Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích

Cuộc đời Hành đạo của Pháp sư Pháp Tôn

Pháp sư Pháp Tôn (1902-1980), họ Ôn, pháp danh Diệu Quý, tự Pháp Tôn, là một cao Tăng Phật giáo nổi tiếng, là một nhà dịch thuật Phật học xuất sắc, là một người Tây hành cầu học phiên dịch, được mệnh danh là Huyền Trang đương thời. Sư sinh ra tại làng Nam Chu, tỉnh Hà Bắc vào ngày 14 tháng 12 năm Quang Tự thứ 28 (1902), triều đại nhà Thanh. Sư viên tịch tại chùa Quảng Tế, Bắc Kinh vào ngày 14 tháng 12 âm lịch năm 1980, thế thọ 79 tuổi, giới lạp 59 năm. Tháp thờ linh cốt Sư được xây dựng ở chùa Quảng Tôn ở Ngũ đài sơn. Pháp sư Pháp Tôn đã dịch một lượng lớn các kinh điển của Phật giáo Tây Tạng và có không ít luận thư, làm phương tiện cho việc nghiên cứu Tạng học. Mọi người sẽ trân trọng những tác phẩm và ghi nhận công đức lớn lao của Sư, sánh ngang với các hiền triết tiêu biểu của trăm đời.

Pháp sư Pháp Tôn thọ giới tại chùa Pháp Nguyên ở Bắc Kinh vào mùa Đông năm 1921, và Sư là bậc phẩm hạnh cao phong trong nhiều thập kỷ, được chia thành bốn giai đoạn:

Giai đoạn đầu từ 1921 đến 1936: Sư xuất gia ở Ngũ đài sơn, gặp Pháp sư Đại Dũng, tôn thờ làm Thầy, lắng nghe giảng luận. Sau đó, Sư đi đến Bắc Kinh để học giới luật. Từ khi xuất gia cho đến tốt nghiệp Phật học viện Vũ Xương, trải qua 4 năm, Sư đã có một nền tảng tốt về Phật giáo Hán ngữ. Khi Sư 23 tuổi, trở lại Bắc Kinh để học tại Học viện Tạng văn.

Một năm sau, tất cả các sinh viên của Học viện Tạng ngữ lên đường đến Tây Tạng dưới sự lãnh đạo của Pháp sư Đại Dũng, bắt đầu cuộc sống 9 năm ở Tây Tạng. Sư y chỉ các bậc Thầy như Đại Dũng, Từ Nguyện, Trát-già, Cách-chư cổ-an-đông, v.v.

Sư nói, “Trong những năm tu học ở Khương khu (Khams) và Vệ Tạng (Yü-Zang), điều tôi thích thú nhất là các bức tranh.” Năm 1933, Sư nhận lá thư từ Đại sư Thái Hư, thúc giục Sư trở lại Hán Tạng Giáo Lý Viện càng sớm càng tốt. Sau khi trở lại Viện Hán Tạng hơn một năm, Sư mời Pháp sư An Đông sang Tây Tạng lần thứ 2. Rồi Pháp sư An Đông viên tịch, Sư vô cùng đau buồn. Ở Lhasa, Sư y chỉ Pháp Vương Hàng Tắc, cũng học tập rất nhiều kinh luận. Từ năm 1921 đến năm 1936, tổng cộng 15 năm, Sư vào Tây Tạng hai lần, thăm các bậc Thầy nổi tiếng, nghiên cứu sâu rộng về kinh luận và dịch những gì mình đã học, điều này là cơ sở vững chắc để nhận định rằng, Sư là một nhà phiên dịch kinh Phật khác trong lịch sử Trung Hoa. Các bản dịch chính của thời kỳ này bao gồm: Bồ-tát giới phẩm thích, 2 quyển; Bồ-đề đạo thứ đệ quảng luận, 2 quyển; Mật tông đạo thứ đệ luận, 1 quyển; Biện liễu bất liễu nghĩa thiện thuyết tạng luận, 2 quyển; Biện liễu bất liễu nghĩa luận thích nạn, 2 quyển.

Giai đoạn thứ hai từ 1937 đến 1949:

Sau khi trở lại Tây Tạng lần thứ hai, Sư tiếp tục chủ trì công việc của Hán Tạng Giáo Lý Viện, và đã đào tạo một số lượng lớn nhân tài. Sư đi lại giữa Thành Đô và Trùng Khánh để giảng kinh thuyết pháp. Giai đoạn này là giai đoạn Sư có những đóng góp to lớn trong cuộc đời, và việc dịch thuật đạt đến đỉnh cao. Các dịch phẩm của Sư ở thời kỳ này, gồm có: Địa đạo kiến lập, 1 quyển; Hiện quán trang nghiêm luận lược thích, 1 quyển; Mật tông đạo thứ đệ quảng luận, 2 quyển; Tỳ kheo học xứ, 1 quyển; Cúng dường Thượng sư dữ Đại ấn hợp tu, 1 quyển; Nhập trung luận thiện hiển mật ý sớ, 3 quyển; Bồ-đề đạo thứ đệ lược luận, 1 quyển; Bồ-đề đạo thứ đệ lược luận chỉ quán chương, 1 quyển; Tu bồ-đề tâm thất nghĩa luận, 1 quyển;

Biện pháp pháp tánh luận, Thất thập không tánh luận, Tinh nghiên kinh thích, Duyên khởi tán thích. Những trứ tác nổi tiếng có Tây Tạng hiện đại, Tôi từng đến Tây Tạng, Lịch sử chính trị và tôn giáo của dân tộc Tây Tạng, Tạng văn độc bản sơ cảo, v.v. Sư cũng đã xuất bản nhiều bản dịch và bài báo trên nhiều tạp chí khác nhau như Hải Triều Âm. Điều đặc biệt đáng nói là Sư thông thạo ngôn ngữ Tây Tạng và không chỉ có thể dịch tiếng Tây Tạng sang tiếng Trung Quốc, mà còn có thể phiên dịch tiếng Trung Quốc sang tiếng Tây Tạng. Với gần 4 năm làm việc, cuối cùng Sư đã chuyển dịch quyển Đại Tỳ-bà-sa luận, 200 quyển, sang tiếng Tây

Tạng. Giai đoạn thứ ba từ năm 1949 đến năm 1966 Sau giải phóng, Sư tham gia nhóm dịch thuật Bắc Kinh Bồ Đề Học Hội, và dịch các tài liệu cho Ủy ban Dân tộc, như "Bàn về chuyên chính dân chủ nhân dân", "Bàn về chủ nghĩa dân chủ mới", "Lịch sử phát triển xã hội", v.v. Bản dịch từ tiếng Trung sang tiếng Tây Tạng cho thấy kiến thức uyên thâm về ngôn ngữ Tây Tạng của Sư. Năm 1955, Sư viết bài cho Bách khoa toàn thư. Năm sáu năm sau, ông trở thành phó viện trưởng Học viện Phật giáo. Trong thời kỳ này, Sư đã viết nhiều bài báo đăng trên tạp chí Phật Giáo Hiện Đại. Tuy nhiên, một điều rất đáng tiếc là nhiều bản dịch của Sư trong thời kỳ này đã không được xuất bản, và một số đã bị thất lạc. Chúng ta có thể biết những tác phẩm: Ngũ thứ đệ luận, Thất bảo luận, Bốn trăm luận tụng, Nhập Trung luận lược thích, Câu-xá luận lược giải. Trong thời kỳ này, thành tựu lớn nhất của Sư là dịch cuốn Từ điển Tạng ngữ Geshe Khúc-cát-trác-ba (格西曲扎藏文辞典).

Giai đoạn thứ tư từ năm 1966 đến năm 1980 Thời kỳ "Cách mạng Văn hóa", Pháp sư bị buộc tội chống chủ nghĩa cộng sản và bị đưa vào trại lao động, bị đập chân và trở thành người tàn tật cho đến khi được trả tự do vào năm 1972. Trong mười năm, công việc dịch thuật của Sư hoàn toàn không có gì. Năm 1978, Sư đã dịch cuốn Bồ-đề đạo cự luận. Trước khi Pháp sư viên tịch, trong hai năm rưỡi, dù thân mang bệnh, Ngài cũng đã hoàn thành ba bản dịch về Nhân Minh: Thích lượng luận, Thích lượng luận lược giải và Tập lượng luận, chúng lấp đầy khiếm khuyết Nhân minh học bằng Hán văn. Đây là những phiên dịch cuối cùng trong cuộc đời của Pháp sư.

Sự nghiệp phiên dịch Pháp sư Pháp Tôn bắt đầu bằng việc dịch kinh Phật, và kinh Phật Trung Quốc về cơ bản được dịch từ tiếng Phạn. Ở Ấn Độ tương đương với thời nhà Đường, Phật giáo Mật tông đã phát triển đến thời kỳ hoàng kim và lan sang Tây Tạng ở Trung Quốc. Tây Tạng đã dịch một số lượng lớn kinh Phật, vượt xa số lượng kinh Phật bằng tiếng Trung Quốc. Tuy nhiên, một số kinh Phật đã được truyền sang Hán, nhưng không được truyền vào Tây Tạng. Việc dịch các ký tự Trung Quốc và Tây Tạng bắt đầu vào thời nhà Đường. Trong thời kỳ Thổ Phiên, có một nhà dịch thuật vĩ đại người Tây Tạng là Quản Pháp Thành (管法成, ?-865) ở Đôn Hoàng, ông đã dịch một số kinh điển Tây Tạng và cũng dịch kinh điển Hán ngữ sang tiếng Tây Tạng, đây có thể là nguồn gốc của việc dịch kinh điển Hoa-Tạng. Thời nhà Nguyên có Sa-la-ba (沙羅巴, 1259-1314) dịch cuốn Chương sở tri luận. Đến thời nhà Thanh có Công-bố Tra-bố (工布查布, 1670-1750) dịch Tạo tượng độ lượng kinh vào năm Càn Long thứ 7 (1742) tại Bắc Kinh. Từ thời Trung Hoa Dân Quốc, Pháp sư Đại Dũng đã dẫn dắt tất cả học viên của Học viện Tạng văn đi về hướng Tây cầu pháp. Đại sư Thái Hư thành lập Hán Tạng giáo lý học viện, Ban Thiền Lạt Ma thứ chin, Thubten Choekyi Nyima, thành lập Bắc Kinh Mật tạng viện ở Bắc Kinh, Bắc Kinh Bồ-đề học hội, v.v., và bản dịch kinh điển Tây Tạng trở nên phổ biến. Những vị thành tựu có rất nhiều, như Pháp sư Đại Dũng, Pháp sư Năng Hải, Pháp sư Quán Không, Pháp sư Siêu Nhất, Pháp sư Nghiêm Định, Pháp sư Bích Tùng, Tôn Cảnh Phong, Thang Hương Minh, Quách Hòa Khanh, Lưu Lập Thiên, Vương Nghi Noãn, Cổ-tẩy-lý Bầu-khước-đa-cát, …, nhưng cũng có thể thấy rằng người thành tựu nhất phải là Pháp sư Pháp Tôn. Sư có rất nhiều bản dịch, bao gồm hơn 120 bài tiểu luận, luận thích, bản dịch và các bài giảng.

