Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích

1.2.1.2 Đảnh Đảnh gia hành

[0065a18] So phước đức của hữu tình trong ba ngàn thế giới, thì phước đức của 16 tăng trưởng: cúng dường chư Phật, v.v. còn nhiều hơn. Chứng đắc những tăng trưởng này là Đại thừa Thuận quyết trạch phần thứ hai, và đó là hành tướng của Đảnh vị Đảnh gia hành. Giới hạn chỉ ở Đại thừa Gia hành đạo Đảnh vị.

Hết hữu tình Thiệm bộ Thiện căn cúng dường Phật

Nhiều điều thiện làm dụ

Nói mười sáu tăng trưởng.

An trú Đảnh vị Đảnh gia hành của Bồ-tát trí. Ở đây lấy chúng sinh trong Thiệm bộ châu cho đến hữu tình trong ba ngàn đại thiên thế giới làm thí dụ, và lấy sự cúng dường chư Phật có được thiện căn, v.v. rất nhiều [thiện pháp] làm thí dụ rõ và chứng đắc tất cả, với tri kiến hiện có, các Ngài biết ý muốn sai biệt của tất cả hữu tình thì nguyện xin các Ngài dủ lòng từ bi chiếu soi những điều con đã nghĩ và chân thật chí thành thưa: 'Nếu con chính thật có thể tu hạnh Bồ-tát, chắc chắn chứng đắc quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cứu giúp dứt trừ hẳn khổ sanh tử cho hữu tình thì nguyện nam tử, nữ nhơn này, hoặc đồng nam, đồng nữ này, không bị phi nhơn làm rối loạn, và phi nhơn vâng theo lời con nói, lập tức bỏ đi.' Các Bồ-tát này khi nói lời như vậy, nếu phi nhơn kia không đi thì nên biết đó là Bồ-tát chưa được thọ ký thành Bất thối chuyển. Nếu phi nhơn ngay khi đó bỏ đi thì nên biết đó là Bồ-tát đã được thọ ký Bất thối chuyển." (H.T Thích Trí Nghiêm dịch) để so sánh. Phước này so với phước kia thì hơn rất nhiều, vì lấy 16 tăng trưởng làm tự thể.

Phước đức 16 tăng trưởng là:

(1) Phước đức của các hữu tình loại trong Thiệm bộ châu, cho đến trong ba ngàn đại thiên thế giới, so sánh với phước đức đem hương hoa, v.v. cúng dường chư Như Lai, thì phước đức sau rất là tăng trưởng.

(2) Thành tựu tư duy Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, so với phước đức trước rất là siêu thắng.

(3) Chứng đắc vô sinh pháp nhẫn, so phước đức trước rất là siêu thắng.

(4) Do sức Đảnh gia hành mà hiểu rõ ‘các pháp năng chứng và sở chứng đều vô sở đắc ở mặt thắng nghĩa’, so phước đức trước rất là siêu thắng.

(5) So sánh tất cả chúng sinh trong Thiệm bộ châu đều thực hành mười điều thiện, thì việc đắc bốn tĩnh lự, bốn Vô sắc định rất là siêu thắng.

(6) Lại nữa, do cái lực của sự chứng đắc Đảnh gia hành mà chư thiên chúng đều đi đến trú xứ của mình. (7) Lại nữa, do cái lực của Đảnh gia hành, hiểu rõ tất cả các ma. (8) Cung kính các Bồ-tát khác, xem đồng Đại sư.³⁰³ (9) Đối với Nhất thiết chủng, hai thứ tư lương: tuệ học thanh tịnh và phương tiện thiện xảo.

(10) Lại nữa, do cái lực của Đảnh gia hành, đắc chủng tánh Phật.

(11) Hoạch đắc sự phát tâm thù thắng, v.v., có được nhân tố của Phật quả.

(12) Lại nữa, do cái lực của Đảnh gia hành, không sinh tâm về sở trị phẩm của sáu độ.³⁰⁴ (13) Chẳng ở nơi sắc, v.v. khởi tâm chấp trước thật hữu.

(14) Liễu tri ‘Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa’ nhiếp hết các ba-la-mật-đa.³⁰⁵ (15) Hoạch đắc viên mãn trí đức của ba thừa.

(16) Do cái lực của Đảnh gia hành, Bồ-tát đến gần Đại Bồ-đề.³⁰⁶

1.2.1.3 Nhẫn Đảnh gia hành

[0066a12] Hoạch đắc ba trí tùy thuận tuệ và tâm bất hoại kiên ổn đối với việc lợi tha, là Đại thừa Thuận quyết trạch phần thứ ba, và đó là hành tướng của Nhẫn vị Đảnh gia hành. Giới hạn ở Đại thừa Gia hành đạo Nhẫn vị.

Do ba trí các pháp Viên mãn tối vô thượng Không bỏ lợi hữu tình

Gọi đó là kiên ổn.

Đại thừa Gia hành đạo Nhẫn vị chính là thành tựu trí đức tự lợi bao gồm sự phát tâm viên mãn, v.v., là biểu thị diệu tuệ vô thượng (: Bát-nhã) bằng ba trí, chủng loại trí đức, và thành tựu trí đức lợi tha ngang qua phương tiện kiên ổn: ‘không bỏ lợi ích hữu tình’. Trong Kinh gọi đó là Gia hành đạo kiên ổn.

