Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích

(b.2.1.3) Địa thứ ba tu trị

Nghe nhiều không chán đủ Vô nhiễm hành pháp thí Nghiêm tịnh thành Phật độ Không chán ghét quyến thuộc Và có tàm, có quý Năm tánh không chấp trước.

[0029a20] Trong địa thứ ba có 5 tu trị, đó là:

(1) Siêng tu đa văn, nghe pháp không chán.

(2) Không cầu lợi danh, không các nhiễm trước vì người thuyết pháp. (3) Sửa chữa những lỗi của hữu tình thế gian và khí thế gian để nghiêm tịnh quốc độ tương lai thành Phật của mình.

(4) Tuy thấy quyến thuộc làm lỗi tà hành, v.v. nhưng không chán bỏ việc lợi tha. (5) Quan đãi tự pháp thì không tạo các điều ác, gọi là có tàm. Quan đãi thế gian thì không tạo các điều ác, gọi là có quý. Đối với tàm quý, hết thảy không có tâm chấp trước, do được nhiếp trì bởi cái tuệ thông đạt vô ngã. Năm pháp này là năng tu trị của Phát quang địa thứ ba, dựa theo trước nên biết.¹³³

(b.2.1.4) Địa thứ tư tu trị

Trú rừng, ít muốn, đủ

Đầu-đà chánh luật nghi Không bỏ các học xứ Nhàm chán các dục lạc Vắng lặng, xả mọi vật Không chìm, không lưu luyến.

[0030a05] Trong địa thứ tư có 10 tu trị, đó là:

(1) Thường sống trong rừng vắng, a-luyện-nhã xứ¹³⁴, rời xa ồn náo. (2) Chưa được lợi dưỡng, không có các tham dục, gọi là ít muốn. (3) Đã được lợi dưỡng, không cầu nhiều và tốt, gọi là biết đủ.

(4) Thệ nguyện thực hành 12 công đức đầu-đà để được chánh luật nghi. Mười hai công đức đầu-đà là: 1. Thường khất thực; 2. Ngồi ăn một lần; 3. Thọ thực một bữa. Đây là 3 sự đối trị tham ăn uống. 4. Trú ở a-lan-nhã; 5. Ngồi dưới gốc cây; 6. Sống nơi đất trống; 7. Sống giữa gò mả. Đây là 4 sự đối trị tham chỗ ở. 8. Chỉ có ba y; 9. Giữa y bằng lông; 10. Mặc y phấn tảo. Đây là 3 sự đối trị tham y phục. 11. Thường đoan tọa; 12. Tùy nghi ngồi. Đây là 2 sự đối trị tham chỗ nằm.¹³⁵ (5) Học xứ đã thọ đều không xả bỏ.

(6) Xem năm thứ dục lạc [là tội lỗi], tâm sinh chán lìa.

(7) Thích ứng giáo hóa khiến trú vắng lặng.

(8) Xem tất cả tài vật giống như tham dục, cho nên buông bỏ. (9) Tu các thiện pháp, tâm không ngưng mất.

(10) Đối với mọi vật, tâm không lưu luyến.

Như vậy là mười pháp tu trị của Diệm tuệ địa thứ tư, dựa theo trước nên biết.¹³⁶ (b.2.1.5) Địa thứ năm tu trị

Thân Ni, keo tại gia

Ưa hỗn tạp mà sống Khen mình và chê người Mười bất thiện nghiệp đạo

Kiêu mạn và điên đảo Ác tuệ, nhận phiền não Rời xa mười sự này

Chứng đắc địa thứ năm.

[0030a13] Trong địa thứ năm có 10 tu trị, đó là:

đoạn trừ tham dâm dật, nên thường ở nghĩa địa. Vì muốn đoạn trừ tham ưa dựa nằm, nên thường ngồi ngay thẳng. Vì muốn đoạn trừ tham các vật dụng nằm ngồi, nên thiết lập chỗ ngồi bình thường. Đây gọi là thành tựu công đức (1) Ưa cùng bí-sô-ni qua lại thân quen.

(2) Ganh tỵ lợi dưỡng của người khác¹³⁷, keo lận với người tại gia. (3) Thích sống hỗn tạp cùng đại chúng.¹³⁸ (4) Thích tự khen mình, chê bai người khác. (5) Do đây tăng trưởng mười bất thiện nghiệp đạo.

(6) Ỷ mình đa văn, v.v. nên không cung kính người khác, khiến tâm lý cất cao.

(7) Điên đảo chấp trước đối với chỗ thủ xả.

(8) Chấp giữ ác tuệ: tà kiến, v.v.¹³⁹ (9) [Do dự, hoài nghi].

(10) Nhận chịu xu hướng phiền não: tham, sân, si.¹⁴⁰ Nếu có thể viễn ly mười pháp này, y chỉ mười thứ đối trị, thì chứng đắc Nan thắng địa thứ năm.

(b.2.1.6) Địa thứ sáu tu trị

Thí, giới, nhẫn, tinh tiến

Tĩnh lự, tuệ viên mãn Với đệ tử, lân dụ Xả hỷ, xả sợ hãi Tìm cầu không buồn rầu Xả hết không lo tiếc Tuy nghèo không chán cầu Chứng đắc địa thứ sáu.

[0030a19] Trong địa thứ sáu có 12 tu trị, đó là:

(1) – (6) Do viên mãn 6 thứ ba-la-mật-đa: bố thí, trì giới, an nhẫn, tinh tiến, tịnh lự, trí tuệ, mà viễn ly 6 thứ tu trị, là:

(7)(8) Do viên mãn trì giới và tĩnh lự mà viễn ly hỷ lạc ở Thanh văn đệ tử địa và lân dụ Độc giác địa.

(9) Do viên mãn an nhẫn ba-la-mật-đa mà viễn ly tâm sợ hãi đối với oán hại, khổ cực và chân lý.

(10) Do viên mãn bố thí ba-la-mật-đa mà người tìm cầu đi đến, tâm không buồn rầu.

(11) Do yêu thích bố thí và tinh tiến viên mãn mà thí xả tất cả vật, tâm không lo tiếc.

(12) Do viên mãn bát-nhã ba-la-mật-đa, tuy rất nghèo túng cũng không chán bỏ người tìm cầu. Do 12 tu trị này mà chứng đắc Hiện tiền địa thứ sáu. ¹⁴¹ (b.2.1.7) Địa thứ bảy tu trị

Chấp ngã và hữu tình Mạng và số thủ thú Đoạn, thường và tướng, nhân Uẩn, giới và các xứ Trú tam giới tham trước Tâm lý đầy khiếp thoái Đối Tam bảo, thi-la Khởi cái thấy chấp trước Tranh luận nơi tánh Không Trái tánh Không lầm lỗi

Do rời hai mươi thứ

Liền đắc địa thứ bảy. [0031a06] Đoạn trừ 20 thứ lầm lỗi được nói ở đây, thì thành tựu 20 thứ tu trị. Do được nhiếp trì bởi Không tuệ nói ở trên, liền chứng đắc Viễn hành địa thứ bảy, đó là:

(1) Chấp ngã. (2) Chấp hữu tình.

