Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích

Phẩm Một: Mở Đầu

Kính lễ Đại Hùng sư Từ Thị tôn, Vô Trước Trao truyền Giáo thọ này Gia trì lợi hữu tình.

[0016a05] Nay tôi y theo những trước thuật của phụ tử Đại sư Tông Khách Ba¹⁴ và Đại sư Trát Ca – vị ân sư không ai sánh bằng, mà giải thích chánh nghĩa bằng sự lược ghi ít phần. Giải thích luận này chia làm ba phần: A. Luận tiền nghĩa; B. Luận chánh nghĩa; C. Luận hậu nghĩa.

A. Luận tiền nghĩa

1. Thích luận đề Hiện Quán Trang Nghiêm Bát-nhã Ba-la-mật-đa Giáo Thọ Luận [0016a08] Luận đề này trong tiếng Phạn là A-tỳ-tam-muội-da a-lãng-ca-la na-ma bát-nhã ba-la-mật-đa ổ-bạt-đề-sa xa-tát-đá-la (Abhisamayā laṅkāra nāma prajñāpāramit opadeśa śāstra). Hoa ngữ dịch A-tỳ-tam-muội-da (阿毘三昧耶) là hiện quán; a-lãng-ca-la (阿朗迦羅) là trang nghiêm; na-ma (那摩) là tên gọi; bát-nhã ba-la-mật-đa (般若波羅蜜多) là tuệ đáo bỉ ngạn; ổ-bạt-đề-sa (鄔拔提沙) là giáo thọ; xa-tát-đá-la (奢薩哆囉) là luận.

[0016a10] Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nói quảng đại là Hội thứ nhất, nói trung bình là Hội thứ hai, nói tỉnh lược là Hội thứ tư¹⁵. Rất khó để thông suốt nghĩa lý của ba bộ [Bát-nhã] ấy¹⁶. Có thể hiểu nội dung của Bát-nhã một cách dễ dàng ngang qua luận này, nên gọi là ‘giáo thọ’. Có đủ hai thứ công đức là sửa chữa và cứu giúp¹⁷, gọi là ‘luận’ (dựa theo ý ‘chánh lý luận’ do Thế Thân giải thích). Hiện tiền thân chứng, gọi là ‘hiện quán’. Thí dụ như một người có dáng vẻ đoan nghiêm, còn mang những trang sức tuyệt diệu, đứng trước gương soi, thêm sinh hoan hỷ. Cũng vậy, tự thể Bát-nhã rất sâu xa vi diệu, chính là ‘tự thể trang nghiêm’, lại lấy bảy mươi nghĩa để trang sức, qua đó soi sáng luận này, khiến cho người trí thêm sinh hoan hỷ, cho nên luận này gọi là ‘trang nghiêm’ (nghĩa là sáng tỏ trang nghiêm).

2. Giải ‘kính lễ’

Kính lễ tất cả chư Phật, Bồ-tát

[0016a16] Các vị dịch sư từ Phạn ngữ sang Tạng ngữ vì muốn dứt sạch mọi lưu nạn¹⁸, vì muốn sự nghiệp phiên dịch được viên mãn, vì muốn biết luận này nhiếp thuộc Kinh tạng và vì chứng đắc Vô thượng bồ-đề, cho nên trước khi phiên dịch phải ‘kính lễ tất cả chư Phật, Bồ-tát’ vậy.

3. Bày tỏ sự kính lễ và nói rõ chí nguyện tạo luận

Thanh văn cầu tịch nhờ biến trí Dẫn đường thú nhập tối tịch diệt.

Các bậc ưa lợi ích chúng sinh Đạo trí thành tựu lợi thế gian. Chư Phật có đủ Chủng tướng trí Nói mọi đặc tướng của các pháp.

Hết thảy Thanh văn, Bồ-tát, Phật Mẹ của tứ Thánh, con kính lễ.

[0017a02] Trước phần luận bản của Đức Từ Tôn, phải kính lễ và ca ngợi ba trí, đó là vì muốn những người được giáo hóa phát sinh tịnh tín đối với Bát-nhã Phật mẫu¹⁹. Do nhân duyên này mà họ sẽ được giải thoát và được Nhất thiết chủng trí. Hiện tại bày tỏ sự kính lễ và nói rõ chí nguyện tạo luận làm mục đích tối hậu. Giống như các bậc thiện sĩ dẫu bị mất mạng cũng không chịu từ bỏ chí nguyện đã phát. Trên đây là giải thích mục đích của sự kính lễ.

Văn kệ tụng ‘quy kính’, nghĩa được chia làm hai đoạn: ca ngợi và kính lễ.

Ca ngợi lại chia hai: a. Ca ngợi công đức của ba trí: Ca ngợi Nhất thiết trí có khả năng hướng dẫn đối tượng giáo hóa được thú nhập và chứng đắc sự tịch diệt. Ca ngợi Đạo tướng trí có khả năng hoàn thành những mong cầu nghĩa lợi của ba đối tượng giáo hóa²⁰. Ca ngợi Nhất thiết tướng trí có khả năng chuyển vận bánh xe chánh pháp. Theo thứ tự, đây là ba câu tụng ở trước (Hán văn dịch thành sáu câu).

Câu đầu nêu Thanh văn thì cũng bao gồm Độc giác. Hàng Độc giác vì cầu tự lợi mà thú nhập Niết-bàn, giống như hàng Thanh văn, nên chưa nói ra. b. Ca ngợi [Bát-nhã] là mẹ của tứ Thánh: Một câu sau cùng (Hán văn dịch thành hai câu) là ca ngợi Mẹ của tứ Thánh: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát và Như

Lai.

Con kính lễ: Là nói ba nghiệp chí thành kính lễ Bát-nhã ba-la-mật-đa – Mẹ của tứ Thánh Trên đây là giải thích lược nghĩa của sự kính lễ.

