Phật Tổ Tam Kinh

Thiền sư Thạch Củng Tuệ Tạng 石鞏慧藏.

Khinh trọng tiêu nhưỡng 輕重霄壤.

Phó Hấp 傅翕 (497-569) là nhân vật thần dị trong giới Phật giáo, và cũng là nhà thơ thời Nam Bắc triều, quê ở huyện Ô Thương, quận Đông Dương, tự Huyền Phong 玄風, hiệu Thiện Tuệ 善慧, còn xưng là Phó đại sĩ 傅大士, Song Lâm đại sĩ 雙林大士, Đông Dương đại sĩ 東陽大士 hoặc Ô Thương cư sĩ 烏傷居士. Ông có trước tác Tâm vương minh 心王銘, Lương triều Phó đại sư tụng Kim cương kinh 梁朝傅大師頌金剛經, Thiện Tuệ Phó đại sĩ ngữ lục 善慧大士語錄, Hoàn nguyên thi 還源詩 truyền đời. Ông cùng với đại sư Chí Công được xưng tán là hai vị đại sĩ (bồ tát) thời nhà Lương. Bích nham lục, tắc 67, Phó đại sĩ giảng kinh: “Lương Võ Đế thỉnh Phó đại sĩ giảng kinh Kim Cương, đại sĩ lên tòa ngồi vỗ bàn một cái, bước xuống tòa. Võ Đế ngạc nhiên, Chí Công hỏi: Bệ hạ hội chăng? Võ Đế nói: Chẳng hội. Chí Công nói: Đại sĩ giảng kinh xong.”

Lương triều Phó đại sư tụng Kim cương kinh, No. 2732, tr. 2a13: Nhẫn tâm như huyễn mộng, nhục cảnh nhược quy mao, thường năng tu thử quán, phùng nan chuyển kiên lao. 忍心如幻夢, 辱境若龜毛. 常能修此觀, 逢難轉堅牢.

Đại phương quảng Phật Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao, No. 1736, tr. 21c23: Nhất niệm sân tâm khởi, bách vạn chướng môn khai. 一念瞋心起, 百萬障門開.

Một hôm, Tu-bồ-đề ngồi thiền trong thạch động, nhập Không tam muội, công hạnh thâm sâu ấy cảm động đến Chư thiên Hộ pháp, rất nhiều vị trời xuất hiện trên không, rải thiên hoa bay phơi phới trước Tôn giả, chắp tay khen ngợi Tu-bồ-đề: “Tôn giả! Làm người có danh vọng tiền của thế gian, thiệt chẳng có gì đáng tôn đáng quý, dầu cho quốc vương, phú hào cũng đều bị trói buộc trong phiền não dục vọng. Tôn giả! Đúng bậc tôn quý trên thế gian, thật là người đại tu hành như Ngài. Hiện nay, Ngài nhập Không tam muội, ánh sáng oai đức của Ngài chiếu suốt Thiên cung của chúng tôi. Tu-bồ-đề ở cõi người xứng đáng thọ sự cúng dường của cõi trời. Ngài khéo nói Bát-nhã, lúc nào cũng dạo chơi ở chốn Không tam muội như trời xanh vạn dặm. Ngài thoát khỏi phàm tình nhân gian, dù phiền não hắc ám hay Bồ-đề trong sáng cũng không thể che mờ Tôn giả. Ngài cắt đứt dây sắt dục tình và bẻ gãy xích vàng pháp chấp. Tôn giả vĩ đại, xin hãy tiếp thọ hoa trời cúng dường, chúng tôi xin đảnh lễ Tôn giả để tỏ lòng tôn trọng.” Lời xưng tán của thiên nhân, hoa trời rơi tán loạn kinh động đến Tu-bồ-đề. Tôn giả sau khi xuất định, hỏi thiên nhơn: “Các ông là ai? Vì sao đến đây mưa hoa khen ngợi ta?” Vị thủ lãnh chư Thiên chắp tay thưa: “Tôi là Thiên Đế Thích, mấy vị kia đều là thiên nhơn.” “Vì sao các vị ân cần khen ngợi tôi như thế?” “Chúng tôi kính trọng Tôn giả nhập Không tam muội, khéo thuyết Bát nhã.” “Tôi chưa từng nói một chữ Bát-nhã cớ sao các ông khen ngợi?” “Tôn giả không nói, chúng tôi không nghe. Không nói, không nghe là chân Bát-nhã.” Tu-bồ-đề nghe xong, hài lòng mỉm cười, khen chư Thiên: “Trên hội Bát Nhã, đức Phật nói pháp vi diệu thậm thâm, lúc ấy các ông hộ trì đạo tràng đã tín thọ thâm hiểu. Đa tạ các ông đem hoa thơm rải cúng, nguyện thiên hoa này, mùi hương biến mãn cõi người, cõi trời.” Tu-bồ-đề nói xong, chư Thiên lại làm lễ một lần nữa từ từ biến mất trong mây. Chư Thiên mưa hoa cúng dường, trừ đức Phật, chỉ có tôn giả Tu-bồ-đề mới có vinh dự đặc biệt ấy.

Thiền tông Vĩnh Gia tập 禪宗永嘉集, No. 2013, Thư Đại sư trả lời thiền sư Huyền Lãng, tr. 394b04: “Quên núi thì tánh đạo dưỡng thần, quên đạo thì dáng núi mắt hoa. Cho nên người thấy đạo quên núi, thì trần gian cũng vắng lặng; người thấy núi quên đạo, thì trong núi cũng ồn ào. Mong hiểu được năm ấm là vô ngã, vô ngã thì ai ở trần gian? Nếu biết năm ấm, mười hai nhập như là hư không, thì hư không tụ tập có khác gì hang núi? Khi nào ba độc chưa trừ khử, sáu trần còn quấy rối, thì thân tâm tự mâu thuẩn nhau, liên quan gì đến sự vắng lặng hay ồn ào giữa người và núi?” (忘山則道性怡神, 忘道則山形眩目. 是以見道忘山者, 人間亦寂也. 見山忘道者, 山中乃喧也. 必能了陰無我, 無我誰住人間? 若知陰入如空, 空聚何殊山谷? 如其三毒未祛, 六塵尚擾. 身心自相矛盾, 何關人山之喧寂耶?)

Tình 情, gọi chung cho vô minh phiền não. Khi tâm đã đạt nhất tâm, trong ấy quả thật không có vô minh, mà cũng chẳng có phiền não. Nhất tâm là tâm thanh tịnh, trong nhị tâm sẽ khởi lên tình, tức là có tình kiến, có tình thức. Nói cách khác, có phân biệt, chấp trước, vọng tưởng.

Kinh Viên Giác: Đắc vô sở ly, tức trừ chư huyễn. 得無所離, 即除諸幻.

Đoạn này từ Chú Duy ma cật kinh 注維摩詰經, No. 1775, Tăng Triệu soạn, tr. 386a18.

Càn tuệ 乾慧: Ái dục cạn khô nên phát tuệ, gọi là càn tuệ.

Chánh văn: Bồ tát thanh lương nguyệt, Thường du tất cánh không, Chúng sinh tâm thủy tịnh, Bồ đề ảnh hiện trung. (菩薩清涼月, 常遊畢竟空, 衆生心水浄, 菩提影現中.) Lục thập Hoa nghiêm, No. 278, quyển 43, phẩm Ly thế gian (phần 8), tr. 670c21: Bồ tát thanh lương nguyệt, Du ư tất cánh không, Thùy quang chiếu tam giới, Tâm pháp vô bất hiện. (菩薩清涼月, 遊於畢竟空, 垂光照三界, 心法無不現. Bồ tát vầng trăng mát, Dạo giữa trời chân không, Sáng soi khắp ba cõi, Tâm pháp bóng trăng lồng.) Lục thập Hoa nghiêm, quyển 36, phẩm Bảo vương Như lai tánh khởi, tr. 628b23: “Này Phật tử! Giả sử có mặt trời mọc chiếu sáng thế gian, tròn đầy trong sáng ngang bằng cả pháp giới, thì ở trong những đồ chứa nước sạch của tất cả thế giới, không đâu chẳng hiện bóng. Mặt trời không nghĩ rằng: ‘Ta có thể hiện khắp ở tất cả mặt nước sạch.’ Này Phật tử! Lúc đó, hoặc có một đồ chứa nước bị vỡ thì bóng mặt trời chẳng hiện, có phải lỗi của mặt trời không? Đáp rằng: ‘Chẳng phải vậy, vì đồ chứa nước vỡ nên bóng mặt trời chẳng hiện.’ Này Phật tử! Mặt trời trí tuệ thanh tịnh viên mãn của Như lai ở trong một niệm xuất hiện có thể chiếu sáng hết tất cả thế giới, tất cả pháp giới, tất cả chúng sinh mà đã diệt trừ cấu bẩn. Đồ chứa nước tịnh tâm, thì không đâu chẳng hiện bóng mặt trời Như lai. Bóng ấy thường hiện tại tiền, chỉ trừ tâm đổ vỡ, vẩn đục, thì chúng sinh ấy chẳng thấy được ảnh tượng Pháp thân của Như lai.” Bát thập Hoa nghiêm, No. 279, quyển 59, phẩm Ly thế gian, tr. 314c17: Bồ tát trí quang nguyệt, Pháp giới dĩ vi luân, Du ư tất cánh không, Thế gian vô bất hiện. (菩薩智光月, 法界以為輪, 游於畢竟空, 世間無不見. Bồ tát trí quang nguyệt, Pháp giới làm vầng trăng, Đi nơi tất cánh không, Thế gian ai cũng thấy.)