1.2.1.4 Thế đệ nhất pháp Đảnh gia hành

[0066a17] Thế đệ nhất pháp có công năng thành thục, trực tiếp sinh khởi Đại thừa Kiến đạo. Bồ-tát tu tập vô biên tam-ma-địa, chứng đắc tâm biến trú của Đại thừa Thuận quyết trạch phần thứ tư, và đó là hành tướng của Thế đệ nhất pháp Đảnh gia hành. Giới hạn ở Đại thừa Gia hành đạo Thế đệ nhất pháp.

Bốn châu và tiểu thiên Trung, đại thiên làm dụ

Đem vô lượng phước đức Tuyên thuyết tam-ma-địa.

Trí của Đại thừa Thế đệ nhất pháp lấy số lượng vi trần có trong bốn châu, tiểu thiên thế giới, trung thiên thế giới và đại thiên thế giới, và dùng các thủy trần³⁰⁷ đếm biết số lượng nhỏ giọt có thể biết được mà làm thí dụ. Nếu tùy hỷ thiện căn của bốn giai vị Bồ-tát thì phước tùy hỷ ấy rất nhiều. Trong Kinh lấy đây để biểu thị, tuyên thuyết tam-ma-địa của Thế đệ nhất pháp Đảnh gia hành.

Bốn giai vị Bồ-tát là: (a) Sơ địa, (b) địa thứ hai đến địa thứ bảy, (c) địa thứ tám [, thứ chín] (d) địa thứ mười. Bồ-tát tùy hỷ thiện căn của bốn giai vị Bồ-tát để an trú Gia hành đạo Thế đệ nhất pháp. Như vậy, viên mãn sáu độ thì nhiếp hết tất cả hiện quán chủng loại, các tam-ma-địa thù thắng của Thế đệ nhất pháp Đảnh gia hành, và đó là Tâm biến trú Đảnh gia hành.

1.2.2 Kiến đạo Đảnh gia hành

Trú năng trị chủng loại đối với Kiến sở đoạn phân biệt chủng tử, đó là Đại thừa tùy hiện quán. Giới hạn chỉ ở Đại thừa Kiến đạo.

1.2.2.1 Sở trị phân biệt

(a) Lược nêu i. Sở thủ phân biệt Chuyển thú và thối hoàn

Sở thủ phân biệt ấy Nên biết mỗi có chín

Chẳng cảnh tánh như nó. Đại thừa Kiến sở đoạn, đối với sự chuyển thú và sự thối hoàn mà chấp là thật hữu, đó là sở thủ phân biệt. Mỗi sở thủ phân biệt có 9 thứ. Nên biết, 9 sở thủ phân biệt kia chẳng phải bản chất đối cảnh như nó đang là, mà chỉ là những vọng khởi chấp trước. Đó là ý thức thác loạn đối với cảnh sở trước.

ii. Năng thủ phân biệt

Dị sinh và Thánh khác Phân hữu tình: thật giả Là năng thủ phân biệt Mỗi bên có chín tánh. Nếu sở thủ chân như Sở chấp là tánh gì?

Như vậy chấp trước ấy Tự tánh Không làm tướng.

[0067a08] Đại thừa Kiến sở đoạn, năng thủ phân biệt cũng có 2 thứ: do phân biệt dị sinh³⁰⁸ mà chấp là hữu tình thật hữu, và do phân biệt các bậc Thánh khác nhau³⁰⁹ mà chấp là sĩ phu giả hữu. Cả hai chấp này đều có điểm chung là chấp thật sự có người thọ dụng. Nên biết, mỗi chấp trước có 9 thứ, vì có 9 thứ cảnh. Các phân biệt này đều là thác loạn, vì không nắm bắt được thật tánh của cảnh. Ở mặt chân như, những sở thủ phân biệt ấy là không thật có. Với những chấp trước ấy, cái gì là bản chất của cảnh? Tất cả phân biệt thác loạn đều không phải bản chất của cảnh. Như vậy, những chấp trước ấy đều lấy Không tánh làm tướng.

(b) Rộng thích

i. Sở thủ phân biệt

i.1 Chuyển thú sở thủ phân biệt

Tự tánh và chủng tánh Chánh tu hành, các đạo Trí sở duyên không loạn Sở trị phẩm năng trị.

Tự nội chứng, tác dụng Nghiệp ấy, tạo tác quả Đó là chuyển thú phẩm Sở hữu chín phân biệt.

[0068a02] Như vậy, đối với Đại thừa đạo quả, chấp có sự thọ dụng thật sự. Chuyển thú sở thủ phân biệt có 9 thứ sai biệt: (1) Bồ-tát luôn có sự ý thú³¹⁰. Nhân tố sáu độ là ‘thắng nghĩa chẳng có’³¹¹ .

Đối với ‘thắng nghĩa chẳng có’, quả vị Vô thượng Bồ-đề cũng là ‘thắng nghĩa vô đắc’. Nhưng ở mặt danh ngôn, quả vị Vô thượng Bồ-đề là ‘hữu khả đắc’. Bồ-tát vin vào đây chấp có sự thọ dụng thật sự.