(3) Chấp mạng giả.

(4) Chấp bổ-đặc-già-la.

(5)(6) Như vậy chấp đoạn biên, thường biên.

đến cầu xin, hoàn toàn chẳng kiêu ngạo dối gạt. Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ bậc thứ sáu là Hiện tiền, phải viên mãn sáu pháp như vậy và phải xa lìa sáu pháp như vậy.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch) (7) Chấp tướng.

(8) Chấp nhân.

(9)(10)(11) Chấp uẩn, giới, xứ.

(12)(13) Chấp tam giới là chân thật nên trú trước, là chân thật nên xả bỏ. (14) Tự giác không thể có được công đức thắng thượng, tâm lý đầy ắp sự khiếp sợ và thoái lui. (15)(16)(17)(18) Đối với Tam bảo và tịnh giới, khởi cái thấy mà chấp trước. (19) Vọng chấp tánh Không là phá hoại hữu sự¹⁴², để rồi dấy lên sự tranh luận.

(20) Chấp tánh Không thì trái ngược với thế tục. Đây là 20 thứ lầm lỗi ở địa thứ bảy cần phải rời xa.¹⁴³

Biết ba giải thoát môn

Ba luân đều thanh tịnh Đại bi, không chấp trước Pháp bình đẳng, nhất lý Biết vô sinh, biết nhẫn Nói các pháp nhất tướng Diệt trừ các phân biệt Lìa tưởng, kiến, phiền não Xa-ma-tha định tư Thiện tỳ-bát-xá-na Nội tâm khéo điều phục

Trí vô ngại tất cả Chẳng tham địa, tùy dục

Đẳng du các cõi Phật Hết thảy khắp hiện thân

Cộng thành hai mươi thứ. [0031a12] Để đối trị 20 thứ lầm lỗi, có 20 thứ tu trị đối trị ở địa thứ bảy, đó là:

(1)(2)(3) Biết tự tướng nhân quả của các pháp đều là tánh Không chân thật, thì biết ba giải thoát môn: không, vô tướng, vô nguyện.

(4) Hiện chứng ba luân: người giết, vật bị giết và hành động giết hại đều không phải thật có, cho nên ba luân đều thanh tịnh.

(5) Duyên với tất cả hữu tình mà khởi tâm đại bi.

(6) Đối với tất cả pháp, không chấp chúng là chân thật.

(7) Biết tất cả pháp bình đẳng đều là tánh Không chân thật.

(8) Biết tất cả pháp là thắng nghĩa, vô sinh. (9) Đối với tánh Không sâu xa, không sinh tâm khiếp sợ, trái lại liễu tri và an nhẫn sâu xa.

(10) Các pháp trong sự tuyên thuyết và sự pháp tâm đều là nhất tướng, không thật.

(11) Hủy hoại tất cả thật chấp phân biệt¹⁴⁴ . (12) Không có chấp trước ý tưởng về các tướng: thường, lạc, ngã, tịnh. (13) Rời xa 5 kiến: tát-ca-da kiến, biên chấp kiến, tà kiến, kiến thủ kiến và giới cấm thủ kiến. (14) Rời xa phiền não: tham, sân, si, v.v.

(15) Do cánh cửa xa-ma-tha (: chỉ) mà quyết định [ở trong định] tư duy về Nhất thiết tướng trí; do thắng tuệ của tỳ-bát-xá-na (: quán) mà có đủ phương tiện thiện xảo để liễu tri “duyên khởi như huyễn”¹⁴⁵ .

(16) Điều phục thật chấp [huyễn tướng] nơi nội tâm.¹⁴⁶ (17) Đối với tất cả [các pháp] sở tri, thành tựu trí vô chướng ngại.

(18) Trí thông đạt tất cả thì nó chẳng phải lĩnh vực tham trước ‘chân thật’.

(19) Tùy ý muốn của mình mà bình đẳng du hành qua các cõi Phật.

(20) Do nơi tự thân hoạch đắc sự tự tại, trong mọi thời gian, có năng lực hiện thân của mình khắp cả các chúng hội của Phật.

Do 20 thứ tu trị này mà chứng đắc địa thứ bảy, dựa theo trước nên biết.

(b.2.1.8) Địa thứ tám tu trị

Biết ý các hữu tình Du hý các thần thông Tạo Phật độ vi diệu Quán nên thân cận Phật.

Biết căn, tịnh Phật độ An trú như huyễn sự Suy nghĩ thọ ba hữu Nói tám thứ tu nghiệp.

[0032a01] Trong địa thứ tám có 8 tu trị:

(1) Biết như thật về tâm ý của các hữu tình, như hữu tham, ly tham, hữu sân, ly sân, hữu si, ly si, v.v.

(2) Thần thông du hý nơi các Phật độ.

(3) Kiến tạo Phật độ vi diệu bằng những chất liệu như phệ lưu ly¹⁴⁷ , v.v.

(4) Vì muốn quán trạch văn nghĩa của các pháp mà thân cận và thừa sự chư

Phật.¹⁴⁸ hữu tình. (5) Nhờ có thiên nhãn mà biết các căn lợi độn.

(6) Nghiêm tịnh quốc độ thành Phật ở tương lai, sửa chữa những mê lầm của

(7) Xuất định nhập định thì an trú ‘tất cả như huyễn’.

(8) Do bi nguyện mà nghĩ đến sự thọ sinh ba hữu.¹⁴⁹ Đây là 8 tu trị nghiệp của Bất động địa thứ tám. Do 8 sự này mà viên mãn địa thứ tám.¹⁵⁰

(b.2.1.9) Địa thứ chín tu trị

Vô biên các thệ nguyện Biết ngôn ngữ trời, rồng, v.v. Biện thuyết như thác ghềnh Sự nhập thai bậc nhất Chủng tánh tộc hoàn hảo Quyến thuộc và sinh thân Xuất gia cây Bồ-đề Viên mãn các công đức.

[0032a07] Trong địa thứ chín có 12 thứ tu trị, đó là:

(1) Do viên mãn 9 thứ ba-la-mật-đa mà vô biên đại nguyện đều được thành tựu.

(2) Lại biết rõ tất cả ngôn ngữ khác biệt của trời, rồng, v.v.

(3) Do có được biện vô ngại giải mà biện tài thuyết pháp không cùng tận, giống như thác ghềnh.

(4) Người rời xa mọi lỗi lầm của phụ nữ, được mọi người ca tụng, nhập thai người mẹ này là bậc nhất.

(5) Chủng tộc hoàn hảo, như sát-đế-lợi hay bà-la-môn.

(6) Dòng họ hoàn hảo, như Nhật chủng hay Cam giá, v.v. ¹⁵¹ (7) Thất tộc hoàn hảo, như mẹ, v.v.¹⁵² (8) Quyến thuộc hoàn hảo: tự mình giáo hóa quyến thuộc khiến họ an trú

Bồ-đề.