A na luật 阿那律: Phạm: Aniruddha, Pāli: Anuruddha. Còn gọi là A na luật đà 阿那律陀, A ni lư đà 阿泥盧豆, A nâu lâu đà 阿㝹樓馱, A nan luật 阿難律, A lâu đà 阿樓駄. Dịch ý là vô diệt, như ý, vô chướng, vô tham, người theo nghĩa thuận, không tranh có không. Một trong mười vị đệ tử lớn của đức Phật. Là em họ của Phật, giòng họ Thích, người thành Ca tỳ la vệ thuộc Ấn độ cổ đại.

Thanh tịnh pháp nhãn: còn gọi là chánh pháp nhãn tạng. Tâm ấn do chính Phật, Tổ truyền riêng ngoài giáo pháp. Nghĩa là nương theo mắt trí tuệ (chánh pháp nhãn), thấy suốt tất cả các pháp bí tàng vạn đức (tạng), cũng chính là cảnh giới giác ngộ của tâm. Thiền tông cho đó là trí tuệ sâu kín từ đức Phật lần lượt truyền đến ngài Đạt-ma, bằng cách lấy tâm truyền tâm, chính tâm của thầy truyền đến tâm đệ tử. Đại Phạm thiên vương vấn Phật quyết nghi kinh, bản Vạn, No. 27, phẩm Niêm hoa, tr. 442c16: “Bấy giờ, Thế tôn ngồi nơi pháp tòa, lặng lẽ đưa lên một cành hoa. Trong chúng hội lúc ấy, có trăm ngàn nhân thiên và các vị tỳ kheo, tất cả đều lặng im. Bấy giờ ở trong chúng hội, chỉ có tôn giả Ma-ha Ca-diếp nhìn thấy được ý chỉ, đổi nét mặt, cười mỉm, từ chỗ ngồi đứng dậy, nghiêm trang chắp tay, pháp khí vô ngôn. "Ta có chánh pháp nhãn tạng, niết bàn diệu tâm, thật tướng vô tướng, pháp môn vi diệu, bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền, hữu trí vô trí, đắc nhân duyên chứng, hôm nay ta phó chúc cho Ma-ha Ca-diếp."

Giới định tuệ tạng = luật kinh luận tạng, vì luật tạng nói về giới, kinh tạng nói về định, luận tạng nói về tuệ.

Năm tông phái: Lâm Tế 臨濟, Quy Ngưỡng 溈仰, Tào Động 曹洞, Vân Môn 雲門 và Pháp Nhãn 法眼. Dưới cửa Lục Tổ có 43 người đắc pháp, mỗi vị hóa độ một phương, đều là chánh thống, trong đó có Nam Nhạc Hoài Nhượng 南嶽懷讓, Thanh Nguyên Hành Tư 青原行思 là nổi bậc nhất. Phái Nam Nhạc sau lại chia thêm ra thành hai tông là Quy Ngưỡng và Lâm Tế. Còn phái Thanh Nguyên sau chia ra các tông Tào Động, Vân Môn và Pháp Nhãn. Mỗi tông đều có phương pháp riêng để tiếp dẫn hậu học, gọi chung là Ngũ gia tông phái 五家宗派.

Năm này thiền sư Thủ Toại đã 67 tuổi.

Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu (771-853) viết bài văn Cảnh sách trước khi thiền sư Thủ Toại (1072-1147) chú giải là khoảng 200 năm.

Thiệu Hưng 紹興: niên hiệu của hoàng đế Tống Cao Tông 宋高宗 triều đại Nam Tống, từ năm 1131 đến năm 1162, tổng cộng 32 năm. Thiệu Hưng năm thứ 9 là năm 1139 (Kỷ Mùi).

Chức quan văn lục phẩm thời Bắc Tống, vua Tống Huy Tông.

Trong lịch sử Trung Quốc, vùng Quảng Đông là nơi cư trú của cư dân Bách Việt. Nhà Tần (221– 206 trước Công nguyên) thống nhất Trung Quốc, đặt nơi đây thành quận Nam Hải, Hợp Phố, bắt đầu mở ra con đường lưu thông xuyên suốt từ bắc xuống nam, đẩy mạnh giao lưu buôn bán. Vào thời Đường (618 – 907), nó được đặt là Lĩnh Nam Lộ 岭南路, thời Tống (960 – 1279) đặt là Quảng Nam Đông Lộ, thời Nguyên (1279 – 1368) đặt Giang Tây Hành Trung Thư Tỉnh 江西行中書省.

Đại Viên là hiệu vu ban sau khi Sư tịch.

Đại Trí là hiệu vua ban sau khi Sư tịch.

Nhất chuyển ngữ 一轉語: Tiếng dùng trong Thiền lâm, còn gọi là nhất ngữ xuất cách一語出格. Một câu nói khiến cho người chuyển mê khai ngộ. Nghĩa là lúc Thiền sinh mờ mịt không hiểu, hết đường tới lui, thì lập tức vị thầy chuyển đổi cơ pháp nói ra một câu làm cho Thiền sinh tỉnh ngộ, gọi là Nhất chuyển ngữ. Tắc 8 trong Thung dung lục (Đại 48, 232 thượng) nói: Thủa quá khứ thời đức Phật Ca diếp tôi từng trụ ở núi này. Có người học hỏi tôi: Bậc đại tu hành còn rơi vào nhân quả không? Tôi nói là không rơi vào nhân quả. Do câu nói ấy mà tôi bị đọa làm loài chồn đã 500 đời. Nay xin Hòa thượng nói cho tôi một chuyển ngữ (Nhất chuyển ngữ). Ngài Bách trượng nói: Không lầm nhân quả. Ngay câu nói ấy, ông già đại ngộ. [X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.22; Thiền tông tụng cổ liên

若喚作淨瓶則觸。若不喚作淨瓶則背。Thuật ngữ thiền là ‘xúc bội quan’ (觸背關). Xúc 觸, xúc động, chỉ cho châu thông tập Q.38] ‘hội lý’ (nhưng phản thực tại). Bội 背, trái ngược, chỉ cho ‘không hội lý’ (tức coi thường chứng cứ). Vô môn quan, Tắc số 43, Thủ Sơn trúc bề: Hòa Thượng Thủ Sơn chìa ra cây gậy trúc và hỏi tăng chúng: - Này cái ngươi, nếu gọi vật này là cây gậy trúc sẽ bị coi là động chạm (xúc), còn nếu không gọi nó là gậy trúc thì sẽ bị cho là quay lưng lại (bội). Hãy nói ta nghe các ngươi gọi nó là gì? Bình Xướng: Vô Môn nói rằng: Nếu gọi là cây gậy trúc sẽ bị ràng buộc bởi cái danh xưng, còn như không gọi là cây gậy trúc thì thành ra coi thường nó. Nói cũng dở mà im lại không xong. Nhanh lên! Nhanh lên! Trả lời xem ta phải làm cách nào!

Ngày xưa, người ta lấy khúc gỗ đục thành tịnh bình đựng nước, nên Ngài Hoa Lâm nói không thể gọi là khúc cây lủng.

Tam tế, lục thô là 9 trạng thái bất giác. Đây là thuyết minh trình tự sinh khởi các thứ mê vọng của chúng sinh. Do căn bản vô minh (bất giác) mà sinh khởi ra ba tế tướng là: 1. Vô minh nghiệp tướng (năng động, nghiệp tướng); 2. Năng kiến tướng (năng kiến, kiến tướng, chuyển tướng) và 3. Cảnh giới tướng (năng hiện, cảnh tướng, hiện tướng). Lại duyên vào cảnh giới của hiện tướng (đối cảnh) mà sinh khởi 6 loại mê tướng đối lại với ba tế tướng trên mà gọi là lục thô. Lục thô gồm có: 1. Trí tướng (phân biệt), 2. Tương tục tướng (liên tục), 3. Chấp thủ tướng (cố thủ), 4. Kế danh tự tướng (từ ngữ), 5. Khởi nghiệp (động tác), 6. Nghiệp hệ khổ tướng (khổ não). Sau đây là chính văn của Khởi Tín Luận nói về tam tế và lục thô: “Thêm nữa, do bất giác mà phát sinh ba trạng thái không tách rời với nó. Một là năng động, là bất giác thì vọng động, và gọi là nghiệp; giác thì không vọng động, vọng động thì khổ não, vì hậu quả không tách rời nguyên nhân. Hai là năng kiến, là vọng động chuyển thành nhận thức, không vọng động thì nhận thức cũng không. Ba là năng hiện, là nhận thức hình thành đối cảnh, tách rời nhận thức thì đối cảnh cũng không. Rồi do đối cảnh hỗ trợ mà phát sinh sáu trạng thái nữa. Một là phân biệt, là phân biệt đối cảnh cái dễ ưa cái dễ ghét. Hai là liên tục, là do phân biệt mà phát sinh khổ vui, làm cho cảm giác liên tục. Ba là cố thủ, là do sự liên tục mà bám víu đối cảnh, khổ vui giữ mãi trong lòng. Bốn là từ ngữ, là sự cố thủ hình thành ngữ văn. Năm là động tác, là từ ngữ tạo ra đủ loại hành vi. Sáu là khổ não, là hành vi buộc phải nhận lấy hậu quả, không còn tự do. Hãy nhận thức rằng bất giác phát sinh mọi sự ô nhiễm, bởi vì mọi sự ô nhiễm toàn là biểu hiện của bất giác.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Đất là kiên tánh: thể cứng. Nước là thấp tánh: thể lỏng. Lửa là noãn tánh: sức nóng. Gió là động tánh: sức động. Bốn đại chủng ở trong thuộc loại có cảm giác, là cơ thể. Bốn đại chủng ở ngoài thuộc loại không cảm giác, là vũ trụ.