Theo đặc điểm của Phật giáo Tây Tạng, Pháp sư kiêm thông Hiển Mật, hầu như tất cả các khía cạnh của nó đều có liên quan, chẳng hạn như Trung quán, Bồ-đề đạo thứ đệ, Mật tông nhân nhân đạo thứ đệ, Nhân minh. Pháp sư đã dịch nhiều tác phẩm kinh điển quan trọng của Tây Tạng mà Tam tạng Hán văn thiếu sót bản dịch. Pháp sư đã chuyển dịch sang Hán ngữ một cách có hệ thống các lý thuyết Hiển và Mật của Phật giáo Tây Tạng, chẳng hạn như Bồ-đề đạo thứ đệ quảng luận, Mật tông đạo thứ đệ quảng luận, v.v. Mỗi khi Pháp sư có bản dịch, Sư sẽ tích hợp nhiều trường phái khác nhau, rồi giảng giải những điều sâu sắc một cách đơn giản, dễ hiểu. Huyền Trang, một dịch giả trong lịch sử, có thể dịch giữa tiếng Phạn và tiếng Hán. Pháp sư thông thạo ngôn ngữ Tây Tạng, đã đạt đến trình độ rất thành thạo trong việc phiên dịch từ Tạng ngữ sang Hán văn, và ngược lại. Sư hiểu rất rõ về địa lý, tôn giáo và phong tục dân gian của Tây Tạng. Cuốn “Lịch sử chính trị và tôn giáo của dân tộc Tây Tạng” của Pháp sư là một chuyên khảo lịch sử rất có giá trị.

Tiểu sử của Đại sư Tông Khách Ba, Tôn giả Atiśa, v.v. do Sư biên soạn. “Tây Tạng Hiện đại” là một cuốn sách rất hay, có ích lợi lớn cho sự hiểu biết của chúng ta về Tây Tạng. Năm 1990, Nghiên cứu Văn hóa Phật giáo Trung Quốc đã xuất bản "Tuyển tập luận văn Phật học của Pháp sư Pháp Tôn", thu thập từ các bài viết trong các tạp chí như Hải Triều Âm, nguyệt san Khương Đạo, Hiện đại Phật học, Pháp Âm, Trung Quốc Phật giáo, v.v. Sư bắt đầu học tập và phiên dịch kinh điển từ năm 1930 và viên tịch vào năm 1980. Để quảng bá Phật giáo Tây Tạng, Sư đã phi nước đại trong nửa thế kỷ, và thành tựu của Ngài là phiên dịch các kinh điển.

Tuyển tập luận văn này là kết tinh tư tưởng Phật học của Pháp sư, và là tài sản quý báu cho các nhà nghiên cứu Phật học Tây Tạng và Trung Quốc.

Tiểu sử tóm tắt Sinh tại làng Nam Chu Bảo, huyện Thâm, tỉnh Hà Bắc vào ngày 14 tháng 12 năm 1902.

Vào cuối mùa Xuân năm 1920, ông xuất gia ở chùa Hiển Thông, đỉnh Ngọc hoàng, Ngũ đài sơn, sớm tối học tập tụng niệm công khóa.

Vào mùa Xuân năm 1921, ông tham học tại Quảng Tế Mao Bồng (chùa Bích Sơn) ở Ngũ đài sơn.

Vào mùa Đông năm 1921, ông thọ giới tại chùa Pháp Nguyên ở Bắc Kinh và đến chùa Long Xương Luật trên núi Bảo Hoa, ở Nam Kinh để học tập các giới pháp. Năm 1922, ông vào Viện Phật Học Vũ Xương, thọ giáo với Đại sư Thái Hư, học yếu điển lớn nhỏ của Hiển Mật.

Vào mùa Đông năm 1923, được Pháp sư Đại Dũng truyền thọ cho 18 đạo và học pháp tu của Ngài Văn Thù.

Sau khi tốt nghiệp Viện Phật Học Vũ Xương vào mùa Hạ năm 1924, ông trở lại Bắc Kinh để gia nhập Học viện Tạng văn để học tiếng Tây Tạng.

Vào mùa hè năm 1925, Học viện Tạng văn lên đường đến Tây Tạng, đi qua Vũ Hán, Nghi Xương và Trùng Khánh, sau đó đến Lạc Sơn, qua Nhã An, vượt ngọn Đại Tướng, đến được Khương Định. Tuy nhiên, vì quân đồn trú Tây Tạng nghi ngờ rằng phái đoàn có vai trò chính trị (tranh chấp biên giới Khương-Tạng) nên chặn lại ở Tây Khương.

Vào mùa xuân năm 1926, ông thân cận với Đại sư Từ Nguyện và học ngữ pháp Tây ngữ cũng như các kinh điển nguyên thủy của Phật giáo.

Vào mùa xuân năm 1927, ông đi đến huyện Cam Tư ở biên giới Tây Tạng, nhưng lại bị quân phòng thủ chặn lại, và dừng lại ở chùa Trát-ca Cam Tư, thân cận Đại sư Trát-ca, cũng đã nghiên cứu "Nhân minh nhập môn", "Hiện quán trang nghiêm luận", "Biện liễu bất liễu nghĩa luận", v.v., tu trì giáo thọ và tạng mật pháp nghĩa về sự tu học Bồ đề tâm. Pháp sư Pháp Tôn bắt đầu dịch “Duyên khởi tán” của Tông Khách Ba cùng thêm lời chú giải, trích dịch “Tông Khách Ba Đại sư truyện” và “A-để-hạp Tôn giả truyện” mà từng được đăng trên tạp chí Hải Triều Âm. Năm 1929, Pháp sư Đại Dũng viên tịch tại chùa Trát-ca Cam Tư. Sau đó, Pháp sư Pháp Tôn dẫn “Lưu Tạng học pháp đoàn” tiếp tục hành trình đi về hướng Tây. Mùa xuân năm 1930, Sư đến Xương Đô để thân cận với An Đông Cách-tây (Jampel Rolpai Lodro, 1888-1936), thọ 40 chủng pháp trong Pháp hội Kim Cang Man luân. Vào mùa Hạ năm ấy, học những tri thức của Thanh minh. Sau Thu, tiến về Tây Tạng, và đến Lasha vào mùa Đông.

Sau năm 1931, Pháp sư y chỉ An Đông Cách-tây, học tập những luận điển trọng yếu của Phật giáo Tây Tạng: "Bồ-đề đạo thứ đệ", "Mật tông đạo thứ đệ", "Nhân minh tổng nghĩa luận", "Hiện quán trang nghiêm luận kim man thích","Ngũ thứ đệ luận" và "Nhập trung luận", v.v. Đồng thời, Sư đã dịch "Bồ-đề đạo thứ đệ quảng luận", và cùng năm đó, Đại sư Thái Hư sáng lập Hán Tạng Giáo Lý Viện (Sino- Tibetan Buddhist Studies Institute).

Vào đầu mùa Đông năm 1933, Sư rời Lhasa và hành hương đến các Thánh địa của Đức Phật ở Ấn Độ, Nepal, Yangon ở Miến Điện và những nơi khác. Vào mùa hè năm 1934, Sư đến Singapore, qua Hồng Kông, rồi Thượng Hải, đến thăm chùa A Dục Vương và chùa Tuyết Đậu ở Ninh Ba, kính lễ Đại sư Thái Hư. Vào mùa hè năm 1935, Sư đến Thành Đô, trước làm phiên dịch cho A Vượng Kham Bố (Khenpo Arqiong, 1918-1998) và giảng dạy "Duyên khởi tán luận" của Đại sư Tông Khách Ba. Trở lại Tây Tạng vào mùa Thu và Lhasa vào mùa Đông.

Năm 1936, Sư y chỉ Pháp vương Giáng Tắc (絳則法王, Jiangze) để học pháp, Sư đã dịch ra Hán văn và xuất bản "Bồ-đề đạo thứ đệ quảng luận" và "Mật tông đạo lược luận". Sau mùa thu, Sư trở lại Ấn Độ bằng đường biển và trở về Trung Quốc, thỉnh về nước “Đại Tạng Kinh Tạng văn”. Sau khi trở lại Hán Tạng Giáo Lý Viện, Sư tiếp tục công việc phiên dịch và giảng dạy.

Sau mùa Thu năm 1937, Sư mời Đại sư Thái Hư đến giảng tại Hán Tạng Giáo Lý Viện, và chuyển dịch "Mật tông đạo thứ đệ quảng luận". Trong thời kỳ kháng chiến chống Nhật xâm lược, Sư tiếp tục chủ trì công việc của Hán Tạng Giáo Lý Viện, qua lại Thành Đô và Trùng Khánh, giảng kinh thuyết pháp, phiên dịch kinh điển từ Tạng ngữ sang Hán ngữ.

Năm 1949, bản dịch tiếng Tây Tạng của "Đại Tỳ-bà-sa luận" được hoàn thành.

Năm 1950, Pháp sư đến Bắc Kinh, chủ trì Bồ Đề Học Hội, tham gia duyệt các văn kiện của Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc lần thứ nhất, xem xét bản dịch Hiến pháp tiếng Tây Tạng, và biên tập một số từ điển Tạng-Hán và Hán-Tạng. Năm 1955, Sư đã viết hơn mười bài báo cho Phật giáo Bách khoa Toàn thư. Vào mùa Thu năm 1956, sau khi thành lập Học viện Phật giáo Trung Quốc, Sư giữ chức vụ phó hiệu trưởng Phật học viện và giảng dạy các môn Phật học, bao gồm: Tỳ-kheo học xứ, Nhập Trung luận tụng và Câu-xá luận, v.v.

Năm 1966, trong cuộc Đại Cách mạng Văn hóa, sau khi Phật học viện bị giải thể, Sư bị gán là thành phần phản động và bị bắt tham gia lao động chân tay.

Năm 1972, tội danh phản động được dỡ bỏ và tự do được khôi phục. Vào mùa thu năm 1980, Pháp sư trở thành hiệu trưởng của Học viện Phật giáo Trung Quốc. Vào ngày 14 tháng 12 cùng năm, vào buổi sáng tĩnh lặng tại chùa Quảng Tế, Bắc Kinh, Sư vẫn không ngừng viết, vì Pháp quên thân, người nghe biết mà cảm khóc.

Ngày 14 tháng 12 năm 1980, Pháp sư viên tịch tại chùa Quảng Tế, Bắc Kinh, thế thọ 79 tuổi, Hạ lạp 59 năm. Tháp thờ linh cốt Pháp sư được xây dựng nơi chủa Quảng Tông, Ngũ Đài Sơn.

Về tánh chất của luận này, nó thuộc về luận nghĩa, giáo thọ hay khẩu quyết (upadeśa) của kinh Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên gọi là “Bát-nhã Ba-la-mật đa ưu-ba-đề-xá luận” (般若波羅蜜多優波提舍論). Hiện quán, có nghĩa là ‘hiện chứng’ hay ‘thân chứng’, chỉ cho sự tương ưng hoàn toàn giữa trí tuệ năng quán và tánh cảnh chân thật sở quán. Trang nghiêm, là thí dụ, là lấy “tám hiện quán, bảy mươi nghĩa” để trang hoàng, khai hiển vẻ đẹp tự nhiên của kinh Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà được trình bày rõ ràng trong luận này, khiến cho người đọc sinh tâm hoan hỷ.

