rõ ràng không có gì cả. Từ đầu đến chân cũng lại như vậy. Những gì thuộc năm tạng không có tưởng tượng, cũng không có chỗ đến. Vị ấy quán nguồn duyên không biết từ nơi nào lại.Vị ấy lại nghĩ: ‘Ta quán dục này từ nhân duyên sanh.’ Tỳ-kheo quan sát điều này rồi, tâm được giải thoát dục lậu, tâm được giải thoát hữu lậu, tâm được giải thoát vô minh lậu. Sau khi đã giải thoát, liền được trí giải thoát, như thật biết rằng, sanh tử đã dứt, phạm hạnh đã lập, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sinh nữa. Giống như người chiến đấu thứ năm kia sống tự tại không bị nạn địch quân. Do vậy, cho nên nay Ta nói người này đã dứt bỏ ái dục, vào nơi vô uý, đạt đến thành Niết-bàn.”

Không căng không dùi: không quá tinh tiến, không biếng nhác. Trung A hàm, kinh Sa-môn nhị thập ức, số 123: “Đức Thế Tôn nói: ‘Cũng vậy, này Sa-môn, quá sức tinh tấn sẽ khiến tâm rối loạn, nhưng chẳng tinh tấn thì tâm sẽ biếng lười. Vì vậy ngươi hãy phân biệt thời gian nào nên quán sát tướng nào, chớ nên buông lung.’” (Thích Tuệ Sỹ dịch)

Thượng vô phan ngưỡng, hạ tuyệt kỷ cung 上無攀仰, 下絕己躬: trên không thấy có Phật, dưới không thấy có chúng sinh.

Tăng Nhất A-hàm, quyển 13, phẩm Địa Chủ, kinh số 3: “Bấy giờ, Thế Tôn từ xa biết được những gì Nhị-thập-ức-nhĩ suy nghĩ, liền lướt qua hư không mà đi, đến chỗ Tôn giả kinh hành, trải tọa cụ mà ngồi. Khi đó, tôn giả Nhị-thập-ức-nhĩ đến trước chỗ Thế Tôn, đảnh lễ sát chân, rồi ngồi qua một bên. Thế Tôn hỏi tôn giả Nhị-thập-ức-nhĩ: ‘Vừa rồi ngươi vì cớ gì mà nghĩ rằng, ‘Trong những người đệ tử khổ hành tinh tấn của đức Phật Thích-ca, ta là người đứng đầu. Song nay tâm của ta vẫn không được giải thoát khỏi các lậu. Vả lại, gia nghiệp ta nhiều tiền của. Ta nên xả bỏ pháp phục, trở về làm bạch y, đem tiền của bố thí rộng rãi. Chứ làm Sa-môn như hiện nay thật khó, không dễ.’?’ Nhị-thập-ức-nhĩ đáp: ‘Thật vậy, bạch Thế Tôn.’ Thế Tôn bảo: ‘Nay Ta hỏi lại ngươi, ngươi tùy đó trả lời Ta. Thế nào, Nhị-thập-ức-nhĩ, trước kia khi còn tại gia ngươi giỏi khảy đàn chăng?’ Nhị-thập-ức-nhĩ đáp: ‘Thật vậy, bạch Thế Tôn. Trước kia khi còn tại gia con khảy đàn rất giỏi.’ Thế Tôn bảo: ‘Thế nào, Nhị-thập-ức-nhĩ, nếu dây đàn căng quá thì âm hưởng không đều. Khi đó tiếng đàn nghe có hay không?’ Nhị-thập-ức-nhĩ đáp: ‘Thưa không, Thế Tôn.’ Thế Tôn bảo: ‘Thế nào, Nhị-thập-ức-nhĩ, nếu dây đàn lại chùng, khi đó tiếng đàn nghe có hay không?’ Nhị-thập-ức-nhĩ đáp: ‘Thưa không, Thế Tôn.’ Thế Tôn bảo: ‘Thế nào, Nhị-thập-ức-nhĩ, nếu dây đàn không căng không chùng, khi đó âm đàn nghe có hay không?’ Nhị-thập-ức-nhĩ đáp: ‘Thưa vâng, Thế Tôn. Nếu dây đàn không chùng, không căng, lúc ấy âm đàn nghe rất hay.’ Thế Tôn bảo: ‘Ở đây cũng như vậy. Quá tinh tấn, cũng bằng như trạo cử. Nếu lười biếng, đây sẽ rơi vào tà kiến. Nếu có thể ở giữa, đó là hành bực thượng. Như vậy không lâu sẽ thành người vô lậu.’ Thế Tôn sau khi thuyết pháp vi diệu cho Tỳ-kheo Nhị-thập-ức-nhĩ xong, trở về bên bờ hồ Lôi âm. Bấy giờ, Tôn giả Nhị-thập-ức-nhĩ suy nghĩ những gì Thế Tôn đã dạy bảo, ở nơi nhàn tịnh, liên tục không ngừng tu hành pháp đó, vì mục đích mà thiện gia nam tử xuất gia học đạo, cạo bỏ râu tóc, tu phạm hạnh vô thượng, cho đến như thật biết rằng, ‘sanh tử đã dứt, phạm hạnh đã lập, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sinh nữa.’ Tôn giả Nhị-thập-ức-nhĩ đã thành A-la-hán. Bấy giờ, đức Thế Tôn bảo các Tỳ-kheo: ‘Đệ tử siêng năng, đệ nhất khổ hành trong hàng Thanh văn của Ta chính là Nhị-thập-ức-nhĩ.’”