[0017a08] Trước phần luận bản của Đức Từ Tôn, phải kính lễ và ca ngợi ba trí, đó là vì thành tựu sở y của bổ-đặc-già-la²¹ là Thanh văn và Độc giác – những người cầu tịch diệt, [xuất ly] hai đế Khổ và Tập. Nhờ có được Nhất thiết trí nên các vị ấy biến tri các pháp: uẩn, xứ, giới, đều là bổ-đặc-già-la vô ngã (: nhân vô ngã). Nhất thiết trí dẫn đạo các vị ấy đi vào diệu quả là Niết-bàn tịch diệt hữu dư y hay vô dư y, cho nên kính lễ trí ấy.

Lại vì thành tựu sở y của bổ-đặc-già-la là Bồ-tát – những người cầu lợi ích chúng sinh. Nhờ có được Đạo tướng trí nên các vị ấy thông đạt ba thứ vô ngã²² và hoàn thành sự lợi ích cho ba chủng tánh chúng sinh²³ ở thế gian.

Lại nữa, chư Phật do có đủ Nhất thiết tướng trí mà thông đạt ‘tất cả tướng đều là vô ngã’, làm tăng thượng duyên cho sự thuyết pháp: tuyên thuyết đủ loại pháp tạng²⁴ nói về ‘tất cả tướng’. Ba nghiệp kính lễ đối với trí ấy.

Trên đây là giải thích văn nghĩa của sự kính lễ.

4. Với người ưa văn dài, phân biệt nói rộng, chia làm ba: a. Mục đích tạo luận; b. Tổng nghĩa toàn luận; c. Văn nghĩa toàn luận.

Đại sư ở đây nói Đạo Nhất thiết tướng trí Kẻ khác không lãnh hội Nơi tánh mười pháp hành Nghĩa Kinh trú chánh niệm Bậc cụ tuệ thấy được

Làm cho dễ hiểu Kinh

Là mục đích tạo luận.

[0017a15] Như vậy, sự ca ngợi và kính lễ luôn ở phần mở đầu của chánh luận. Luận này giải thích cho ba bộ Bát-nhã: quảng đại, trung bình và tỉnh lược.

Theo Bồ-tát Thế Thân, phương cách giải thích kinh điển là: “Người diễn thuyết nghĩa Kinh, Trước phải nói mục đích, Lược nghĩa và văn nghĩa, Kết hợp và đáp nạn.”²⁵ Vì làm cho dễ hiểu nên dùng năm chi phương tiện mà giải thích. Đại sư ở đây nói, … Là mục đích tạo luận: có 2 kệ tụng, là nói mục đích của việc tạo luận (tức là hoạt dụng hay kết quả của tạo luận).

Bát-nhã ba-la-mật, … Bốn tướng chánh tuyên thuyết: có 15 kệ tụng, là nói

lược nghĩa toàn luận.²⁶

Phát tâm vì lợi người, … Khen pháp thân sự nghiệp, Có hai mươi bảy

loại: là nói văn nghĩa toàn luận, có 70 nghĩa.²⁷ Lại nữa, trong luận văn có những câu như “Thứ Nhất thiết trí tánh” (Kế Nhất thiết trí tánh) và “Thứ do nhập sư tử” (Kế do nhập sư tử), v.v. Chữ thứ 次 , là nói nghĩa ‘kết hợp’, kết hợp văn nghĩa ở đoạn trước và đoạn sau làm cho xuyên suốt, liền mạch.

Lại nữa, trong luận văn có những câu như “Pháp giới không sai biệt”, “Nếu ai đối nghĩa gì” và “Trong tánh bất khả thuyết”,²⁸ v.v. đều là nói về ‘đáp nạn’. Năm chi thích kinh này có thể giúp người nghe cung kính, dễ hiểu, đoạn nghi ngờ, sinh tín tâm. Như Bồ-tát Thế Thân có nói: “Do nghe kinh thắng lợi, Nếu lắng nghe thọ trì, Người nghe khởi cung kính, Trước nên nói mục đích. Thành đây nhờ lược nghĩa, Lược nghĩa nhờ biết văn, Thứ tự lý trước sau, Cả hai không mâu thuẫn.” Những người muốn tìm kiếm nghĩa lý của kinh, do nhìn thấy thắng lợi cứu cánh hiện tại, họ cung kính và thọ trì văn nghĩa. Vì muốn những người ấy ở nơi kinh điển mà phát khởi sự mong cầu, trước phải nói mục đích. Nếu lấy sự thẩm định chính xác để thành lập ‘mục đích’, thì phải biết sơ qua lược nghĩa. Muốn hiểu tường tận lược nghĩa, thì phải học rộng văn nghĩa của luận. Muốn cho luận văn được xuyên suốt trước sau, thì phải nhờ sự kết hợp các đoạn văn. Muốn giải thích đoạn văn trước và sau mà không mâu thuẫn, thì phải giải thích các chướng nạn.

đích (prayojanārtha); 2. Yếu nghĩa (piṇḍārtha); 3. Cú nghĩa (padārtha); 4. Tương hợp nghĩa (anusaṃdhika); 5. Thích [0018a04] Trong sự giải thích mục đích, hai câu đầu tiên: Đại sư ở đây nói, Đạo Nhất thiết tướng trí, là nói về pháp sở thuyên (: pháp được Phật thuyết). Câu Kẻ khác không lãnh hội, là nói về sự khác biệt của pháp ấy. Ba câu tiếp theo: Nơi

tánh mười pháp hành, Nghĩa Kinh trú chánh niệm, Bậc cụ tuệ thấy được, là nói

mục đích cứu cánh. Hai câu sau cùng: Làm cho dễ hiểu Kinh, Là mục đích tạo luận, là nói ý nghĩa của việc tạo luận: Làm cho hữu tình ở thời Mạt pháp dễ dàng hiểu được nghĩa lý Bát-nhã sâu xa do Đức Phật tuyên thuyết.

Trong luận văn chỉ ngầm nói đến nghĩa ‘hệ thuộc’²⁹ .

