Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích

Vì là tánh bình đẳng

Khắp đối trị tam giới.

[0041a03] Sự thanh tịnh của Phật là tối thanh tịnh: Do cửa ngõ ‘năng trị sở trị thứ đệ đoạn quá’ mà xác nhận: Đại thừa tu đạo là do năng lượng là trí [Bát-nhã] và sở lượng là tánh bình đẳng chân Không [của các pháp]. Đại thừa tu đạo có khả năng đối trị thực sự, đó là khả năng làm thanh tịnh hết thảy các chướng trong tam giới.

Chữ ‘tránh’ (: tranh cãi) ở đây là: [Hỏi:] Hạ hạ phẩm, v.v. 9 thứ tu đạo có thể đoạn trừ thượng thượng phẩm, v.v. 9 thứ thật chấp, là không đúng đạo lý. Thí như người yếu đuối không thể đánh bại kẻ thù mạnh mẽ, nhưng đối với kẻ thù yếu đuối thì không cần phải là người mạnh mẽ. Như vậy, hạ phẩm tu đạo không thể đoạn trừ thượng phẩm thật chấp, và đoạn trừ hạ phẩm thật chấp thì không cần thượng phẩm tu đạo.

Đáp: Không có lỗi. Thí như việc giặt giũ áo quần, làm sạch vết bẩn thô sơ thì không cần dùng sức, nhưng làm sạch vết bẩn tinh tế thì phải gia công, dùng sức. Như vậy, năng trị và sở trị cũng đúng đạo lý. 134

Phẩm Bốn: Nhất Thiết Trí

(Kinh Đại Bát-nhã, Hội thứ 2, quyển 436 - phẩm Vô Tiêu Xí thứ 41)

1. Bản tánh của Nhất thiết trí

Hiện chứng vô ngã được nhiếp trì bởi tuệ giác, cũng là hiện quán chủng loại của Tiểu thừa, đó là sắc thái của Nhất thiết trí. Hết thảy bậc Thánh đều có Nhất thiết trí. Nơi sự quán đãi thế tục mà có thể phá hủy biên tế chư hữu bằng hiện quán chủng loại [tánh tướng] của Đại thừa Thánh trí, tức là do Đạo tướng trí mà Trí không trú chư hữu.

Nơi sự quán đãi thế tục mà có thể phá hủy biên tế tịch tĩnh bằng hiện quán chủng loại [tánh tướng] của Đại thừa Thánh trí, tức là do Đạo tướng trí mà Bi chẳng trệ Niết-bàn.

Giới hạn là từ Đại thừa kiến đạo cho đến Phật địa.

a. Viễn cận đạo a.1 Lý của viễn cận đạo Chẳng bờ này, bờ kia Cũng không trú khoảng giữa Biết ba đời bình đẳng

Nên gọi Bát-nhã độ.

[0041a15] (1) Nhất thiết trí của Bồ-tát, còn gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa, do tuệ mà không trú bờ sinh tử bên này, do bi mà không trú bờ Niết-bàn bên kia. Ở khoảng giữa hai bờ ấy, Bồ-tát cũng không trú thắng nghĩa. Đó là vì hiện quán của Bồ-tát được nhiếp trì bởi trí đã phá hủy cả hai bên để hiện chứng tánh Không.¹⁹⁶ (2) Như vậy, Nhất thiết trí thì không trú hai bên: chư hữu và Niết-bàn, tức là Bồ-tát gần kề Phật trí nhờ hiện quán được nhiếp trì bởi trí để hiện chứng các pháp ba đời là bình đẳng, vô thật tự tánh.

(3) Ở đây gồm nói cả Nhất thiết trí của Thanh văn và Độc giác. Trí của Thanh văn và Độc giác còn cách xa Nhất thiết trí của Bồ-tát, còn gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa, bởi vì họ không biết các pháp ba đời là bình đẳng, chân Không.

a.2 Thành lập lý ấy

Trí do duyên tướng môn Chẳng phương tiện nên xa Do thiện xảo phương tiện

Liền nói là gần kề.

[0042a02] Nếu người có Nhất thiết trí mà rời xa đại bi, bị thật chấp trói buộc, đó là sắc thái Nhất thiết trí cách xa Bát-nhã ba-la-mật-đa trên mặt quả. Giới hạn là từ Tiểu thừa kiến đạo cho đến Tiểu thừa Vô học đạo.

Nếu người có đại bi và Không tuệ được nhiếp trì bởi Đại thừa Thánh trí, an trú hiện quán chủng loại của Tiểu thừa, đó là sắc thái Nhất thiết trí gần kề Bát-nhã ba-la-mật-đa trên mặt quả. Giới hạn là từ Đại thừa kiến đạo cho đến Phật địa.