Trung A-hàm, kinh Phân Biệt Lục Giới, số 162: “Này Tỳ-kheo, cũng như thợ luyện kim lành nghề, dùng lửa đốt thỏi vàng, dát cho thật mỏng, rồi lại bỏ vào lò nung, đốt lửa đều đặn và đúng độ, luyện kỹ cho đến lúc tinh ròng, rất mềm mại và có ánh sáng. Này Tỳ-kheo, thứ vàng này là do thợ vàng đã đốt lửa đều đặn và đúng độ, luyện kỹ thật tinh ròng, rất mềm mại và có ánh sáng. Như vậy rồi, tự thợ vàng ấy làm theo ý mình, như làm dây đính vào tơ lụa để trang sức áo mới, làm nhẫn tay, vòng tay, xuyến, chuỗi, lưới tóc... Cũng vậy, này Tỳ-kheo, Tỳ-kheo ấy nghĩ rằng: ‘Ta với xả thanh tịnh này nhập vào vô lượng không xứ; tu tập tâm như vậy, y nơi đó, an trụ nơi đó, xác lập nơi đó, duyên nơi đó, buộc chặt vào đó. Ta với xả thanh tịnh này nhập vào Vô lượng thức xứ, Vô sở hữu xứ, Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ, tu tập tâm như vậy, y nơi đó, an trụ nơi đó, xác lập nơi đó, duyên nơi đó, buộc chặt vào đó’.”

Tăng Nhất A-hàm, quyển 36, phẩm Tám Nạn, kinh số 1.

Tăng Nhất A-hàm, quyển 11, phẩm Thiện Tri Thức, kinh số 5: “Một thời đức Phật trú tại vườn Cấp Cô Độc, rừng cây Kỳ-đà, nước Xá-vệ. Bấy giờ, đức Thế Tôn dạy các Tỳ-kheo: ‘Nếu có chúng sanh biết báo đáp, người nầy đáng kính, ân nhỏ còn không quên huống chi ân lớn. Cho dù người đó cách chốn này ngàn do tuần, trăm ngàn do tuần mà không là xa, cũng như gần Ta không khác. Vì sao vậy? Tỳ-kheo nên biết, vì ta thường khen ngợi người biết báo đáp. Có những chúng sanh không biết báo đáp, ân lớn còn quên huống chi ân nhỏ. Kẻ đó chẳng gần Ta. Ta chẳng gần kẻ đó. Giả sử khoác tăng-già-lê hầu hạ bên Ta, kẻ nầy cũng như xa. Vì sao vậy? Ta không bao giờ nói về người không như vậy.’”

Kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa 仁王護國般若波羅蜜多經, No. 246, quyển thượng, tr. 835c15.

Trung A-hàm, kinh A-lan-na, số 160: “Bạch Thế Tôn, chúng Tỳ-kheo chúng con, sau bữa ăn trưa, tụ tập ngồi tại giảng đường, bàn luận thế này: ‘Thực là kỳ lạ, thực là kỳ lạ! Sanh mạng con người quá ngắn ngủi, phút chốc đã qua đời khác. Do đó, cần phải làm các việc lành, cần tu Phạm hạnh, vì đã sanh ra thì không thể không chết. Nhưng người đời này đối với việc làm đúng pháp, việc làm hợp lẽ, việc lành, việc tốt lại không thực hành, cũng chẳng cầu mong.’ Bạch Đức Thế Tôn, chúng con đã bàn luận với nhau như vậy. Vì việc ấy, nên chúng con đã tụ tập ngồi ở giảng đường.”