Đó là bốn yếu tố cấu tạo toàn bộ cơ thể, và năm uẩn là yếu tố của sinh mạng hay sự sống. Tương ưng bộ, Tương ưng uẩn, 76. Đáng được ăn: “Này các Tỷ-kheo, thế nào gọi là sắc? Bị thay đổi, này các Tỷ-kheo, nên gọi là sắc. Bị thay đổi bởi cái gì? Bị thay đổi bởi lạnh, bị thay đổi bởi nóng, bị thay đổi bởi đói, bị thay đổi bởi khát, bị thay đổi bởi sự xúc chạm của ruồi, muỗi, gió, sức nóng và rắn. Bị thay đổi, này các Tỷ-kheo, nên gọi là sắc.” (H.T Thích Minh Châu dịch)

Tăng chi bộ kinh, chương Hai pháp, phẩm Tâm thăng bằng: “Có hai hạng người, này các Tỷ-kheo, ta nói không thể trả ơn được. Thế nào là hai? Mẹ và Cha. Nếu một bên vai cõng mẹ, này các Tỷ-kheo, nếu một bên vai cõng cha, làm vậy suốt trăm năm, cho đến trăm tuổi; nếu đấm bóp, thoa xức, tắm rửa, xoa gội, và dầu tại đấy, mẹ cha có vãi tiểu tiện đại tiện, như vậy, này các Tỷ-kheo, cũng chưa làm đủ hay trả ơn đủ mẹ và cha. Hơn nữa, này các Tỷ-kheo, nếu có an trí cha mẹ vào quốc độ với tối thượng uy lực, trên quả đất lớn với bảy báu này, như vậy, này các Tỷ-kheo, cũng chưa làm đủ hay trả ơn đủ mẹ và cha. Vì cớ sao? Vì rằng, này các Tỷ-kheo, cha mẹ đã làm nhiều cho con cái, nuôi nấng, nuôi dưỡng chúng lớn, giới thiệu chúng vào đời này. Nhưng này các Tỷ-kheo, ai đối với cha mẹ không có lòng tin, khuyến khích, hướng dẫn an trú các vị ấy vào lòng tin; đối với mẹ cha theo ác giới, khuyến khích, hướng dẫn, an trú các vị ấy vào thiện giới; đối với mẹ cha xan tham, khuyến khích, hướng dẫn, an trú các vị ấy vào bố thí; đối với mẹ cha theo ác trí tuệ, khuyến khích, hướng dẫn, an trú các vị ấy vào trí tuệ. Cho đến như vậy, này các Tỷ-kheo, là làm đủ và trả ơn đủ mẹ và cha.” (H.T Thích Minh Châu dịch)

Trí độ luận nói, thực phẩm này do cuốc cày, trồng tỉa, hái gặt, giã xay, gạn lọc, nấu thổi, đến khi thành thực phẩm thì công lao quả thật là nhiều. Tăng kỳ luật nói, thí chủ bớt cả phần ăn của vợ con họ, vì cầu phước mà hiến cúng.

Người xuất gia lấy giới luật làm căn bản, lấy giải thoát làm chí nguyện.

Chánh văn là: Cổ vân, chỉ tri sự trục nhãn tiền quá, bất giác lão tùng đầu thượng lai. 古云。只知事逐眼前過。不覺老從頭上來。Trong bài Cáo tật thị chúng của thiền sư Mãn Giác (1052 – 1096) có hai câu: “Sự trục nhãn tiền quá, Lão tùng đầu thượng lai.” (bỏ ‘chỉ tri’ và ‘bất giác’) Thiền sư Thủ Toại (1072 – 1147) ra đời sau thiền sư Mãn Giác đúng 20 năm. Khi Mãn Giác thị tịch thì Thủ Toại mới 24 tuổi, chưa xuất gia. Thế nên, có hai trường hợp: một là, câu nói trên của người xưa, và cả hai ngài đều biết nó; hai là, thiền sư Thủ Toại có biết bài ‘Cáo tật thị chúng’ và sử dụng nó nhưng thêm ‘chi tri’ và ‘bất giác’.

Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao, No. 1736, tr. 21c23: “Nhất niệm sân tâm khởi, bách vạn chướng môn khai.”

Tứ thật = tứ diệu đế: khổ, tập, diệt, đạo.

Kinh Vô lượng thọ, No. 360, quyển Thượng, tr. 271c18: “Vô thiện khả hỗ, vô đức khả thị.”

Quy Sơn cảnh sách cú thích ký, Vạn, No. 1240, nói trích từ Đại luận (: Đại trí độ luận). Chim sẻ là tâm thức, bình là thân tứ đại, lụa là mạng căn (sự sống).

Lăng-già a-bạt-đa-la bảo kinh, No. 670, phẩm Nhất thiết Phật ngữ tâm, phần 4, tr. 512c18: “Tất cả pháp chẳng sinh, Ta nói nghĩa sát-na, Có sinh thì có diệt, Không vì kẻ ngu thuyết.”

Minh tâm bửu giám, Khuyến học văn: “Châu Văn công viết: Vật vị kim nhật bất học nhi hữu lai nhật; vật vị kim niên bất học nhi hữu lai niên. Nhật nguyệt thệ hĩ, tuế bất ngã diên. Ô hô! Lão hĩ, thị thùy chi khiên?” (朱文公曰：勿謂今日不學而有來日, 勿謂今年不學而有來年. 日月逝矣, 歳不我延. 嗚呼老矣, 是誰之愆.)

Kinh Pháp hoa, phẩm Thí dụ: “Tam giới vô an, Du như hỏa trạch.”

Cấp tỉnh luân 汲井輪: Skt. ghatīyantra. Còn gọi là Cấp thủy luân. Cái bánh xe quay để lấy nước từ dưới giếng lên quay liên tục, cũng ví như vòng sinh tử luân hồi tiếp nối không cùng.

Hoài bảo mê bang 懷寶迷邦: ôm báu nước loạn. Xuất xứ từ Luận ngữ, quyển 9, chương 17: Dương Hoá muốn gặp Khổng tử, nhưng Khổng tử không đến thăm y, nên y biếu Khổng tử một con heo sữa luộc chín. Khổng tử rình lúc Dương Hoá đi vắng, lại nhà y tạ ơn. Không ngờ trên đường về gặp y. Y gọi Khổng tử: “Lại đây, tôi muốn nói chuyện với ông”. Rồi nói: “Giấu tài đức quí báu mà không cứu nước đang mê loạn, có thể gọi là người nhân được không?” (Khổng tử làm thinh). Dương Hoá nói tiếp: “Không gọi là nhân được. Muốn ra làm quan mà nhiều lần bỏ lỡ cơ hội, có thể gọi là trí được không?” (Khổng tử lại làm thinh). Dương Hoá lại nói tiếp: “Không gọi là trí được. Ngày tháng trôi qua, tuổi chẳng đợi ta”. Khổng tử nói: “Vâng. Tôi sẽ ra làm quan”. 陽貨欲見孔子，孔子不見，歸孔子豚。孔子時其亡也，而往拜之，遇諸塗。謂孔子曰：「來！予與爾言。 」曰：「懷其寶而迷其邦，可謂仁乎？」曰：「不可。」「好從事而亟失時，可謂知乎？」曰：「不可。 」「日月逝矣，歲不我與。」孔子曰：「諾。吾將仕矣。」

Xưa nay thường dùng thuyết thời kỳ Phật pháp nguyên chất có 500 năm sau Phật nhập diệt; thời kỳ Phật pháp tương tự có 1000 năm tiếp đó. Ngài Quy Sơn có niên đại là 770–853 dương lịch, lịch này kém Phật lịch 544 năm, vậy niên đại của ngài theo Phật lịch là 1314 –1397. Như vậy, ngài là người cuối thế kỷ thứ 9 của thời kỳ Phật pháp tương tự.

Ngài Thủ Toại có niên đại là 1072 –1147, theo Phật lịch là 1616 –1691.

Thiền tông Vĩnh Gia tập 禪宗永嘉集, No. 2013, do thiền sư Vĩnh Gia Huyền Giác (665 – 713) soạn, có 10 chương, đề cập đến việc tu tập. Câu này trong thư đại sư trả lời Lãng thiền sư, tr. 394a20, chương 9, Thư khuyên người bạn.

Nhất đại thời giáo 一代時教: giáo pháp được thuyết trong một đời của đức Phật từ thành đạo đến diệt độ, tức ba tạng, mười hai bộ kinh, tám vạn bốn ngàn pháp môn, v.v…, cũng gọi là nhất đại giáo, nhất đại chư giáo, nhất đại giáo môn.