Truyền thống Phật giáo Tây Tạng cho rằng, Bồ-tát Di Lặc là tác giả của 5 bộ luận, được gọi là Di Lặc ngũ luận: 1. Đại thừa tối thượng yếu nghĩa luận (Mahāyāna-sūtrālamkārakārikā); 2. Pháp pháp tánh phân biệt luận (Dharma-dharmatā-vibhāga); 3. Biện trung biên luận (Madhyānta-vibhāga-kārikā); 4. Hiện quán trang nghiêm luận (Abhisamayaalamkāra); 5. Đại thừa trang nghiêm kinh luận (Mahāyānasūtralaṃkāra). Theo truyền thống Phật giáo Trung Hoa, Di Lặc ngũ luận là: 1. Du già sư địa luận; 2. Phân biệt du già luận; 3. Đại thừa trang nghiêm kinh luận; 4. Biện trung biên luận; 5. Kim cương bát nhã ba-la-mật-đa kinh luận. Trong số năm bộ luận Bồ-tát Di Lặc thì Đại thừa trang nghiêm kinh luận và Hiện quán trang nghiêm luận là quan trọng nhất.

Tám sự, còn gọi là tám hiện quán, là 3 trí, 4 gia hành và 1 quả pháp thân (trí pháp thân).

Bản Hiện Quán Trang Nghiêm Luận tiếng Tây Tạng do Quả-mễ-kỳ-mỹ (果米其美, Shcherbatsky) và Lạc-đan-hiệp-nhiêu (洛單協饒, Obermüller) dịch và in bằng tiếng Tây Tạng năm 1929, được thu lục trong Đức Cách bản “Đan Châu Nhĩ (德格版《丹珠爾》), No.3786, có 273 tụng. Ngoài 17 tụng phần Tựa: mục đích tạo luận (tụng 1-2), lược nói luận thể (3-4 tụng), rộng thuyết luận thể (5-17 tụng), cùng hai tụng 272 và 273 của lời Bạt, 254 tụng còn lại được chia thành tám phẩm (Tạng ngữ gọi là skabs), thứ tự là: 1. Phẩm Nhất thiết tướng trí, 56 tụng (18-73); 2. Phẩm Đạo trí, 31 tụng (74-104); 3. Phẩm Nhất thiết trí, 16 tụng (105-120); 4. Phẩm Viên mãn Nhất thiết tướng Hiện quán, 63 tụng (121-183); 5. Phẩm Đảnh hiện quán, 42 tụng (184-225); 6. Phẩm Tiệm thứ Hiện quán, 1 tụng (226); 7. Phẩm Sát-na hiện chứng Đẳng giác, 5 tụng (227-231); 8. Phẩm Pháp thân, 40 tụng (232-271).

Một trăm lẻ tám cú pháp (一百零八句法) trong kinh Đại Bát-nhã: Khi Phật giáo Tây Tạng nghiên cứu về Hiện Quán Trang Nghiêm Luận, thường nói rằng "Có 108 cú pháp từ sắc pháp cho đến Nhất thiết tướng trí”. Tuy nhiên, rất hiếm khi biết chính xác 108 cú pháp là gì. Dù kinh Đại Bát-nhã được giảng thuyết khắp nơi, nhưng khó có thể ghép được con số 108 cú, vì mở đầu và kết thúc khác nhau. Dựa trên trước thuật của Lama Long Tĩnh (隆靚), nó được mô tả ngắn gọn như sau: Một trăm lẻ tám cú pháp được chia thành 2 loại: (a) 53 pháp thuộc về tạp nhiễm phẩm; (b) 55 pháp thuộc về thanh tịnh phẩm. Năm mươi ba pháp thuộc về tạp nhiễm: 5 uẩn, 6 căn, 6 cảnh, 6 thức, 6 xúc, 6 ái, 6 giới và 12 duyên khởi. Năm mươi lăm pháp thuộc về thanh tịnh: 6 ba-la-mật, 18 tánh không, 37 Bồ đề phần pháp (hợp làm 7 cú), tam-muội có 6 cú (4 diệu đế, 4 tĩnh lự, 4 vô lượng, 4 đẳng chí vô sắc, 8 giải thoát, 9 thứ đệ định, mỗi thứ là 1 cú), tỳ-bát-xá-na đạo tam giải thoát môn làm 1 cú, thù thắng công đức đạo có 3 cú (6 thông, 4 chủng tam-ma-địa, 4 đà-la-ni môn, mỗi thứ 1 cú), quả đạo có 6 cú (10 lực, 4 vô úy, 4 vô ngại giải, đại từ, đại bi, 18 pháp bất cộng của Phật, mỗi thứ 1 cú), 5 loại bổ-đặc-già-la chứng đạo (Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác) làm 5 cú, 3 trí (Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí) làm 3 cú. Như vậy, nhiễm pháp và tịnh pháp cộng thành 108 cú. Một trăm lẻ tám cú pháp là pháp số cơ bản mà người sơ học Phật pháp nên học.

Nhất thiết tướng trí có 10 nghĩa: (1) Phát tâm; (2) Giáo thọ; (3) Thuận quyết trạch phần; (4) Sở y của chánh hành; (5) Sở duyên; (6) Sở vi sự; (7) Áo giáp; (8) Thú nhập; (9) Tư lương; (10) Xuất ly. Đạo tướng trí có 11 nghĩa: (11) Ánh đoạt, v.v.; (12) Tri Thanh văn đạo; (13) Tri Lân dụ đạo; (14) Bồ tát Kiến đạo; (15) Tu đạo tác dụng; (16) Thắng giải tu đạo; (17) Tán dương sự; (18) Hồi hướng Tu đạo; (19) Tùy hỷ Tu đạo; (20) Dẫn phát Tu đạo; (21) Tối thanh tịnh Tu đạo. Nhất thiết trí có 9 nghĩa: (22) Do trí mà chẳng trụ sanh tử; (23) Do bi mà chẳng trụ tịch diệt; (24) Phi phương tiện tránh xa; (25) Chánh phương tiện tiếp cận; (26) Sở trị phẩm; (27) Đối trị phẩm; (28) Gia hành; (29) Bình đẳng tánh; (30) Kiến đạo của Thanh văn, v.v. Viên mãn hiện quán nhất thiết tướng gia hành có 11 nghĩa: (31) Hành tướng; (32) Gia hành; (33) Công đức; (34) Lầm lỗi; (35) Tánh tướng; (36) Thuận giải thoát phần; (37) Thuận quyết trạch phần; (38) Bất thối chuyển chúng; (39) Sanh tử niết-bàn bình đẳng tánh; (40) Vô thượng thanh tịnh Phật độ; (41) Thiện xảo phương tiện. Chí đảnh gia hành có 8 nghĩa: (42) Mười hai chủng tướng của Noãn vị lợi căn Bồ tát; (43) Mười sáu tăng trưởng của Đảnh vị; (44) Kiên ổn của Nhẫn vị; (45) Tâm biến trú của Thế đệ nhất pháp; (46) Sở trị năng trị của Kiến đạo; (47) Năng trị sở trị của Tu đạo; (48) Vô gián định; (49) Tà chấp. Tiệm thứ gia hành có 13 nghĩa: (50) Bố thí; (51) Trì giới; (52) Nhẫn nhục; (53) Tinh tiến; (54) Tĩnh lự; (55) Bát-nhã; (56) Niệm Phật; (57) Niệm Pháp; (58) Niệm Tăng; (59) Niệm giới; (60) Niệm thiên; (61) Niệm xả; (62) Vô tánh tự tánh tiệm thứ hiện quán gia hành. Sát-na viên chứng Bồ-đề gia hành có 4 nghĩa: (63) Dị thục sát-na gia hành; (64) Phi dị thục sát-na gia hành; (65) Vô nhị sát-na gia hành; (66) Vô tướng sát-na gia hành. Pháp thân có 4 nghĩa: (67) Tự tánh thân; (68) Viên mãn báo thân; (69) Biến hóa thân; (70) Pháp thân. Hiểu rộng 70 nghĩa thì xem thêm Hiện quán trang nghiêm luận trung bát phẩm thất thập nghĩa lược giải (現觀莊嚴論中八品七十義略解) do Pháp sư Pháp Tôn thuật, http://tripitaka.cbeta.org/B09n0030

Sư Tử Hiền (師子賢, Haribhadra): Cao tăng Ấn độ, sống vào giữa thế kỷ thứ 8, xuất thân từ giai cấp Sát đế lợi. Sư xuất gia vào đời vua Đức ngõa ba lạp (德瓦巴拉, Devapāla), học rộng cả nội điển và ngoại điển, đặc biệt tinh thông Bát nhã. Sư từng theo ngài Duy lô tả nẵng phạ đa lạp (維盧左曩帕哆拉, Vairocanabhadra) học tập pháp sám hối của đức Di lặc. Một hôm, sư bỗng nằm mộng thấy 1 vị tăng khuyên sư đến xứ Ca sa lộ ba nạp (卡莎路巴納, Khasarpana); sau khi tỉnh dậy, sư nhịn ăn trong 3 ngày để suy xét về việc trong giấc mộng. Sau, sư lại mộng thấy Buston, by E. Obermiller].

Thánh Giải Thoát Quân (聖解脱軍, Āryā Vimuktisena): Sống khoảng thế kỷ 6, là tác giả của chú giải sớm nhất về Hiện quán trang nghiêm (Abhisamayālajkāra) liên quan đến Nhị vạn ngũ thiên tụng Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Perfection of Wisdom Sutra in Twenty-five Thousand Lines). Thế Thân có bốn đệ tử lớn, những vị nầy học được nhiều chủ đề thông thạo hơn thầy mình. Trong số này, Thánh Giải Thoát Quân được học nhiều hơn về chủ đề Bát-nhã ba-la-mật-đa. Người ta nói rằng Thánh Giải Thoát Quân được sinh ra ở ngã ba Trung Ấn và Nam Ấn Độ, gần hang động Kỳ bà la (耆婆羅, Jvāla), là cháu ngoại của Giác Sử (Buddhadāsa) - đệ tử của Thế Thân (Vasubandhu), ông xuất gia theo Kê dận bộ. Sự truyền thừa của Giải Thoát Quân là không rõ ràng. Có người nói: Ông đã nghe Kinh Bát-nhã từ Thế Thân, và luận nghĩa của Bát-nhã được học từ Tăng Hộ (Saṃgharakṣa). Có người nói: Giải Thoát Quân là một đệ tử của Trần Na (Diṅnāga), và luận nghĩa Bát-nhã được học từ Thanh Biện (Bhavyaviveka). Người ta nói rằng, Hiện Quán Trang Nghiêm Luận là do Di Lặc tạo ra, cho nên suy ra Giải Thoát Quân là đệ tử của Thế Thân. Hiện Quán Trang Nghiêm Luận là luận của trung bản Kinh Bát-nhã, phân làm 8 phẩm, 70 nghĩa, tuy nhiên, 25.000 tụng của trung bản Kinh Bát-nhã đôi chỗ chưa phù hợp. Sau đó, Giải Thoát Quân ở Ba-la-nại (Vārāṇasī), đi đến Bôn-đà-phạt-đà-na (Puṇḍavardhana) để gặp ưu-bà-tắc Tịch Khải (Śāntivarman). Tịch Khải đã từ Bôn-đà-phạt-đà-na đi đến Phổ-đà-lạc (Potala) ở Nam Ấn Độ, trú xứ của Bồ-tát Quán Tự Tại (Avalokiteśvara), học tập 20.000 tụng của Kinh Bát-nhã từ Bồ-tát, nó được phân làm 8 phẩm. Do đó, Thánh Giải Thoát Quân mới tạo ra một bộ “Nhị vạn ngũ thiên tụng Bát-nhã kinh Hiện quán trang nghiêm luận thích”. Có người nói: Tịch Khải đã đến Phổ-đà-lạc tổng cộng ba lần, và chỉ lần thứ ba ông ấy mới nhận được 20.000 tụng của Kinh Bát-nhã. Hành trình nhận được kinh Bát-nhã của Tịch Khải đầy bí ẩn. Về sau, tại một tiểu vương quốc ở phương Đông, Thánh Giải Thoát Quân đã quảng bá Kinh Bát-nhã trong 30 năm.