Trung A-hàm, kinh Mật Hoàn Dụ, số 115: “Đức Thế Tôn nghe xong, khen rằng: ‘Lành thay! Lành thay! Trong hàng đệ tử của Ta, có vị là bậc có mắt, có trí, có pháp, có nghĩa. Vì sao? Vì khi Tôn sư nói nghĩa này cho họ từ một cách vắn tắt, không phân biệt một cách rộng rãi, mà vị đệ tử kia đã diễn rộng ra những câu ấy, văn ấy. Đúng như những gì Tỳ-kheo Đại Ca-chiên-diên đã nói, các thầy hãy nên nhận lãnh rồi ghi nhớ như vậy. Vì sao vậy? Vì nói, quán nghĩa phải như vậy. Này các Tỳ-kheo, ví như có người do đi đến chỗ rừng vắng, trong rừng sâu, giữa những cây cối, bỗng nhiên gặp được bánh mật, vị ấy ăn, thưởng thức vị ngọt; thiện nam tử cũng giống như vậy, ở trong Pháp Luật chân chánh này của Ta, tùy theo những gì được quán sát, vị ấy thưởng thức được vị ngọt của nó. Quán sát con mắt, thưởng thức được vị ngọt. Quán sát tai, mũi, lưỡi, thân, quán sát ý thưởng thức được vị ngọt.”

Kinh Lăng nghiêm, quyển 6, tr. 130a21.

A-nậu-đại 阿耨大, A-nậu-đạt 阿耨達 (Skt. Anavatapta): Hán dịch: Vô nhiệt hay Vô nhiệt não 無熱惱, tên một hồ lớn, theo truyền thuyết, là phát nguyên của 4 con sông lớn của Ấn-độ. Câu-xá 11, Đại 29, tr. 58a19: “Phía bắc Đại Tuyết sơn (Himalaya) có núi Hương túy (香醉 Gandhamādana). Phía bắc núi Tuyết và phía nam núi Hương có hồ nước lớn tên là Vô nhiệt não (Anavatapta), từ đó xuất phát 4 con sông lớn: Căng-già (殑伽, Gaṅgā/Hằng hà), Tín độ (信度, Shindhu), Tỷ-đa (徙多,Sītā) và Phược-xô (縳芻, Vakṣu).”

Tâm kinh U tán, No. 1710, có ghi: “Mộng tưởng, là chưa được trí giác chân chánh, hằng sống trong mộng, cho nên Phật nói là ‘đêm dài sinh tử’. Mộng do tưởng khởi, nên gọi là mộng tưởng. Bảy đảo ở trên (: 1. Tưởng đảo; 2. Kiến đảo; 3. Tâm đảo; 4. Vô thường cho là thường; 5. Khổ cho là lạc; 6. Bất tịnh cho là tịnh; 7. Vô ngã cho là ngã.) do vọng tưởng sinh ra. Ở trong mộng mà có tâm hành, nên gọi là mộng tưởng. Các đảo là nhân của sinh tử; mộng tưởng là quả của sinh tử; như sống trong mộng thường thấy thân mình và cảnh vật; vì vậy mộng tưởng là đứng trên mặt quả mà nói.”

Thật tế lý địa bất thọ nhất trần 實際理地不受一塵: Thiền Tông dùng câu này biểu thị cho thế giới bình đẳng nhất như, siêu việt tất cả cảnh giới sai biệt, không dính một mảy trần. Vậy, thật tế lý địa tức là cảnh giới cứu cánh chân thật.

Kinh Duy ma cật, phẩm Bất khả tư nghị: “Trưởng giả Duy ma thưa: Dạ, kính bạch tôn giả, chư Phật bồ tát có sự giải thoát tên là Bất khả tư nghị. Vị bồ tát ở trong sự giải thoát này thì đem núi Tu di cao lớn nạp vào trong hạt cải mà không thêm không bớt gì. Núi Tu di vẫn nguyên trạng, bốn Thiên vương cùng chư thiên Đao lợi cũng không hay biết mình nạp vào đó, chỉ có người đáng được hóa độ bằng sự này mới thấy Tu di nạp vào hạt cải. Như thế gọi là pháp môn giải thoát Bất khả tư nghị. Lại đem bốn đại dương nạp vào một lỗ chân lông, vậy mà không náo động các loài thủy sản, bốn đại dương cũng vẫn nguyên trạng, long chúng, quỉ thần cùng với a tu la, v.v…, cũng không hay biết mình được nạp vào đó, và họ cũng không bị quấy rối gì.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Kiếp hỏa đỗng nhiên hào mạt tận, Thanh sơn y cựu bạch vân trung. 劫火洞燃毫末盡, 青山依舊白雲中. Hai câu 562b15. này là ngữ lục của thiền sư Pháp Diễn (法演, 1024-1104), nằm trong Tục truyền đăng lục, No. 2077, quyển 14, tr.