Phật ngữ tâm tông 佛語心宗: Phật ngữ tâm làm tông chỉ. Phật ngữ tâm, tức là Như lai tạng tâm được thuyết bởi Phật. Kinh Lăng già nói rõ điều ấy, lấy Như lai tạng tâm làm tông chỉ, thế nên có phẩm Nhất thiết Phật ngữ tâm. Kinh Lăng già chú: “Phật ngữ tâm là tâm pháp được thuyết bởi chư Phật.” Tông kính lục, quyển 57: “Kinh Lăng già nói: Phật ngữ tâm làm tông, vô môn làm pháp môn.” (Câu này không tìm thấy trong 3 bộ kinh Lăng già)

Đãn cải cựu thời hành lý xứ, mạc cải cựu thời nhân. 但改舊時行履處, 莫改舊時人. Hành lý 行履: Hành là thân mình làm, Lý là chân bước tới. Chỉ cho những sinh hoạt thực tiễn hàng ngày của chúng tăng. Trong tùng lâm, mỗi năm 2 lần vào ngày mồng 9 tháng 2 và ngày mồng 9 tháng 8 có việc kiểm tra số tăng an cư và xem xét tình hình sinh hoạt sau khi giải chế, gọi là Hành lý điều tra 行履調查. Cuốn sổ ghi kết quả của cuộc điều tra, gọi là Hành lý trướng 行履帳. Sư Triệu Châu (778-897) thượng đường, nói: “Huynh đệ! Chúng ta đang ở trong cõi báo oán thứ ba. Do đó nói: “Chỉ thay đổi chỗ hành lý thời cũ, chớ thay đổi con người thời cũ.” (但改舊時行履處，莫改舊時人.) Chúng ta đều tự xuất gia và vô sự. Hơn nữa, chúng ta cũng hỏi thiền và hỏi đạo. Hai ba mươi con người dụm nhau đến hỏi giống như đang thiếu thiền, thiếu đạo. Dù ông gọi tôi là thiện tri thức, tôi đồng chịu lời như ông. Lão tăng chẳng nói giỏi, và sợ làm liên lụy đến người xưa, do đó nói đông nói tây.” Thiền sư Cao Phong Nguyên Diệu (1238- 1295) một hôm bỗng nhiên nghe tiếng người tiểu đồng làm rơi chiếc gối, sư hốt nhiên đại ngộ, nói: “Trước sau vẫn là người thời cũ, Không đổi chỗ hành lý thời cũ.” (Nguyên lai chỉ thị cựu thời nhân, Bất cải cựu thời hành lý xứ. 元來只是舊時人, 不改舊時行履處.)

Ngạn ngữ: 尺璧非寶, 寸陰是競. Xích bích phi bảo, thốn âm thị cạnh. Ngọc bích dài một thước không hẳn là lai: quí; một tấc ánh sáng (thời gian) lại tranh giành nhau. Chỉ một tấc thời gian bằng một thước ngọc.

Hình đoan biểu chánh 形端表正, nằm trong sách Thiên tự văn千字文, được Châu Hưng Tự 周興嗣 thời Nam Lương biên soạn. Việc sáng tác được tương truyền rằng Lương Võ Đế ra lệnh cho Ân Thiết Thạch chép lại một ngàn từ không trùng lặp trên văn bia do Vương Hi Chi 王羲之- một nhà Thư pháp tài hoa bật nhất Trung Hoa thời Đông Tấn - viết để cho các hoàng tử lấy đó học tập. Nhưng do các chữ đều rời rạc, không liền nhau, cho nên ông cho gọi Châu Hưng Tự và bảo rằng: “Khanh có tài, hãy giúp ta vần bài này.” Chu Hưng Tự bỏ ra một đêm để biên soạn lại và dâng lên cho Võ Đế. Từ đó xuất hiện “Thiên tự văn” (bản văn đúng một ngàn chữ, một ngàn từ vựng) truyền đến ngày nay.Lại Có thành ngữ: Hình đoan tắc ảnh trực 形端則影直 (Hình ngay thì bóng thẳng.)

Nhà văn Lục Cơ (陸機 261-303) thời Tây Tấn 西晉 có nói: “Thạch uẩn ngọc nhi sơn huy, thủy hoài châu nhi xuyên mị.” (石韞玉而山暉, 水懷珠而川媚. Đá giấu ngọc là núi sáng, nước ôm châu là sông đẹp.)

Tạp a-hàm, kinh số 726, Thiện tri thức; kinh số 1238, Không buông lung. Tăng nhất a-hàm, Chín pháp, phẩm Chín chúng sinh cư, kinh số 10. Căn bản Thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ-nại-da tạp sự, quyển 38, tr. 398b29. Tương ưng bộ, vol.I, chương 3. Tương ưng Kosala, p.87~p.89

Luận ngữ, Thuật nhi, Khổng Tử dạy: “Tam nhân hành, tất hữu ngã sư yên. Trạch kì thiện giả nhi tòng chi, kì bất thiện giả nhi cải chi.” (三人行, 必有我師焉. 擇其善者而從之, 其不善者而改之. Ba người cùng đi, ắt có người là thầy ta. Chọn người hay mà bắt chước, người dở mà sửa mình.)

Chánh văn: Khổ khẩu trung ngôn 苦口忠言. Khổng Tử gia ngữ 孔子家語: “Lương dược khổ ư khẩu nhi lợi ư bệnh, trung ngôn nghịch ư nhĩ nhi lợi ư hành” (良藥苦於口而利於病, 忠言逆於耳而利於行. Thuốc hay đắng miệng mà lợi cho bệnh, lời trung trái tai mà lợi cho việc làm.

Hòa quang đồng trần 和光同塵: xuất xứ từ Đạo Đức Kinh 道德經 của Lão tử: “Hòa kỳ quang, đồng kỳ trần.” (和其光, 同其塵. Hòa với ánh sáng ấy, đồng với bụi trần ấy), nghĩa là cùng với trần tục hợp lại với nhau, nhưng không tự lập dị. Phật giáo mượn từ ngữ này miêu tả thái độ dấn thân và hòa mình. Tức là thân thể này mặc dù hòa đồng với trần thế cát bụi nhưng trái lại không bị nhiễm bởi thế tục mà là hòa quang tùy tục. Chỗ này chỉ tinh thần Bồ-tát cứu độ chúng sinh, lấy thân phương tiện giả hợp này, kết duyên với đại chúng, từng bước dẫn dắt họ quay về

Chánh văn: Khứ hoa vụ thật 去華務實. Phạm Trọng Yêm, (范仲淹, 989-1052), nhà chính trị, nhà thơ, nhà văn, cư sĩ Phật giáo, nhà giáo dục thời Bắc Tống, nói: “Vụ thật khứ hoa, dục đức chi phương tư tại; phản thính thu thị, dưỡng điềm chi nghĩa tương ưng.” chánh đạo. (務實去華, 育德之方斯在; 反聽收視, 養恬之義相應. Tìm tòi thực tế, bỏ đi phù hoa, nuôi đạo đức ở phương diện này; trở lại lắng nghe, thu về ánh nhìn, dưỡng điềm đạm bằng nghĩa lý ấy.) (Mông dĩ dưỡng chánh phú 蒙以養正賦)

Kinh Pháp Hoa, phẩm Phương tiện: 正直捨方便, 但說無上道. Chánh trực xả phương tiện, đãn thuyết vô thượng đạo. Tông Thiên thai dùng câu ‘Chánh trực xả phương tiện’ để chỉ giáo pháp Nhất thừa của Viên giáo. Nhà Thiên thai giải thích: Chánh, là đối với bên cạnh (: bàng); trực, là đối với quanh co (: khúc). Trong bốn giáo: Tạng, Thông, Biệt, Viên, đã chẳng thiên lệc về hai giáo Thông, Biệt, cũng chẳng quanh co theo năm thừa nhân thiên, cho nên gọi là chánh trực. Còn phương tiện, là chỉ cái phương pháp dẫn dắt chúng sinh đi vào chân thực. Do đó, lìa bò tất cả pháp môn phương tiện, mà nói ngay vào giáo pháp chân thực, gọi là ‘chánh trực xả phương tiện’, cũng tức là Viên giáo, nói lên giáo pháp của một đời đức Phật là pháp chân thực thành Phật duy nhất. Pháp hoa văn cú, quyển 5 (Đại 34, 62 hạ), nói: “Năm thừa là quanh co, chẳng phải ngay thẳng. Thông, Biệt thì lệch về bên cạnh mà chẳng phải chánh. Nay đều bỏ những cái thiên lệch quanh co ấy, mà chỉ nói một đạo chánh trực vậy.”

Chánh văn: Thám trách sách ẩn 探賾索隱. Trong Chu dịch, Hệ từ thượng, có ghi: “Thám trách sách ẩn, câu thâm trí viễn, dĩ định thiên hạ chi cát hung, thành thiên hạ chi vỉ vỉ giả, mạc đại hồ thi quy” (探賾索隱, 鉤深致遠, 以定天下之吉凶, 成天下之亹亹者, 莫大乎蓍龜. Cái thứ có thể giúp ta tìm hiểu những điều bí ẩn, kín đáo, khiến cho những điều này vốn ẩn sâu hay xa xôi đều có thể trở về gần gũi và hiển lộ, giúp ta đoán định được việc cát hung của thiên hạ và thành tựu được những điều mà thiên hạ mong muốn, không có gì có thể hơn được cỏ thi và yếm rùa.)

Ngài Thiện Tài ở phía đông Phước Thành gặp bồ tát Văn Thù chỉ dạy cách phát tâm bồ-đề trọn vẹn. Ngài Văn Thù bảo: “Ngươi chỉ được cái trí căn bản, chứ chưa được cái trí vô phân biệt,” bèn chỉ Thiện Tài đến cầu pháp với tỷ-kheo Đức Vân. Sau đó Thiện Tài đi theo con đường về phía nam, lần lượt trải qua 110 thành, ra mắt 53 bậc thiện tri thức, đến cửa này cửa nọ, nếm trải đủ mùi cay đắng, cho nên nói ‘khóc chảy nước mắt’. Sau cùng gặp bồ-tát Phổ Hiền mới thành tựu trọn vẹn hạnh bồ-tát.