[0018a06] Nói tổng quát về sở thuyên của luận này: Trong ba bộ Bát-nhã: quảng đại, trung bình và tỉnh lược, được chia làm tám thứ hiện quán, [mà đầu tiên,] Đức Phật nói về con đường (: đạo đế) của Nhất thiết tướng trí, với mười pháp hành: phát tâm, v.v.

Tám thứ hiện quán được nói ở đây chẳng phải chỗ mà hàng ngoại đạo, Tiểu thừa, v.v. có thể lãnh hội được, bởi vì những vị ấy chưa lắng nghe và tư duy về kinh điển Đại thừa Phương quảng. Luận này cũng có mục đích cứu cánh là kết quả: lấy mười pháp hành: phát tâm, v.v. làm thể tánh của nghĩa lý kinh điển; an trú sự lắng nghe, tư duy và chánh niệm, nhờ đó bậc Bồ-tát thông tuệ có thể hiện kiến và chứng đắc. Nay sự tạo luận này không có lỗi trùng lập với kinh. Nhờ y theo luận này mà hiểu nghĩa lý kinh điển một cách dễ dàng, đây là nghĩa ‘mục đích’ của sự tạo luận.

B. Tổng nghĩa toàn luận

Tổng nghĩa toàn luận có hai phần: 1. Lược nêu luận thể; 2. Tùy nêu quảng thích.

3. Lược nêu luận thể d. Nêu đối tượng giải thích

Bát-nhã ba-la-mật Chánh thuyết bằng tám sự:

[0018a12] Luận Hiện Quán Trang Nghiêm lấy tám phẩm năng thuyên và tám sự sở thuyên để giải thích nghĩa lý của ba bộ kinh Bát-nhã: quảng đại, trung bình và tỉnh lược, cũng như giải thích ba thứ bát-nhã: giáo, đạo và quả, tức là văn tự bát-nhã, phương tiện bát-nhã và cứu cánh bát-nhã.³⁰

e. Nêu năng thích số

Biến tướng trí, Đạo trí Cùng Nhất thiết trí tánh Nhất thiết tướng hiện quán

Chí đảnh và tiệm thứ Sát-na chứng Bồ-đề

Và pháp thân là tám.

Nghĩa lý được nói ở luận này là: (1) Nhất thiết tướng trí; (2) Đạo tướng trí;

(3) Nhất thiết trí;³¹ (4) Viên mãn chứng Nhất thiết tướng gia hành; (5) Chí đảnh gia hành; (6) Tiệm thứ gia hành; (7) Sát-na hiện chứng Bồ-đề gia hành; (8) Pháp thân quả.

4. Tùy nêu quảng thích b. Giải thích tánh chất của ba trí a.1 Nhất thiết tướng trí

Phát tâm và giáo thọ Bốn thứ quyết trạch phần Sở y của chánh hành Gọi pháp giới tự tánh Các sở duyên, sở vi Áo giáp, thú nhập sự

Tư lương và xuất sinh

Là Phật Biến tướng trí. [0019a01] Biểu thị tánh chất của Nhất thiết tướng trí là mười pháp hành:

(1) Phát tâm: thệ nguyện ý lạc.

(2) Giáo thọ: phương tiện hoàn thành thệ nguyện.

(3) Bốn thuận quyết trạch phần: chánh hành tu đắc, đầu tiên là thông đạt tánh Không.

(4) Pháp giới tự tánh trú chủng tánh: căn bản sở y của sự tu hành Đại thừa.

(5) Sở duyên: sở y cho sự đoạn trừ tăng ích [chấp] của sự tu hành Đại thừa.

dạy: - Này Thiện Hiện! Vì với trí nhất thiết, Thanh văn, Độc giác cũng có thể biết rõ năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới v.v... mà không có thể biết tất cả đạo tướng và tất cả pháp, tất cả các loại tướng. Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Vì duyên gì mà trí đạo tướng là trí chung cùng Đại Bồ-tát? Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Các Đại Bồ-tát nên học biết hết tất cả đạo tướng, đó là đạo tướng Thanh văn, đạo tướng Độc giác, đạo tướng Bồ-tát, đạo tướng Như Lai. Các Đại Bồ-tát đối với các đạo này thường nên tu học khiến mau viên mãn; tuy khiến đạo này làm việc nên làm, nhưng không khiến chứng thật tế.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch) (6) Sở vi: sở tu cứu cánh của chánh hành Đại thừa. (7) Áo giáp chánh hành: tu hành phải phát tâm quảng đại. (8) Thú nhập chánh hành: gia hành phải bước tới quảng đại. (9) Tư lương chánh hành: tu hành phải có hai thứ tư lương quảng đại. (10) Xuất sinh chánh hành: quyết định [địa] xuất sinh Nhất thiết tướng trí. Đây là mười pháp biểu thị cho Nhất thiết tướng trí.

a.2 Đạo tướng trí

Trí che mọi ánh sáng Đệ tử, lân dụ đạo Đây và kia công đức Đại thắng lợi kiến đạo Tác dụng và thắng giải Khen, thừa sự, xưng dương

Hồi hướng và tùy hỷ Các tác ý Vô thượng Dẫn phát, tối thanh tịnh Gọi đó là tu đạo Các Bồ-tát thông trí

Như vậy nói Đạo trí.

[0019a08] Biểu thị tánh chất của Đạo tướng trí là mười một pháp:³² (1) Đạo tướng trí chi phần: ánh sáng tự tánh của Như Lai làm cho ánh sáng của chư thiên, v.v. bị lu mờ, không thể hiển lộ.

(2) Biết rõ Đạo tướng trí của Thanh văn đệ tử đạo.

(3) Biết rõ Đạo tướng trí của Lân dụ độc giác đạo³³ .

Biết rõ trong Đạo tướng trí của Bồ-tát đạo, có kiến đạo và tu đạo:

Một là, (4) Đại thừa kiến đạo: đầy đủ thắng lợi quảng đại ở hiện pháp và hậu pháp.³⁴ Hai là, Đại thừa tu đạo:

(5) Công dụng tu đạo: do lực tu tập ở tu đạo mà có được thắng lợi.