(9) Được vua trời Đế Thích, quốc vương, mọi người xưng tán mà đản sinh. (10) Nhờ chư Phật và chư thiên Tịch cư khuyến trợ sự xuất gia. (11) Thành tựu đại đạo quả dưới cây Bồ-đề, như cây A-thuyết-tha¹⁵³ của Đức Phật Thích Ca, cây Long Hoa của Đức Di Lặc, cây Nặc-cù-đà¹⁵⁴ của Đức Phật

Nhiên Đăng.

(12) Viên mãn tất cả công đức như mười lực, v.v.¹⁵⁵ Do 12 thứ tu trị này mà viên mãn Thiện tuệ địa thứ chín, dựa theo trước nên biết.

(b.2.2) Giải thích sắc thái quả vị của địa thứ mười

Vượt qua chín địa rồi Bằng trí trú Phật địa Nên biết đây chính là Bồ-tát địa thứ mười.

[0032a14] Chín địa ở đây là chỉ cho:

(1) - (8) Tám địa của Tiểu thừa. (9) Và nhân vị Bồ-tát là chín địa, hợp thành một là Bồ-tát địa.

Tám địa của Tiểu thừa nhờ trí kiến mà vượt lên. Bồ-tát địa do an trú mà vượt lên.¹⁵⁶ Vượt qua 9 địa rồi, trên hết là trí của địa thứ mười, như trong kinh có nói:

“Siêu việt chín địa, an trú Phật địa, nên biết chính là Bồ-tát địa thứ mười.” ¹⁵⁷

Như vậy, ở nhân vị, chín địa đều nói về tu trị; ở quả vị là địa thứ mười, vì sao không nói đến tu trị, mà chỉ nói sắc thái của địa thứ mười? – Địa thứ mười viên mãn là nhờ chủng loại công đức đoạn trí của các địa ở trước, cho nên không nói đến tu trị.

Tám địa của Tiểu thừa là:

thực tướng các pháp, nhưng không sinh tà kiến, đầy đủ trí tuệ và thiền định. 3. Bát nhân địa 八人地 (astamaka-bhūmi), cũng gọi Đệ bát địa, Bát địa. Nhân nghĩa là nhẫn. Tương đương với 15 tâm kiến đạo của Thanh văn và vô sinh pháp nhẫn của Bồ tát. 4. Kiến địa 見地 (darśana-bhūmi), cũng gọi Cụ kiến địa. Tương đương với quả Tu đà hoàn của Thanh văn và địa vị A bệ bạt trí (bất thoái chuyển) của Bồ tát. 5. Bạc địa 薄地 (tanū-bhūmi), cũng gọi Nhu nhuyến địa, Vi dục địa. Tức giai vị đã đoạn trừ 1 phẩm trong 9 phẩm Tu hoặc (phiền não) ở cõi Dục, tức quả Tu đà hoàn hoặc Tư đà hàm. Cũng chỉ cho địa vị Bồ tát đã đoạn trừ các phiền não, nhưng vẫn còn các tập khí mỏng (bạc), tức địa vị từ A bệ bạt trí trở lên cho đến trước quả Phật. 6. Ly dục địa 離欲地 (vīta-rāga-bhūmi), cũng gọi Ly tham địa, Diệt dâm nộ si địa. Tức giai vị Thanh văn đoạn hết phiền não cõi Dục được quả A na hàm và địa vị Bồ tát lìa dục được 5 thần thông. 7. Dĩ tác địa 已作地 (krtāvī-bhūmi), cũng gọi Sở tác biện địa, Dĩ biện địa. Tức địa vị Thanh văn được tận trí, vô sinh trí chứng đắc A la hán quả, hoặc Bồ tát thành tựu Phật địa. 8. Bích chi phật địa 辟支佛地: Duyên giác quán xét 12 nhân duyên mà thành đạo. 9. Bồ tát địa 菩薩地: Chỉ cho các địa vị từ Can tuệ địa cho đến Ly dục địa đã nói ở trên, hoặc chỉ cho Hoan hỉ địa cho đến Pháp vân địa (từ Sơ phát tâm đến Kim cương tam muội) sẽ nói ở sau, tức địa vị Bồ tát từ Sơ phát tâm đến trước khi thành đạo. 10. Phật địa 佛地: Chỉ cho địa vị hoàn toàn đầy đủ các pháp của chư Phật như Nhất thiết chủng trí... Theo luận Đại trí độ quyển 75 thì hàng Bồ tát tam thừa cộng vị này, nương vào trí vô lậu đoạn trừ hết nghi hoặc mà khai ngộ; như ngọn đèn tâm được thắp lên không nhất định là ở ngọn lửa đầu tiên hay ngọn lửa sau cùng, sự đoạn hoặc của hàng Thập địa cũng thế, không cố định ở bất cứ 1 Địa nào, mà là mỗi địa đều đưa đến quả Phật, vì thế mà ví dụ Thập địa như việc đốt đèn. [X. phẩm Thập trụ trong kinh Quang tán bát nhã Q.7; phẩm Trị địa trong kinh Phóng quang bát nhã Q.4, phẩm Thậm thâm Q.13; phẩm Tu trị (1) Thanh văn chủng tánh địa.

(2) Dự lưu hướng: Có được trí đức đầu tiên của bốn đôi tám bậc¹⁵⁸ , gọi là bát nhân địa.

(3) Dự lưu: Trí đức được hiển lộ do đoạn trừ ba kết (: thân kiến, giới cấm thủ, nghi), gọi là kiến địa. (4) Nhất lai: Trí đức trú quả được hiển lộ do đa phần ly dục, gọi là bạc địa. (5) Bất hoàn: Trí đức trú quả được hiển lộ do đoạn trừ năm hạ phần kiết sử (: thân kiến, nghi, giới cấm thủ, tham dục, sân), gọi là ly dục địa.

(6) Thanh văn A-la-hán quả: Trí đức Tiểu thừa được hiển lộ do đoạn trừ năm thượng phần kiết sử (: sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, vô minh), gọi là dĩ biện địa. (7) Còn 3 hướng (: Nhất lai hướng, Bất hoàn hướng, A-la-hán hướng) ở trước Thanh văn quả: Những trí đức khác hướng đến Thanh văn quả, gọi chung là

Thanh văn địa.

(8) Thánh hiện quán của bậc Độc giác, vì là hiện quán của Trung thừa, gọi là bích chi Phật địa.

(b.3) Đạo tư lương Kiến, tu trong các đạo Sở, năng thủ phân biệt Do diệt trừ phân biệt

Nói tám thứ đối trị.

[0033a04] Trong kiến đạo và tu đạo của Đại thừa, do diệt trừ 8 thứ phân biệt của sở thủ và năng thủ, mà chánh hành của đối trị tư lương cũng có 8 thứ.

c.4.4 Quyết định xuất sinh Nhất thiết tướng trí: Xuất sinh chánh hành

Sở vi và bình đẳng Lợi hữu tình, vô dụng Siêu nhị biên xuất sinh Chứng đắc tướng xuất sinh Nhất thiết tướng trí tánh Đạo hữu cảnh xuất sinh Nên biết tám thứ này Là xuất sinh chánh hành.