Chính Hòa 政和: niên hiệu vua Tống Huy Tông (宋徽宗, 1082-1135): từ năm 1111 (Tân Mão) đến năm 1117 (Canh Thân). Vua Tống Huy Tông trị vì từ năm 1100 đến năm 1126, và trở thành Thái thượng hoàng từ năm 1126 đến khi Sự biến Tĩnh Khang xảy ra vào năm 1127: Cha con Tống Huy Tông và Tống Khâm Tông bị quân Kim bắt về Thượng Kinh, bị Kim Thái Tông phế truất, giam lỏng, nhà Bắc Tống diệt vong.

Vũ Lâm 武林: tên xưa, chỉ cho Hàng Châu 杭州.

Tĩnh Khang 靖康: tức năm 1126 (Bính Ngọ), niên hiệu của Tống Khâm Tông (宋欽宗, 1110-1156), con vua Huy Tông, tại vị 1 năm.

Kiến Viêm 建炎: niên hiệu vua Tống Cao Tông (宋高宗, 1107-1187), từ 1127-1130. Năm 1127, quân Kim bắt hai vua Huy Tông và Khâm Tông đưa về Bắc; Cao Tông lên ngôi ở Nam Kinh, tại vị 36 năm, là vị hoàng đế thứ 9 của triều đại nhà Tống, đồng thời là vị vua đầu tiên của thời Nam Tống.

Mùng 5 tháng 5 âm lịch, là tết Đoan Ngọ – lễ hội truyền thống của dân gian Trung Quốc, còn được gọi là Đoan Dương 端陽, Bồ tiết 蒲節, Thiên trung tiết 天中節, Đại trường tiết 大長節, Dục lan tiết 浴蘭節, Nữ nhi tiết 女兒節, Tiểu nhi tiết 小兒節.

Tăng Viên Diễn 僧圆衍: vị Tăng thời nhà Minh, Tăng sĩ Viên Diễn, thầy Viên Diễn. Trong Kim Cương Âm Thích Trực Giải 金剛經音釋直解, Vạn Tục tạng, tập 25, No. 0483, triều đại Minh, do Tăng Viên Cảo 僧圓杲 giải chú, Tăng Viên Diễn giảo chánh, Vân Khánh am雲慶庵 – Tăng Viên Lộc 僧圓祿, Tăng Viên Quý 僧圓貴 khắc bản ấn loát. Năm Khánh Đức 4 (1652), thiền sư Minh Hành Tại Tại cho in tác phẩm Tâm Châu Nhất Quán 心珠一貫của Thích Viên Diễn (nhà Minh), trong đó cho in hai bài viết của mình là Thánh hiền tương nhược tự 聖賢相若序 và Thánh chủ hiền thần tụng 聖主賢臣頌, viết năm 1651. (Viện Nghiên Cứu Hán Nôm, số hiệu A.2054) Nhà thơ Vương Bao王褒 thời Tây Hán cũng có viết bài Thánh chủ đắc hiền thần tụng 聖主得賢臣頌.

Tứ chân đạo hành 四真道行: (1) Tứ đế hành: 1. Quán hữu lậu đều khổ; 2. Quán phiền não nghiệp tập; 3. Quán trạch diệt chư khổ; 4. Quán diệt khổ tu đạo. (2) Tứ niệm xứ: 1. Quán thân bất tịnh; 2. Quán thọ là khổ; 3. Quám tâm vô thường; 4. Quán pháp vô ngã.

Tiến chỉ thanh tịnh 進止清淨: Do giới sinh định. Giới có 2 mặt: chỉ ác và tác thiện. Ác đình chỉ, thiện thực hành, thì không có lầm lỗi, nên tâm được an lạc. Tâm an lạc thì được định tĩnh.