(6) Tác ý thắng giải tu đạo: tín giải Bát-nhã là ba lợi³⁵ đi theo một bản nguyên.

(7) Thắng lợi của thắng giải tu đạo: tán mỹ, thừa sự và xưng dương [công đức của] tu đạo.

(8) Tác ý hồi hướng Vô thượng tu đạo: chuyển vận bao nhiêu thiện căn của mình và người cho chi phần Bồ-đề.

(9) Tác ý tùy hỷ Vô thượng tu đạo: đối với thiện căn của mình và người, tu hành sâu xa sự tùy hỷ.

Ba thứ tu đạo: thắng giải, hồi hướng và tùy hỷ là hữu lậu tu đạo (tức là trí Hậu đắc hữu phân biệt).

(10) Dẫn phát tu đạo (hay chánh hành tu đạo): có được nhân tố cho trí đức cứu cánh.

(11) Tối cực thanh tịnh tu đạo: có được nhân tố cho đoạn đức cứu cánh. Hiện quán Đạo tướng trí của các Bồ-tát thông trí được biểu thị bằng mười một pháp như vậy.

a.3 Nhất thiết trí Trí không trú chư hữu Bi chẳng trệ Niết-bàn Phi phương tiện thì xa Phương tiện thì chẳng xa. Sở trị, năng trị phẩm Gia hành, bình đẳng tánh Thanh văn đẳng kiến đạo

Nhất thiết trí như vậy.

[0019a17] Biểu thị tánh chất của Nhất thiết trí là chín pháp:³⁶ (1) Nơi sự quán đãi thế tục³⁷ mà có thể phá hủy biên tế chư hữu³⁸ bằng hiện quán chủng loại [tánh tướng] của Đại thừa Thánh trí, tức là do Đạo tướng trí mà Trí không trú chư hữu.

(2) Nơi sự quán đãi thế tục mà có thể phá hủy biên tế tịch tĩnh bằng hiện quán chủng loại [tánh tướng] của Đại thừa Thánh trí, tức là do Đạo tướng trí mà Bi chẳng trệ Niết-bàn.

(3) Viễn ly phương tiện và trí tuệ thù thắng³⁹, tức là Phi phương tiện thì cách xa Nhất thiết trí. (4) Phương tiện và trí tuệ thù thắng được nhiếp trì bởi Nhất thiết trí, tức là Phương tiện thì chẳng cách xa Nhất thiết trí.

Cả hai pháp trên đây theo thứ tự, cũng tức là:

(5) Phi phương tiện thì xa là sở trị phẩm của Nhất thiết trí.

(6) Phương tiện thì chẳng xa là năng trị phẩm của Nhất thiết trí.

(7) Sự tu tập đối trị thật chấp⁴⁰, gọi là gia hành của Bồ-tát. (8) Phá trừ trí tuệ đối trị thật chấp mà được nhiếp trì bởi gia hành, tức là gia hành bình đẳng tánh.

(9) Đế hiện quán của Đại thừa, chính là kiến đạo. Theo sự kiến lập sở y, Nhất thiết trí được kiến lập trong tự thân các Thánh giả Thanh văn, Độc giác, nghĩa là lấy chín pháp như vậy để giải thích. b. Giải thích tánh chất của bốn gia hành b.1 Viên mãn chúng tướng gia hành

Hành tướng, các gia hành Công tội và tánh tướng Thuận giải thoát quyết trạch Hữu học chúng bất thối.

Hữu tịch tĩnh bình đẳng Vô thượng thanh tịnh sát Mãn chứng Nhất thiết tướng Đây đủ thiện phương tiện.

[0020a05] Tánh chất của Viên mãn Nhất thiết tướng gia hành là mười một pháp:

(1) Hành tướng của sở tu.

(2) Các gia hành của năng tu.

(3) Công đức gia hành.

(4) Tội lỗi gia hành. (5) Tánh tướng của gia hành.

(6) Đại thừa thuận giải thoát phần.

(7) Đại thừa thuận quyết trạch phần. (8) Sắc thái bất thối của Tăng chúng Hữu học bất thối chuyển.

(9) An lập pháp thân bằng gia hành tam hữu và tịch diệt bình đẳng. (10) An lập thọ dụng thân bằng gia hành nghiêm tịnh Phật độ vô thượng.

(11) An lập hóa thân bằng gia hành phương tiện thiện xảo. Đây là biểu thị tánh chất của Viên mãn Nhất thiết tướng gia hành qua mười một pháp.

b.2 Đảnh gia hành

Này tướng và tăng trưởng Kiên ổn, tâm biến trú Trong kiến đạo, tu đạo Mỗi có bốn phân biệt. Bốn thứ năng đối trị Vô gián tam-ma-địa Cùng các tà chấp trước Đó là Đảnh hiện quán.

[0020a08] Tánh chất của Đảnh gia hành là:

(1) Có được một tướng trong 12 tướng của Đảnh gia hành. Đây là Thuận quyết trạch phần thứ nhất (: Noãn).

(2) Phước đức có được từ 16 thứ tăng trưởng so sánh với phước đức cúng dường chư Phật nhiều như hữu tình loại trong ba ngàn đại thiên thế giới thì càng siêu thắng. Đây là Thuận quyết trạch phần thứ hai (: Đảnh).

(3) Thông đạt ba trí tùy thuận tuệ, và đối với sự lợi tha có được sự kiên định, không thể phá hoại. Đây là Thuận quyết trạch phần thứ ba (: Nhẫn).

(4) Thành thục công năng dẫn phát kiến đạo, tâm có thể biến trú vô biên tam-ma-địa. Đây là Thuận quyết trạch phần thứ tư (: Thế đệ nhất pháp). 54 (5) (6) Kiến đạo đảnh gia hành và Tu đạo đảnh gia hành: cả hai đạo ấy, mỗi đạo có bốn thứ phân biệt và bốn thứ chân năng đối trị⁴¹ .

(7) Vô gián tam-ma-địa đảnh gia hành. (8) Các tà hành phải trừ bỏ.