[0033a08] Quyết định [vô ngại]¹⁵⁹ có năng lực xuất sinh Nhất thiết tướng trí ở Du-già thanh tịnh địa, và đó là sắc thái của xuất sinh chánh hành.

Giới hạn là xuất sinh chánh hành chỉ có ở 3 thanh tịnh địa (: địa thứ tám, địa thứ chín và địa thứ 10).

Sai biệt có 8 sự xuất sinh, đó là:¹⁶⁰ (1) Ba thứ sự sở vi (: tâm đại, đoạn đại và chứng đại)

(2) Thông đạt tất cả pháp là tánh Không bình đẳng.

(3) Năng lực kiến tạo lợi ích cho vô biên hữu tình.

(4) Nhậm vận lợi tha, không gia công dụng.

Ba xuất sinh chánh hành này là sai biệt của tâm đại. (5) Siêu xuất nhị biên thường đoạn, xuất sinh niết-bàn vô trú¹⁶¹ .

(5) Vĩnh ly tất cả sở trị, chứng đắc tất cả sở chứng, đó là tướng của sự xuất sinh.

Hai xuất sinh chánh hành này là sai biệt của đoạn đại (: đoạn đức cứu cánh). (6) Hiện chứng cứu cánh trí¹⁶² bằng 10 pháp hành¹⁶³, đó là Nhất thiết tướng trí.

(8) Sự xuất sinh có năng lực sinh ra thắng tiến đạo¹⁶⁴ của Nhất thiết tướng trí và hữu cảnh (: năng duyên tâm, tâm sở) của Kim cang dụ định¹⁶⁵.

Hai xuất sinh chánh hành này là sai biệt của chứng đại (: trí đức cứu cánh). Như vậy là tổng và biệt của 8 thứ xuất sinh chánh hành, nên biết đó là xuất sinh chánh hành vậy.

(Hết Quyển 1)

Phẩm Ba: Đạo Tướng Trí

(Kinh Đại Bát-nhã, Hội thứ 2, từ quyển 425 - phẩm Đế Thích thứ 25, đến quyển 436 - phẩm Thanh Tịnh thứ 40)

Do phương tiện và trí tuệ tối thù thắng, cả hai được nhiếp trì bởi Đại thừa Thánh trí mà gọi là Đạo tướng trí. Giới hạn của trí này là từ Đại thừa kiến đạo cho đến Phật địa.

3. Chi phần của Đạo tướng trí

Vì điều phục chư thiên Phóng quang khiến ẩn mất Cảnh quyết định, phổ biến Bản tánh và sự nghiệp.

[0034a05] Nhân, quả và tự tánh của Đạo tướng trí, ba pháp này đều thuộc về công đức thù thắng của sự nhậm trì tâm đại bi. Đó là sắc thái chi phần của Đạo tướng trí. Giới hạn là từ bậc tỉnh giác Đại thừa chủng tánh cho đến Phật địa. (1) Ánh sáng bản thể của Như Lai che lấp ánh sáng dị thục của chư thiên Dục giới và Sắc giới¹⁶⁶, đó là vì muốn chư thiên liễu tri rằng, do điều phục cái tâm tăng thượng mạn mà có thể phát tâm [Bồ-đề] và sinh khởi trí đức của Đạo tướng trí. Lại nữa, điều phục chư thiên có tâm tăng thượng mạn, là vì muốn họ có khả năng sinh khởi Đạo tướng trí. Đây là nói về sự viễn ly hiện hành tăng thượng mạn, một chướng ngại cho sự sinh khởi Đạo tướng trí. (2) Chỉ có sự phát tâm Bồ-đề mới sinh khởi được Đạo tướng trí, vì cảnh riêng biệt quyết định [cho sự sinh khởi Đạo tướng trí]. (3) Tất cả hữu tình đều có khả năng sinh khởi Đạo tướng trí, nên gọi là phổ biến.

(4) Không cầu sự đoạn dục của tự thân, vì Đạo tướng trí có bản chất của các pháp hữu lậu.

(5) Tác dụng thù thắng của Đạo tướng trí là thành tựu sự lợi tha.

Đây là 5 chi của Đạo tướng trí.¹⁶⁷

4. Bản tánh của Đạo tướng trí d. Đạo tướng trí biết Thanh văn đạo a.1 Tự tánh Lý của Đạo tướng trí Do các Tứ Thánh đế Hành tướng bất khả đắc cùng với vô lượng trăm ngàn Câu-chi thiên chúng đắc tịnh lự thứ tư đều đến hội hợp; có trời Sắc cứu cánh cùng với vô lượng trăm ngàn Câu-chi thiên chúng trời Tịnh cư đều đến hội hợp. Thiên chúng cõi trời Tứ đại vương, cho đến thiên chúng trời Tịnh cư có nghiệp dị thục thanh tịnh thân có ánh sáng, so với ánh sáng thường hiện của thân Như Lai không bằng một phần trăm, không bằng một phần ngàn, không bằng một phần trăm ngàn, không bằng một phần Câu-chi, không bằng một phần trăm Câu-chi, không bằng một phần ngàn Câu-chi, không bằng một phần trăm ngàn Câu-chi, như vậy, cho đến số phần, toán phần, kế phần, dụ phần, cho đến cũng không bằng một phần cực số. Vì sao?

Vì ánh sáng thường hiện của thân Như Lai rất rực rỡ, trong các ánh sáng là tối tôn, tối thắng, tối thượng, tối diệu, vô tỷ, vô đẳng, vô thượng, đệ nhất, che ánh sáng chư Thiên làm cho bị ẩn mất, giống như đốm lửa tim đèn đối với vàng Nên biết Thanh văn đạo.

[0034a13] Do phát tâm, hồi hướng và thông đạt Không tuệ, ba pháp được nhậm trì; vì muốn nhiếp thọ những hiểu biết của Thanh văn chủng tánh về hiện quán chủng loại [tánh tướng] của Đại thừa Thánh trí, đó là Đạo tướng trí biết Thanh văn đạo. Giới hạn của trí này là từ Đại thừa kiến đạo cho đến Phật địa. Lý của Đạo tướng trí: Trong phẩm loại này¹⁶⁸, trên 16 hành tướng: vô thường, khổ, v.v. của Tứ Thánh đế; và trong sự nhậm trì 3 pháp: phát tâm, hồi hướng và Không tuệ về ‘chân thật bất khả đắc’¹⁶⁹, thì Bồ-tát sẽ biết tu học đạo tướng Thanh văn này.¹⁷⁰ Mười sáu hành tướng của Tứ Thánh đế là:

(1) Các pháp là nhân duyên sinh nên vô thường; tùy phiền não và nghiệp chuyển động nên khổ; ngã không khác với bản thể thanh tịnh nên Không; ngã không có tự thể nên vô ngã. Đây là 4 hành tướng trên Khổ đế.