Các chú giải về Hiện Quán Trang Nghiêm Luận hay Kinh Bát-nhã Ba-la-mật hiện được lưu giữ trong các phiên bản tiếng Phạn bao gồm các tác phẩm của ba luận sư Ấn Độ là Sư Tử Hiền, Giải thoát quân và Bảo Tạng Tịch (寶藏 寂, Ratnākaraśānti, khoảng thế kỷ 11). Trong số đó, Nhị vạn ngũ thiên tụng Bát-nhã kinh Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Thích (Abhisamayālaṃkāravṛtti) của Giải Thoát Quân là bộ luận sớm nhất, được hoàn thành vào khoảng thế kỷ thứ năm và thứ sáu. Các chú giải sau này, chẳng hạn như ‘Bát-nhã Ba-la-mật-đa yếu quyết Hiện quán luận minh nghĩa thích’ của Sư Tử Hiền, cũng dựa trên luận thích của Giải Thoát Quân. Vì vậy, để hiểu được tư tưởng có hệ (Thích Tâm Trí dịch)

http://tripitaka.cbeta.org/B09n0031

Đại Trí Độ Luận nói rằng Kinh Bát-nhã có ba hạng: thượng, trung và hạ, là 100.000 tụng bát-nhã, cũng như các kinh Bát-nhã lớn nhỏ. Bản sao của Kinh Bát-nhã Ba-la-mật-đa thập vạn tụng được tìm thấy trong động Tàng Kinh (Hang 17) thuộc quần thể hang động Mạc Cao (莫高窟), nằm gần Đôn Hoàng, thuộc tỉnh Cam Túc, Trung Quốc ngày nay. Nó được cho là đã được tạo ra ở miền bắc Ấn Độ vào khoảng thế kỷ thứ 8 và đã đi đến Tây Bắc Trung Quốc, có lẽ là đi qua Tây Tạng, vì điều này sẽ trùng hợp với thời kỳ người Tây Tạng chiếm đóng Đôn Hoàng. Theo Kim Cương Tiên Luận (金剛仙論, No. 1512) ghi: “Kim Cương Bát-nhã Ba-la-mật bao quát tông chỉ lớn lao của 8 bộ, nó khế hợp với cương yếu của các kinh [Bát-nhã], điều ấy rõ ràng. Nó chỉ có luận về quả thường hữu là Phật tánh và nhân tố của 10 địa. Nhân tròn đầy thì tánh hiển lộ, tức có cảm ứng, thích hợp với đời. Thế nên, thuyết giảng 8 bộ Bát-nhã bằng 10 thứ nghĩa, giải thích 10 thứ đối trị: bộ thứ 1 có mười vạn kệ (Đại Phẩm Bát-nhã); bộ thứ 2 có hai vạn năm ngàn kệ (Phóng Quang Bát-nhã); bộ thứ 3 có một vạn tám ngàn kệ (Quang Tán Bát-nhã); bộ thứ 4 có tám ngàn kệ (Đạo Hành bát-nhã); bộ thứ 5 có bốn ngàn kệ (Tiểu Phẩm Bát-nhã); bộ thứ 6 có hai ngàn năm trăm kệ (Thiên Vương Vấn Bát-nhã); bộ thứ 7 có sáu trăm kệ (Văn-thù Bát-nhã); bộ thứ 8 có ba trăm kệ (tức Kim Cương Bát-nhã). Đây là tên gọi của 8 Bộ. Bảy bộ trước loại trừ các tướng chưa hết nên chỉ xưng là Bát-nhã, bộ thứ 8 này hoàn toàn loại bỏ các tướng nên lập riêng tên là Kim Cương.” Theo E. Conze, việc thu thập tài liệu Kinh Bát,nhã kéo dài hơn một nghìn năm, qua bốn thời kỳ: (1) Sơ thủy (100B.C.~100A.D.), (b) Phát triển (100 A.D.~300A.D.), (c) Tinh giản (300 A.D. ~500A.D.), (d) Ảnh hưởng Mật tông (600 A.D.~1200A.D.) Bản kinh lưu hành sớm nhất là “Bát thiên tụng Bát-nhã kinh” (thường gọi là Tiểu phẩm); sau đó là thời kỳ thứ hai, các kinh Bát-nhã Trung phẩm và Đại phẩm mới xuất hiện: “Nhất vạn bát thiên tụng”, “Nhị vạn ngũ thiên tụng”, “Thập vạn tụng”; thời kỳ thứ ba là Tiểu bộ các kinh Bát-nhã: “Nhiếp tụng” cùng “Kim cương kinh”, “Thiện Dũng thỉnh vấn kinh”, “Tâm Kinh”; và thời kỳ thứ tư là “Lý thú bách ngũ thập tụng Bát-nhã kinh”.

Các đệ tử thượng thủ của Tông Khách Ba như Cổ Tào Kiệt, Khắc Chủ Kiệt, Tăng Thành, v.v. đều có các chú sớ của riêng họ, và các học giả sau này cũng trước thuật không ngừng từ Kim man sớ. Đến thế kỷ 17 và 18, số lượng chú giải đã gần trăm loại, khi ấy có ngài Diệu Âm Tiếu Kim Cang (1648-1742) xem hết những chú thích này, sau đó ông trứ tác "Bảo Đăng Luận” (寶燈論) (còn gọi là Bát phẩm luận và Thất thập nghĩa luận). Cuốn sách này có tiếng tăm và ảnh hưởng lớn ở Mông Cổ và Tây Tạng. Do đó, trong hệ thống học thuật của tu viện Cách-lỗ, Hiện Quán Trang Nghiêm Luận được quy định là sách phải đọc khi học môn Bát-nhã trong năm bộ môn, và những chú sớ nổi tiếng cũng không thể thiếu để tham khảo.

Thời Đường, năm Hội Xương nguyên niên (841), sau khi vua Lãng Đạt Mã (Langdarma, trị vì từ 838 đến 842) tiêu diệt Phật giáo, Phật giáo Tây Tạng đã bị gián đoạn trong hơn 100 năm. Đến thời Tống, năm Thái Bình Hưng Quốc thứ 3 (978), Phật giáo được phục hưng trở lại ở Tây Tạng, và nó được du nhập vào khu vực Vệ Tạng (Ü- Tsang), được lập thông qua việc hợp nhất hai trung tâm quyền lực trước đó là: Ü (Dbus) ở trung bộ Tây Tạng, kiểm soát bởi phái Cách-lỗ của Phật giáo Tây Tạng dưới thời đầu các Dalai Lama, và Tsang (Gtsang) kéo dài từ Gyantse (Rgyang-rtse) đến phía Tây, kiểm soát bởi phái Tát-ca (Sakyapa). Phật giáo phục hưng có những đặc điểm rõ ràng của địa phương Tây Tạng, nhằm thu phục nhiều tín đồ hơn. Do phương pháp tu tập và hệ thống kế thừa khác nhau, nhiều tông phái đã được hình thành, thời kỳ đầu chủ yếu là Ninh-mã (Nyingma), Cát-đương (Kadam), Tát-ca (Sakya) và Cát-cử (Kagyu). Vào cuối thế kỷ 13, các giáo phái khác nhau tranh giành quyền lực. Dưới sự hỗ trợ của nhà Nguyên, các Lạt ma thượng đẳng của giáo phái Sakya bắt đầu nắm quyền kiểm soát chính quyền địa phương ở Tây Tạng. Vào đầu thế kỷ 15, Tông Khách Ba tiến hành “cải cách” tôn giáo và thành lập phái Cách-lỗ (Gelug). Bắt đầu từ giữa thế kỷ 17, phái Cách-lỗ, dưới sự hỗ trợ của nhà Thanh, đã nắm quyền chính trị và tôn giáo ở Tây Tạng. Vào Hậu hoằng kỳ, có rất nhiều bản dịch kinh luận, các bộ sách cũng nhiều và đầy đủ. Vào nửa sau của thế kỷ 14, các học giả Tây Tạng đã biên soạn tổng tập kinh, luật, luận của Tạng truyền Phật giáo gọi là Cam Châu Nhĩ (Ganggyur) và Đan Châu Nhĩ (Tengyur).