Có người chất vấn: Nhất thiết trí của Thanh văn và Bồ-tát không nên chia ra xa gần, bởi vì thông đạt tánh chất bình đẳng của các pháp ba đời, tức biết pháp tánh của vũ trụ, Thanh văn và Bồ-tát đều biết pháp tánh ấy, như Bồ-tát Long Mãnh có nói: “Các pháp từ duyên sinh, Ta nói đó là Không.” Ở đây nói, Không có nghĩa là ‘nhân duyên sinh khởi’, và Nhị thừa cũng thông đạt tánh chất duyên khởi. Để trả lời câu hỏi này, nên nói:

(1) Nhất thiết trí của Thánh giả Nhị thừa có thể nói rằng cách xa, bởi vì trí ấy duyên tất cả pháp và đạo pháp mà chấp có tướng thật, lại chẳng tu phương tiện cho quả Bát-nhã ba-la-mật-đa. Họ rời xa thiện tri thức Đại thừa và rời xa phương tiện thiện xảo dẫn phát tuệ giác mà thông đạt vô tự tánh [của các pháp].

(2) Nhất thiết trí của Thánh giả Bồ-tát có thể nói rằng gần kề, bởi vì được nhiếp trì bởi phương tiện thiện xảo mà sinh ra quả Bát-nhã ba-la-mật-đa. Họ từ lâu xa đã thân cận thiện tri thức Đại thừa, lắng nghe, nhận lãnh những giáo thọ ‘không điên đảo’, và nhờ tu tập những phương tiện thiện xảo mà dẫn phát Bát-nhã ba-la- mật-đa sâu xa.

a.3 Sai biệt của năng trị sở trị

a.3.1 Sở trị phẩm của Nhất thiết trí

[0042a11] Nhất thiết trí rời xa phương tiện và tuệ giác thù thắng, đó là sở trị phẩm của Nhất thiết trí. Giới hạn là từ Tiểu thừa kiến đạo cho đến Tiểu thừa vô học đạo.

Sắc uẩn, v.v. tánh Không Ba đời pháp hệ thuộc Thí, v.v., Bồ-đề phần

Hành tưởng sở trị phẩm.

Đối với bổ-đặc-già-la gồm sắc uẩn, v.v. là ngã không, thuộc về tánh như sở hữu; các pháp trong tam giới - thuộc về tánh tận sở hữu; và 6 độ: bố thí, v.v., 37 bồ-đề phần pháp, mà khởi ý tưởng ‘chân thật tu hành’, thì ý tưởng ấy trói buộc đạo pháp; chính nó là sở trị phẩm của Bồ-tát đạo, bởi lẽ đó là chỗ sai lầm của người tu.¹⁹⁷

a.3.2 Năng trị phẩm của Nhất thiết trí

[0042a16] Đại thừa Thánh trí là an trú hiện quán chủng loại [tánh tướng] của Đại thừa mà được nhiếp trì bởi phương tiện và thắng tuệ, đó là năng trị phẩm của Nhất thiết trí. Giới hạn là từ Đại thừa kiến đạo cho đến Phật địa.

Thí, v.v. vô ngã chấp Ở đây khiến người hành Đây diệt tham trước biên.

Từ nơi sáu độ: bố thí, v.v. mà trú vô ngã chấp, cũng y cứ trên [vô ngã chấp] đây mà an lập các chúng sinh khác, khiến họ tu hành; như vậy là trí tuệ thấu suốt sở y và đạo pháp đều không thật qua [hiện chứng] ba pháp¹⁹⁸, tức là trí tuệ có khả năng ở nơi sở y và đạo pháp mà diệt trừ biên tế của tham trước, bởi vì tham trước ấy chánh thức bị đối trị.

a.3.3 Tướng chấp sở trị trên quả

Chấp vi tế về Phật, v.v.

[0043a03] Đối với cảnh giới của Phật, v.v. mà khởi vi tế thật chấp thì bị trói buộc. Sự tu lễ sám, v.v. là nhân tố của tư lương phước đức, có năng lực đối trị sự bất tín, v.v., nhưng khởi thật chấp vi tế thì là sở trị phẩm của Bồ-tát đạo, bởi lẽ đó là chỗ sai lầm của người tu.

a.3.4 Năng trị trên quả (a) Năng trị là lý của sở trị phẩm Đạo pháp rất sâu xa Vì tự tánh viễn ly.

[0043a07] Thật chấp vi tế trên đạo quả cũng là sở trị phẩm của Bồ-tát đạo, bởi vì chân nghĩa cứu cánh của các đạo pháp rất là sâu xa, là pháp tánh của tự tánh viễn ly.¹⁹⁹ (b) Chánh đối trị Biết các pháp tánh nhất

Nên năng đoạn tham trước.

[0043a10] Như thật liễu tri ‘các pháp đồng nhất với tự tánh [viễn ly]’, được gọi là Chân Không. Do đây Bồ-tát biết có thể đoạn trừ thật chấp trên quả, đó là sự đối trị chân thật.

(c) Nghĩa khác biệt

Do diệt trừ thấy sắc, v.v.

Nên nói khó thấu suốt Sắc, v.v. không thể biết Nên chẳng thể nghĩ bàn.

[0043a13] (1) ‘Thắng nghĩa đế thì khó thông đạt’, vì thắng nghĩa đế là sở chứng của nội trí cứu cánh, là sự diệt trừ những danh ngôn khái niệm mà có thể nhận biết khi mắt thấy sắc, tai nghe tiếng, v.v.