(2) Lại nữa, do thú nhập Bất động địa, Bồ-tát duyên với chủng tánh Phật, quyết định [không còn do dự]. (3) Lại nữa, duyên với tự tánh của đạo³¹², chân chánh tu hành Kiến đạo, v.v. (4) Lại nữa, duyên với sở duyên của đạo, không có trí và cảnh thác loạn. (5) Lại nữa, duyên với công năng thù thắng ‘đoạn trừ sở trị’, do trước đã thấy công đức mà thủ và trước đã thấy lầm lỗi mà xả, nên phát sinh công năng ‘đối trị sở tri chướng’ và công năng ‘vĩnh viễn tiêu mất sở trị phẩm’³¹³ .

(6) Lại nữa, dựa vào đạo quả tự lợi, duyên với Đại thừa tự nội chứng.

(7) Lại nữa, dựa vào đạo quả công năng lợi tha, duyên với chủng tánh quyết định với Đại thừa, nghĩa là tác dụng viễn ly Thanh văn địa, Độc giác địa. (8) Lại nữa, dựa vào nghiệp lợi tha, duyên với ý lạc thích hợp giáo hóa, thị hiện biến hóa thân mà lợi lạc hữu tình.

(9) Do cái lực của phương tiện thiện xảo, an lập tất cả chúng sinh nơi quả

Niết-bàn.

Duyên những chấp trên là sở thủ phân biệt ‘chỗ nên thú nhập thật sự’. Do những chấp này đều là ‘sự nên thực hành’, cho nên gọi là chuyển thú. Duyên với những chấp thật này, chính là phân biệt.

i.2 Thối hoàn sở thủ phân biệt Đọa tam hữu, tịch diệt Nên trí đức thấp kém Không có người nhiếp thọ Đạo tướng chẳng viên mãn Do tha duyên mà hành

Nghĩa sở vi điên đảo Ít phần và chủng chủng Với trú hành ngu tối Cùng với tùy hành tướng Chín thể tánh phân biệt Là thối và hoàn phẩm Lắng nghe, v.v. tâm khởi.

[0068a11] Sở thủ phân biệt thứ hai là thối hoàn phân biệt. Ở đây cũng có 9, đó là:

nên trí đức thấp kém.³¹⁴ (1) Hàng Nhị thừa đạo, do rơi vào tam hữu (: sinh tử biên) và tịch diệt biên,

(2) Do không có phương tiện và diệu tuệ nhiếp trì, nên tăng thượng duyên thấp kém.

(3) Tu hạnh lợi tha, mà Đạo tướng [trí] chẳng viên mãn.

(4) Tu hạnh tự lợi, mà phương tiện thấp kém, cho nên theo tha duyên mà đưa đến giải thoát, nghĩa là tối hậu hữu³¹⁵ cũng phải đợi Như Lai, Bồ-tát giáo thọ. (5) Tu hạnh tự lợi và lợi tha một cách thấp kém, sở vi (: lý do) điên đảo, nên không đi tới ba đại³¹⁶.

(6) Do đoạn đức thấp kém, nên chỉ đoạn trừ ít phần.

(7) Do trí đức thấp kém, nên đắc sơ quả, v.v. chủng loại trí đức. (8) Tuy đắc quả Nhị thừa A-la-hán cũng chưa thể đoạn trừ vô minh tùy miên³¹⁷, nên không thể thật tri đối với trú định của tự lợi và chánh hành của lợi tha. (9) Do Đại thừa thống nhiếp tất cả công đức của ba thừa, mà [nói] Nhất thiết tướng trí phải theo tất cả hành Niết-bàn của Tiểu thừa³¹⁸, thế nên Niết-bàn của Nhị thừa có lầm lỗi.

Chín cảnh như vậy sinh khởi trong tâm hàng Nhị thừa, chẳng phải sự ý thú của Bồ-tát định tánh³¹⁹.

ii. Năng thủ phân biệt ii.1 Thật chấp phân biệt

Sở thủ và sở xả Tác ý và hệ thuộc

Chỗ tác ý ba cõi An trú và chấp trước Pháp nghĩa chỉ giả lập Tham dục và đối trị Hư mất như muốn đi Biết năng thủ đầu tiên.

[0069a01] Ở giai đoạn Kiến đạo Đảnh gia hành, những gì phải đoạn trừ là chấp bổ-đặc-già-la là thật hữu, lại chấp bổ-đặc-già-la là người năng thọ dụng thắng nghĩa. Kiến sở đoạn này là năng thủ phân biệt đầu tiên, có 9 thứ, đó là: (1) Duyên bổ-đặc-già-la chấp thủ công đức và xả ly lầm lỗi.³²⁰ (2) Duyên bổ-đặc-già-la tác ý thật hữu.

(3) Duyên bổ-đặc-già-la hệ thuộc đối tượng tác ý là tam giới thật hữu.

(4) Duyên bổ-đặc-già-la chấp ‘tất cả pháp thật hữu’ mà an trú.

(5) Duyên bổ-đặc-già-la chấp trước ‘tất cả pháp đều vô ngã’.