(2) Là căn bản của khổ nên gọi là nhân; luôn luôn sinh khổ nên gọi là tập;

chuốc khổ mãnh liệt nên gọi là sinh; làm trợ duyên cho quả [dị thục] ở đời sau nên gọi là duyên. Đây là 4 hành tướng trên Tập đế.

(3) Thoát ly hệ phược do đoạn trừ phiền não nên gọi là diệt; thoát ly hệ phược do vắng lặng khổ đau nên gọi là tịnh; thoát ly hệ phược do lợi lạc tự tánh nên gọi là diệu; thoát ly hệ phược do khổ không còn sinh nữa nên gọi là ly. Đây là

4 hành tướng trên Diệt đế.

(4) Con đường hướng đến giải thoát nên gọi là đạo; cái đạo đối trị phiền não nên gọi là lý (= như); do thực hành không điên đảo mà hiện chứng được thể tánh nên gọi là hành; năng lực dứt khổ và đoạn phiền não từ căn bản nên gọi là xuất. Đây là 4 hành tướng trên Đạo đế.

Bốn hành tướng trên Khổ đế thì trái ngược nhau, và bốn hành tướng trên ba đế kia thì nghĩa giống nhau.

a.2 Thuận quyết trạch phần làm nhân

Đạo của Thánh Thanh văn Bởi vì sắc, v.v. là Không Không chẳng khác, là Noãn Các pháp vô sở đắc

Đó là đến Đảnh vị Nhẫn vị đối với sắc, v.v.

Phá lý chấp thường, v.v.

Dựa vào mười địa. v.v. Nên nói rộng vô trú Liền gọi Đệ nhất pháp Do Phật dùng hiện trí

Nên không thấy các pháp.

[0035a06] Bốn Thuận quyết trạch phần là nhân tố của Đạo tướng trí để liễu tri Thanh văn đạo, đó là: (1) Sắc, v.v.¹⁷¹ là thắng nghĩa Không; vô phân biệt tuệ thông đạt tánh Không và sắc, v.v., được nhiếp trì ở Gia hành đạo, chính là Noãn vị.

(2) Vô sở đắc tuệ thông đạt thắng nghĩa của sắc, v.v., được nhiếp trì ở Gia hành đạo, chính là Đảnh vị.

(3) Thông đạt sắc, v.v. ở mặt thắng nghĩa, phá trừ lý an trú thường, vô thường, v.v., tuệ này được nhiếp trì ở Gia hành đạo, chính là Nhẫn vị. (4) Y cứ Bồ-tát ở mười địa, đó là Bồ-tát ở Cực hỷ địa, v.v. với tuệ giác thông đạt thắng nghĩa là vô sở trú, như Kinh Bát-nhã có nói rộng, tuệ này được nhiếp trì ở Gia hành đạo, chính là Thế đệ nhất pháp vị.

Hỏi: Vì sao không có mười địa như vậy ở mặt thắng nghĩa? Đáp: Vì Đức Phật Thế Tôn hiện biết hết tất cả pháp, ở mặt thắng nghĩa, Ngài không thấy có mười địa.¹⁷² Hỏi: Như vậy, Gia hành đạo ở phẩm này và Gia hành đạo đã nói ở phẩm Một có lỗi trùng lặp?

Đáp: Gia hành đạo nói ở phẩm Một là sự hiểu biết về sự thắng xuất Thanh văn. Gia hành đạo nói ở phẩm này là vì muốn hiểu biết về cái tuệ ‘thông đạt tánh Không’ được nhiếp trì để tu tập Tứ đế qua 16 hành tướng: vô thường, v.v., cho nên không có lỗi. e. Đạo tướng trí biết Độc giác đạo b.1 Sở y sai biệt Do tự giác, tự chứng Nên không y người dạy Cũng sẽ không tuyên thuyết Trí Lân dụ sâu xa. [0035a15] Do ba biệt pháp (phát tâm, hồi hướng, Không tuệ) được nhậm trì, và vì muốn nhiếp thọ những hiểu biết của Độc giác chủng tánh về hiện quán chủng loại [tánh tướng] của Đại thừa Thánh trí, đó là Đạo tướng trí biết Độc giác đạo. Giới hạn của trí này là từ Đại thừa kiến đạo cho đến Phật địa.

Tự giác, là chỉ cho Độc giác A-la-hán. Vị ấy ở đời sống tối hậu, không cậy nhờ sự giáo thọ của một bậc Thầy, tự có khả năng chứng đắc Bồ-đề.

Chữ ‘cũng’ trong kệ tụng, ý nói vị ấy cũng không dùng ngôn ngữ để thuyết pháp cho người.

Trí Lân dụ so sánh với trí Thanh văn thì rất sâu xa, bởi vì hàng Thanh văn phải dựa vào ngôn giáo mới hiểu được trí ấy. Bậc Độc giác chỉ dùng thân biểu, hiện thần thông thuyết pháp nên là trí sâu xa.

Nếu ai nơi nghĩa gì Muốn nghe thuyết như nào

Đủ loại nghĩa với họ

Vô thanh như vậy hiện.

Hỏi: Độc giác vô thanh thì bằng cách gì thuyết pháp?

Đáp: Sự thuyết pháp như vậy không có gì sai. Nếu có hữu tình nào được giáo hóa, với nghĩa lý nào họ muốn nghe, bằng loại ngôn ngữ nào của họ, thì vị Độc giác có ‘đủ loại nghĩa với họ’, dẫu không có thanh âm cũng hiện hóa như thế.¹⁷³ b.2 Làm sao liễu tri đạo ấy

Rời sở thủ phân biệt Nhưng chưa rời năng thủ Nên biết do sở y Nhiếp làm Lân dụ đạo.

[0036a07] Nên biết Lân dụ đạo được nhiếp trì bởi ba pháp sai biệt, đó là: (1) Rời xa sở thủ phân biệt đối với ngoại cảnh: sắc, v.v.

(2) Chưa thể rời xa thật hữu năng thủ phân biệt đối với nội thức. (3) Xét mặt sở y sai biệt, đó là sở y chủng tánh làm chỗ dựa cho Độc giác thừa được nhiếp trì bởi pháp tánh của tất cả pháp.

b.3 Thuận quyết trạch phần làm nhân

Khai giả hữu, pháp tánh Không trái ngược là Noãn Đảnh là thông đạt sắc, v.v. Không giảm, v.v. được hiển lộ

Nhẫn là thấy nội Không, v.v.

Vì không chấp các sắc, v.v.

Các sắc, v.v. vốn không sinh, v.v.

Đó là Thế đệ nhất.

[0036a12] Bốn Thuận quyết trạch phần là nhân tố của Đạo tướng trí để liễu tri Độc giác đạo, đó là:

(1) Khai mở về sắc, v.v., là không có ở mặt thắng nghĩa, là giả hữu ở mặt danh ngôn, không tách rời pháp tánh, đó là Noãn vị.

(2) Đảnh vị là do thông đạt sắc, v.v., được hiển lộ qua vô giảm, v.v.¹⁷⁴ ở mặt thắng nghĩa.

thủ thắng nghĩa của sắc, v.v..