Chánh văn: 不見可欲心不亂 Bất kiến khả dục tâm bất loạn. Đạo đức kinh, Thiên thượng: 不見可欲，使民心不亂。Bất kiến khả dục, sử dân tâm bất loạn. (Không phô bày cái gì gợi lòng ham muốn, để cho lòng dân không loạn.) Chữ kiến 見 thông với chữ hiện 現 (: xuất hiện, hiển lộ, phô bày, hiển thị, khoe khoang).

Chánh văn: Chúng ba tài động chúng ba tùy 一波纔動衆波隨. Thiền sư Đức Thành (德誠禪師) đời Đường, người Tứ Xuyên, học trò của thiền sư Dược Sơn (藥山, 751-834) có bài thơ nổi tiếng Chở Trăng Sáng Về (載月明歸, Tải Nguyệt Minh Quy): Bách xích can đầu trực hạ thùy, Nhất ba tài động vạn ba tùy, Dạ tĩnh thủy hàn ngư bất thực, Mãn thuyền không tải nguyệt minh quy. (千尺絲綸直下垂, 一波才動萬波隨; 夜靜水寒魚不食, 滿船空載月明歸. Nghìn thước dây tơ thả xuống dòng nước, Một làn sóng động kéo vạn làn sóng khác động theo, Đêm im, nước lạnh, cá chẳng cắn câu, Thuyền không trở về chở đầy cả một thuyền trăng.)

Giai cảnh 佳境: Cố Khải Chi (顧愷之, 348-405), một họa sĩ thời Đông Tấn, mỗi khi ăn mía thì ăn từ ngọn tới gốc, và nói rằng ‘tiệm chí giai cảnh’ 漸至佳境 (dần dần vào cảnh thú). Vì thế nên sự gì bởi khổ mà đến sướng gọi là giá cảnh 蔗境, cũng có nghĩa như ‘giai cảnh’.

Khánh Đức 慶德: niên hiệu đầu tiên của vua Lê Thần Tông (黎神宗, 1607 - 1662), 5 năm (1649-1653). Khánh Đức năm thứ 4 là 1652.

Tỳ kheo ni Diệu Tuệ Thiện Thiện, tức công chúa Lê Thị Ngọc Duyên 黎氏玉娫, ái nữ của Thần Tông đế và hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc, người có công trùng ấn các kinh như: Bát-nhã ba-la-mật-đa Tâm kinh trực thuyết (Thịnh Đức thứ 2, tháng 11 năm 1654), Tam kinh nhật tụng (Phật tổ tam kinh), tuyển tập: chú Lăng nghiêm, chú Đại bi, Thập chú, Bát-nhã Tâm kinh và kinh Kim Cương. Đây là những kinh sách do thiền sư Minh Hành thỉnh từ Trung Hoa về chùa Bút Tháp. Tỳ kheo ni Diệu Tuệ có công trùng tu chùa Bút Tháp, Bắc Ninh.

Bạt đề hà 跋㮛河: cũng gọi là Thi lại noa phạt để (尸賴拏伐底, Skt. Hiranyavati), tên con sông ở Kushinagar, nằm trong lãnh thổ Nepal, bây giờ là sông Gandaki, gần rừng cây Sa la, nơi đức Phật Thích Ca nhập Niết bàn.