(6) Duyên bổ-đặc-già-la liễu tri ‘pháp nghĩa đều chỉ giả lập’.

(7) Duyên bổ-đặc-già-la có sở trị phẩm là tham dục. (8) Duyên bổ-đặc-già-la chấp vào tướng ‘năng đối trị’.

(9) Duyên bổ-đặc-già-la hư mất, giống như mong muốn đi đến Nhất thiết tướng trí mà trì hoãn rất lâu, phân biệt là thật hữu. Chín thứ này là năng thủ phân biệt đầu tiên.

ii.2. Giả chấp phân biệt Không như sở vi sinh Chấp đạo là phi đạo

Là sinh câu hữu diệt Đủ, không đủ đạo tánh An trú, hoại chủng tánh Không mong cầu, không nhân Và duyên các kẻ địch Là thủ phân biệt khác.

[0069a08] Giả chấp năng thủ phân biệt có 9:

(1) Duyên giả sĩ phu chỉ tu Tiểu thừa đạo, không thể biết sự sở vi là xuất sinh ba đại. (2) Duyên giả sĩ phu lìa xa Tiểu thừa đạo, chấp sáu độ là chẳng phải đạo. (3) Duyên sĩ phu [cho rằng] ‘quả sinh’ phải đồng thời với ‘nhân diệt’, lìa tánh thế tục, chấp còn có tánh thắng nghĩa.

(4) Duyên sĩ phu chấp có đủ hay không có đủ tất cả đạo tánh mà thật hữu và tương tục.

(5) Duyên sĩ phu chấp sắc, v.v. là thật hữu mà an trú.

(6) Duyên sĩ phu do phát tâm, v.v. mà hư mất chủng tánh Thanh văn, Độc giác.

(7) Duyên sĩ phu chỉ lấy Không tánh liền chấp là đủ, lại không mong cầu quả

Phật. (8) Duyên sĩ phu không tu nhân là Bát-nhã ba-la-mật-đa.

(9) Duyên các kẻ địch như ma sự, v.v. chướng ngại Bồ-đề.³²¹ Đây là chín thứ phân biệt, duyên đủ loại cảnh rồi phân biệt chấp có người thọ dụng thật sự. Ngoài những thật chấp năng thủ phân biệt, còn lại là những giả chấp năng thủ phân biệt.

1.2.2.2 Đối trị sự phân biệt (a) Nhân của Kiến đạo Đảnh gia hành

Vì người dạy Bồ-đề Nhân ấy gọi phó chúc Chứng nhân vô gián kia Đủ tướng nhiều phước đức.

[0069a15] (1) Khai thị cho người phương tiện chứng đắc Bồ-đề, và an lập người đi vào Đại Bồ-đề. Nhân tố của Đại Bồ-đề là phó chúc văn nghĩa của Bát-nhã ba-la-mật-đa.

(2) Khả năng chứng nhân tố vô gián của Đảnh gia hành, là an trú trong định, tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì đầy đủ vô lượng phước đức, đó là tướng của Đại thừa gia hành Thế đệ nhất pháp, tức là nhân tố của Kiến đạo Đảnh gia hành.

(b) Quả Kiến đạo Đảnh gia hành đối với quả Đại Bồ-đề i. Quan điểm của tự tông về Đại Bồ-đề

Cấu tận, vô sinh trí Nói là Đại Bồ-đề Vì vô tận, vô sinh phương tiện thiện xảo an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì mau chứng quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Tất cả ác ma chẳng thể làm trở ngại.'” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch) Đó như sau nên biết.

Kinh nói rằng cấu tận trí và vô sinh trí chính là Đại Bồ-đề. Nhưng chẳng phải trước có ‘cấu thật hữu’, sau có ‘cấu vĩnh tận’, cũng chẳng phải trước không có rồi sau mới sinh, cho nên phải biết, cứu cánh trí thấu suốt ‘các pháp bản lai vĩnh tận và vô sinh’. Theo thứ đệ là tận trí và vô sinh trí.

ii. Thừa nhận tánh thật hữu là không hợp đạo lý³²²

Trong tự tánh vô diệt Là nên lấy Kiến đạo Sao tận phân biệt chủng?

Sao đắc tướng vô sinh?

Nếu có thật pháp khác

Mà ở trên sở tri Nói diệt tận các chướng

Ta cho đó lạ lùng.

[0070a07] Các sư Thật sự³²³ cho rằng: Trước có pháp cấu uế chân thật, sau quán tưởng hoại diệt đối với tướng diệt tận của pháp cấu uế, liễu tri là diệt tận, gọi là tận trí. Lại nữa, sự chấm dứt ‘tương tục sinh’ của thật pháp, quán tưởng vô sinh đối với tướng bất sinh của các pháp, liễu tri là bất sinh, gọi là vô sinh trí. Ở đây phá quan điểm của họ là: Đại thừa Kiến đạo, làm sao diệt tận sở tri chướng, chủng loại năng thủ và sở thủ phân biệt về ‘các pháp thật hữu’? Chắc chắn không nên diệt tận. Làm sao có được tướng vô sinh của ‘sự chấm dứt tương tục sinh của thật pháp’? Chắc chắn không thể được, vì ông đã thừa nhận trước có chướng pháp chân thật (nay vừa mới diệt). Không có diệt tánh này, vì chướng pháp ấy trước chưa có, cho nên đồng quan điểm với tông Trung quán vậy.