(3) Nhẫn vị là do thông đạt nội Không, v.v.¹⁷⁵, biết rõ rằng không thể chấp

(4) Thế đệ nhất pháp là biết rõ thắng nghĩa của sắc, v.v. là bản thể vô sinh, v.v.

f. Đạo tướng trí biết Bồ-tát đạo c.1 Kiến đạo c.1.1 Lược nêu sát-na Dựa trên đế và đế Bốn sát-na nhẫn trí Nói đây Đạo tướng trí

Kiến đạo đủ công đức. [0036a16] Hiện chứng Không tánh tuệ được nhiếp trì bởi Đại thừa đế hiện quán, đó là sắc thái Đại thừa Kiến đạo. Giới hạn là chỉ ở Đại thừa Kiến đạo.

Đây là nói bản thân của người Đại thừa Kiến đạo có đủ đại công đức thắng lợi của sự kiến đạo. Sự kiến đạo dựa trên 4 sát-na nhẫn và trí của Khổ Tập đế và Diệt Đạo đế.¹⁷⁶

c.1.2 Rộng giải sắc thái tu tập

Chân như và các trí Năng, sở y đồng nhất Nên không có sai biệt, Rộng lớn, không thể lường, Không lượng; không nhị biên Trú đó nơi các sắc, v.v.

Chấp làm tự tánh Phật Không có thủ, không xả, v.v.

Từ, bi, v.v.; và tánh Không

Chứng đắc tánh Phật đà Khắp giữ các tịnh pháp Trừ khử các khổ bệnh; Diệt trừ chấp Niết-bàn Được chư Phật thủ hộ, v.v. Không sát hại chúng sinh Lý Nhất thiết tướng trí Tự trú lập hữu tình Tu tập sự bố thí, v.v.

Hồi hướng đại bồ-đề;

Là Đạo trí sát-na.

[0037a05] Có 16 sát-na trong sự kiến đạo được nhiếp bởi Đạo tướng trí, đó là:

(1) Chân như nơi Khổ đế và trí Phật hiện chứng chân như ấy, ở mặt thắng nghĩa, năng y (: trí) và sở y (: chân như) không có tánh hỗ tương. Ở mặt thắng nghĩa, không thừa nhận năng y và sở y có sai biệt. Đại thừa kiến đạo thì hiện chứng ‘không có năng sở’, đó là Khổ pháp nhẫn. (2) Rộng lớn: Sắc, v.v. là pháp giới thể tánh¹⁷⁷, là thắng nghĩa thật Không, cho nên ai có thể duyên với Bát-nhã ba-la-mật-đa thì các pháp cũng thành rộng lớn, đó là Khổ pháp trí.

(3) Hiện chứng Khổ đế, ở mặt thắng nghĩa, không có cái lượng có thể suy lường, [vì các pháp là vô sở đắc,] đó là Khổ loại nhẫn. (4) Hiện chứng Khổ đế thắng nghĩa là vô lượng¹⁷⁸, đó là Khổ loại trí.

Đây là 4 tướng sát-na của Khổ đế. Trong đó, sát-na thứ nhất là chân trí năng trị¹⁷⁹ trừ bỏ chủng tử sở trị¹⁸⁰ ở Vô gián đạo. Ba sát-na sau là sự giải thoát khỏi tất cả chủng tử sở trị ở Giải thoát đạo. (5) Hiện chứng Tập đế thắng nghĩa là không có nhị biên: thường và đoạn, đó là Tập pháp nhẫn.

(6) Du-già sư an trú Tập pháp nhẫn, ở trên sắc, v.v., xác định ‘sự chấp trước Phật tánh’ chỉ là Không, đó là Tập pháp trí.

(7) Hiện tri Tập đế, ở mặt thắng nghĩa, không có thủ xả, v.v.¹⁸¹, đó là Tập loại nhẫn.

(8) Tu tập công đức của bốn tâm vô lượng: từ, bi, hỷ, xả, đó là Tập loại trí. Đây là 4 tướng sát-na của Tập đế.

(9) Hiện chứng tánh Không của ‘sắc, v.v. đều là chân thật Không’, đó là Diệt pháp nhẫn.

(10) Tu tập thiện căn thì có khả năng chứng đắc quả Phật, đó là Diệt pháp trí.

(11) Đầy đủ chủng loại công đức của tất cả tịnh pháp được biến nhiếp bởi Diệt loại nhẫn, đó là Diệt loại nhẫn.

(12) Đầy đủ công đức tiêu trừ mọi khổ hại từ ngoại giới và mọi bệnh não của nội thân, đó là Diệt loại trí. Đây là 4 tướng sát-na của Diệt đế.

(13) Dứt trừ những hý luận ‘chấp trước Niết-bàn là thật hữu’, đó là Đạo pháp nhẫn.

(14) Du-già sư an trú Đạo pháp trí thì có được công đức của chư Phật thủ hộ, đó là Đạo pháp trí.

(15) Hiểu lý lẽ rằng, đoạn trừ được mười điều ác: sát sinh, v.v., biến tri mười điều thiện, chính là nhân tố của Nhất thiết tướng trí, và tự mình an trú (: tu 10 thiện, bỏ 10 ác), cũng như an lập địa (: giáo hóa chúng sinh), trí ấy là Đạo loại nhẫn.

(16) Tu tập 6 độ: bố thí, v.v., hồi hướng quả Đại bồ-đề, đó là Đạo loại trí của Đại thừa kiến đạo. Đây là 4 tướng sát-na của Đạo đế.

Phẩm tánh của Đạo tướng trí là 16 sát-na tâm này, chúng được sinh khởi khi nhập định không có cách hở.

c.2 Tu đạo c.2.1 Tác dụng của Tu đạo

Biến tức, kính tất cả Năng thắng các phiền não

Oán địch không thể hại Bồ-đề, cúng dường nương.

[0037a17] Do cái lực tu tập Đại thừa kiến đạo mà có được thắng lợi, đó là sắc thái tác dụng của Đại thừa tu đạo. Giới hạn là từ sát-na thứ hai¹⁸² của sự tu tập Đại thừa tu đạo cho đến Phật địa. Tác dụng của Đại thừa tu đạo là có 6 thắng lợi: (1) Phát khởi các đạo, tâm được tự tại, gọi là Biến tức diệt (: đều dứt mất). (2) Do bẻ gãy tâm kiêu mạn mà cung kính tất cả chúng sinh, các bậc thiện tri thức.

(3) Do không bị chuyển bởi tùy phiền não mà có sự thắng phục các phiền não: tham, sân, si.

(4) Các oán địch hữu lậu không thể tổn hại.

Bốn thắng lợi này là sĩ dụng quả¹⁸³ .

(5) Tự lực có thể hoàn thành quả Đại bồ-đề. Thắng lợi này là đẳng lưu quả¹⁸⁴ .

(6) Ở giai vị Tu đạo, trú xứ của Bồ-tát ở đâu cũng trở thành trú xứ đáng cúng dường.