Phật tổ lịch đại thông tải 佛祖歴代通載, No. 2036, quyển 14, mục 28: Vua Đường Đức Tông hạ chiếu thỉnh quốc sư Thanh Lương (738-839) giảng tông chỉ Hoa Nghiêm (năm 796), tr. 610a25.

Chánh văn: “Ư ngô thiện giả ngô diệc thiện chi. Ư ngô ác giả ngô diệc ác chi.” (於吾善者吾亦善之, 於吾惡者吾亦惡之. Với ta, người tốt thì ta tốt lai. Với ta, người xấu thì ta xấu lại.) Câu sau có thể lầm lẫn, phải đổi lại: 於吾惡者吾亦善之. Đạo đức kinh, chương Thiên hạ: “Thánh nhân vô thường tâm, dĩ bách tính tâm vi tâm. Thiện giả ngô thiện chi, bất thiện ngô diệc thiện chi, đức thiện. Tín giả ngô tín chi, bất tín giả ngô diệc tín chi, đức tín.” (聖人無常心, 以百姓心爲心. 善者吾善之, 不善者吾亦善之, 德善. 信者吾信之, 不 信者吾亦信之, 德信. Thánh nhân không có thành kiến, lấy lòng thiên hạ làm lòng mình. Thánh nhân tốt với người tốt, tốt cả với những người không tốt, nhờ vậy mà mọi người đều hoá ra tốt; tin người đáng tin mà tin cả người không đáng tin, nhờ vậy mà mọi người đều hoá ra đáng tin.)

Y lan 伊蘭 (Erāvaṇa): tên một loại cây ở Ấn Độ, nở hoa màu hồng cực đẹp, nhưng lại rất hôi; mùi hôi của nó lan xa hàng mấy chục dặm. Kinh luận dùng chữ y lan để chỉ cho phiền não, và hương thơm của chiên đàn dụ cho bồ-đề.

Tật lê 蒺藜: cỏ tật lê, hoa vàng, quả có gai, dùng làm thuốc. Tật lê viên 蒺藜園, được chỉ cho các chùa mà chư Tăng tu hành không đúng chánh pháp, không mang lại phước lợi cho tín đồ. Đối lại với Tật lê viên là Lương phước điền良福田. Lương phước điền là ruộng phước tốt lành, thanh lương. Cúng dường vào chỗ nào có chư Tăng tu hành thanh tịnh, đúng chánh pháp, thì được vô lượng phước quả.

Chánh nhân: lý tánh bản cụ 理性本具, yếu tố chính thành Phật. Các thiện pháp giúp trí tuệ khai ngộ chánh nhân, thiện pháp ấy gọi là duyên nhân. Và trí tuệ khai ngộ chánh nhân, trí tuệ ấy gọi là liễu nhân.

Tiền hậu tế đoạn 前後際斷: Cắt đứt mé trước, mé sau. Mé trước chỉ cho quá khứ, mé sau chỉ cho vị lai; nghĩa là dứt bỏ mọi kiến giải đối đãi quá khứ, vị lai. Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự, quyển hạ, phần 1 (Đại 48, 407 hạ) nói: “Nghe một ngộ nghìn, được Đại tổng trì; một niệm chẳng sinh, cắt đứt mé trước, mé sau.” (一聞千悟, 得大總持; 一念不生, 前後際斷.) Kinh Duy Ma, phẩm Đệ tử: “Pháp không có con người, vì thời gian trước sau đều cắt đứt.” (法無有人, 前後際斷故. Con người, chỉ cho tự ngã như là chủ thể trong luân chuyển tái sinh.)

Đáp thuận tông tâm yếu pháp môn 答順宗心要法門, Vạn, No. 1005, tr. 426a22, thiền sư Thanh Lương nói: “Đãn nhất niệm bất sinh, tiền hậu tế đoạn, chiếu thể độc lập, vật ngã giai như.” (但一念不生, 前後際斷, 照體獨立, 物我皆如.)

Kinh Lăng nghiêm, No. 945, quyển 10, tr. 155a08: “Lý tắc đốn ngộ thừa ngộ tính tiêu, sự phi đốn trừ nhân thứ đệ tận.” (理則頓悟乘悟併消, 事非頓除因 次第盡.) Yếu tắc của thiền tông: “Lý tuy đốn ngộ, sự yếu tiệm trừ.”

Tam giới chia thành 25 hữu (: có nhân có quả, sinh tử liên tục, không phải giải thoát.): 1. Dục giới: có 14 hữu, chia ra 3: a. Bốn ác thú: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh và a-tu-la; b. Bốn đại châu: Nam thiệm bộ châu, Đông thắng thần châu, Tây ngưu hóa châu và Bắc câu lô châu; c. Lục dục thiên: Tứ vương thiên, Đao lợi thiên, Tu dạ ma thiên, Đâu suất thiên, Hóa lạc thiên và Tha hóa tự tại thiên. 2. Sắc giới: có 7 hữu: Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền, Đại phạm thiên trong Sơ thiền, Vô tưởng thiên và Tịnh cư thiên. 3. Vô sắc giới: có 4 hữu: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Tịch chiếu 寂照: vắng lặng (tịch) và chiếu soi (chiếu). Bản thể của trí là rỗng lặng, có tác dụng chiếu soi, tức là đương thể của tọa thiền, chỉ quán. Đại thừa vô sinh phương tiện môn (Đại 85, 1274 trung) nói: “Vắng lặng (: tịch) mà thường có tác dụng [chiếu soi], có tác dụng [chiếu soi] mà thường vắng lặng; tức tác dụng tức vắng lặng, lìa tướng là vắng lặng, vắng lặng chiếu soi, chiếu soi vắng lặng. Vắng lặng mà chiếu soi thì từ tánh mà khởi tướng; chiếu soi mà vắng lặng thì nhiếp tướng về tánh.”

Tín tâm minh 信心銘, No. 2010, câu 42: “Tương tâm dụng tâm, khởi phi đại thác.” (將心用心, 豈非大錯.)

Kệ tụng của thiền sư Tam Bình Nghĩa Trung (三平義中禪師, 781-872), thường gọi là Tam Bình kệ: “Chỉ thử kiến văn phi kiến văn, Vô dư thanh sắc khả trình quân, Cá trung nhược liễu toàn vô sự, Thể dụng vô phòng phân bất phân.” (只此見聞非見聞, 無餘聲色可呈君, 箇中若了全無事, 體用無妨分不分.) Thiền sư Vân Môn Văn Yển (雲門文偃禪師, 864-949) ở đã sử dụng kệ tụng này để trả lời thắc mắc của đại chúng tăng.

Kinh Lăng nghiêm, quyển 2, tr. 111c25: “Tất cả chúng sinh từ vô thủy đến nay, lầm mình là vật, bỏ mất tâm tánh, bị vật xoay chuyển, cho nên trong đó thấy lớn thấy nhỏ. Nếu biết chuyển được vật thì đồng với Như lai, thân tâm đều viên mãn sáng suốt, nơi đạo tràng bất động đó, trên đầu một mảy lông cũng có thể trùm chứa mười phương quốc độ.”

Kinh Pháp Hoa, phẩm Thí dụ.

Thiền sư Thiên Y Nghĩa Hoài (天衣義懷, 993-1064): “Dây tơ hồng quấn leo, lên đến ngọn cây tùng; đám mây trắng trong sáng, ẩn hiện trên bầu trời. Vì sao núi nam mây nổi, núi bắc mưa rơi? Nếu hiểu được như vậy, thì dưa ngọt ngọt cả dây. Nếu không hiểu được, thì mướp đắng đắng tận rễ.” (Thanh la di duyên, trực thượng hàn tùng chi đỉnh; bạch vân đạm nính, xuất một thái hư chi trung. Hà tự nam sơn khởi vân, bắc sơn hạ vũ. Nhược dã hội đắc, điềm qua triệt đế điềm. Nhược dã bất hội, khổ hồ liên căn khổ. 青蘿夤緣, 直上寒松之頂. 白雲淡泞, 出沒太虛之中. 何似南山起雲, 北山下雨. 若也會得, 甜瓜徹蔕甜. 若也不會, 苦瓠連根苦.) [Ngũ đăng hội nguyên, Vạn, No.1565, quyển 16]

Linh nguyên 靈源: căn nguyên của tất cả pháp, chỉ cho Phật tâm tuyệt đối bình đẳng, Phật tánh, chân như, v.v… Tham đồng khế 參同契, do thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên (石頭希遷, 700-790) soạn, có nói: “Nguồn linh sáng tinh khiết, Chi phái chảy âm u, Chấp theo sự là mê, Hiểu lý chưa phải ngộ.” (靈源明皎潔, 枝派暗流注; 執事元是迷, 契理亦非悟. Linh nguyên minh kiểu khiết, Chi phái ám lưu chú, Chấp sự nguyên thị mê, Khế lý diệc phi ngộ.)

Luận ngữ 論語, Lý Nhân 裡仁: “Tử viết: Kiến hiền tư tề yên. Kiến bất hiền nhi nội tự tỉnh dã.” (子曰: 見賢思齊焉, 見不賢而內自省也.)

Kinh Lăng nghiêm, quyển 4: “Chúng sinh mê lầm, trái với giác tánh, hợp với trần tướng, cho nên phát ra trần lao, có các tướng thế gian.” (眾生迷悶, 背覺合塵, 故發塵勞, 有世間相. Chúng sinh mê muộn, bội giác hợp trần, cố phát trần lao, hữu thế gian tướng.)