Kinh Pháp Hoa, phẩm Phương tiện: “Sự thể là chư Phật Như lai chỉ vì lý do duy nhất và trọng đại mà xuất hiện thế gian. Xá Lợi Phất, lý do duy nhất và trọng đại mà chư Phật Như-lai xuất hiện thế gian là gì? Là chư Phật Như lai muốn làm cho chúng sinh khai mở sự thấy biết của Phật nên xuất hiện thế gian, muốn chỉ thị cho chúng sinh sự thấy biết của Phật nên xuất hiện thế gian, muốn làm cho chúng sinh tỉnh ngộ sự thấy biết của Phật nên xuất hiện thế gian, muốn làm cho chúng sinh nhập vào con đường thấy biết của Phật nên xuất hiện thế gian. Xá Lợi Phất, như thế đó là lý do duy nhất và trọng đại mà chư Phật Như lai xuất hiện thế gian.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Thảo hệ 草繫: Trói bằng cỏ. Vào thời Phật, có vị tỳ kheo bị bọn cướp chặn đường giựt lấy áo và bát, rồi dùng thân cỏ tươi quấn vào tay chân. Thầy bị trói như vậy, chẳng dám cử động vì sợ làm trốc gốc rễ mà chết cỏ, thành ra phạm giới. Sau có người đi đường trông thấy, gỡ ra cho thầy. Do chuyện này nên người ta gọi thầy là tỳ kheo thảo hệ (vị tỳ kheo bị trói bằng cỏ). Căn bản Thuyết nhất thiết hữu bộ ni đà na mục đắc ca 根本説一切有部尼陀那目得迦, No. 1452, quyển 6, tr. 437c19-438a14: “Phật tại thành Thất-la-phiệt, lúc đó có các bí-sô nước Bạt-ta du hành trong nhân gian, bị giặc bắt, và chúng muốn giết hết để trừ hậu hoạn. Trong bọn giặc có một tên trước đây sống gần chùa nên biết pháp của bí-sô, liền nói: ‘Cần gì giết họ, chỉ cần lấy cỏ tranh trói họ lại, họ cũng bị đói khát mà chết.’ Bọn giặc liền lấy cỏ tranh trói các bí-sô lại, rồi bỏ đi. Lúc đó, vua nước Bạt-ta tên là Ô-đà-diên đi săn bắn ngang qua chỗ các bí-sô bị trói, liền hỏi tùy tùng: ‘Đó là nai gấu phải không?’ Họ thúc ngựa đến xem rồi trở về tâu vua. Vua hỏi: ‘Họ là ai?’ Đáp: ‘Thưa là sa-môn Thích tử.’ Vua lại hỏi: ‘Vì sao họ ở đây?’ Đáp: ‘Họ bị giặc bắt trói.’ Vua lại hỏi: ‘Vì sao họ không bứt dây ra?’ Đáp: ‘Phật chế học xứ không cho họ hủy hoại cây cỏ tươi.’ Vua nghe rồi liền xuống ngựa, tự tay cởi dây trói, dâng cúng ba y cho các bí-sô, rồi đi.” Kinh Hiền ngu, quyển 4, và luận Trang nghiêm, quyển 3, cũng dẫn chuyện này. Kinh Phạm võng bồ tát giới: “Phật tử thì phải nghiêm trì giới pháp, bằng cách trong mọi cử động đi đứng nằm ngồi và ngày đêm sáu buổi đều phải đọc tụng giới pháp ấy, và giữ với lòng bền chắc như ngọc kim cương, giữ như giữ chiếc phao nổi khi bơi qua biển cả, giữ với quyết chí của vị tỷ kheo bị buộc bằng cỏ.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Nga châu 鵝珠: Con ngỗng nuốt hạt châu. Cứ theo Đại trang nghiêm kinh luận quyển 11: Xưa kia, có 1 vị tỳ kheo khất thực đến trước nhà người thợ xâu ngọc, lúc đó người thợ đang xâu ngọc ma ni cho nhà vua, thấy vị tỳ kheo đến, người thợ liền để viên ngọc xuống và vào nhà lấy thức ăn cúng dường. Khi ấy, có 1 con ngỗng đến nuốt mất viên ngọc, lúc người thợ trở ra không thấy viên ngọc liền ngờ và tra hỏi vị tỳ kheo; vị tỉ khưu tự nghĩ: Nếu mình nói thật thì con ngỗng sẽ bị giết, như vậy mình đã phạm giới sát sinh, còn nếu nói không đúng thì phạm giới vọng ngữ, thôi, im lặng là hơn. Thấy vị tỳ kheo không nói, người thợ càng thêm nghi ngờ, liền trói vị tỳ kheo lại và dùng gậy đánh đập đến nỗi tai, mắt, miệng, mũi đều ra máu. Con ngỗng lúc nãy thấy máu liền đến ăn, bị người thợ ngọc tức giận đánh chết. Vị tỳ kheo trông thấy thương xót buồn rầu và nói kệ rằng: ‘Xưa có vị Bồ tát, Bỏ mình cứu bồ câu, Nay tôi cũng làm theo, Xả thân để cứu ngỗng, Vì có lòng thương xót, Muốn bảo toàn mạng ngỗng, Giờ ông đã giết ngỗng, Tâm nguyện tôi chẳng thành.’ (Đại 4, 320 hạ). Bấy giờ, người thợ ngọc mổ bụng ngỗng, thấy viên ngọc trong đó, liền òa lên khóc và nói: ‘Ngài muốn cứu mạng sống của ngỗng mà không tiếc thân mình, khiến tôi làm việc bất nhân này!’ [X. Kinh luật dị tướng, Q.14]

Phòng phi chỉ ác 防非止惡.