Hai vị đệ tử thượng thủ của Đại sư Tông Khách Ba 宗喀巴 là Cổ Tào Kiệt 賈曹傑 và Khắc Chủ Kiệt 克主傑. Hai vị ấy hoàn toàn lãnh nạp giáo giới của Đại sư, kế thừa y bát của Đại sư, hoằng giáo pháp viên mãn của Tông Khách Ba. Công đức của nhị vị so với Đại sư không hai không khác, cho nên người đời tôn xưng là ‘Tông Đại sư phụ tử tam tôn’ (宗大師父子三尊). Đạt Mã Nhân Khâm 達瑪仁欽 (Gyaltsab Dharma Rinchen, 1364-1432) lúc đầu xuất gia theo phái Tát Ca, và thân cận các thiện tri thức như ngài Kết Tôn Nhân Đạt Ngõa (Rendawa, 1349-1412), v.v... để tu học kinh luận. Thầy là một trong số đại đệ tử của ngài Nhân Đạt Ngõa, và là vị biện luận tài giỏi nhất. Sau đó, trong suốt mười hai năm, Đạt Mã Nhân Khâm theo Đại sư Tông Khách Ba học tập tất cả pháp nghĩa Hiển Mật, và là đệ tử thượng thủ trong tăng chúng. Sau khi Đại Sư Tông Khách Ba viên tịch, Thầy tiếp thừa pháp vị, nên mọi người đều tôn xưng là ‘Cổ Tào Kiệt, Đạt Mã Nhân Khâm’. Khắc Chủ Kiệt (Losang Chokyi Gyelten) vốn tên là Cách Lặc Bạ Tang (格勒巴桑, Khedrup Gelek Pelzang, 1385-1438) là vị Ban-thiền Lạt-ma đời thứ nhất. Vị này đầu tiên xuất gia theo phái Tát Ca 薩迦, và thường thân cận ngài Kết Tôn Nhân Đạt Ngõa cùng đại A-xà-lê Đạt Mã Nhân Khâm.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa (大般若波羅蜜多經, Mahā-prajñāpāramitā-sūtra) gồm 600 quyển, ngài Huyền Trang dịch vào đời Đường. Gọi tắt: Đại bát nhã kinh, thu vào Đại chánh tạng tập 5 đến tập 7. Bát nhã ba la mật đa nghĩa là trí tuệ đạt đến bờ bên kia (bờ giải thoát). Toàn bộ kinh nhắm mục đích nói rõ ràng, hết thảy mọi hiện tượng trong thế gian đều do nhân duyên (các mối quan hệ tương đối) hòa hợp mà có, là giả dối không thật. Phải nhận thức chân tướng của các pháp (hiện tượng) bằng trí tuệ bát nhã thì mới có thể nắm bắt được chân lý tuyệt đối mà đạt đến cảnh giới giác ngộ giải thoát. Kinh này là cơ sở lý luận của Phật giáo Đại thừa, và là tập đại thành của các bộ kinh Bát nhã. Hội thứ 1: Gồm 79 phẩm, 400 quyển (Q.1~400), nội dung nói về việc mở rộng và tu tập pháp quán Bát nhã, hạnh nguyện của Bồ tát và sự sâu xa thù thắng của Bát nhã; tường thuật nhân duyên tán thán cúng dường của các vị Đại đệ tử, chư Thiên, Thích, Phạm và công đức rộng lớn của việc thọ trì Bát nhã dù chỉ với một câu, đồng thời, căn cứ vào nhân duyên thọ lãnh Bát nhã của hai bồ tát Thường đề và Pháp dũng mà nói rõ việc được nghe nói Bát nhã ba la mật là việc rất khó. Cứ theo Pháp uyển châu lâm quyển 100 và Khai nguyên thích giáo lục quyển 11 nói, thì nguyên bản tiếng Phạm của hội thứ 1 gồm có 132.600 kệ tụng, tương đương với 100.000 kệ tụng Bát nhã (Phạm: Śatasāhasrikā-prajñāpāramitā) tiếng Phạm hiện còn. Đối chiếu và so sánh với Đại chính tạng, thì bản tiếng Phạm gồm có 6 chương, 72 phẩm, trong đó, thiếu mất các phẩm là: Phẩm Bồ tát Thường đề, phẩm Bồ tát Pháp dũng và phẩm Kết khuyến, các phẩm còn lại có rất nhiều chỗ khác với bản Hán dịch. Nhưng các bản Tạng dịch cũng có nhiều chỗ giống bản tiếng Phạm và chỉ có bản Nại đường (Tạng: Snar-than) là có đủ 3 phẩm Thường đề, Pháp dũng và Kết khuyến mà thành 75 phẩm. Hội thứ 2: Gồm 85 phẩm, 78 quyển (Q.401~478). So với hội thứ 1, về nghĩa thì giống nhau, nhưng văn thì ngắn gọn hơn, sự thay đổi các phẩm cũng khác và thiếu ba phẩm Thường đề, Pháp dũng v.v... Tương đương với 25.000 kệ tụng Bát nhã (Phạm: Pañcavijśatisāhasrikā-prajñāpāramitā) hiện còn. Bản dịch Tây tạng chia làm 76 phẩm, trong có các phẩm Thường đề v.v... Theo bài tựa của hội thứ 2 do ngài Huyền tắc ở chùa Tây minh soạn, thì các kinh như: Phóng quang bát nhã 20 quyển do ngài Vô xoa la dịch vào đời Tây Tấn, kinh Quang tán (thiếu nửa sau) 10 quyển do ngài Trúc pháp hộ dịch vào đời Tây Tấn, kinh Ma ha bát nhã ba la mật 27 quyển (Đại phẩm) do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời Diêu Tần v.v... đều là những bản dịch khác của hội này. Hội thứ 4: Gồm 29 phẩm, 18 quyển (Q.538~555). Về yếu chỉ thì giống với ba hội trước, nhưng văn rất tỉnh lược. Theo bài Tựa hội thứ 4 của ngài Huyền tắc và Pháp uyển châu lâm, Khai nguyên thích giáo lục, thì các kinh như: Đạo hành bát nhã 10 quyển do ngài Chi lâu ca sấm dịch vào đời Hậu Hán, kinh Đại minh độ 6 quyển do ngài Chi khiêm dịch vào đời Ngô, kinh Tiểu phẩm bát nhã ba la mật 10 quyển do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời Hậu Tần v.v... đều là những bản dịch khác của hội này (kinh Phật mẫu xuấtsinh tam pháp tạng bát nhã ba la mật đa 25 quyển do ngài Thí hộ dịch vào đời Bắc Tống cũng là cùng bản với hội này). Bản tiếng Phạm gồm 8.000 kệ tụng, tương đương với 8.000 tụng Bát nhã (Phạm: Astasāhasrikā-prajñāpāramitā) hiện còn.

Ba bộ Bát-nhã: 1. Đại phẩm Bát-nhã: Hội thứ 1, 100.000 kệ tụng Bát nhã; 2. Tiểu phẩm Bát-nhã: Hội thứ 2, 25.000 kệ tụng Bát nhã; và 3. Phóng quang Bát-nhã: Hội thứ 4, 8.000 kệ tụng Bát nhã. Thêm 5 bộ Bát-nhã nữa thành bát bộ Bát-nhã: 4. Quang tán Bát-nhã; 5. Đạo hành Bát-nhã; 6. Kim cương Bát-nhã; 7. Thắng thiên vương Bát-nhã; 8. Văn thù vấn Bát-nhã.

Sửa chữa, là đối trị phiền não. Cứu giúp, là vượt thoát ác đạo và luân hồi.

Lưu nạn 留難: Tà ma đến ngăn cản việc làm thiện, đây là chướng nạn của người tu hành, nên gọi là Lưu nạn. Vãng sinh luận chú quyển thượng (Đại 40, 832 hạ), nói: Thiên ma ở tầng trời thứ 6 cõi Dục thường đến chỗ đức Phật gây lưu nạn.

Bát nhã Phật mẫu 般若佛母: Bát nhã là mẹ của Phật. Bát nhã là mẹ của các đại Bồ-tát, hay sinh ra chư Phật, giữ gìn các Bồ tát. Vì giữa cha mẹ, thì công của mẹ là sâu nặng nhất, cho nên Phật lấy Bát nhã làm mẹ. [X. kinh Đại phẩm bát nhã phẩm Tát đà ba luân; luận Đại trí độ Q.34].

Ba đối tượng giáo hóa: Thanh văn, Độc giác và Bồ-tát.

Hoa ngôn là Số thủ thú (數取趣): Tức là bổ-đặc-già-la (s. pudgala). Bổ, có nghĩa là số. Đặc-già, có nghĩa là thủ, tức là chấp thủ. La, có nghĩa là thú, tức là cõi sống. Bổ-đặc-già-la có nghĩa là cá nhân làm chủ các hoạt động tâm lý cũng như thân thể, mà nhiều lần chấp thủ cái thân năm uẩn, do đó phải luân hồi mãi trong các cõi sống.

Tam vô ngã 三無我: Chỉ cho 3 thứ Vô ngã do tông Pháp tướng dựa theo 3 tính Biến kế, Y tha và Viên thành mà lập ra. Đó là: 1. Vô tướng vô ngã: Cái thực ngã, thực pháp của tính Biến kế sở chấp là tình có lý không; thể tướng của cái ngã ấy vốn không, cho nên gọi là Vô tướng. 2. Dị tướng vô ngã: Các pháp của tính Y tha khởi là do nhân duyên sinh ra, thể tướng là vô ngã; nhưng tướng này chẳng phải hoàn toàn là không, mà chỉ khác với ngã tướng của tính Biến kế sở chấp, cho nên gọi là Dị tướng. 3. Tự tướng vô ngã: Tính Viên thành thực lấy chân như do vô ngã hiện bày làm tướng, vì thế gọi là Tự tướng vô ngã. [X. luận Biện trung biên Q.trung; luận Thành duy thức Q.8].

Chỉ cho tam tụ 三聚, còn gọi là Tam định tụ 三定聚: 1. Chánh định tụ 正定聚; 2. Tà định tụ 邪定聚; 3. Bất định tụ 不定聚. Đại Trí Độ Luận, quyển 84 có ghi, cái có thể phá được điên đảo là Chánh định, cái không phá được điên đảo thì gọi là Tà định; có được nhân duyên thì có thể phá được, không có nhân duyên thì không phá được, gọi là bất định. Lại theo thuyết của Thích Ma Ha Diễn Luận (釋摩訶衍論, No. 1668) quyển 1 cho biết, 10 vị Thánh là Chánh định tụ, 3 vị Hiền là Bất định tụ, phàm phu là Tà định tụ.

Pháp tạng 法藏: Chỉ cho giáo pháp của đức Phật. Vì giáo pháp hàm chứa nhiều nghĩa, cho nên gọi là Pháp tạng (kho tàng giáo pháp). Hoặc chỉ cho Thánh giáo, kinh điển chứa đựng những giáo pháp ấy. Vì kinh điển chứa đựng nhiều pháp uẩn (法蘊, dharmaskandha), nên gọi là Pháp tạng. Theo nhà nghiên cứu Đinh Phúc Bảo 丁福保, pháp uẩn là khái niệm “chỉ chung cho tất cả giáo pháp được Phật giảng dạy. Giáo pháp hàm tàng đa nghĩa, nên gọi là Pháp tạng. Do tập hợp nhiều lời dạy nên gọi là Pháp uẩn, con số lên đến 84,000.”

Thích quỹ luận 釋軌論 (Phạn: Vyākhyāyukti), tác phẩm của Thế Thân, chỉ có bản dịch tiếng Tây Tạng (rnam par bshad pa'i rigs pa), không có bản dịch tiếng Hán. Theo Thế Thân, có năm phương cách giảng dạy kinh điển: 1. Mục nạn.

Hết phẩm Mở đầu, thứ nhất.

Từ phẩm Nhất thiết tướng trí, thứ hai, đến phẩm Pháp thân, thứ chín.

Các câu này nằm trong Phẩm một, hai và năm.

Trong kinh luận, dù được trình bày hay không được trình bày, phải đủ 4 nghĩa: sở thuyên (: pháp được nói), sở vi (: mục đích của pháp), cứu cánh sở vi (: mục đích cứu cánh là ứng dụng thực hành) và hệ thuộc (: dựa vào sở thuyên để hoàn thành sở vi; dựa vào sở vi để hoàn thành cứu cánh sở vi).