Thêm nữa, tông Thật sự cho rằng, ‘Các pháp năng trị và sở trị là thật hữu’, lại nói, ‘Cấu chướng của sở tri ngu tối có thể diệt tận’. Ta, Từ Thị, hiểu biết thật sự rằng, quan điểm ấy rất là hiếm có lạ lùng, bởi lẽ chướng mà thật hữu, thì đối trị không thể đoạn trừ.

iii. Muốn chứng cứu cánh Đại Bồ-đề phải thừa nhận các pháp đều là Không Trong đây không trừ bỏ Cũng không chút thiết lập Với chánh tánh, chánh quán

Chánh kiến mà giải thoát.

[0070a13] Ngay trong tự tánh các pháp: các pháp thế tục do tổn giảm môn mà không thể trừ bỏ, các pháp thắng nghĩa do tăng ích môn mà không có một chút pháp để thiết lập. Thế nên, ở thế tục là chánh hữu tánh, nhưng chánh quán về thắng các sư Duy thức đều thuộc nhóm này. Quan điểm không đồng ý ‘các pháp là thắng nghĩa hữu’, chỉ thừa nhận ‘trong danh ngôn có tự tánh’, thì gọi là phái Trung quán Tự chứng, như các luận sư Thanh Biện, Tịch Hộ. Ngay cả trong danh ngôn, khái niệm, không thừa nhận các pháp có mảy may tự tánh, thì đó là quan điểm của phái Trung quán Ứng thành, như Phật Hộ (佛護, sa. Buddhapālita, 470-550), Nguyệt Xứng (月稱, sa. Candrakirti, 600-650).

nghĩa thì pháp tánh là vô tự tánh. Như vậy, sự rời xa hai bên tăng giảm được quyết trạch bởi chánh kiến. Nếu có thể tinh cần tu tập, thì có thể hiện kiến chân thật nghĩa, giải thoát hai chướng mà thành Chánh giác.

(Hết Quyển 3)

(c) Tự tánh của Kiến đạo Đảnh gia hành i. Chánh thuyết

Thí, v.v. trong mỗi một Sáu độ nhiếp nhập nhau Một sát-na nhẫn nhiếp Là trong đây kiến đạo.

[0071a05] Bố thí, v.v., trong mỗi một độ đều có khả năng nhiếp nhập lẫn nhau sáu độ, lấy sát-na thứ nhất của Khổ pháp trí nhẫn [của Kiến đạo] làm Vô gián đạo (: Vô lậu đạo). Đảnh gia hành ấy chính là ‘trong đây Kiến đạo’. Trong đây Kiến đạo, biểu thị phẩm tánh của Đảnh gia hành, bởi vì mỗi độ nhiếp nhập sáu độ mà nói là Kiến đạo. Các phẩm tánh khác thì lấy các tướng khác mà nói Kiến đạo.

ii. Đoạn đức tự tại Lại do nhập Sư tử Phấn tấn tam-ma-địa Quán sát các duyên khởi Tùy thuận và hồi nghịch.

[0071a09] Sau khi nói sự đoạn chướng tướng của Kiến đạo Đảnh gia hành, lại nói sự tu tập gia hành của Du-già sư ở Kiến đạo Đảnh gia hành: Khi nhập căn bản định³²⁴ thì an trú Sư tử phấn tấn tam-ma-địa³²⁵; ở hậu đắc vị, quán sát duyên khởi thuận nghịch.

Mười hai duyên khởi là: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử. Trong đó, từ vô minh duyên hành, cho đến sinh duyên lão tử, là tạp nhiễm phẩm tùy thuận duyên khởi. Lão tử do sinh khởi, cho đến hành do vô minh khởi, là tạp nhiễm phẩm hồi nghịch duyên khởi. Từ vô minh diệt nên hành diệt, cho đến sinh diệt nên lão tử diệt, là thanh tịnh phẩm tùy thuận duyên khởi. Tu tập tạp nhiễm phẩm tùy thuận duyên khởi thì có năng lực thông đạt tự tánh của Tập đế, bởi vì liễu tri chủ nhân của hoặc và nghiệp chính là vô minh và hành. Tu tập tạp nhiễm phẩm hồi nghịch duyên khởi thì có năng lực thông đạt tự tánh của Khổ đế, bởi vì liễu tri sinh và lão tử là cái quả mang tánh chất hoàn toàn thành thục của hoặc và nghiệp. Tu tập thanh tịnh phẩm tùy thuận duyên khởi thì có năng lực thông đạt tự tánh của Đạo đế, bởi vì biết sự đối trị vô minh, chứng cái tuệ vô ngã mà có khả năng đoạn trừ phiền não căn bản là vô minh. Tu tập thanh tịnh phẩm hồi nghịch duyên khởi thì có năng lực thông đạt tự tánh của Diệt đế, bởi vì biết đoạn hẳn nhiễm ô và vô minh, được kết quả cứu cánh là diệt trừ sinh và lão tử. Như vậy, tu tập thuận nghịch duyên khởi chính là thông đạt phương tiện tối thắng của Tứ đế.