(2) ‘Thắng nghĩa đế thì bất khả tư nghị’, vì thắng nghĩa đế là danh ngôn khái niệm mà không thể liễu tri. Từ sắc, v.v. cho đến pháp bất cộng của Phật là pháp tánh thế tục; thật tánh cứu cánh của nó chỉ là sở kiến của căn bản trí của Thánh giả.

a.3.5 Tiểu kết Như vậy Nhất thiết trí Sở trị, năng trị phẩm Không còn các sai biệt Nên biết như Kinh thuyết.

140 [0043a17] Như vậy là đã nói về những phẩm tánh của Nhất thiết trí. Sở trị phẩm và năng trị phẩm của Nhất thiết trí không có còn những sai biệt, và nên biết sự ấy được nói trong Kinh điển.

b. Gia hành của Nhất thiết trí

b.1 Gia hành sai biệt

[0044a03] Ở mặt thế tục, chấp trước điên đảo về tự tánh sai biệt²⁰⁰; ở mặt thắng nghĩa, chấp trước điên đảo về tự tánh sai biệt. Bồ-tát Du-già tu bất cứ sự đối trị các chấp trước ấy. Sắc thái gia hành của Bồ-tát Du-già là phẩm tánh của Nhất thiết trí.

Giới hạn là từ Đại thừa Tư lương đạo cho đến tối hậu tâm của địa thứ mười.

Sắc, v.v và vô thường, v.v.

Viên mãn, chưa viên mãn Với tánh tham không thật Gia hành phá thật [chấp] hành

Bất biến, không người tạo.

Gia hành ba nan hành Theo căn tánh đắc quả Nên nhận là hữu quả Không nương tựa người khác

Chứng tri bảy hiện sự.

Ở đây nói gia hành Nhất thiết trí của Bồ-tát có 10 thứ: về cảnh có 4, về tự tánh có 3, về tác dụng có 2 và về chứng tri thí dụ có 1.

Về cảnh có 4 thứ, là: (1) Gia hành phá thật chấp hành về các sự: sắc, v.v.²⁰¹ (2) Gia hành phá thật chấp hành về biệt pháp: vô thường, v.v.²⁰² (3) Gia hành phá thật chấp hành về công đức có được viên mãn và chưa viên mãn.²⁰³ (4) Gia hành phá thật chấp hành về tham tánh thì không thật. Về tự tánh có 3 thứ, là:

(5) Gia hành bất biến: phá trừ thật chấp về nghiệp tạo tác.

(6) Gia hành vô tạo: phá trừ thật chấp về người tạo tác.

(7) Gia hành ba thứ nan hành: phá trừ thật chấp về quả.

Ba thứ nan hành: Là trong 3 trí:

(a) Nhất thiết tướng trí: đối với thắng nghĩa vô sở đắc, đối với thế tục, phải trải qua 3 vô số kiếp, tu hành hai thứ tư lương mới có thể chứng đắc, đó là nan hành sở vi.

(b) Đạo tướng trí: đối với thắng nghĩa vô sở đắc, đối với thế tục, phải tu học ba đạo²⁰⁴, cho đến chưa viên mãn, thành thục nghiêm tịnh mà không chứng quả kia, đó là nan hành gia hành.

(c) Nhất thiết trí: phải tự thân sinh khởi [trí này]; do cánh cửa trí này mà làm lợi ích chủng tánh Nhị thừa, nhưng tự mình chẳng chứng quả, chỉ đoạn phiền não, đó là nan hành sở tác. Về tác dụng có 2 thứ, là:

(8) Theo căn tánh của ba đối tượng giáo hóa²⁰⁵ mà khiến đắc quả, cho nên thừa nhận là gia hành hữu quả.

(9) Do thắng lợi môn²⁰⁶, các sự cứu hộ²⁰⁷, là gia hành không nương tựa người khác.

Về chứng tri thí dụ có 1 thứ, là: (10) Nơi bảy thứ hiện sự [mà chứng tri], là gia hành chứng tri vô tự tánh.

Chứng tri bảy thứ hiện sự và thí dụ là:

Các duyên khởi hữu lậu đều chẳng thật có, bởi vì:

(a) Chỉ do tập khí và chấp trước mà biến hiện, thí như sự chiêm bao.

(b) Chỉ là nhân duyên hòa hợp mà biểu hiện, thí như sự huyễn ảo.

(c) Tuy biểu hiện như vậy, mà sự hiện hữu ấy trở thành tương vi, thí như sóng nắng.

(d) Chỉ mượn các duyên mà biểu hiện, thí như tiếng vang.

aśaiksa-mārga), cũng gọi Vô học địa: Tức giai vị đoạn trừ hết sạch các hoặc, cởi bỏ mọi sự trói buộc. Trong (Phạm: đó, Kiến đạo và Tu đạo cũng gọi là Hữu học đạo; Kiến đạo chỉ có vô lậu, còn Tu đạo thì có cả hữu lậu và vô lậu. Nếu phối hợp cả 3 đạo này với 4 hướng 4 quả thì Kiến đạo là Dự lưu hướng, Tu đạo là 3 hướng sau và 3 quả Dự lưu, Nhất lai và Bất hoàn, còn Vô học đạo là quả A la hán. Nếu phối hợp 3 đạo với 5 vị của Duy thức thì theo thứ tự là Thông đạt vị, Tu tập vị, và Cứu cánh vị. Nếu phối hợp với Thập địa thì theo thứ tự là Sơ địa, Nhị địa cho đến Cửu địa, Thập địa và Phật địa. [X. luận Câu xá Q.21, 25; luận Chương sở tri Q.hạ; Đại thừa nghĩa chương Q.10; Hoa (e) Chỉ từ tập khí mà các tướng như vậy biểu hiện, thí như ảnh tượng. (f) Sở y không thật mà như vậy biểu hiện, thí như thành Càn-thác-bà. (g) Tác giả không thật mà như vậy biểu hiện, thí như biến hóa.