Cũng gọi là văn tự bát-nhã, quán chiếu bát-nhã và thật tướng bát-nhã.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 363, tr. 871b22: “Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Như Lai thường nói trí nhất thiết, trí đạo tướng, trí nhất thiết tướng, ba trí như thế, tướng của nó như thế nào, có gì sai biệt? Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Trí nhất thiết là trí chung cùng Thanh văn và Độc giác; trí đạo tướng là trí chung cùng với Đại Bồ-tát; trí nhất thiết tướng là diệu trí riêng có của chư Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: - Bạch Thế Tôn! Vì duyên gì mà trí nhất thiết là trí chung cùng Thanh văn và Độc giác? Phật

Đạo tướng trí lấy 11 pháp để biểu thị: (1) Đạo tướng trí chi phần; (2) Đệ tử Thanh văn đạo; (3) Lân dụ Độc giác đạo; (4) Đại thừa Kiến đạo; (5) Tu đạo công dụng; (6) Thắng giải Tu đạo; (7) Thắng giải Tu đạo công đức: Thán mỹ, thừa sự và xưng dương; (8) Hồi hướng Tu đạo; (9) Tùy hỷ Tu đạo; (10) Chánh hành Tu đạo; (11) Thanh tịnh Tu đạo.

Câu xá luận, quyển 12: “Độc giác có hai loại sai khác: Các vị Độc giác sống thành đoàn (bộ hành); các vị Phật Độc giác “tương tợ như loài tê ngưu” (lân giác dụ 麟角喻 hay tê giác dụ 犀角喻). Bộ hành: thuộc hàng Thanh văn. Có luận sư cho rằng các vị này vốn thuộc dị sinh nhưng đã từng tu tập thuận quyết trạch phần của Thanh văn thừa; đến đời này thì tự mình chứng đắc được Thánh đạo. Bổn sự nói rằng: “Có 500 vị tiên cùng tu khổ hạnh trên một ngọn núi. Lúc đó có một con khỉ đã từng sống gần một vị Phật Độc giác đi đến chỗ của họ và làm các điệu bộ đã bắt chước được của vị Phật Độc giác trước mặt họ. 500 tiên nhân thấy vậy cũng bắt chước theo các cử chỉ này và người ta nói rằng nhờ vậy mà họ chứng đắc Bồ-đề của Phật Độc giác. Theo các luận sư trên thì rõ ràng 500 vị tiên nhân này không phải là Thánh giả, tức không phải là Thanh văn, bởi vì nếu trước đây đã đắc quả Thanh văn tức phải xả ly giới cấm thủ thì về sau không thể nào lại xả bỏ để tu tập khổ hạnh trở lại.” (tr. 64a28-b11) Lân giác dụ là các vị Phật Độc giác sinh sống một mình. Các vị này phải trải qua một trăm đại kiếp để tu tập các pháp cần thiết cho sự chứng đắc Bồ-đề (Bồ-đề tư lương, tức giới, định, tuệ). Họ tự mình chứng đắc Bồ-đề mà không nhờ vào Thánh giáo và vì chỉ có thể điều phục được mình mà không thể chuyển hóa chúng sinh cho nên gọi là Độc giác.

Hiện pháp lạc trú 現法樂住 (drsta-dharma-sukha-vihāra), cũng gọi Hiện pháp lạc, Hiện pháp an lạc trụ, Hiện pháp hỉ lạc trụ. Đối lại với Hậu pháp lạc trụ. An trụ trong niềm vui pháp hiện tiền. Bậc Thánh vô học nhờ tu tập các thiện tĩnh lự mà được an trụ trong pháp vui giải thoát. Vì căn cứ vào kết quả của thiền định nên có tên gọi là Hiện pháp lạc trụ. Một trong 4 Đẳng trì của cõi Sắc, một trong 7 loại Thiền định.Cứ theo luận Câu xá quyển 28, thì nhờ nương vào 4 Tĩnh lự căn bản thanh tịnh, vô lậu mà được pháp lạc hiện tiền. Luận Đại tỳ bà sa quyển 26 thì nêu ra 4 loại Hiện pháp lạc trụ là: Xuất gia lạc, Viễn ly lạc, Tịch tĩnh lạc và Tam bồ đề lạc. Hiện pháp lạc trụ nói chung chỉ giới hạn trong 4 Tĩnh lự căn bản ở cõi Sắc, chứ không có ở Cận phần định và cõi Vô sắc. [X. luận Câu xá Q.28; luận Đại tỳ bà sa Q.81; luận Hiển dương Thánh giáo Q.19; luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.79]. Luận Đại tỳ bà sa, Q.81, nói: “Hỏi: Trong 4 Tĩnh lự cũng có năng lực dẫn ra công đức pháp lạc về sau, tại sao chỉ nói hiện pháp lạc trú? Đáp: Hậu pháp lạc trú cũng nên được nói mà lại không nói, nên biết kinh này có cách nói khác. Lại nữa, nếu nói đây là hiện pháp lạc trú, thì nên biết là đã nói hậu pháp lạc trú, bởi vì hậu pháp lạc trú dùng hiện pháp lạc trú mà có được. Như trong khế kinh có nói: ‘Trước ở thời gian này tu các đẳng chí rồi sau mới sinh về cõi kia.’” (tr. 418a03)

Ba lợi: tự lợi, lợi tha và tự tha câu lợi.

Nhất thiết trí lấy 9 pháp để biểu thị: (1) Trí không trú sinh tử; (2) Bi không trú Niết-bàn; (3) Cách xa Phật quả; (4) Gần kề Phật quả; (5) Sở trị; (6) Năng trị; (7) Gia hành; (8) Bồ-tát gia hành bình đẳng tánh; (9) Kiến đạo.

Quán đãi 觀待 (chờ đợi đối đãi) là duyên khởi, là đạo lý quán đãi, như kinh Giải thâm mật ghi: “Đạo lý quán đãi là do nhân tố và duyên tố mà phát sinh các hành và phát sinh ngôn từ liên quan các hành.” Pháp hữu vi thì ắt có nhân quả đối đãi, nhân sinh quả, quả do nhân sinh. Không xét đến thắng nghĩa đế mà chỉ xét đến thế tục đế thì không bỏ qua vấn đề đối đãi giữa ‘thật hữu’ và ‘không thật hữu’, gọi là quán đãi thế tục.

Chỉ cho tam hữu: Tam Hữu: Hữu, Phạm: Bhava. Tam hữu chỉ cho Dục hữu, Sắc hữu và Vô sắc hữu, tức đồng nghĩa với Tam giới (3 cõi). Vì chúng sinh trong 3 cõi này có (hữu) tạo nghiệp dẫn đến quả báo dị thục nên gọi là Tam hữu.1. Dục hữu: Nơi cư trú của các loài trời, người, tu la, địa ngục, ngạ quỉ, súc sinh, mỗi loài tùy theo nghiệp nhân mà chịu quả báo. 2. Sắc hữu: Các trời Tứ thiền của cõi Sắc, tuy đã lìa thân thô nhiễm của cõi Dục nhưng còn sắc thanh tịnh. 3. Vô sắc hữu: Các trời Tứ không của cõi Vô sắc, tuy không còn sắc chất làm ngại, nhưng cũng vẫn tùy theo chỗ tạo nghiệp nhân mà chịu quả báo. [X. luận Đại trí độ Q.3; luận Tập dị môn túc Q.4; luận Đại tỳ bà sa Q.60]

Phương tiện là tâm đại bi. Trí tuệ là trí hiện quán tánh Không.

Chấp trước các pháp thật hữu hay hữu tự tánh.

Bốn thứ phân biệt và bốn thứ chân năng đối trị sẽ được giải thích ở Chí đảnh gia hành.

Tam bảo là nơi nương tựa thực sự, không nương tựa gì khác ngoài Tam bảo.

Nhất thiết tướng trí: Phát tâm, Giáo thọ, Thuận quyết trạch phần, Chánh hành sở y, Chánh hành sở duyên, Chánh hành sở vi, Áo giáp chánh hành, Thú nhập chánh hành, Thú nhập chánh hành, Định sinh chánh hành.

Dục là một tâm sở trong ngũ biệt cảnh: dục, thắng giải, niệm, định và tuệ.

Chỉ cho Đại thừa tư lương đạo hạ phẩm 大乘資糧道下品.

Bạch Pháp 白法: Chỉ pháp lành trong sạch. Đối lại với hắc pháp (pháp tà ác nhơ nhớp). Kinh Đại phương đẳng đại tập quyển 55 (Đại 13, 363 thượng) nói: Sau khi ta nhập diệt trong năm trăm năm, các tỉ khưu còn trong pháp của ta được giải thoát kiên cố. (...) Năm trăm năm kế tiếp, các tỉ khưu ở trong pháp ta đấu tranh giành giật, bạch pháp ẩn mất, tổn hại kiên cố. Lại luận Cứu kính nhất thừa bảo tính quyển 4 (Đại 31, 847 hạ) nói: Kẻ ngu không tin bạch pháp, tà kiến và kiêu mạn, do nghiệp báng pháp ở quá khứ, cứ chấp chặt những cái mà nghĩa lí không rõ ràng, tham đắm sự cúng dường cung kính, duy chỉ thấy các pháp tà. Đây là lấy chính pháp do đức Phật nói làm bạch pháp, pháp do ngoại đạo nói làm hắc pháp. cho nên, đến đời mạt pháp, tất cả giáo pháp của Phật đã diệt hết, thì gọi là bạch pháp ẩn trệ (pháp lành ẩn mất). Lại nếu nói theo nghiệp thì hết thảy pháp có thể chia làm hắc pháp, bạch pháp, phi hắc bạch pháp. Cứ theo luận Nhiếp đại thừa (bản dịch đời Lương) quyển 11, quyển 13 chép, thì các pháp phiền não bất thiện là hắc pháp, các pháp thiện hữu lậu (lậu, tức là tên gọi khác của phiền não) là bạch pháp, còn các pháp thiện vô lậu là pháp phi hắc bạch, cũng tức là Đệ nhất nghĩa đế, không dính dấp một mảy may tạp nhiễm nào của hắc hay bạch pháp. Lại hai thứ bạch pháp là chỉ thẹn và hổ. Có nghĩa là hai thứ này có thể khiến cho các hành động được sáng sủa sạch sẽ, cứu độ chúng sinh, cho nên gọi là bạch pháp. Cứ theo Hoa Nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao quyển 44 chép, thì: 1. Tàm bạch pháp, nghĩa là bên trong tự thẹn thùng không dám làm điều xấu ác. 2. Quí bạch pháp, nghĩa là bên trong tự thấy xấu hổ sợ hãi, rồi dãi bày tội lỗi không dám làm lại nữa. Vì thế, bảo người tu hành đạo Phật phải tu trì bạch pháp, vứt bỏ hắc pháp, tức phải tu tập pháp lành, dứt trừ hạnh ác. Ngoài ra, bốn thứ bạch pháp là chỉ dục bạch pháp, hành bạch pháp, mãn túc công đức bạch pháp, chứng bạch pháp. Thắng tư duy Phạm thiên sở vấn kinh luận quyển 1 nói rằng, người tu hạnh Bồ tát, phải tập tất cả pháp lành trắng sạch, xa lìa hắc pháp bốn ngả (tu la, ngã quỉ, súc sinh, địa ngục). Bởi thế, người tu hạnh Bồ tát phải tu tập: 1. Dục bạch pháp, nghe chính

Bốn pháp ôn-đà-nam (四法嗢柁南) = bốn pháp ấn: là lược tập của giáo pháp, theo đó chúng sinh tu tập thì giải thoát sinh tử, như nói “Tất cả hành vô thường, hữu lậu đều khổ, các pháp vô ngã, niết bàn tịch tĩnh.”