1.2.3 Tu đạo Đảnh gia hành

1.2.3.1 Sở y Tu đạo

Đối trị chủng tử tu sở đoạn bằng năng trị chủng loại Đại thừa Tùy hiện quán, tức là hành tướng của Tu đạo Đảnh gia hành. Giới hạn chỉ ở Đại thừa Tu đạo. Chín định: Diệt tận, v.v.

Tu qua lại hai tướng Sau lấy Dục giới nhiếp

Bất định tâm làm giới. Siêu việt nhập các định Vượt một, hai, ba, bốn Và năm, sáu, bảy, tám

Đến Diệt định khác nhau.

[0072a01] Đây nói về Tu đạo của Bồ-tát. Do hai môn gia hành và căn bản mà nhập siêu việt đẳng trì [mà chứng được tướng bình đẳng của tất cả các pháp], nghĩa là nơi thứ đệ định đi cùng Diệt tận định³²⁶, trước hết tu hai tướng đi lên thuận hành và trở xuống nghịch hành [của 8 giải thoát] mà làm gia hành; kế đến tinh tiến tu tập siêu việt đẳng trì làm căn bản để nhập Sư tử phấn tấn tam-ma-địa³²⁷ .

Khi tu căn bản, trước hết từ Sơ tĩnh lự thẳng đến Diệt tận định, hoàn toàn không có siêu việt [các định] và ‘nhập trở vào’. Tiếp theo, Diệt tận định xen giữa tám định mà nhập trở vào, nghĩa là từ Diệt tận định khởi nhập Sơ tĩnh lự, từ Sơ tĩnh lự khởi rồi nhập Diệt tận định, kế nhập Nhị tĩnh lự, rồi nhập Diệt tận định, như vậy lần lượt cho đến, từ Diệt tận định nhập Phi phi tưởng định, lại nhập Diệt tận định, rồi nhập Phi phi tưởng định. Sau đó, khởi bất định tâm nhiếp thuộc Dục giới làm giới, nhập Diệt tận định; từ Diệt tận định khởi bất định tâm, rồi vượt (tức bỏ qua mà không nhập) Diệt tận định để nhập Phi phi tưởng định. Tiếp theo, khởi bất định tâm, rồi vượt qua hai định Diệt tận và Phi phi tưởng, nhập Vô sở hữu định, lại khởi bất định tâm, như vậy cho đến vượt qua ba, bốn, năm, sáu, bảy, tám định mà nhập Sơ tĩnh lự, rồi từ Sơ tĩnh lự khởi bất định tâm.

Quá trình này vì sao gọi siêu việt đẳng trì? – Từ Sơ tĩnh lự cho đến Diệt tận định làm chỗ xen giữa, nhưng xen giữa bằng loại pháp khác nhau và bất định tâm Dục giới trong quá trình tu định.

Trong Kinh Đại Bát-nhã có nói rộng về quá trình này. Hai câu đầu trong luận này nói về gia hành, sáu câu sau nói về Dục giới tâm xen giữa mà tu chín định. Ở đây nói ‘thẳng qua nhập vào’ và lấy ‘tám định xen tu Diệt tận định rồi nhập vào’, ý nghĩa dễ hiểu nên không trình bày.

1.2.3.2 Sở đoạn phân biệt (a) Sở thủ phân biệt i. Chuyển thú sở thủ phân biệt Lược nêu và rộng thích Không được Phật nhiếp thọ Không công đức ba đời Và nơi ba diệu đạo

Sở thủ sơ phân biệt

Gia hành tướng hành cảnh.

[0072a12] Chuyển thú sở thủ phân biệt của Đại thừa tu sở đoạn có 9, đó là: (1) Vì nhiếp thọ chúng sinh ưa thích nói lược, chấp pháp lược thuyết làm thật sở thủ của câu sinh phân biệt. (2) Lại vì nhiếp thọ chúng sinh ưa thích nói rộng, chấp pháp quảng thuyết³²⁸ làm thật sở thủ của câu sinh phân biệt.

(3) Nếu không đúng theo lời dạy mà tu hành thì Phật không nhiếp thọ; chấp sự đối trị tu Bát-nhã ba-la-mật-đa và Du-già làm thật sở thủ của câu sinh phân biệt. (4) Quán đãi Kiến đạo³²⁹, do [khi Kiến đạo] duyên tố đã diệt, cho nên công đức của Gia hành đạo, ở mặt thắng nghĩa là không có, ở mặt danh ngôn là có, chấp làm thật sở thủ của câu sinh phân biệt. (5) Do không có tứ cú³³⁰ làm nhân tố sinh khởi, cho nên công đức của Kiến đạo, ở mặt thắng nghĩa là không có, ở mặt danh ngôn là có, chấp làm thật sở thủ của câu sinh phân biệt.

(6) Do chưa đạt đến ‘vật không thật’³³¹, cho nên công đức của Đại thừa Tu đạo, ở giai đoạn Kiến đạo là không có, ở giai đoạn Tu đạo là có, chấp làm thật sở thủ của câu sinh phân biệt.