b.2 Tự tánh của gia hành

[0044a17] Phá trừ thật chấp nơi cảnh và hữu cảnh²⁰⁸, được nhiếp trì bởi tuệ giác của Bồ-tát Du-già. Sắc thái gia hành bình đẳng tánh của Bồ-tát Du-già là phẩm tánh của Nhất thiết trí.

Giới hạn là từ Đại thừa Tư lương đạo cho đến tối hậu tâm của địa thứ mười.

Không chấp trước sắc, v.v.

Bốn thứ bình đẳng tánh.

Gia hành được nói ở đây có bốn thứ bình đẳng tánh đối với: (1) tự tánh sắc, v.v., ²⁰⁹ (2) tướng xanh, v.v., (3) sai biệt, (4) hữu cảnh. Gia hành ấy phá trừ bốn thứ thật chấp không thật.²¹⁰

c. Quả của sự tu gia hành

c.1 Lược nói sát-na

[0045a03] Đây là phẩm tánh Nhất thiết trí về hiện chứng lìa hý luận của Đại thừa đế hiện quán, tức là phẩm tánh Nhất thiết trí của Đại thừa kiến đạo. Giới hạn chỉ ở Đại thừa kiến đạo.

Các Thánh đế: khổ, v.v.

Pháp trí và loại trí Nhẫn trí sát-na tánh Nhất thiết trí kiến đạo.

Duyên Tứ đế: khổ, tập, diệt, đạo mà sinh ra pháp trí, loại trí, pháp trí nhẫn, loại trí nhẫn, tức là 8 nhẫn nhiếp thuộc Vô gián đạo và 8 trí nhiếp thuộc Giải thoát đạo.²¹¹ Đây là 16 thể tánh sát-na, tức là phẩm tánh Nhất thiết trí của Đại thừa kiến đạo.

c.2 Rộng thích hành tướng

Sắc chẳng thường, vô thường Xuất nhị biên, thanh tịnh Không sinh, không diệt, v.v.

Như hư không, ly tham Thoát ly các nhiếp trì Tự tánh bất khả thuyết Do tuyên thuyết nghĩa này Không thể thí cho người Hết thảy bất khả đắc Cứu cánh tịnh, không bệnh

Đoạn trừ các nẻo ác Chứng quả vô phân biệt Không hệ thuộc các tướng

Nơi hai thứ: nghĩa - danh Biết chúng không có sinh

Nhất thiết trí sát-na.

[0045a10] (1) Vô thường: Ở mặt thắng nghĩa, sắc, v.v. lìa thường, lìa vô thường, nên ‘chẳng thường chẳng vô thường’.

(2) Khổ: Ở mặt thắng nghĩa, sắc, v.v. lìa khổ, lìa phi khổ, nên ‘xuất nhị biên thường đoạn’.

(3) Không: Ở mặt thắng nghĩa, sắc, v.v. lìa Không, lìa bất Không, nên gọi là

‘thanh tịnh’.

(4) Vô ngã: Ở mặt thắng nghĩa, sắc, v.v. chẳng tánh ngã, chẳng tánh vô ngã, nên ‘không sinh, không diệt’, ‘chẳng thủ chẳng xả, chẳng nhiễm chẳng tịnh’.

Đây là các tướng Khổ đế.

(5) Nhân: Nghiệp hữu lậu và ái thủ là khổ nhân. Ở mặt thắng nghĩa, chúng là phi nhân, phi hữu, nên ‘như hư không’.

(6) Tập: Ở mặt thắng nghĩa, chúng là chẳng tập, chẳng vô tập, nên ‘ly tham, v.v. tất cả phiền não’.

(7) Sinh: Ở mặt thắng nghĩa, sinh khổ và không sinh khổ đều không hệ thuộc, nên ‘thoát ly các nhiếp trì’.

(8) Duyên: Sự thoát ly ấy là khổ duyên, chẳng khổ duyên, nên ‘tự tánh bất khả thuyết’.

Đây là các tướng Tập đế.

(9) Diệt: Diệt đế có nghĩa ‘ly phiền não’. Ở mặt thắng nghĩa, diệt và không diệt đều không hệ thuộc, nên ‘tuyên thuyết các nghĩa của diệt này’, ‘không thể huệ thí cho người’.

(10) Tĩnh: Ở mặt thắng nghĩa, không khổ tĩnh, không [khổ] bất tĩnh, nên

‘đều bất khả đắc’.

(11) Diệu: Ở mặt thắng nghĩa, ly diệu, ly phi diệu, nên ‘viễn ly nhị biên thường đoạn, cứu cánh thanh tịnh’.