Luận Đại thừa Trang nghiêm Kinh 大乘莊嚴經論, No. 1604, phẩm Phát tâm, tr. 596b21: “(1) Sự phát tâm ban đầu được ví như đại địa, vì tất cả Phật pháp có thể được sanh trưởng và nắm giữ từ sự phát tâm ấy. (2) Sự phát tâm ý lạc tương ưng được ví như vàng ròng, vì mang lại lợi ích, an lạc, không thoái lui và hư hoại. (3) Sự phát tâm tinh cần tương ưng được ví như trăng non, vì tất cả thiện pháp dần dần tăng trưởng. (4) Sự phát tâm cực y tương ưng được ví như tăng lửa, vì sự tích lũy công hạnh cực y như thêm củi cho lửa cháy bùng. (5) Sự phát tâm bố thí ba la mật tương ưng được ví như một kho tàng lớn, vì có thể chu cấp tài bảo một cách vô tận. (6) Sự phát tâm trì giới ba la mật tương ưng được ví như cái tráp báu, vì công đức pháp bảo phát sanh từ trì giới. (7) Sự phát tâm nhẫn nhục ba la mật tương ưng được ví như biển lớn, vì những điều trái nghịch đến với mình mà tâm không dao động. (8) Sự phát phát tâm.”

Luận Đại thừa Trang nghiêm Kinh, phẩm Phát tâm, tr. 595c09: “Tín hành và tịnh y, Báo đắc và vô chướng, Phát tâm dựa các địa, Sai biệt có bốn thứ. (信行與淨依, 報得及無障, 發心依諸地, 差別有四種) Sự phát tâm của bồ tát căn cứ theo các địa, có bốn thứ sai biệt: 1. Tín hành phát tâm, là tín hành thuộc lợi người; 2. Tịnh y phát tâm, là bảy địa ở trước; 3. Báo đắc phát tâm, là ba địa ở sau; 4. Vô chướng phát tâm, là Như Lai địa.” Tín hành phát tâm còn gọi là Giải hành phát tâm, chỉ cho hàng bồ tát ở giai đoạn Giải hành (bao gồm cả Tư lương vị và Gia hành vị). Giai đoạn Giải hành ở vô số kiếp thứ nhất, gồm 10 tín, 10 trú, 10 hành, 10 hướng và 4 gia hành. Danh hiệu địa vị này có 4: nguyện lạc, tín hành, thắng giải hành và ý lạc. Địa vị này khẳng định về chân như được dạy cho, chứ chưa chứng ngộ chân như ấy. Tín là tin hiểu sâu xa các địa. Hành là tu tập 10 pháp hạnh. Tín hành

Kinh Đại Bát-nhã, No. 220, quyển 8, tr. 42c26: “Lại nữa, Xá-lợi tử! Có đại Bồ-tát tu hành bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tịnh lự, Bát-nhã-ba-la-mật-đa, đắc năm nhãn thanh tịnh. Những gì là năm? Đó là nhục nhãn, thiên nhãn, tuệ nhãn, pháp nhãn, Phật nhãn.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Giáo thọ có 2: 1. Sở ý là Tam bảo; 2. Năng y, có 2: (a) Sai biệt sự, có 2: (i) Hành tướng: Tự tánh tu hành (1); (ii) Sở duyên: chư đế (2); (b) Sai biệt pháp, có 2: (i) Đoạn trừ dị phẩm (4, 5, 6); (ii) Thành tựu công đức (7, 8, 8, 10).

Cứ theo tông Câu xá, giai vị Kiến đạo dùng trí vô lậu quán cảnh Tứ đế, gọi là Thánh đế hiện quán. Pháp quán này có 3 loại:1. Kiến hiện quán: Dùng trí tuệ vô lậu quán xét cảnh Tứ đế và thấy một cách rõ ràng.2. Duyên hiện quán: Hợp trí tuệ vô lậu với tâm, tâm sở tương ứng với trí tuệ này để cùng duyên theo cảnh Tứ đế. 3. Sự hiện quán: Hợp trí tuệ vô lậu với tâm, tâm sở tương ứng (với trí tuệ này) và Vô biểu sắc cùng với pháp bất tương ứng như: sinh, trụ, dị, diệt (tứ tướng) để tu tập Tứ đế. Đại chúng bộ cho rằng trong một sát na, tâm có thể hiện quán Tứ đế, vì thế bộ này chủ trương Đốn hiện quán (Hiện quán mau chóng). Còn Nhất thiết hữu bộ thì cho rằng hiện quán Tứ đế theo thứ tự 16 sát na của bát nhẫn bát trí, tức là Tiệm hiện quán (hiện quán dần dần theo thứ lớp). [X. luận Câu xá Q.23] Bát nhẫn bát trí 八忍八智: Nghĩa là ở ngôi Kiến đạo quán xét lý Tứ đế, mà sản sinh nhẫn, trí vô lậu, đều có tám thứ. Đây cũng là mười sáu tâm kiến đạo, cũng gọi bát nhẫn bát quán. Trong tám nhẫn thì bốn nhẫn trước là nhịn chịu và ấn chứng bốn phép nhẫn của bốn đế ở cõi Dục, tức là khổ pháp nhẫn, tập pháp nhẫn, diệt pháp nhẫn và đạo pháp nhẫn. Còn bốn nhẫn sau là nhịn chịu và ấn chứng bốn loại nhẫn của bốn đế ở cõi Sắc và cõi vô Sắc, tức là khổ loại nhẫn, tập loại nhẫn, diệt loại nhẫn và đạo loại nhẫn. Vì tám nhẫn trên đây chính thức diệt trừ kiến hoặc trong ba cõi, cho nên là Vô gián đạo. Kiến hoặc đã bị dứt hết, sự quán chiếu trở nên rõ ràng, thì là tám trí, tức khổ pháp trí, tập pháp trí, diệt pháp trí, đạo pháp trí, khổ loại trí, tập loại trí, diệt loại trí, đạo loại trí là Giải thoát đạo. Nhẫn là nhân của trí, trí là quả của nhẫn. [X. luận Tạp a tỳ đàm tâm Q.5; luận Thành duy thức Q.9]

Thánh giả Nhất lai hướng đang lúc đoạn ba phẩm hay bốn phẩm tu hoặc cõi Dục thì gọi là Thánh quả gia gia, có nghĩa là từ nhà đến nhà, tức là phải thọ sinh từ nhân gian lên thiên thượng (thiên gia gia) hay từ thiên thượng xuống nhân gian (nhân gia gia), trước khi chứng đắc Niết-bàn. Luận Câu-xá, phẩm Phân Biệt Hiền Thánh: “Thiên gia gia là các Thánh giả sau khi đã chuyển sinh vào hai hoặc ba nhà ở cõi thiên sẽ chứng được Niết-bàn ở ngay cõi trời đó hoặc ở cõi trời khác. Nhân gia gia là các Thánh giả sau khi đã chuyển sinh vào hai hoặc ba nhà ở cõi người sẽ chứng được Niết-bàn ở châu này hoặc ở một châu khác.”

Gọi là ngũ chủng bất hoàn 五種不還, có nơi còn gọi là ngũ chủng A-na-hàm 五種阿那含, ngũ bất hoàn quả 五不 還果, hay ngũ chủng ban 五種般.

Sinh ban 生般: Thánh giả đã sinh về Sắc giới không lâu thì có khả năng phát khởi Thánh đạo, đoạn trừ được hoặc nghiệp của Vô sắc giới mà vào Bát Niết-bàn.

Còn gọi là Thượng lưu ban 上生般: Trước hành giả sinh về sơ thiền Sắc giới, dần dần sinh lên trong các trời khác ở Sắc giới, cuối cùng đến trời Sắc cứu cánh hoặc trời Hữu đảnh mà nhập Bát Niết-bàn.

Mười bốn tầng trời: Thiểu quang, Vô lượng quang, Quang âm, Thiểu tịnh, Vô lượng tịnh, Biến tịnh, Phước sinh, Phước ái, Quảng quả, Vô tưởng, Vô phiền, Vô nhiệt, Thiện kiến và Thiện hiện.

Ngũ Tịnh cư thiên, cũng gọi Ngũ bất hoàn thiên, là: Vô phiền, Vô nhiệt, Thiện kiến, Thiện hiện và Sắc cứu cánh. Ba cõi thấp của Tịnh cư thiên là Vô phiền, Vô nhiệt, Thiện kiến. Cõi trung gian là Thiện hiện.

Vì tất cả cõi trời đều có chết đi để thọ sinh vào cõi tiếp theo, cho nên gọi là Biến một.

Du-già sư địa luận, quyển 59, tr. 629c14: “Nên biết, hết thảy phiền não đều là chuỗi nối kết các đời sống (: kết sinh tương tục).”

A-tỳ-đạt-ma Tập Dị Môn Túc Luận, No. 1536, tr. 443a26: “Tám giải thoát: Những gì là tám? 1. Hoặc hữu sắc, quán các sắc, là giải thoát thứ nhất. 2. Hoặc nội vô sắc tưởng, quán ngoại sắc, là giải thoát thứ hai. 3. Thân tác chứng thành tựu và an trú tịnh giải thoát, là giải thoát thứ ba. 4. Vượt thoát sắc tưởng, diệt tận hữu đối tưởng, không tư duy về đa dạng ấn tượng, thể nhập không vô biên, vị ấy chứng nghiệm và an trú Không vô biên xứ, đó là giải thoát thứ tư. 5. Vượt thoát tất cả loại Không vô biên xứ, thể nhập vô biên thức, vị ấy chứng nghiệm và an trú Thức vô biên xứ, giải thoát thứ năm. 6. Vượt thoát tất cả loại Thức vô biên xứ, thể nhập vô sở hữu, vị ấy chứng nghiệm và an trú Vô sở hữu xứ, đó là giải thoát thứ sáu. 7. Vượt thoát tất cả loại Vô sở hữu xứ, thể nhập Phi tưởng phi phi tưởng, vị ấy chứng nghiệm và an trú Phi tưởng phi phi tưởng xứ, đó là giải thoát thứ bảy. 8. Vượt thoát tất cả Phi tưởng phi phi tưởng xứ, thể nhập diệt thọ tưởng, thân tác chứng thành tựu và an trú, đó là giải thoát thứ tám.”