(7) Do bốn điên đảo đối với bốn đức Niết-bàn: thường, lạc, ngã, tịnh, cho nên chấp Gia hành đạo có khả năng chứng đắc Niết-bàn, chấp làm thật sở thủ của câu sinh phân biệt.

(8) Ở Kiến đạo, khi mới chứng tánh Không, chấp làm thật sở thủ của câu sinh phân biệt.

(9) Do tu tập và đã chứng thắng nghĩa vô tự tánh, cho nên chấp làm thật sở thủ của câu sinh phân biệt.

Chín thứ phân biệt như vậy là một loại chuyển thú phân biệt ban đầu, là cảnh sở hành của Tu đạo Gia hành tướng.

ii. Thối hoàn sở thủ phân biệt

Kế nhận tâm, tâm sở Chuyển thú thời có cảnh Không phát tâm Bồ-đề Không tác ý Bồ-đề Tác ý pháp Tiểu thừa Không nghĩ Đại Bồ-đề Có tu và không tu Và tương phản với chúng Phi như nghĩa phân biệt Nên biết thuộc Tu đạo.

[0073a04] Sở thủ phân biệt thứ hai của Tu đạo sở đoạn: chấp nhận tâm và tâm sở ở Đại thừa Tu đạo [gia hành], và hữu cảnh năng duyên tâm pháp ở Vô gián đạo chuyển thú thời. Các tâm và tâm sở ấy, xét mặt cảnh giới, sai biệt có 9, đó là: (1) Tư lương đạo vị của Nhị thừa: do lìa thiện tri thức Đại thừa, v.v. mà không phát Đại bồ-đề tâm, chấp pháp ngăn trở Đại thừa làm sở thọ dụng thật sự. (2) Do không có phước đức thù thắng của ‘sự làm lợi tha mà cầu thành Phật’, gọi là không tác ý bồ-đề tạng.

(3) Do là chủng tánh Thanh văn mà tác ý pháp Thanh văn thừa. Do là chủng³³² tánh Độc giác mà hiện chứng pháp Độc giác thừa.

(4) Do không tu Bát-nhã ba-la-mật-đa nên không tư duy về Chánh đẳng bồ- đề.³³³ (5) Do hữu sở đắc nên có tu Bát-nhã ảnh tượng.

(6) Do không thể duyên chân thật nghĩa nên không tu chân thật nghĩa.³³⁵ (7) Do không duyên chân thật nghĩa, cũng không thể tu Bát-nhã ba-la-mật-đa.

(8) Do vô thường, v.v. không thể không đắc, nên cũng chẳng không tu vô³³⁶ thường, v.v. ³³⁷ (9) Do chấp điên đảo về chân thật nghĩa, nên đối với bất như thật nghĩa có sự phân biệt chấp trước. Sự phân biệt chấp trước ấy trái nghịch với đạo pháp của Bồ-tát, nhưng chấp làm sở thọ dụng thật sự.³³⁸ Nên biết, chín thứ phân biệt này thuộc về Đại thừa Tu đạo sở đoạn.

(b) Năng thủ phân biệt i. Thật chấp phân biệt Thi thiết hữu tình cảnh Thi thiết pháp chẳng không Tham trước, giản trạch tánh

Là tịch sự ba thừa Thọ cúng không thanh tịnh Phá hoại các chánh hành Kinh nói là bậc nhất Năn thủ phải nên biết.

[0073a13] Đại thừa Tu đạo Gia hành vị, về mặt cảnh sai biệt, thật chấp thứ nhất có 9 thứ phân biệt, đó là:

(1) Tự Tại bổ-đặc-già-la chẳng thật có sinh, là nương năm uẩn mà thi thiết làm hữu tình, chấp làm người năng thọ dụng thật của câu sinh phân biệt.³³⁹ (2) Lại duyên ‘các pháp chỉ do tâm hiện’, nên đối với 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới được thi thiết làm các pháp (: khái niệm, danh ngôn), bổ-đặc-già-la chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt.

(3) Lại duyên ‘quán chiếu tất cả pháp do danh ngôn mà hiện hữu’, nên ‘[các pháp] chẳng trống không’, bổ-đặc-già-la chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt.

(4) Lại duyên ‘chưa đoạn trừ tất cả chấp trước’, nên đối với các pháp khởi tham trước thật, bổ-đặc-già-la chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt.

(5) Lại duyên ‘khả năng giản trạch thật tánh của các pháp’, bổ-đặc-già-la chấp làm thật hữu. (6) Lại duyên ‘không cầu ba sự sở vi (: tâm đại, đoạn đức đại, trí đức đại) mà chỉ cầu các khổ [vọng tưởng] vắng lặng’³⁴⁰, bổ-đặc-già-la chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt.

(7) Lại duyên ‘do sắc, v.v. bất khả đắc nên ba thừa xuất ly’, bổ-đặc-già-la chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt.

(8) Lại duyên ‘do chưa chánh tri pháp tánh nên sự cúng dường ba luân (: người hiến cúng, người thọ nhận, vật hiến cúng) chưa thể thanh tịnh’, bổ-đặc-già-la chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt.