(12) Ly: Ở mặt thắng nghĩa, không ly, không bất ly, nên ‘đầy đủ thắng lợi, không sinh tất cả bệnh’. Đây là các tướng Diệt đế.

(13) Đạo: Đạo đế là trí hiện chứng chân Không. Ở mặt thắng nghĩa, ly đạo, ly phi đạo, nên ‘đoạn trừ các nẻo ác: địa ngục, v.v.’.

(14) Như: Ở mặt thắng nghĩa, đúng lý và phi lý không tạp loạn nhau, nên ‘đối với phương tiện chứng quả Dự lưu, v.v., không có các phân biệt’.

(15) Hành: Ở mặt thắng nghĩa, sau khi thoát ly, không có hành đúng và hành sai, nên ‘các pháp thật hữu cùng và không cùng hệ thuộc với nhau’.

147 (16) Xuất: Ở mặt thắng nghĩa, không xuất, không bất xuất mà sinh Niết-bàn, nên ‘nghĩa sở thuyên sở tri và thanh năng thuyên²¹², đều không sinh nhận thức có hai tướng: năng thủ và sở thủ’.

Đây là các tướng Đạo đế. Như vậy là các hành tướng sát-na của Nhất thiết trí, đó là Kiến đạo của Bồ- tát.

2. Tổng kết ba trí

Như vậy đây và đây Lại ba đoạn văn này Nên biết tức hiển thị Ba phẩm đây viên mãn.

[0046a03] Như vậy đã nói rộng về ba trí.

(1) Kinh có nói: “Này Thiện Hiện! [Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế] đối với tất cả pháp chẳng có tự tại, v.v.”²¹³ Đoạn kinh văn này tổng kết Nhất thiết trí.

(2) Lại nói: “Này Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế chẳng bỏ ba cõi, v.v.”²¹⁴ Đoạn kinh văn này tổng kết Đạo tướng trí.

(3) Lại nói: “Này Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế, từ Phật pháp cho đến Độc giác pháp không lấy không bỏ, v.v.”²¹⁵ Đoạn kinh văn này tổng kết Nhất thiết tướng trí.

Nên biết, ba đoạn văn này là ba trí hiển thị trong kinh Đại Bát-nhã, làm văn tổng kết viên mãn cho ba trí phẩm được luận bàn.

Phẩm Năm: Viên Mãn Nhất Thiết Tướng Hiện Quán

(Kinh Đại Bát-nhã, Hội thứ 2, từ quyển 437 - phẩm Bất Khả Đắc thứ 42, đến quyển 452 - phẩm Tập Cận thứ 59) (Phần 1)

Tổng tu hành tướng ba trí được nhiếp trì bởi tuệ giác của Bồ-tát Du-già, đó là sắc thái gia hành của Nhất thiết tướng.

Giới hạn là từ Đại thừa tư lương đạo cho đến tối hậu tâm của địa thứ mười.

V. Giải rộng Bốn gia hành 1. Tự tại nhân quả 1.1 Tự tại nhân: Nhất thiết tướng gia hành 1.1.1 Tổng kiến lập Nhất thiết tướng gia hành a. Tự tánh Nhất thiết tướng gia hành a.1 Trí tướng sai biệt a.1.1 Lược nêu [0046a11] Tu bất cứ hành tướng nào của ba trí được nhiếp trì bởi tuệ giác của Bồ-tát Du-già, đó là sắc thái Năng trị phẩm trí tướng của Bồ-tát.

Giới hạn là từ Đại thừa tư lương đạo cho đến tối hậu tâm của địa thứ mười.

Nhất thiết trí sai biệt Hành tướng làm năng tướng Do vì ba thứ trí Nhận có ba hành tướng.

150 Liễu tri 16 hành tướng của Tứ đế: vô thường, v.v., làm các [pháp tướng] sai biệt của Nhất thiết trí. Do khéo hiện khởi hành tướng năng trị để đối trị sở trị phẩm là sự chấp trước năm uẩn là thường, v.v., mà phá hủy được những chấp trước của Bồ-tát Du-già. Những hành tướng ấy là năng tướng của sự năng tu đối trị. Thừa nhận có 3 thứ hành tướng của năng đối trị, bởi vì 3 trí quyết định.

a.1.2 Rộng thích (a) Tướng Nhất thiết trí

Khởi từ tướng vô biên Cho đến tướng vô động

Ba đế mỗi có bốn

Đạo đế nói mười lăm. [0046a17] Kinh Đại Bát-nhã, từ câu “Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là ba-la-mật-đa vô biên”, là nói hành tướng vô thường của Khổ đế, đến câu “Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là ba-la-mật-đa vô động”, là nói hành tướng vô động của Đạo đế.²¹⁶ Các câu kinh văn này, ba đế trước, mỗi đế có 4 hành tướng; ở Đạo đế có 15 hành tướng, tổng cộng nói 27 hành tướng của Nhất thiết trí.