Lấy tám pháp này để biểu thị Đảnh gia hành.

b.3 Tiệm thứ gia hành

Trong tiệm thứ hiện quán Có mười ba thứ pháp:

[0020a15] Tiệm thứ gia hành có 13 thứ pháp: (1) – (6) Sáu thứ tiệm thứ gia hành cho sáu ba-la-mật-đa.

(7) – (9) Ba thứ tiệm thứ gia hành cho tùy niệm Tam bảo: Phật, Pháp và

Tăng.⁴² (10) – (12) Ba thứ tiệm thứ gia hành cho tùy niệm Giới, Thí và Thiên.

(13) Tiệm thứ gia hành cho pháp vô tánh tự tánh.

Đây là biểu thị 13 pháp của tiệm thứ gia hành.

b.4 Sát-na gia hành Sát-na chứng Bồ-đề

Phân bốn thứ bởi tướng.

[0020a19] Tánh chất của Sát-na gia hành chỉ có một pháp, nhưng xét về tướng bất đồng mà được chia làm bốn:

(1) Dị thục sát-na gia hành.

(2) Phi dị thục sát-na gia hành. (3) Vô nhị sát-na gia hành.

(4) Vô tướng sát-na gia hành.

f. Giải thích tánh chất của pháp thân

Tự tánh, viên mãn báo Như vậy còn hóa thân Pháp thân và sự nghiệp Bốn tướng được tuyên thuyết.

[0021a02] Nói về pháp thân, có bốn thứ pháp:

(1) Tự tánh thân.

(2) Viên mãn thọ dụng thân.

(3) Như vậy còn lại là hóa thân.

(4) Trí tuệ là pháp thân và sở tác là sự nghiệp. 56

Phẩm Hai: Nhất Thiết Tướng Trí

(Kinh Đại Bát-nhã, Hội thứ 2, từ quyển 401 - phẩm Hoan Hỷ thứ 2, đến quyển 424 - phẩm Viễn Ly thứ 24)

C. Văn nghĩa toàn luận IV. Giải rộng Ba trí d. Vì cầu Nhất thiết tướng trí mà phát thệ nguyện

Phát tâm vì lợi tha Cầu Chánh đẳng Bồ-đề Kia kia như trong kinh Tuyên thuyết môn lược quảng Như đất, vàng, trăng, nước Tạng, nguồn báu, biển cả Kim cương, núi, thuốc, bạn Như ý, mặt trời, [tiếng] ca

Vua, kho và đường lớn Xe cộ và suối nước Nhã thanh, dòng sông, mây Chia hai mươi hai thứ. 57 [0021a11] Thánh trí hiện chứng rốt ráo mười pháp: Phát tâm, v.v. là thể tánh của Nhất thiết tướng trí. Biểu thị trí ấy bằng mười pháp.⁴³ Phát Bồ-đề tâm: Vì lợi tha mà mong cầu Đại bồ-đề, tức dục [tâm sở]⁴⁴ tương ưng [Bồ-đề] được khởi, thú nhập Đại thừa đạo môn⁴⁵ được biểu hiện qua ý thức thứ sáu tối thắng của tâm vương, là sắc thái của Đại thừa phát tâm. Nó giới hạn từ Đại thừa Tư lương đạo cho đến Phật địa.

[0021a13] Chữ kia (bỉ 彼) trước chỉ cho Bồ-đề - sở duyên của phát tâm, và chữ kia sau chỉ cho lợi tha – sở vi của phát tâm. Trong ba bộ Bát-nhã: quảng đại, trung bình và tỉnh lược, thì hai môn quảng lược được tuyên thuyết, như “25 ngàn kệ kinh Bát-nhã” được thuyết, hai bộ kinh còn lại cũng được nói.

Sự phát tâm như vậy, có sự tương đồng giữa trợ bạn và thí dụ, chia làm 22 thứ. Những trợ bạn tương ưng với sự phát tâm là:

(1) Dục [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là tất cả bạch pháp⁴⁶ làm sở y xứ; đây là phát tâm như đại địa.

(2) Ý lạc [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là đi đến Bồ-đề mà không biến đổi; đây là phát tâm như vàng ròng.

(3) Tăng thượng ý lạc [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là khả năng tăng trưởng tất cả thiện pháp: Bốn niệm trú, v.v.; đây là phát tâm như trăng non [thành trăng tròn]. (4) Cùng tu ba trí tùy thuận gia hành [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là khả năng đốt cháy củi ‘chướng ngại ba trí’; đây là phát tâm như lửa dữ.

(5) Bố thí [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là khả năng thỏa mãn nguyện vọng của chúng sinh; đây là phát tâm như kho báu.

(6) Trì giới [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là nguồn sinh ra tất cả công đức; đây là phát tâm như quặng báu.

(7) An nhẫn [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là dẫu gặp nghịch duyên mà tâm không bị nhiễu loạn; đây là phát tâm như biển cả.

(8) Tinh tiến [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là kẻ khác không thể phá hoại; đây là phát tâm như kim cương.

(9) Tĩnh lự tương ưng Bồ-đề, là ở nơi tán loạn mà tâm không dao động; đây là phát tâm như núi chúa. (10) Bát-nhã [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là khả năng chữa trọng bệnh hai chướng; đây là phát tâm như thuốc tốt.

(11) Phương tiện thiện xảo [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là không bỏ sự lợi tha; đây là phát tâm như bạn lành (thiện tri thức).

(12) Đại nguyện [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là hoàn thành đúng như ý nguyện; đây là phát tâm như ngọc báu như ý.

giáo của đức Phật, tâm sinh vui thích không muốn bỏ trong giây phút nào. 2. Hành bạch pháp, siêng năng tu hành sáu độ, chỉ nhằm làm lợi ích cho thế gian, cho hết thảy chúng sinh, chứ không cầu quả báo cho chính mình. 3. Mãn túc công đức bạch pháp, tinh tiến dũng mãnh, tu khắp mọi hạnh, khiến cho các công đức tròn đầy. 4. Chứng bạch pháp, hạnh trong sạch đã thành, công đức đã đủ, chứng ngộ được quả Phật. [X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.19; luận Phẩm loại túc Q.6; luận Câu xá Q.16]. (13) Đại lực [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là khả năng thành thục sự giáo hóa; đây là phát tâm như mặt trời.