Thiên Thái Giáp trong Kinh Thư có chép: “Những tai ách do trời làm ra, mình còn tránh được. Những tai ách tự mình gây nên, thì mình phải chết.” (太甲: 商王, 成湯孫 曰: 天作孽猶可違, 自作孽不可活. 此之謂也. Thái Giáp: Thương Vương, Thành Thang tôn viết: Thiên tác nghiệt do khả vi , tự tác nghiệt bất khả hoạt.)

Chánh văn: Thức pháp giả cụ 識法者懼. Người biết pháp thì lo sợ pháp.

Kinh Đại Bảo tích, Pháp hội Phật thuyết nhập thai tạng: Đại chúng nghe lời kệ ấy đều nghi ngờ, vì muốn hết nghi nên bạch đức Phật rằng: "Tỳ Kheo Nan Đà trước tạo nghiệp gì mà được thân màu hoàng kim đủ ba mươi tướng trang nghiêm, trông với thân Thế Tôn chỉ kém có bốn ngón. Với cảnh dục lạc, ông ấy rất nhiễm trước. Nhờ đức Phật xót thương cưỡng vớt ra khỏi biển sanh tử đặt ông ấy nơi cứu cánh Niết bàn. Mong đức Thế Tôn giải thích cho". Đức Phật bảo đại chúng rằng: "Tỳ Kheo Nan Đà đời trước tạo nghiệp nay quả báo thành thục đều được phát hiện". Đức Phật liền nói kệ rằng: "Giả sử trải trăm kiếp, Nghiệp đã tạo chẳng mất, Lúc nhơn duyên hội ngộ, Lại tự thọ quả báo.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch) Căn bản Thuyết nhất thiết hữu bộ Tỳ-nại-da, No. 1442, quyển 6, tr. 657c05; quyển 9, tr. 674b09; quyển 14, tr. 698a24; quyển 31, tr. 799b09; quyển 34, tr.814a02; quyển 36, tr. 827a03; quyển 38, tr. 837a11; euye63n 44, tr. 869a28; quyển 46, tr. 879a13 và 881b25.

Nhấn mạnh nhân quả ác. Làm ác mà không chịu sám hối.

Kinh Lăng nghiêm, quyển 6, tr. 131c04.

Hư vọng pháp 虛妄法 = phá hoại pháp 破壞法: chỉ cho pháp hữu vi, vô thường.

Kinh Phật thuyết giải ưu 佛説解憂經, No. 804, tr. 749c23: “Chúng sinh vô số, luân hồi vô biên, như kiến chạy vòng, không có cùng tận.” (衆生無數, 輪迴無邊, 如蟻循環, 無有窮盡. Chúng sinh vô số, luân hồi vô biên, như nghĩ tuần hoàn, vô hữu cùng tận.) Trong bài Đốn tỉnh 頓省 của Tuệ Trung thượng sĩ có câu: “Cửu giới tuần hoàn thị nghĩ ma.” (九界循環是蟻磨. Chín giới tuần hoàn, chính là hình ảnh con kiến chạy vòng cối xay.) [Cửu giới = cửu hữu, cửu chúng sinh cư, chín xứ sở cư trú của hữu tình: 1. Ngũ thú địa; 2. Ly sinh hỷ lạc địa (thuộc Dục giới); 3. Định sinh hỷ lạc địa; 4. Ly hỷ diệu lạc địa; 5. Xả niệm thanh tịnh địa (thuộc Sắc giới); 6. Không vô biên xứ địa; 7. Thức vô biên xứ địa; 8. Vô sở hữu xứ địa; 9. Phi tưởng phi phi tưởng xứ địa (thuộc Vô sắc giới).]

Tam thế gian 三種世間: Cứ theo Hoa nghiêm kinh khổng mục chương, No. 1870, quyển 3, thì Tam chủng thế gian gồm: 1. Khí thế gian: Chỉ cho ba ngàn thế giới, là cảnh giới do đức Thích ca Như lai hóa đạo. Khí nghĩa là dung chứa và nương dùng, tức là núi, sông, đất liền, ... dung chứa chúng sinh, là nơi chúng sinh dùng để nương ở; 2. Chúng sinh thế gian: Năm ấm hòa hợp, cùng chung sinh ra, gián cách khác nhau, là những căn cơ do đức Thích ca Như lai giáo hóa; 3. Trí chánh giác thế gian: Chỉ cho bậc Trí giả dùng trí vô lậu mà được Chánh giác, tức là đức Phật trong chánh báo; hoặc chỉ cho cảnh giới mà các bậc trí nương ở, cũng tức là thế gian siêu xuất ba cõi luân hồi.

Kinh Viên giác: “Vọng nhận tứ đại vi tự thân tướng, lục trần duyên ảnh vi tự tâm tướng.” (妄認四大為自身相, 六塵緣影為自心相.)

Kinh Lăng nghiêm, quyển 4: “Thì như ông hiện nay sáu thứ nhãn, nhĩ, tị, thiệt, thân, ý làm mai mối cho giặc, tự cướp của báu trong nhà.” (汝現前眼耳鼻舌及與身心六為賊媒, 自劫家寶. Nhữ hiện tiền nhãn nhĩ tị thiệt cập dữ thân tâm lục vi tặc môi, tự kiếp gia bảo.)

Tín tâm minh, câu 34: “Phóng chi tự nhiên, thể vô khứ trụ.” (放之自然, 體無去住.)

Quyển thư 卷舒: Trong Thiền lâm, quyển và thư là hai cơ pháp mà bậc thầy dùng để dẫn dắt người học. Quyển nghĩa là thu lại, nắm giữ lấy, thuộc phương pháp tiếp hóa đả phá, phủ định; Thư nghĩa là giãn ra, buông ra, thuộc phương pháp tiếp hóa nhiếp thụ, khẳng định. Bậc thầy dựa theo căn cơ, trình độ của người học mà sử dụng những phương pháp giáo hóa khác nhau, hoặc nắm giữ, hoặc buông thả, vận dụng một cách linh hoạt, tự tại để giúp người học đạt được khai ngộ.

Đời Đường, thiền sư Lạc Phổ Nguyên An (洛浦元安, 834-898): “末後一句, 始到牢關. 鎖斷要津, 不通凡聖.” (Mạt hậu nhất cú, thủy đáo lao quan; tỏa đoạn yếu tân, bất thông phàm thánh.) [Vạn, No. 1565, Ngũ đăng hội nguyên, quyển 6] “Một câu cuối cùng (mạt hậu) mới đến lao quan (ngộ triệt để)”, để kẻ đã ngộ nghe rồi tự biết, kẻ chưa ngộ nghe rồi không hiểu thì từ đó khởi lên nghi tình để đi đến chỗ ngộ. Tỏa đoạn yếu tân 鎖斷要津, ở chánh văn là bả đoạn yếu tân 把斷要津. (Tay cầm gãy mà qua đường hiểm). Tỏa đoạn: Đoàn Thành Thức (段成式, 803- 863) thời Đường ghi chép lai lịch của núi Thiên Phật trong Tây Dương Tạp Cửu Thư 酉陽雜久且: “Kinh đô Tề giáp Lịch sơn, trên có khoá sắt cổ, to bằng cánh tay người. Vòng quanh hai bên đỉnh. Tương truyền, biển ở trong núi, Sơn thần di dời, xưa thủy thần khóa lại, khoá đứt, bay đến nơi này.” (齊郡接歷山, 上有古鐵鎖. 大如臂, 繞其峰再浹. 相傳本海中山, 山神好移, 故海神鎖之. 挽鎖斷, 飛於此.) [Núi Thiên Phật là một trong ba danh thắng của Tế Nam, xưa gọi là núi Mị Kê, núi Lịch, thời Tùy, sau khi bắt đầu tạc tượng Phật, đổi tên thành núi Thiên Phật, gọi tên đó cho đến ngày nay.] Yếu tân, là bến đường chủ yếu để qua biển sinh tử.

Bàng Uẩn 龐蘊 (?-808) tự là Đạo Huyền 道玄, lại xưng là Bàng cư sĩ 龐居士, người đất Hành Dương, Hành Châu (nay thuộc Hồ Nam). Gia đình ông nhiều đời theo Nho học, riêng ông lại mộ cả Phật pháp. Niên hiệu Trinh Nguyên thứ nhất (785), ông tham yết thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên 石頭希遷, có lãnh ngộ. Trọn đời kết bạn với thiền sư Đan Hà Thiên Nhiên. Ngoài ra ông còn qua lại với các bậc cao tăng của nhà thiền như Dược Sơn, Đại Mai, v.v... Tác phẩm của Bàng Uẩn có: Bàng Cư sĩ Ngữ lục, 3 quyển. Dù cư sĩ ở đâu, hoặc đi và tới nơi nào cũng có người đặt câu hỏi, và cư sĩ đều trả lời thỏa đáng, như vang theo trống

Thiệu Hưng 紹興: niên hiệu thời vua Tống Cao Tông 宋高宗, từ năm 1131 đến 1162. Kỷ Mùi là Thiệu Hưng thứ

Năm Kỷ Mùi (1139), ngài Thủ Toại được 67 tuổi. Ngài mất năm 75 tuổi. 9.

Thiên chủ 天主: Đại Tự tại thiên vương. Đại Tự tại thiên, tiếng Phạn là Ma-ê-thủ-la thiên 摩醯首羅天, là trời thứ mười tám trong 18 cõi trời Sắc giới, ở đỉnh cao nhất của Sắc giới, cũng gọi là trời Sắc cứu cánh hoặc trời A-ca-ni-trá 阿迦尼吒天, cũng gọi là trời Ma-ê-thủ-la. Đại Tự tại thiên vương, là thiên chủ của trời này, cỡi trâu trắng, 3 mắt 8 chân, Ấn Độ cho vị này là bản thể sáng tạo thế giới, là chúa tạo ra muôn loài, do đó được người sùng bái.