Ba đế trước, mỗi đế có 4 hành tướng: (1) Khổ thì vô thường (2) Thắng nghĩa thì vô sinh (3) Viễn ly ngã dị thể (4) Tự ngã phân biệt không thể khuất phục. Thứ tự như vậy là 4 hành tướng của Khổ đế: vô thường, khổ, không, vô ngã. (1) Ái là nhân sinh khổ, thắng nghĩa vô trú.

(2) Tập, thắng nghĩa như hư không.

(3) Tầm tứ, thắng nghĩa bất khả thuyết.

(4) Thọ duyên ái để cảm hậu hữu, thắng nghĩa vô danh.

Thứ tự như vậy là 4 hành tướng của Tập đế: nhân, tập, sinh, duyên.

(1) Diệt là thắng nghĩa vô hành.

(2) Tĩnh là duyên bất khả đoạt.

(3) Diệu là giải thoát ý vô tận.

(4) Ly là cấu diệt vô sinh.

Thứ tự như vậy là 4 hành tướng của Diệt đế: diệt, tĩnh, diệu, ly.

Đạo đế có 15 hành tướng, chia làm 3:

la-mật-đa không mất hoại. - Đúng vậy! Vì tất cả pháp không mất hoại. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa như mộng. - Đúng vậy! Vì tất cả pháp như thấy trong mộng, bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa như âm vang. - Đúng vậy! Vì sự nghe nói ấy bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa như ảnh tượng. - Đúng vậy! Các pháp đều như bóng gương sáng hiện ra bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa như ánh lửa giả. - Đúng vậy! Vì tất cả pháp như tướng chuyển biến bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa như việc biến hóa. - Đúng vậy! Vì tất cả pháp như sự biến hóa bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa như thành Tầm hương (ảnh ảo). - Đúng vậy! Vì tất cả pháp như thành Tầm hương bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không nhiễm tịnh. - Đúng vậy! Vì nhiễm tịnh bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa vô sở đắc, không ô nhiễm. - Đúng vậy! Các pháp sở y bất khả đắc. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không hý luận. - Đúng vậy! Phá hoại tất cả việc hý luận. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không khinh miệt chấp trước. - Đúng vậy! Phá hoại tất cả việc khinh miệt chấp trước. - Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là Ba-la-mật-đa không động chuyển. - Đúng vậy! Vì trụ pháp giới.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

- Có 4 hành tướng thuộc phiền não chướng, vô lậu đối trị:

(1) Hiện chứng vô tác giả là bổ-đặc-già-la ngã của Bồ-tát kiến đạo, là sắc thái của Đạo đế.

(2) Cũng vậy, hiện chứng vô tri giả là bổ-đặc-già-la ngã, (3) Vô di chuyển giả là bổ-đặc-già-la ngã, (4) Vô điều phục phiền não là bổ đặc-già-la ngã của Bồ-tát kiến đạo. Thứ tự như vậy là 4 hành tướng của Đạo đế: đạo, lý, hành, xuất. - Có 5 hành tướng thuộc sở thủ phân biệt, sở tri chướng, hữu lậu đối trị: (5) Ngoại cảnh là vô tự tánh, như chiêm bao.

(6) Ngoại cảnh là thắng nghĩa vô sinh, như tiếng vang. (7) Ngoại cảnh thì vô diệt, như ảnh tượng.

(8) Ngoại cảnh xưa nay tịch tĩnh, như sóng nắng.

(9) Ngoại cảnh là tự tánh Niết-bàn, như huyễn sự.

Đây là 5 hậu đắc trí của Đại thừa kiến đạo.

- Có 6 hành tướng thuộc sở thủ phân biệt, sở tri chướng, vô lậu đối trị:

(10) Hiện chứng sự chấp trước ngoại cảnh vô nhiễm (: tịnh), (11) Ngoại cảnh vô tịnh (: nhiễm).

(12) Không tập khí huân nhiễm [tịnh].

(13) Không sai biệt hý luận.

(14) Không kiêu mạn mê đắm trí đức. (15) Đã được bất thối, tâm không động chuyển.

Đây là 6 căn bản trí hiện chứng vô sở thủ của Bồ-tát kiến đạo.

(b) Đạo tướng trí tướng

Nơi nhân Đạo và Khổ

Trong Diệt như thứ đệ Nói kia có tám, bảy Năm và mười sáu tướng.

[0047a11] Đạo tướng trí có 36 hành tướng. Theo thứ đệ, Đạo tướng trí duyên với nhân Tập đế có 8 tướng; duyên Đạo đế có 7 tướng; duyên Khổ đế có 5 tướng; duyên Diệt đế có 16; trong Kinh có nói như thế.²¹⁷ - Đạo tướng trí duyên Tập đế có 8 tướng:

(1) Tự thân của Đại thừa kiến đạo, trí hiện chứng vô ngã, viễn ly tham muốn nhiễm trước dục trần.

(2) Với dục trần, không nhiễm trước mà trú. (3) Ưa tịch diệt và ái hậu hữu.

Theo thứ tự, trên tướng nhân của Tập đế, trí đối trị ái cảnh Dục giới, ái tham [sân si] không rời và ái ưa thích hậu hữu.

(4) Lại nữa, trí như thế hiện chứng cảnh vô tham trước, (5) Cảnh vô sân nhuế, (6) Cảnh vô ngu si.