(14) Diệu trí [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là giáo hóa điều phục bằng ái ngữ; đây là phát tâm như tiếng ca. (15) Thần thông [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là có thế lực vô ngại; đây là phát tâm như quốc vương.

(16) Hai tư lương phước tuệ [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là đầy đủ vô lượng tư lương phước tuệ; đây là phát tâm như kho chứa đồ.

(17) Ba mươi bảy bồ-đề phần [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là ba đời chư Phật đều thực hành đạo này; đây là phát tâm như đường lớn.

(18) Tâm đại bi và tỳ-bát-xá-na (: quán tuệ) [tâm sở], là không rơi vào sinh tử hay Niết-bàn; đây là phát tâm như xe cộ.

(19) Tổng trì và biện tài [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là khả năng nắm giữ những pháp đã nghe hay chưa được nghe; đây là phát tâm như suối nước (hay ao nước). (20) Bốn pháp ốt-đà-nam⁴⁷ [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là tuyên dương diệu âm cho chúng sinh giải thoát sinh tử; đây là phát tâm như âm thanh hòa nhã.

(21) Duy nhất cộng đạo [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là làm lợi ích chúng sinh một các bình đẳng, không có khác biệt; đây là phát tâm như dòng sông. (22) Pháp thân [tâm sở] tương ưng Bồ-đề, là thị hiện an trú cõi trời đổ-sử-đa (: Đâu suất), rồi ở đó ẩn mất, v.v.; đây là phát tâm như đám mây lớn.⁴⁸ [0022a03] Sau đây là giới hạn của 22 thứ phát tâm: (1) – (3) Ba thứ phát tâm đầu tiên, theo thứ tự, là Đại thừa Tư lương đạo thuộc hạ phẩm, trung phẩm và thượng phẩm. (4) Gia hành tương ưng phát tâm thuộc về Đại thừa Gia hành đạo.

(5) – (14) Mười thứ phát tâm tiếp theo: Bố thí tương ưng, v.v. thuộc về Thập địa:

Cực hỷ địa, v.v. (15) – (19) Năm thứ phát tâm tiếp theo: Thần thông tương ưng, v.v. thuộc về ba Thanh tịnh địa. (20) – (22) Ba thứ phát tâm sau cùng thuộc về Phật địa.

Luận Đại thừa Trang nghiêm Kinh nói:

Phát tâm nơi các địa

Thắng giải, ý lạc, tịnh

Còn lại là dị thục Sau vĩnh đoạn các chướng.⁴⁹

tâm tinh tiến ba la mật tương ưng được ví như kim cương, vì có đặc tính mạnh mẽ, cứng chắc, không gì làm cho hư hoại. (9) Sự phát tâm thiền định ba la mật tương ưng được ví như vị sơn vương, vì sự vật không thể làm xáo động do tâm bất loạn. (10) Sự phát tâm trí tuệ ba la mật tương ưng được ví như vị dược vương, vì có khả năng diệt trừ hai bịnh là hoặc chướng và trí chướng. (11) Sự phát tâm vô lượng tương ưng được ví như thiện hữu, vì trong tất cả thời gian không bỏ chúng sanh. (12) Sự phát tâm thần thông tương ưng được ví như bảo châu như ý, vì khả năng hóa hiện để thành mãn những mong cầu của chúng sanh. (13) Sự phát tâm bốn pháp nhiếp tương ưng được ví như ngày mùa lúa chín, vì khả năng thành thục chúng sanh. (14) Sự phát tâm bốn vô ngại biện tương ưng được ví như âm nhạc tuyệt vời, vì khả năng thuyết pháp giáo hóa, nhiếp phục chúng sanh. (15) Sự phát tâm tư lượng tương ưng được ví như vị quốc vương, vì khả năng làm nhân tố bất hoại cho chánh đạo. (16) Sự phát tâm khối phước đức và trí tuệ tương ưng được ví như kho lẫm, vì làm nơi gom chứa tài sản chánh pháp là phước đức và trí tuệ. (17) Sự phát tâm bảy giác phần tương ưng được ví như đường đi của vua, vì bậc đại thánh thực hành trước nhất, các bậc khác thực hành theo sau. (18) Sự phát tâm chỉ quán tương ưng được ví như xe cộ, vì đủ hai bánh nên an lạc mà đi. (19) Sự phát tâm tổng trì tương ưng được ví như dòng suối, vì sự nghe pháp tuy nhiều nhưng giáo pháp thì vô tận.

(20) Sự phát tâm bốn pháp ấn tương ưng được ví như tiếng mừng vui, vì người cầu giải thoát ưa thích nghe được pháp ấy. (21) Sự phát tâm tự tánh tương ưng được ví như dòng sông, vì dòng vô sanh pháp nhẫn tự nhiên trôi chảy mà không cần tác ý. (22) Sự phát tâm phương tiện tương ưng được ví như đám mây lớn hình thành thế giới, vì khả năng thị hiện tám tướng thành đạo để giáo hóa chúng sanh. Như vậy hết thảy có hai mươi hai thí dụ, dụ dẫn cho sự (1) – (4) Luận này nói là Tư lương vị, Gia hành vị, [thì Luận Đại thừa Trang nghiêm Kinh] gọi là Thắng giải phát tâm. (5) – (11) Bảy địa chưa thanh tịnh, gọi là Tăng thượng ý lạc thanh tịnh phát tâm. (12) – (19) Ba địa thanh tịnh, gọi là Dị thục phát tâm. (20) – (22) Phật địa, gọi là Chướng đoạn phát tâm.