Năm độ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến và thiền định.

Kê Minh thiền tự 雞嗚禪寺: ngôi chùa ở thành phố Nam Kinh, tỉnh Giang Tô.

Vĩnh Lạc 永樂: niên hiệu của vua Minh Thành Tổ (明成祖, 1359-1424), từ năm 1403 đến năm 1424, tổng cộng 22 năm.

Thương Long 蒼龍 hay Thanh Long 青龍, là một trong Tứ tượng của Thiên văn học Trung Quốc, và cũng là một khái niệm rộng trong phong thủy, âm dương, triết học. Thanh Long là linh vật thiêng liêng bậc nhất trong Tứ tượng, thời cổ đại gọi là Thương Long, có tượng là hình rồng (long, 龍), có màu xanh (thanh, 青) màu của hành Mộc ở phương Đông, do đó tương ứng với mùa xuân.

Ngô quận 吳郡: nay là Giang Tô, Tô châu.

Diêu Quảng Hiếu 姚廣孝 (1335-1418): hồi nhỏ tên là Thiên Hy 天僖, tứ danh là Quảng Hiếu, pháp danh là Đạo Diễn 道衍, hiệu là Độc Am Lão Nhân 獨菴老人, ông là tăng nhân, nhà thơ, nhà chính trị nổi danh thời cuối nhà Nguyên, đầu nhà Minh, người vùng Hành Trung Thư Giang Chiết, là quân sư đắc lực của Minh Thành Tổ. Vào những năm cuối năm Hồng Võ 洪武 đến những năm Vĩnh Lạc 永樂, vũ đài chính trị của Trung Quốc như phong vân hoán đổi, kinh tâm động địa, Diêu Quảng Hiếu chính là nhân vật đưa ra sách lược, thân ngồi trong trướng nhưng lại chỉ huy vạn quân bên ngoài, quyết định thắng thua ngoài ngàn dặm. Ông chính là một trong những khai quốc công thần của Minh Thành Tổ, công lao to lớn.

Thầy Bổn Sư của sa-môn Bảo Đỉnh là thiền sư Bảo Liên Phổ Thiền. Thế phổ của sơn môn Đa Bảo là: Đời thứ 1, sa-môn Phổ Thiền; đời thứ 2, sa-môn Thông Giám (tức thiền sư Bảo Đỉnh, người đứng in Phật Tổ Tam Kinh); đời thứ 3, sa-môn Tâm Khang; đời thứ 4, sa-môn Nguyên Uẩn (khai sơn Tổ đình Viên Minh); đời thứ 5, sa-môn Quảng Tốn (trú trì thứ 2 Tổ đình Viên Minh); đời thứ 6, sa-môn Tục Tuệ (tức H.T Thích Phổ Tuệ, trú trì thứ 3 Tổ đình Viên Minh). Đây là sự truyền thừa của dòng Lâm Tế, mà bài kệ pháp phái xuất phát từ thiền sư Trí Bản đời Minh vào năm 1436, nhưng chỉ có 4 câu đầu, còn 8 câu sau thì do thiền sư nào đó thêm vào sau: Trí Huệ Thanh Tịnh, Đạo Đức Viên Minh, Chơn Như Tánh hải, Tịch Chiếu Phổ Thông, Tâm Nguyên Quảng Tục, Bổn Giác Xương Long, Năng Nhân Thánh Quả, Thường Diễn Khoan Hoằng, Duy Truyền Pháp Ấn, Chánh Ngộ Hội Dung, Không Trì Giới Hạnh, Vĩnh Kế Tổ Tông. (智慧清淨, 道德圓明, 真如性海, 寂照普通, 心源廣續, 本覺昌隆, 能仁聖果, 常演寬宏, 惟傳法印, 正悟會容, 空持戒行, 永繼祖宗. Trí tuệ sạch trong, đạo đức sáng tròn, Biển tánh Chơn như, lặng chiếu khắp cùng. Nguồn tâm rộng tiếp, gốc Giác hanh thông, Siêng trồng quả Thánh, thường bày Không môn. Chỉ truyền pháp ấn, Chứng ngộ hội dung, Gắng gìn Giới Định, nối mãi Tổ tông.)

Ngoài Thiền sư Đàm Cứu Chỉ - người trụ trì chùa Long Đọi Sơn đầu tiên thì dân chúng biết nhiều hơn sư trụ trì đời thứ 5 là thiền sư Từ Hòa Chiếu Thường. Khi về trụ trì, Hòa thượng đã cho dựng lại 125 gian chùa khiến cho trong thời gian dài nơi đây trở thành Trường Bắc kỳ Phật giáo. Thiền sư Từ Hòa Chiếu Thường đã được nhà Nguyễn phong là: “Long sơn đệ ngũ tổ sư Hòa thượng giác linh Thích Chiếu Thường quốc phong Hòa thượng thiền tọa hạ". Chính vì vậy, vào ngày 21 tháng 3 hằng năm - ngày mất của Hòa thượng, dân chúng quanh vùng đều lên chùa làm lễ tưởng nhớ. “Thiền sư Từ Hòa Chiếu Thường (1780-1840) xuất thân chùa Đọi, đệ tử của Thiền sư Phổ Minh Chấn Đức, sau đến tham học với Tổ sư Từ Niệm Tịch Chiếu, chùa Hoa Lâm. Như vậy, ngài kế thừa dòng pháp của hai vị này và về sau kiêm nhiệm trụ trì hai tổ đình lớn. Năm Ất Mùi (1835), sư được bộ Lễ cấp Giới đao Độ điệp. Ngoài bộ Lý tướng công minh ty lục ra, sư còn đứng in các bộ như Phóng Quang Bát nhã kinh, Tây phương công cứ, Truy môn cảnh huấn, Văn Thù chỉ nam đồ tán, Phật tổ tam kinh, Tam giáo nhất nguyên thuyết. Ngài Từ Hòa có nhiều học trò nổi tiếng. Trong số đó có ba vị trở thành tổ sư của ba sơn môn như ngài Phổ Đoan Thanh Tùng kế đăng trụ trì chùa Đọi, tổ thứ 7 của sơn môn Đọi sơn (Hà Nam), ngài Bảo Liên Phổ Thiền, đệ nhất tổ chùa Đa Bảo, khai sáng sơn môn Đa Bảo (Phú Xuyên), tổ Từ Đạt (Phổ Đạt) kế đăng trụ trì chùa Khê Hồi, được tôn làm tổ thứ ba sơn môn Khê Hồi và sư kiêm trụ trì chùa Pháp Quang, La Phù (tục danh chùa Thọ) được tôn xưng là tổ khai phái sơn môn Thọ. Trong sơn môn vùng Thường Tín có câu: ‘Nhất Đọi, nhì Đa, thứ ba Khê Hồi’ là chỉ sự phát triển của các sơn môn ở đây. Cả bốn sơn môn ở vùng Thường Tín, Phú Xuyên, Duy Tiên có bắt nguồn từ vị Tổ sư Từ Hòa Chiếu Thường và sư được thế hệ đương thời xem là một bậc mô phạm tòng lâm mà sau còn được tôn xưng bậc cao tăng thượng sĩ.” (Thích Đồng Dưỡng, Trở lại với ván khắc sách Giải âm Lý Tướng công Minh ty lục, Tạp Chí Văn Hoá Phật Giáo số 146)

Phần nghiệm hữu linh: Vào năm Vĩnh bình thứ 10 (63), theo lời tâu xin của đạo sĩ Chử thiện tín, vua Minh đế nhà Hậu Hán ra lệnh đốt kinh của Phật giáo và Đạo giáo để xem thật giả thế nào, thì sách vở của Đạo giáo đều cháy thành tro, còn kinh điển của Phật giáo thì khói xông thành mầu vàng, trục biến thành mầu đỏ rực, vì thế được gọi là Hoàng quyển xích trục (: Quyển vàng trục đỏ).

Đại Thông 大通: 527-529.

Đại sư Huệ Khả nghe pháp của Đạt-ma thì ngộ nhập, sụp lạy ba lạy, đắc đạo thâm sâu như đến tận xương tủy, nhận y bát nối dòng làm Tổ thứ hai của Thiền tông Trung Hoa.

Huệ Khả – Tăng Xán – Đạo Tín – Hoằng Nhẫn – Huệ Năng – Hoài Nhượng – Mã Tổ – Bách Trượng.

Hoàng Bá Vận Công 黃蘗運公 = Hoàng Bá Hy Vận 黃蘖希運 (?-850)

Quy Sơn Hựu Công 溈山祐公 = Quy Sơn Linh Hựu 潙山靈祐 (771-853)

Huyền phong 玄風: giáo lý sâu mầu, chỉ cho thiền tông.

Tuyên Hòa 宣和 (1119-1125), thời vua Tống Huy Tông 宋徽宗.