Đó là trên tướng tập, trí đối trị tham, sân, si. (7) Lại nữa, trí như thế hiện chứng cảnh phiền não mà không có phi lý tác ý218.

Đó là trên tướng sinh, trí đối trị chấp trước thường, lạc, ngã, tịnh, v.v.

(8) Lại nữa, trí như thế hiện chứng không có tướng hữu tình tự tại²¹⁹ .

Đó là trên tướng duyên, trí đối trị chấp trước hữu tình tự tại.

- Đạo tướng trí duyên Đạo đế có 7 tướng:

(1) Đối với vô lượng hữu tình, Đạo tướng trí mở ra con đường Giải thoát đạo. (2) Lý của sự mở rộng con đường là Đạo tướng trí không trói buộc hai bên sinh tử và Niết-bàn.

Đây là 2 tướng đạo. (3) Đạo tướng trí liễu tri pháp giới không ly hoại (: tạp hoại).

(4) Lý của sự liễu tri là Đạo tướng trí phải hiện chứng không thủ trước Thanh văn đạo và Độc giác đạo, và viễn ly hý luận.

Đây là 2 tướng lý. (5) Đạo tướng trí không phân biệt thật hữu.

(6) Đạo tướng trí phải hiện chứng pháp tánh vô hạn lượng.

Đây là 2 tướng hành. (7) Đạo tướng trí không trệ ngại. Đây là tướng xuất.

Đạo tướng trí duyên Khổ đế có 5 tướng: (1) Năm thủ uẩn hoại diệt trong từng sát-na, gọi là tướng vô thường.

(2) Tánh chất của hành khổ, gọi là tướng khổ.

(3) Tác giả viễn ly dị thể, gọi là tướng không.

(4) Không có ngã tánh của bổ-đặc-già-la, gọi là tướng vô ngã.

(5) Thật thể Không, gọi là tướng vô tướng.

Đạo tướng trí duyên Diệt đế có 16:

(1) – (3) Lìa tướng diệt của phiền não, có 3 tướng: nội Không, ngoại Không, nội ngoại Không.

(4) – (11) Trong tướng tĩnh, có 8 tướng: không Không, đại Không, thắng nghĩa Không, hữu vi Không, vô vi Không, tất cánh Không, vô tế Không, vô tán

Không.

(12) Tướng diệu là tướng của bản tánh Không.

(13) – (15) Trong tướng xuất ly, có 3 tướng: nhất thiết pháp Không, tự tướng

Không, bất khả đắc Không.

(16) Tướng duy xuất ly là tướng của vô tánh tự tánh Không.

Đây là xét 16 thứ hữu pháp²²⁰, để nói 16 thứ pháp tánh ly cấu của Diệt đế. Như vậy Đạo tướng trí có 36 thứ tướng:

a. Tướng Tập đế là xét mặt năng trị sở trị mà nói. b. Tướng Đạo đế là xét mặt sở lập năng lập mà nói.

c. Tướng Khổ đế là xét mặt tự tướng cộng tướng mà nói.

d. Tướng Diệt đế là xét mặt thắng lợi mà nói.

(c) Nhất thiết tướng trí tướng

Khởi từ bốn niệm trú Tướng chư Phật cứu cánh Đạo đế trong tùy thuận Do ba trí phân biệt

Đệ tử và Bồ-tát Chư Phật như thứ đệ Nhận có ba mươi bảy

Ba mươi bốn, ba chín.

[0048a09] Từ tướng niệm trú cho đến tướng chư Phật, chia làm 3 nhóm: tùy thuận Thanh văn đệ tử sở hữu, có 37; tùy thuận Bồ-tát sở hữu, có 34; và duy Phật sở hữu, có 39. Như vậy, lý của sự chia làm 3 trí là tùy thuận tự thân 3 loại bổ-đặc-già-la thuộc Đạo đế.

Khi tuyên thuyết tướng của Nhất thiết trí, vì sao lại tuyên thuyết cùng với tướng của Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát? Do Nhất thiết tướng trí nhiếp hết chủng loại trí đức của tất cả Thánh nhân, cho nên không có lầm lỗi. Ở đây chia làm 3: Nhất thiết trí tướng tùy thuận Thanh văn đệ tử sở hữu, Đạo tướng trí tướng tùy thuận Bồ-tát sở hữu, và Nhất thiết tướng trí bất cộng tướng.

Sắc thái Nhất thiết trí tùy thuận Thanh văn đệ tử sở hữu

[0048a12] (1) Bốn niệm xứ: Dùng tuệ quán sát các biệt tướng: thân hữu lậu là bất tịnh, thọ là khổ, tâm vô thường, pháp vô ngã; và quán sát các cộng tướng: vô thường, khổ, không, vô ngã đều là chân thật Không; an trú chánh niệm. Tự tánh của Bốn niệm trú là duyên với bốn sự: thân, thọ, tâm, pháp; tu tập mỗi sự qua hai biệt tướng và cộng tướng. Hành giả theo niệm hay tuệ mà nhập đạo hiện quán, tức là đi vào sự tu tập thủ xả qua Tứ đế.