Lại nói, phát tâm như đại địa là Đại thừa tư lương đạo thuộc hạ phẩm, là nói giới hạn thấp nhất, chứ không phải nói giai đoạn trước đó không có sự phát tâm. Những giới hạn của phát tâm như vàng ròng, như trăng non, v.v. dựa theo luận này mà biết.

e. Hiển thị phương tiện là Giáo thọ để hoàn thành thệ nguyện b.1 Chánh thích Giáo thọ

Tu hành và chư đế Tam bảo: Phật, Pháp, Tăng Không dính mắc, không mệt

Khắp cả nhiếp trì đạo. Ngũ nhãn, lục thông đức Kiến đạo và tu đạo Nên biết đây chính là

Thể tánh mười giáo thọ.

thuộc lợi người, là tu tập bốn pháp nhiếp và bốn phạn trú. Thanh tịnh ý lạc phát tâm là vì chứng đắc tâm mình người bình đẳng nên không còn tâm sai biệt giữa lợi mình và lợi người. Tịnh y phát tâm là do không còn hai chướng ngại dơ bẩn là năng thủ và sở thủ. Báo đắc phát tâm còn gọi là Dị thục phát tâm, là vì hiện hành vô tướng thuận với phần thanh tịnh (: chân tánh xuất triền) nên hoạch đắc trí vô phân biệt, có khả năng nhậm vận tu tập 10 độ. Vô chướng phát tâm còn gọi là Viên mãn đại bi đoạn chướng phát tâm, là vì đã diệt trừ vĩnh viễn phiền não chướng và sở tri chướng cùng cực vi tế, thể hiện chánh biến giác đối với cảnh giới sở tri. [0022a11] Lời dạy khai thị về Đại thừa có thể là phương tiện cho sự phát tâm Đại thừa. Đây là tánh chất của Đại thừa giáo thọ. Giới hạn của nó từ chưa nhập đạo cho đến địa vị Phật đà.

Đại thừa giáo thọ có 10 thứ: (1) Giáo thọ khai thị về hai đế là thế tục đế và thắng nghĩa đế, là nói tự tánh của tu hành.

(2) Giáo thọ khai thị về tứ đế, là nói sở duyên của tu hành.

(3) Giáo thọ khai thị về Tam bảo: Phật, Pháp và Tăng, là nói sở y của tu hành. (4) Giáo thọ khai thị về sự tinh tiến không yếu đuối, để đối trị biếng nhác mà tham đắm ác sự, là nói nhân tố kiên định của tu hành.

(5) Giáo thọ khai thị về sự tinh tiến không mệt mỏi, để đối trị biếng nhác mà lùi bước và khuất phục, là nói nhân tố tăng tiến của tu hành.

(6) Giáo thọ khai thị về sự tinh tiến nhiếp trì Đại thừa đạo, để đối trị biếng nhác mà tự khinh thị mình, là nói nhân tố bất thối của tu hành:.

(7) Giáo thọ khai thị về ngũ nhãn, là nói nhân tố không trông chờ vào người khác, có thể chuyển hóa tự tại trong khi tu hành, đó là chứng đắc ngũ nhãn⁵⁰: (a) Nhục nhãn, với các sắc thô tế bên trong, có thể thấy suốt một trăm du-thiện-na (Yojana) cho đến ba ngàn đại thiên thế giới; (b) Thiên nhãn, từ thiện nghiệp hữu lậu đời trước cảm quả dị thục mà sinh ra, có thể như thật thấy rõ sự sinh tử của chúng sinh; (c) Tuệ nhãn hiện chứng các pháp là không thật; (d) Pháp nhãn biết được căn tánh lợi độn của tất cả Thánh giả; (e) Phật nhãn hiện quán tất cả các pháp. (8) Giáo thọ khai thị về lục thần thông, là nói nhân tố mau chóng viên mãn tư lương quảng đại của sự tu hành, đó là lục thần thông: (a) Thần biến thông có thể chuyển biến đủ thứ sự việc; (b) Thiên nhĩ thông nghe được mọi âm thanh thô tế ở các thế giới; (c) Tha tâm thông biết được các tâm sở thiện, ác, v.v. của các hữu tình khác; (d) Túc trú tùy niệm thông biết được sự qua lại thọ sinh ở những đời trước; (e) Thiên nhãn thông biết được các sắc thô tế ở các thế giới; (f) Lậu tận thông đoạn trừ vĩnh viễn phiền não chướng.

(9) Giáo thọ khai thị về kiến đạo, là để liễu tri chủng tử phân biệt phải đoạn trừ.

(10) Giáo thọ khai thị về tu đạo, là để liễu tri chủng tử câu sinh phải đoạn trừ.

Đây là tánh chất của 10 thứ Đại thừa giáo thọ.⁵¹

Các độn căn, lợi căn Gia gia, tín, kiến chí Nhất gián, trung, sinh ban Hành, vô hành, cứu cánh Ba siêu, trú Hữu đảnh Hoại Sắc tham, hiện pháp Tịch diệt và thân chứng

Lân dụ cộng hai mươi.

[0023a02] Chỗ này nói riêng biệt về Tăng bảo trong Tam bảo giáo thọ, đó là:

Như trong phẩm Đạo tướng trí có nói, 16 sát-na tâm của Đại thừa kiến đạo⁵² nhiếp thuộc Đạo tướng trí, Bồ-tát an trú 6 nhẫn của Thánh vị kiến đạo, gọi là Dự lưu hướng. Dự lưu hướng này có hai loại: (1) độn căn tùy tín hành và (2) lợi căn tùy tín hành. (3) Bồ-tát an trú 6 trí của Thánh vị kiến đạo, và do diệt hết 3 kết là thân kiến, giới cấm thủ và nghi, gọi là an trú Dự lưu quả. Trong luận ngầm nói quả này. (4) Đoạn ba phẩm tu hoặc ở Dục giới của Thánh vị Bồ-tát, gọi là gia gia. Gia gia có hai loại: thiên gia gia và nhân gia gia.⁵³ Vì đoạn sáu phẩm tu sở đoạn hoặc ở Dục giới để đắc Giải thoát đạo, mà tinh tiến tu hành Tu đạo của Bồ-tát. (5) Bậc độn căn, gọi là Tín giải. (6) Bậc lợi căn, gọi là Kiến chí. Hợp cả hai gọi là Nhất lai hướng. (7) Đã đoạn sáu phẩm tu sở đoạn hoặc ở Dục giới của Thánh vị Bồ-tát, gọi là Nhất lai quả. Trong luận cũng ngầm nói quả này. (8) Đã đoạn tám phẩm tu sở đoạn hoặc ở Dục giới của Thánh vị Bồ-tát, gọi là Nhất gián. (9) Vì đoạn chín phẩm tu sở đoạn hoặc ở Dục giới để đắc Giải thoát đạo, mà tinh tiến tu hành Tu đạo của Bồ-tát. Theo tiêu chuẩn ở trên, chia làm hai loại: Tín giải và Kiến chí. Hợp cả hai gọi là Bất hoàn hướng. [Trong luận cũng ngầm nói quả này.] Trong Bất hoàn quả phân ra làm 5 loại⁵⁴, đó là: (10) Trung ban: Thánh giả Bồ-tát có thân ở Sắc giới, đoạn được một trong số phiền não chướng của Giải thoát đạo. (11) Sinh ban.⁵⁵

(12) Hữu hành ban: Thánh giả sinh vào Sắc giới nhưng phải tinh tiến tu công hạnh mới được Giải thoát đạo. (13) Vô hành ban: Thánh giả sinh vào Sắc giới nhưng không dụng công hạnh mà được Giải thoát đạo.

Nơi cái thân trời Sắc cứu cánh mà chứng đoạn một trong số phiền não chướng của Thánh vị Bồ-tát, nên gọi là Trú Sắc cứu cánh.⁵⁶

Ở đây chia làm ba:

Toàn siêu ban, Bán siêu ban và Biến một ban. (14) Toàn siêu ban: Trước trú ở cõi Đại phạm thiên, sau sinh thẳng lên cõi Sắc cứu cánh mà không sinh vào các cõi trời trung gian⁵⁷, chứng Giải thoát đạo. (15) Bán siêu ban: Khi mất ở cõi Phạm chúng thiên thì thọ sinh một trong ba cõi thấp của Tịnh cư thiên, sau đó vượt qua một cõi trung gian để sinh vào cõi Sắc cứu cánh⁵⁸ , chứng Giải thoát đạo. (16) Biến một ban: Khi mất ở cõi Phạm chúng thiên thì lần lượt thọ sinh ở tất cả các cõi trời tiếp theo, cho đến cõi trời cuối cùng là cõi Sắc cứu cánh⁵⁹, chứng Giải thoát đạo.

Bồ-tát không mong cầu sinh về Vô sắc giới, nên gọi là Trú Hữu đảnh. Ở đây chia làm hai: (17) Hiện pháp tịch diệt (: Hiện pháp Niết-bàn): Thánh giả Bồ-tát đoạn trừ sự kết sinh tương tục của hoặc và nghiệp.⁶⁰ (18) Thân chứng: Thánh giả Bồ-tát chứng đắc tám giải thoát.⁶¹ (19) A-la-hán hướng: Vì muốn dứt hết phiền não chướng mà tinh tiến tu hành 7 địa Bồ-tát. Trong luận ngầm nói quả này.

(20) Lân dụ Độc giác: Là Bồ-tát ở địa thứ 10.

Trên đây bao gồm 20 loại Tăng già. Giải thích này dựa vào ý thuật của luận sư Sư Tử Hiền.⁶² Còn nghĩa lý của luận sư Giải Thoát Quân⁶³, ở đây không phồn thuyết.⁶⁴ b.2 Nghĩa tu Giáo thọ b.2.1 Lược nêu Sở duyên và hành tướng Nhân duyên và nhiếp trì Bậc Bồ-tát cứu thế Thể tánh Noãn, vân vân.

Theo đủ bốn phân biệt Phân hạ, trung, thượng phẩm Thắng xuất các Thanh văn Cùng với các Lân dụ.

[0023a17] Sau khi viên mãn Đại thừa Thuận giải thoát phần⁶⁵ , hiện quán chủng loại được sinh, trong đó, Đế hiện quán⁶⁶ tùy thuận với Đại thừa Thế gian đạo⁶⁷, tức là Đại thừa Gia hành đạo [được an lập].

Bồ-tát cứu hộ thế gian là những bậc tu tập bốn gia hành: noãn, đảnh, nhẫn, thế đệ nhất pháp, và trong mỗi giai vị có sở duyên, hành tướng, nhân duyên và nhiếp trì, giống như tự tánh của Thế gian đạo dựa vào 4 thứ phân biệt⁶⁸, và trong mỗi giai vị được chia làm ba phẩm sai biệt: hạ, trung và thượng. Đại thừa Gia hành đạo vượt trội hơn Gia hành đạo của Thanh văn và Độc giác.

b.2.2 Rộng thích b.2.2.1 Ba thắng pháp: sở duyên, hành tướng, nhân duyên

Sở duyên: vô thường, v.v.

Là các tướng Tứ đế Hành tướng phá chấp trước Là được nhân Tam thừa Năm uẩn lìa tụ tán Trú, giả lập, vô thuyết.

Năm uẩn chẳng an trú Thể chúng vô tự tánh.

Uẩn - tự tánh là một Vô thường, v.v. chẳng trú.

Các tướng – tánh ấy Không Uẩn - tự tánh là một Chẳng chấp trước các pháp Vì không thấy tướng kia.

Quán sát bằng trí tuệ

Tất cả vô sở đắc. Năm uẩn vô tự tánh Vô ấy chính tánh chúng.

Không sinh, không xuất ly Thanh tịnh và vô tướng. Do không dựa tướng kia Chẳng thắng giải, vô tưởng.

Chánh định định tác dụng Thọ ký hết chấp trước.

Ba cùng là một tánh Chánh định vô phân biệt.