(9) Lại duyên ‘do nơi sự bố thí, nhẫn nhục, v.v. chấp thật mà tu, [vì vậy] phá hoại chánh hành ba-la-mật-đa’, bổ-đặc-già-la chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt.

Kinh Đại Bát-nhã có nói đến chín phân biệt này, nên biết đó là năng thủ phân biệt thứ nhất của Tu sở đoạn.

ii. Giả chấp phân biệt ii.1 Lược nêu

Thiết hữu tình và nhân Do đây bị tổn hại Nên là Tu đạo hệ Còn có chín vi phẩm.

[0074a04] Nơi năm uẩn, v.v. mà thi thiết hữu tình, và nơi hữu tình an lập nhân tố ‘duy tâm sở hiện chư pháp’ mà giả lập sĩ phu, chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt. Do giả chấp phân biệt này mà tổn hại sự Tu đạo Đảnh gia hành. Giả chấp phân biệt là phẩm tánh trái ngược trong mối quan hệ giữa năng trị và sở trị ở Tu đạo. Ngoài thật chấp nói trên, còn có 9 thứ giả chấp phân biệt.³⁴¹

ii.2 Rộng thích Như tự sở duyên tánh

Ba trí, chướng có ba Tịnh đạo, chân như, v.v.

Tương ưng, bất tương ưng

Bất đẳng và khổ đẳng Các phiền não tự tánh Và không ba ngu tối Là phân biệt sau cùng.

[0074a09] Tâm và tâm sở của Tu đạo Đảnh gia hành chuyển vận lúc ở Vô gián đạo. Tâm phân biệt về hữu cảnh cần phải đoạn trừ, có 9 thứ, đó là: Nhận biết được thể tánh của cảnh tự sở duyên³⁴², đó là ba trí. Ba trí này có 3 thứ chướng: (1) Do không liễu tri ‘tất cả tướng đều Không’, mà chướng Nhất thiết tướng trí, duyên nơi sự đoạn chướng ngu tối này mà giả lập sĩ phu, chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt. (2) Do không liễu tri ‘tất cả đạo pháp’, mà chướng Đạo tướng trí, duyên nơi sự đoạn chướng ngu tối này mà giả lập sĩ phu, chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt. (3) Do không liễu tri ‘tất cả sự’ mà chướng Nhất thiết trí, duyên nơi sự đoạn chướng ngu tối này mà giả lập sĩ phu, chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt.

(4) Do không liễu tri Bát-nhã ba-la-mật-đa nên đối với tịch tịnh có tất cả ngu tối chướng đạo mà giả lập sĩ phu, duyên đó chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt. (5) Do không liễu tri những sở tri về sắc, v.v. và chân như, nên đối với chân như và sắc, v.v. mà tương ưng là nhất tánh, không tương ưng là dị tánh, ngu tối giả lập sĩ phu, duyên đó chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt.

(6) Do không liễu tri ‘tánh ma sự vốn là Không’, đối với Đại thừa đạo và Tiểu thừa đạo không tương đồng, ngu tối giả lập sĩ phu, duyên đó chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt.

(7) Do nơi Kinh điển tuyên thuyết nghĩa lý về vô thường, v.v., theo lời dạy của Kinh mà chấp làm chân lý cứu cánh, nên đối với pháp tánh về Khổ, Tập, Diệt, Đạo của Tứ đế mà ngu tối giả lập sĩ phu, duyên đó chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt.

(8) Do không liễu tri khách tánh của tham, sân, v.v. và chân như tánh, đối với tánh chất phiền não, ngu tối giả lập sĩ phu, duyên đó chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt. (9) Do không liễu tri ‘tánh chất của hai thủ là Không’, đối với ‘không có hai thủ’ mà ngu tối giả lập sĩ phu, duyên đó chấp làm người năng thọ dụng thật hữu của câu sinh phân biệt. Chín phân biệt này là Tu sở đoạn sau cùng của năng thủ phân biệt.

1.2.3.3 Thắng lợi của đoạn trừ sở đoạn

Như người bệnh hết bệnh Thường thời được yên ổn Hằng tu chúng sinh lạc Tất cả thắng công đức Nhâm vận mà nương tựa Thắng quả để trang nghiêm Bồ-tát thượng phẩm vị

Như mọi sông về biển.

[0075a03] Bồ-tát ở địa thứ mười an trú thượng thượng phẩm Đại thừa Tu đạo, do trải qua vô số kiếp tu Tu đạo, nên bốn loại phân biệt của năng thủ và sở thủ làm sở tri chướng [được đoạn trừ], giống như các bệnh phải chữa dứt hết, đầy đủ thuận duyên, lìa hẳn nghịch duyên, thí như người bệnh hết bệnh khỏe lại, an vui lâu dài.

Lại nữa, Nhất thiết chủng [trí] dùng tâm đại bi để chuyển vận phương tiện thiện xảo, thành biện lợi lạc chúng sinh. Nhờ tất cả thắng diệu công đức như vậy mà tự nhiên nương tựa sự đoạn của ba thừa, trang nghiêm quả trí đức của Bồ-tát.