(2) Bốn chánh đoạn: bất thiện đã sinh khiến đoạn, bất thiện chưa sinh khiến không sinh, thiện đã sinh khiến tăng trưởng, thiện chưa sinh khiến sinh. Tự tánh của Bốn chánh đoạn là tinh tiến thủ xả mạnh mẽ đối với năng trị và sở trị mà nhập đạo hiện quán, là tu tập sự đoạn trừ những bất thiện đã sinh, v.v.

(3) Bốn thần túc: y chỉ dục tam-ma-địa, y chỉ tinh tiến tam-ma-địa, y chỉ tâm tam-ma-địa và y chỉ quán tam-ma-địa mà giản trạch các pháp, riêng chứng tâm nhất cảnh tánh²²¹. Tự tánh của Bốn thần túc là đối trị 5 lầm lỗi, tu 8 đoạn hành²²² , có được tam-ma-địa mà nhập đạo hiện quán, là tu tập sự biến hóa đủ loại tướng.

Năm lầm lỗi: giãi đãi, quên giáo thọ, hôn trầm trạo cử, không tác hành, tác hành.²²³ Tám đoạn hành: tín, dục, chánh cần và khinh an để đối trị giãi đãi; chánh niệm để đối trị quên giáo thọ; chánh tri để đối trị hôn trầm, trạo cử; tác hành để đối trị không tác hành; không tác hành để đối trị tác hành.²²⁴ (4) Năm căn: Tín căn là xác nhận sâu xa đế lý; tinh tiến căn là mạnh mẽ thủ xả; niệm căn là không quên hành tướng của sở duyên; tam-ma-địa căn là tâm nhất cảnh tánh; tuệ căn là giản trạch thật tánh. Tự tánh của Năm căn là đối với Thánh đạo dẫn sinh tự quả có khả năng tự tại chuyển. Từ Noãn vị của Gia hành đạo trở về sau, tu tập năm pháp: tín, v.v. làm cho mau chứng đắc Thánh đế và mau viên mãn

Gia hành đạo.

(5) Năm lực: Tín lực là tin sâu Tứ đế; tinh tiến lực là thú chứng Tứ đế; niệm lực là không quên hành tướng của sở duyên; tam-ma-địa lực là tâm nhất cảnh tánh; tuệ lực là giản trạch các hành tướng của Tứ đế. Tự tánh của Năm lực từ Nhẫn vị của Gia hành đạo trở về sau, tu tập năm pháp: tín, v.v. làm cho mau chứng đắc Thánh đế và mau viên mãn Gia hành đạo. (6) Bảy bồ-đề phần: niệm chi là tâm không tán loạn, chuyên chú duyên với Tứ đế²²⁵; trạch pháp chi là tự thể [của tuệ giác], tinh tiến chi là xuất ly [của tuệ giác], hỷ chi là lợi ích thân tâm, thắng lợi [của tuệ giác], khinh an chi là không có nhiễm ô²²⁶ , định chi là an trú [vô nhiễm]²²⁷ , xả chi là tự tánh [của vô nhiễm]. Tự tánh của Bảy bồ-đề phần là bảy pháp: niệm, v.v. có được ở giai đoạn Kiến đạo, được tu tập để đoạn trừ kiến sở đoạn²²⁸, mau chóng viên mãn Diệt đế và Đạo đế. (7) Tám Thánh đạo chi: chánh kiến là trí kiến căn bản trong giai đoạn Kiến đạo, là thể của trí hậu đắc, dùng tuệ quán sát để giản trạch các pháp; chánh tư duy là muốn thuyết giảng cho người mà tìm ngôn ngữ phát biểu; chánh ngữ là ngữ nghiệp thanh tịnh; chánh nghiệp là thân nghiệp thanh tịnh; chánh mạng là hai nghiệp thân ngữ đều thanh tịnh; chánh tinh tiến là tinh tiến mạnh mẽ đoạn trừ tu sở đoạn; chánh niệm là nhậm trì và không quên cảnh sở duyên của xa-ma-tha; chánh định là an trú tam-ma-địa thì tâm chuyên chú cảnh sở thủ của niệm. Tự tánh của Tám Thánh đạo chi là nhân tố phát sinh tự quả Thánh đạo, là tu tập để trí nơi tự thân Thánh giả kiến đạo, chưa sinh khiến sinh, đã sinh làm cho viên mãn.

Như vậy là 7 tụ, 37 pháp, chư Thanh văn đệ tử cũng có, Bồ-tát cũng tu, do Nhất thiết trí tướng mà nói.²²⁹ Giới hạn của 7 tụ pháp này, theo luận Câu-xá, tụ thứ nhất lập ở Tư lương đạo, 4 tụ tiếp theo lập ở 4 Gia hành vị: Noãn, Đảnh, Nhẫn, Thế đệ nhất pháp; Thánh đạo chi lập làm Kiến đạo, Bồ-đề phần lập làm Tu đạo.²³⁰ Còn y cứ A-tỳ-đạt-ma Tập Luận, 3 tụ đầu, theo thứ tự, là 3 phẩm hạ, trung, thượng của Tư lương đạo; 2 tụ giữa là ở Gia hành đạo; 2 tụ sau, theo thứ tự, là ở Kiến đạo và Tu đạo.²³¹