Hoài hương (懷香: ôm hương) = Thâu hương (偷香: trộm hương). Điển cố: Hàn Thọ thâu hương 韓壽偷香: Trong Tấn thư 晉書, quyển bốn mươi, Cổ Sung liệt truyện 賈充列傳, ghi: Cổ Sung có một cô con gái tên Cổ Ngọ 賈午 thích nhìn trộm mỗi lần cha tiếp khách, tình cờ nhìn thấy Hàn Thọ, người Nam Dương, Đổ Dương, phong thần tuấn lãng, bèn đem lòng yêu mến, ngày đêm tương tư. Một tỳ nữ thấy vậy đến nhà Hàn Thọ, nói ra tâm ý của Cổ Ngọ, còn bảo nữ tử này diễm lệ đoan trang. Hàn Thọ nghe xong hơi động tâm, bèn nhờ tỳ nữ chuyển đạt ân cần của mình. Cổ Ngọ liền âm thầm lấy thân hứa hẹn, tặng lễ vật kết giao, mời Hàn Thọ đến chỗ mình. Hàn Thọ sức bật hơn người, leo tường đột nhập. Trong nhà không ai hay biết, chỉ có Cổ Sung phát giác con gái mình đột nhiên mơ mộng vui vẻ lạ thường. Khi ấy Tây Vực tiến cống kỳ hương, một khi tiếp xúc, hương thơm hơn một tháng vẫn không phai. Vũ Đế ban thưởng cho Cổ Sung, Cổ Ngọ lén trộm cho Hàn Thọ. Đồng liêu của Cổ Sung trong tiệc rượu đối ẩm với Hàn Thọ, từ trên người Hàn Thọ ngửi được mùi hương này, sau lại đến nhà Cổ Sung khen nức nở. Từ đó Cổ Sung hoài nghi con gái mình tư thông với Hàn Thọ, nhưng phủ mình gia môn canh gác nghiêm ngặt, không biết Hàn Thọ lẻn vào bằng cách nào. Cổ Sung khảo vấn tỳ nữ hầu hạ tiểu thư, các nàng liền khai thật hết thảy. Cổ Sung nghe xong, chỉ đành ém nhẹm chuyện này, gả luôn con gái cho Hàn Thọ. Về sau điển cố “Hàn Thọ thâu hương” này dùng để chỉ việc nam nữ thông gian.

Ngô trung hưu hưu am 吳中休休庵. Ngô Trung, là Ngô huyện ở Giang Tô; thời Xuân Thu là kinh đô của Ngô quốc. Thiền am Hưu hưu chính là chùa Viên Giác, còn gọi là thiền viện Phổ Quang Vương.

Chí Nguyên 至元 (1264-1294), thời vua Nguyên Thế Tổ (Hốt Tất Liệt 忽必烈)

Đăng tiết 燈節 = Nguyên tiêu tiết 元宵節: Rằm tháng Giêng.

Thiền sư Mông Sơn Đức Dị 蒙山德異 (1231-?), người Cao An 高安, họ Lô, hiệu Mông Sơn, người đời xưng là Cổ quân tỳ kheo古筠比丘, biệt hiệu Tuyệt Mục Tẩu 絕牧叟, khai sơn thiền am Hưu hưu, là đệ tử nối pháp thiền sư Hoàn Sơn Chánh Ngưng 皖山正凝 (1192-1275). Năm 1290, sư cho tái biên Pháp bảo đàn kinh để lưu bố, được gọi là Đức Dị bản 德異本, và bản kinh này được du nhập vào Cao Ly năm 1316. Ngoài ra sư có viết bài tựa cho Phật Tổ tam kinh, cùng trước tác Mông Sơn hòa thượng phổ thuyết 蒙山和尚普說, 4 quyển. Vào năm 1466, thời Minh, vị Tăng là Thích Ngô Tĩnh 釋吾靖 (và cộng sự) sao chép lại, cho ấn tống với tên Mông Sơn hòa thượng lục đạo phổ thuyết 蒙山和尚六道普說.

Quan nhất phẩm ở Cao Ly gọi là Tam trùng đại khuông.

Lý Sắc 李穡 (이색, 1328-1396): Người Hàn Châu, Dương Nghiễm Đạo, Cao Ly. Ông là học giả kiêm chính trị gia, nho học gia vào cuối vương triều Cao Ly. Bổn quán ở Hàn Sơn, tự Dĩnh Thúc 颖叔, hiệu Mục Ẩn 牧隐, tên thụy là Văn Tĩnh 文靖. Ông đỗ Tiến sĩ năm 1341, sau đó nghiên cứu Tân Nho ở Trung Hoa, được giữ chức trong Hàn lâm viện. Năm 1356, ông trở về Cao Ly, được giữ một số chức vụ quan trọng trong triều đình. Do những tranh giành chính trị cuối thời Cao Ly, hơn một lần ông đã bị lưu đày. Lý Sắc để lại 6.000 bài thơ.

Ca-duy là viết tắt Ca-duy-la-vệ (迦維羅衛, Kapilavastu): tên của thành đô do dòng họ Thích Ca cai quản.

Ngũ căn: Tín căn, tiến căn, niệm căn, định căn và tuệ căn.

Tiên huấn 先訓: giáo huấn của người xưa.

Bí thuyên 祕詮: chân lý sâu kín.

Sâm la tinh tượng 森羅星象: hiện tượng tinh thể bày khắp.

Lân giáp vũ mao 鱗甲羽毛: động vật có vảy (cá, rắn), mai/vỏ (rùa, ốc), lông vũ (chim choc), lông thú (cầm thú, con người).

Quán hoa 貫華: cũng viết là quán hoa 貫花, chuỗi hoa, chỉ cho kệ tụng trong kinh. Xưa khi Phật thuyết pháp, cảm động chư thiên, họ tán rải các hương hoa; sau lấy ý đó để chỉ tinh nghĩa diệu chỉ, hay chỉ kệ tụng ngợi ca giáo pháp của Phật.

Ưu-ba-đề-xá 優波提舍 (S: upadeśa), dịch nghĩa là Luận nghị 論議, nghĩa là lời dạy, lời khai thị, bài luận giải, sự tranh luận. A-tì-đạt-ma cũng được gọi là Ưu-ba-đề-xá.

Kinh Đại Bát Niết Bàn, No. 374, quyển 6, phẩm Như Lai Tánh, tr. 398b24: “Bồ tát Ca-Diếp thưa: ‘Bạch Thế Tôn! Sau khi Như Lai diệt độ trong 40 năm, kinh Đại thừa Đại Niết-bàn được lưu truyền rộng rãi trong cõi Diêm-phù-đề, sau đó bao lâu sẽ xuất hiện lại?’ Đức Phật dạy: ‘Này thiện nam! Giả sử chánh pháp của Ta tồn tại hơn 80 năm, thì 40 năm đầu là thời gian mà kinh này tuôn mưa pháp lớn ở cõi Diêm-phù-đề.’” (迦葉菩薩白佛言：「世尊！如來滅後四十年中，是大乘典大涅槃經於閻浮提廣行流布，過是已後沒於地者 ，却後久近復當還出？」佛言：「善男子！若我正法餘八十年，前四十年，是經復當於閻浮提，雨大法雨 。」)

Theo Khổng Tử Gia Ngữ 孔子家语 và Lữ Truyện Xuân Thu 呂氏春秋, có chuyện Tử Hạ ‘sửa văn cổ nhân’ như sau: Tử Hạ 子夏 đi Tấn; (trước khi tới Tấn) qua Vệ, thấy có kẻ đọc Tấn sử rằng:"Tấn sư tam thỉ thiệp hà" (晉師三豕涉河: quân đội Tấn ba con heo lội qua sông). Tử Hạ nói: "Bậy nào ! Ðó là Kỉ Hợi 己亥. Lầm vì kỉ 己 trông giống tam 三, thỉ 豕 giống hợi 亥". Khi thầy đến Tấn, hỏi ra thì đúng là "Tấn sư kỉ hợi thiệp hà”. Chữ Hán thời ấy là cổ văn đại triện, không phải là khải thư như nay. Trong cổ văn, kỉ viết chỉ khuyết nét một chút là dễ giống chữ tam; hợi viết dễ lầm với thỉ.

Truy tố 緇素: truy y 緇衣 (hoại sắc y) và tố y 素衣 (bạch sắc y), chỉ cho người xuất gia và người tại gia.

Vạn Lịch 萬歷: niên hiệu vua Minh Thần Tông (明神宗, 1563-1620), từ 1573 đến 1620, tổng cộng 48 năm.

Thiền sư Đại Giám 大鑒禪師 là Lục Tổ Huệ Năng.

Hiếu Định hoàng thái hậu (孝定皇太后, 1540 - 1614), thường gọi là Từ Thánh hoàng thái hậu (慈聖皇太后), hoặc Từ Ninh cung hoàng thái hậu (慈寧宮皇太后), hoặc Từ Thánh Tuyên Văn Minh Túc hoàng thái hậu (慈聖宣文明肅皇太后), toàn xưng là Từ Thánh Tuyên Văn Minh Túc Trinh Thọ Đoan Hiếu Cung Hi hoàng thái hậu (慈聖宣文明肅貞壽端獻恭熹皇太后), là phi tần của Minh Mục Tông Chu Tái Hậu, sinh mẫu của Minh Thần Tông Chu Dực Quân. Thần Tông Vạn Lịch hoàng đế lên kế vị khi còn nhỏ, bà được tôn Hoàng thái hậu và giúp Vạn Lịch Đế chấp chính, trở thành một trong những Hoàng thái hậu hiếm hoi của Nhà Minh có quyền buông rèm nghe chính sự. Bà là vị Hoàng thái hậu tại vị cuối cùng theo lịch sử Nhà Minh và đồng thời là Hoàng thái hậu người Hán cuối cùng.

Sùng Trinh 崇禎: niên hiệu vua Minh Tư Tông (明思宗, 1611-1644), từ 1628 đến 1644.

Xem Mục Lục: Kinh Bốn Mươi Hai Chương & Kinh Di Giáo, Đại sư Liên Trì Chu Hoành.