Thắng lợi này là tăng thượng quả¹⁸⁵.

c.2.2 Hữu tác dụng của Tu đạo c.2.2.1 Hữu lậu tu đạo

(a) Thắng giải tu đạo Thắng giải là tự lợi Câu lợi và lợi tha Nên biết ba thứ đây Mỗi có hạ trung thượng Riêng biệt làm ba phẩm Lại lấy hạ hạ, v.v.

Mỗi phân thêm làm ba

Cộng hai mươi bảy thứ.

[0038a07] Tín giải Phật mẫu, tức Bát-nhã ba-la-mật-đa, là căn bản cho ba lợi của Đại thừa tùy hiện quán¹⁸⁶, đó là sắc thái của Đại thừa thắng giải tu đạo. Giới hạn là từ sơ địa cho đến tối hậu tâm của địa thứ mười.

Nên biết, Đại thừa thắng giải tu đạo có 3 thứ, đó là: (1) Thắng giải tu đạo tự lợi, (2) Thắng giải tu đạo tự tha câu lợi, (3) Thắng giải tu đạo lợi tha.

Ba thứ Thắng giải tu đạo này, mỗi thứ còn phân ra 3 phẩm: hạ, trung và thượng. Trong 3 phẩm hạ, trung, thượng, mỗi phẩm lại chia làm 3, đó là hạ hạ phẩm, hạ trung phẩm, hạ thượng phẩm; trung hạ phẩm, trung trung phẩm, trung thượng phẩm; thượng hạ phẩm, thượng trung phẩm và thượng thượng phẩm.

Như vậy, Thắng giải tu đạo có 27 thứ.

Bát-nhã ba-la-mật Ở các thắng giải vị Do ba thứ chín tụ

Tán sự và xưng dương.

[0038a12] Do cái lực của Thắng giải tu đạo mà có được thắng lợi, đó là sắc thái thắng lợi của Thắng giải tu đạo. Giới hạn là từ sự tu tập Thắng giải tu đạo ở sát-na thứ hai cho đến Phật địa. Đối với ba thứ giáo, đạo, quả của Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi tu tập thắng giải, Đức Phật đem 3 loại, 9 phẩm,¹⁸⁷ theo thứ đệ đó, về sau càng chuyển thắng: (1) Tán mỹ, (2) Thừa sự, (3) Xưng dương, làm cho phát sinh sự hoan hỷ.

(b) Hồi hướng tu đạo

Thù thắng khắp hồi hướng Là tác dụng tối thắng Hành tướng vô sở đắc Thể tánh không điên đảo Viễn ly, phước phẩm Phật Hành cảnh niệm tự tánh Hữu phương tiện, vô tướng

Được chư Phật tùy hỷ Không trói buộc tam giới Hạ, trung và thượng phẩm

Là ba hồi hướng nữa

Sinh đại phước làm tánh.

[0038a17] Đại thừa tùy hiện quán có khả năng chuyển biến bất cứ thiện căn của mình và người, trở thành chi phần hữu phân biệt của Đại bồ-đề, đó là sắc thái Đại thừa hồi hướng tu đạo. Giới hạn là từ sơ địa cho đến tối hậu tâm của địa thứ mười.

thứ chín. Tha lợi thắng giải sinh khởi ở địa thứ mười. Ba loại thắng giải Tu đạo này lại chia thành 3 phẩm hạ, trung, thượng, cộng có 9 phẩm; mỗi phẩm hạ, trung, thượng lại chia làm 3 phẩm, tổng cộng có 27 thứ. Thành tựu sự hồi hướng thù thắng của Bồ-tát Tu đạo vị thì đầy đủ tác dụng tối thắng mà có khả năng chuyển biến thiện căn của mình và người, làm chi phần cho Đại bồ-đề. Sự hồi hướng này có 12 thứ, đó là:

(1) Sự hồi hướng có tác dụng thù thắng: (2) Với đối tượng hồi hướng, sự phá trừ chấp thật về ‘vô sở đắc’ là hành tướng của hồi hướng. (3) Với tâm hồi hướng, sự phá trừ chấp thật về ‘không điên đảo’ là thể tướng của hồi hướng. (4) Với người hồi hướng, sự hồi hướng phá trừ chấp thật về ‘viễn ly’.

(5) Với thiện pháp của mình và thiện pháp của Phật, sự hồi hướng phá trừ chấp thật về ‘tốt xấu’, gọi là tự tánh tư lương niệm phước đức của Phật làm hành cảnh.

(6) Với sáu độ và các thiện pháp, sự hồi hướng phá trừ chấp thật về ‘tốt xấu’, gọi là hữu phương tiện thiện xảo.

(7) Sự phá trừ chấp thật về ‘tam luân’ là sự hồi hướng vô tướng. (8) Nơi danh ngôn [của các pháp], biết là duyên khởi như huyễn [, không có tự tánh] mà duyên với Phật địa, gọi là sự hồi hướng mà chư Phật tùy hỷ.

(9) Nơi danh ngôn [của các pháp], không hồi hướng làm nhân tố của ba hữu¹⁸⁸.

(10), (11), (12) Ba phẩm hạ, trung, thượng đều có sự hồi hướng xuất sinh phước đức quảng đại làm tánh.¹⁸⁹ (c) Tùy hỷ tu đạo

Do phương tiện, vô đắc Tùy hỷ các thiện căn Là được nói ở đây Tu tác ý tùy hỷ.

[0039a07] Bất cứ thiện căn nào của mình hay của người mà có thể tu tập tùy hỷ hữu phân biệt của Đại thừa tùy hiện quán, đó là sắc thái của Đại thừa tùy hỷ tu đạo. Giới hạn là từ sơ địa cho đến tối hậu tâm của địa thứ mười.

Sự tùy hỷ của Bồ-tát ở Tu đạo vị:

(1) Do phương tiện ‘hữu sở đắc’ đối với danh ngôn, (2) Và trí tuệ ‘vô sở đắc’ trên mặt thắng nghĩa; Cả hai được nhiếp trì [bởi Bồ-tát ở Tu đạo vị], cho nên Bồ-tát tịnh tín đối với thiện căn của mình và người mà tu tập sâu xa sự tùy hỷ tương ứng. Chỗ này được nói là Đại thừa tác ý tùy hỷ hữu lậu ở Tu đạo vị.

Ở đây, các Tu đạo vị là hữu lậu, đó là xét mặt hữu phân biệt hữu lậu mà thành lập, chẳng phải hữu lậu của sở trị phẩm.

c.2.2.2 Vô lậu tu đạo

(a) Dẫn phát tu đạo Đây tự tánh thù thắng Tất cả không tác hành Lập pháp bất khả đắc

Là tánh đại nghĩa lợi.

[0039a12] Dẫn phát tu đạo có khả năng thành lập trí đức cứu cánh của Đại thừa vô lậu tùy hiện kiến, đó là sắc thái Dẫn phát tu đạo. Giới hạn là từ sơ địa cho đến địa thứ mười.

Dẫn phát tu đạo, xét mặt sở tướng, thì bất đồng, sai biệt có 5, đó là: (1) Tự thể tánh của tu đạo này là cái tuệ ‘vô đảo kiến’ vể thật tánh của sắc, v.v.

(2) Nếu 5 độ: bố thí, v.v. không được tuệ ấy nhiếp trì thì không thể thành Phật, vì 5 độ là phương tiện thù thắng.

(3) Hành tướng của tuệ ấy là biết ‘tất cả pháp là thắng nghĩa vô tánh’¹⁹⁰, tức là không khởi ‘thật hữu tác hành’ đối với tất cả pháp.

(4) Tức là do đạo lý “tự tánh thù thắng, tất cả không tác hành” mà thông đạt “các pháp bất khả đắc”, trí tuệ an lập nơi tâm tương tục của hành giả.

(5) Khiến được nghĩa lợi cứu cánh của quả Phật quảng đại, đó là tánh chất của đại nghĩa lợi.¹⁹¹ (b) Thanh tịnh tu đạo (b.1) Nhân sai biệt

Y theo Phật và bố thí, v.v.

Thiện xảo các phương tiện Đây là nhân thắng giải.

Nhân các pháp suy tổn:

Mê muội bởi ma quỷ Không tin hiểu pháp sâu Chấp trước năm uẩn, xứ, v.v.

Bị bạn ác nắm giữ. [0040a01] Thanh tịnh tu đạo có khả năng thành lập đoạn đức cứu cánh của Đại thừa vô lậu tùy hiện kiến, đó là sắc thái Thanh tịnh tu đạo. Giới hạn là từ sơ địa cho đến địa thứ mười.

(1) Ngoại duyên là thân cận chư Phật.

(2) Nội duyên là tu hành bố thí, v.v.

(3) Và phương tiện thiện xảo là chỉ quán song vận¹⁹² .

Giải thích: Ở trong sự dạy bảo, Muốn an trú pháp môn: Các bồ tát muốn an trú trong pháp môn thì thường thọ nhận sự dạy bảo của Như lai. Như người vượt hiểm nạn, Phật khuyến khích cũng vậy: Thí như có người rơi vào hầm sâu, được người giúp túm tóc kéo lên bờ cao. Sự khuyến khích của Phật cũng vậy, nếu có bồ tát ưa thích an trú hầm sâu tịch diệt, chư Phật Như lai tận lực đặt vị ấy lên bờ cao là quả vị Phật đà. Đây là nói giai đoạn tiếp theo được đại nghĩa lợi.

Kệ tụng: Thế gian cực tịnh nhãn/ Thắng giác vô phân biệt/ Thí như mặt trời mọc/ Trừ tối, sáng thế gian. Giải thích: Khi các bồ tát thành Phật thì vĩnh viễn trừ sạch tất cả pháp thế gian, được tri kiến cực kỳ thanh tịnh, bấy giờ bồ tát được tuệ giác thù thắng, vô phân biệt. Thí như mặt trời lớn mọc lên, có thể trừ bóng tối, chiếu sáng thế gian. Đây là nói giai đoạn hoàn thành được đại nghĩa lợi.”

Tất cả là nhân thắng giải hay thuận duyên cho Thanh tịnh tu đạo. Những pháp làm nhân suy tổn hay nghịch duyên cho Thanh tịnh tu đạo là: (1) Bị mê muội bởi ma quỷ, (2) Và bị nắm giữ bởi bạn ác, đó là ngoại nghịch duyên. (3) Chủng tánh thấp kém thì không thể tin hiểu giáo pháp sâu xa, (4) Và căn khí thấp kém thì chấp trước năm uẩn, v.v. là thật hữu, đó là nội nghịch duyên. Những trường hợp này là nhân tố không cho Thanh tịnh tu đạo sinh khởi.

(b.2) Cảnh sai biệt

Quả pháp tánh thanh tịnh Và các sắc, v.v. thanh tịnh Vì hai loại không khác

Không thể phân nên tịnh.

[0040a06] (1) Quả Sa-môn ở Giải thoát đạo là do tự nhân đoạn cấu mà được thanh tịnh ở Vô gián đạo.¹⁹³ (2) Các cảnh: sắc, v.v. cũng do các cấu uế được đoạn trừ mà thanh tịnh.

Hai thứ thanh tịnh là vì một loại sở trị mà được thành và một loại viễn ly mà được thành; xét mặt tự tánh thì không khác, cũng không thể dùng dị lý hay phân biệt làm cho khác, cho nên nói là ‘một loại thanh tịnh’. (b.3) Quả sai biệt

Hoặc, sở tri, ba đạo Đoạn được là đệ tử Lân dụ, Phật tử tịnh Phật nhất thiết tối tịnh.

[0040a10] (1) Thanh văn: Giải thoát đạo của A-la-hán là do tự sở trị phẩm mà thanh tịnh, đó là sự thanh tịnh của Thanh văn đệ tử. Sự thanh tịnh ấy được hiển lộ bởi sự đoạn trừ phiền não chướng: tham, sân, v.v.

(2) Độc giác: Sự thanh tịnh của bậc Lân dụ là do đoạn phiền não và đoạn một phần sở thủ phân biệt. Sự thanh tịnh ấy được hiển lộ bởi sự đoạn trừ sở tri chướng. (3) Thánh vị Bồ-tát: Sự thanh tịnh của Thánh đệ tử là do đoạn phiền não chướng, năng thủ phân biệt và sở thủ phân biệt. Sự thanh tịnh ấy được hiển lộ bởi sự đoạn trừ 3 đạo cấu. (4) Phật quả diệt đế được xuất sinh từ pháp giới tối cực thanh tịnh, đó là sự thanh tịnh của Vô thượng Phật-đà. Sự thanh tịnh ấy được hiển lộ bởi sự đoạn trừ nhất thiết chủng: phiền não chướng, sở tri chướng và tập khí.

(b.4) Tự tánh sai biệt (b.4.1) Có hay không có sự sai biệt của tối thanh tịnh?

Trong chín địa đối trị Thượng thượng, v.v. các cấu Là do hạ hạ, v.v Các đạo năng thanh tịnh.

[0040a16] Có người nghĩ như vầy: Ở đây không nói sự thanh tịnh của nhị thừa, mà ở đây nói sự thanh tịnh khác, vậy có hay không có sự tối thanh tịnh của Phật đối với nhị thừa?

Đáp: Có thể nói về sự sai biệt ở đây. Trong 9 địa nơi tam giới¹⁹⁴, sự đối trị các cấu (: phiền não) thượng thượng phẩm, v.v. thuộc ‘năng thủ phân biệt và sở thủ phân biệt’ được đoạn trừ ở giai vị Tu đạo¹⁹⁵, theo thứ tự, toàn là sự đối trị tự tánh [của sự phân biệt], nghĩa là: các đạo hạ hạ phầm, v.v. của Đại thừa tu đạo có thể thanh tịnh hai chướng [phiền não và sở tri], vì nhị thừa không thể đoạn trừ hết hai chướng ấy.

(b.4.2) Xác định sự thanh tịnh của Phật là tối thanh tịnh

Bởi cửa ngõ đoạn tránh Nói năng lượng, sở lượng