Sư Tử Hiền 師子賢: Phạn: Haribhadra. Cao tăng Ấn độ, sống vào giữa thế kỷ thứ VIII, xuất thân từ giai cấp Sát-đế-lợi. Sư xuất gia vào đời vua Đức ngõa ba lạp (Devapāla), học rộng cả nội điển và ngoại điển, đặc biệt tinh thông Bát nhã. Sư từng theo ngài Duy lô tả nẵng phạ đa lạp (Vairocanabhadra) học tập pháp sám hối của đức Di lặc. Một hôm, sư bỗng nằm mộng thấy 1 vị tăng khuyên sư đến xứ Ca sa lộ ba nạp (Khasarpaịa); sau khi tỉnh dậy, sư nhịn ăn trong 3 ngày để suy xét về việc trong giấc mộng. Sau, sư lại mộng thấy mình ở trong chùa Áo đan tháp phổ lợi (Odantapuri), lúc ấy có vị thần, chỉ hiện nửa thân phía trên, đứng trong áng mây, cúi mình lễ bái sư, sư hỏi lý do vì sao lễ bái, vị thần nói với sư là mình đang lễ bái đức Di lặc giải nói 8 nghìn bài tụng Bát Nhã (Astasāhasrikā). Không bao lâu, sư mộng thấy đức Di Lặc, toàn thân màu vàng ròng, trên đầu có Chi đề (tháp không có xá lợi), tay kết ấn Thuyết pháp, sư đảnh lễ thưa hỏi: Trong đa số các sách chú giải bộ luận Hiện quán trang nghiêm (Abhisamayālajkāra) do đức Di Lặc trứ tác thì nên lấy bản nào làm tiêu chuẩn? Đức Di Lặc liền bảo: Đợi sau khi ông đã lãnh hội toàn bộ các sách chú giải ấy, rồi từ trong đó, ông lại viết ra bộ sách chú giải khác. Do nhân duyên này nên sau khi tỉnh mộng, sư mới ra sức tìm xem và soạn thuật. Danh tiếng sư lúc bấy giờ được vua Mã Hi Ba Lạp (Mahīpāla) trọng vọng, nhà vua triệu thỉnh sư đến đô thành để chuyên việc trứ tác. Sư soạn rất nhiều chú sớ, nổi tiếng hơn cả thì có các bộ: Vimuktasena chú, Nhị vạn ngũ thiên tụng Bát-nhã chú (Pañcavijśatisāhasrikā-prajñāpāramitā), Bát thiên tụng Bát-nhã Hiện quán trang nghiêm luận quang minh thích (Astasāhasrikā-prajñāpāramitā-vyākhyā, Abhisamayālajkārāloka), Bạc-già-phạm công đức bảo tập tụng nan ngữ thích (Bhagavad-ratnagunasañcaya-gāthā nāma pañjikā), Chuyển thanh tụng (Vibhakti-kārikā), v.v. Các tác phẩm trên hiện còn trong Đan châu nhĩ của Đại tạng kinh Tây tạng. [X. Śrī Sarat Chandra Das: Pag Sam Jon Zang; F.A. Schiefner: Geschichte des Buddhismus in Indien; E. Obermiller: Historyof Buddhism by Buston].

Thánh Giải Thoát Quân 聖解脫軍 (Vimuktisena), hoặc xưng là Giải Thoát Quân, là luận sư phái Trung Quán của Phật giáo Ấn Độ, đệ tử của ngài Thế Thân, một vị cao Tăng Ấn Độ rất nổi tiếng. Truyền thuyết nói Thánh Giải Thoát Quân sanh ở xứ giao nhau giữa Trung Ấn và Nam Ấn, gần hang động Kì-bà-la (Jvāla), là cháu ngoại của Giác Sứ (Buddhadāsa) (đệ tử của Thế Thân), xuất gia theo Kê-dận-bộ (Kukkuṭīka). Sự truyền thừa của Giải Thoát Quân rất không rõ ràng. Có thuyết nói: ngài đã nghe được kinh Bát-nhã từ Thế Thân (Vasubandhu), còn luận nghĩa của Bát-nhã là học được từ Tăng Hộ (Saṃgharakṣa). Có thuyết nói: Giải Thoát Quân là đệ tử của Trần-na (Diṅnāga), luận nghĩa Bát-nhã là do học được từ Thanh Biện. Truyền thuyết nói luận Hiện quán trang nghiêm là do Di-lặc (Maitreya) sáng tác, cho nên phổ biến nói Giải Thoát Quân là đệ tử của Thế Thân. Luận Hiện quán trang nghiêm là luận của kinh Trung bản Bát-nhã, chia thành 8 phẩm, 70 nghĩa, nhưng có một số nơi không quá phù hợp với bản 25.000 bài tụng của Trung bản Bát-nhã. Về sau, tại Ba-la-nại (Vārāṇasī), Giải Thoát Quân gặp được ưu-bà-tắc Tịch Khải (Śānti-varman), là người thuộc địa phương Bôn-đà-phạt-đàn-na (Puṇḍavardhana); Tịch Khải từ Bôn-đà-phạt-đàn-na đi đến Phổ-đà-lạc (Potala) thuộc Nam Ấn-độ, lấy được kinh Bát-nhã gồm 20.000 bài tụng từ nơi Bồ-tát Quán Tự Tại (Avalokite-śvara), là bộ chia thành 8 phẩm. Do đây Thánh Giải Thoát Quân mới sáng tác bộ luận Giải thích kinh Bát-nhã 25.000 bài tụng tên Hiện quán trang nghiêm. Cũng có người nói: Tịch Khải đến Phổ-đà-lạc rồi đi, tổng cộng 3 lần, lần thứ 3 mới lấy được kinh Bát-nhã gồm 20.000 bài tụng, hành trình lấy kinh mang đầy không khí thần bí. Về sau, Thánh Giải Thoát Quân hoằng dương Bát-nhã trong 30 năm tại một vương quốc nhỏ ở phương Đông. Sự tích về Thánh Giải Thoát Quân thì ám muội nhưng giàu tính truyền kỳ: (1) Truyền thừa không rõ ràng. (2) Lai lịch của kinh Bát-nhã gồm 8 phẩm là quá ly kỳ. Kinh Bát-nhã gồm 20.000 bài tụng được chia thành 8 phẩm ấy, phần cuối có phẩm Di-lặc vấn, nói về 3 tánh, là phẩm mà những bản kinh khác của kinh Bát-nhã không có. (3) Huyền Trang và Nghĩa Tịnh đều không đề cập đến Giải Thoát Quân và luận Hiện quán trang nghiêm, những Đại đức đến từ phương Tây cũng không nói đến. (4) trong Lịch sử Phật giáo Ấn-độ của Đa Thị, truyền thừa từ Thánh Giải Thoát Quân về sau, thẳng đến thời vua Đạt-ma-ba-la (Dharmapāla, 766-829 A.D.), nói về việc Sư Tử Hiền (Siṃhabhadra) thọ học luận Hiện quán trang nghiêm từ Biến Chiếu Hiền (Vairocanabhadra), lúc ấy đã sau 100 năm từ khi Nghĩa Tịnh đi Ấn-độ. Nếu Giải Thoát Quân đúng là đệ tử của Thế Thân thì từ Giải Thoát Quân đến Biến Chiếu Hiền, sự truyền thừa không rõ ràng khoảng 300 năm vậy. Truyền thuyết nói Giải Thoát Quân là đệ tử của Trần-na, theo Thanh Biện thọ học, khả năng là cùng thời đại với Hộ Pháp, Nguyệt Xứng (khoảng thế kỷ V, VI A.D.). Giải Thoát Quân hoằng truyền ở phương Đông (Bôn-đà-phạt-đàn-na cũng ở phía bờ Đông sông Hằng, tiếp giáp với Đông Ấn-độ); luận Hiện quán trang nghiêm được hưng thịnh lên ở phương Đông, đây là điều cần phải được chú ý.

(Một) Luận sư Thánh Giải Thoát Quân chủ trương 20 Tăng chúng: Chánh triển khai Tăng chúng, có 16: (1) Hướng dự lưu quả lợi căn; (2) Hướng dự lưu quả độn căn; (3) Thiên gia gia; (4) Nhân gia gia; (5) Hướng nhất lai quả; (6) Nhất gián nhất lai quả; (7) Hướng bất hoàn quả và Hướng Bất hoàn quả; (8) Sinh ban; (9) Trung ban; (10) Hữu hành ban; (11) Vô hành ban; (12) Thượng lưu: toàn siêu, bán siêu, biến một, Sắc cứu cánh, Hữu đảnh; (13) Định hành sắc giới; (14) Hiện pháp tịch diệt; (15) Thân chứng; (16) Lân dụ độc giác. Thuận triển khai Tăng chúng, có 4: (17) Trú Dự lưu quả; (19) Trú Nhất lai quả, trú Bất hoàn quả; (20) Hướng A-la-hán quả. (Hai) Luận sư Sư Tử Hiền chủ trương 20 Tăng chúng: Chánh triển khai Tăng chúng, có 17: (1) Hướng Dự lưu quả lợi căn; (2) Hướng Dự lưu quả độn căn; (3) Thiên gia gia; (4) Nhân gia gia; (5) Hướng Nhất lai quả; (6) Nhất gián nhất lai quả; (7) Hướng Bất hoàn quả: (8) Sinh ban; (9) Trung ban; (10) Hữu hành ban; (11) Vô hành ban; (12) Toàn siêu; (13) Bán siêu; (14) Biến một; (15) Hiện pháp tịch diệt; (16) Thân chứng; (17) Lân dụ độc giác. Thuận triển khai Tăng chúng, có 3: (18) Trú Dự lưu quả; (19) Trú Nhất lai quả; (20) Hướng A-la-hán quả.

Đại thừa Thuận giải thoát phần chính là Đại thừa Tư lương đạo, đồng nghĩa mà dị danh.

Đại thừa Đế hiện quán chính là Đại thừa kiến đạo, đồng nghĩa mà dị danh.

Đại thừa thế gian đạo là tư lương đạo và gia hành đạo, nhưng nó không giống như thế gian đạo của tứ thiền bát định. Xét về kiến đạo, tu đạo và vô học đạo mà nói, gia hành đạo là thế gian đạo. Xét về tứ thiền bát định mà nói, tư lương đạo và gia hành đạo là xuất thế gian đạo.

Bốn thứ phân biệt: Sở thủ phân biệt: 1. Chuyển thú sở thủ phân biệt; 2. Thối hoàn sở thủ phân biệt; Năng thủ phân biệt: 3. Thật chấp năng thủ phân biệt; 4. Giả chấp năng thủ phân biệt. [Giải thích ở sau]

Ở Noãn vị này, quán đủ cả bốn đế Khổ, Tập, Diệt, Ðạo ngang qua 16 hành tướng (dạng tánh chất), nghĩa là dùng trí tuệ quán rõ bốn đế đều có bốn hành tướng. Như quán Khổ đế thấy rõ nó là vô thường, khổ, không, vô ngã; quán Tập đế, thấy rõ nó là nhân, tập, sinh, duyên; quán Diệt đế thấy rõ nó là diệt, tịnh, diệu, ly; quán Ðạo đế thấy rõ nó là đạo, như, hành, xuất.

Quả có 2 thứ nhân: cận nhân và viễn nhân. Cận nhân của quả khổ là nghiệp. Viễn nhân của quả khổ là hoặc hay vô minh. Cận nhân như hạt giống, còn viễn nhân là nước, phân, nhân công.

Chân thật là chân như. Tụ tán là sinh diệt.

Bất an lập đế 不安立諦, còn gọi là Phi an lập đế 非安立諦, cũng gọi là Phi an lập chân như. Thể tính của chân như lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên, tịch diệt vô vi, gọi là Phi an lập đế, 1 trong 2 chân như nói trong luận Duy thức. Thành duy thức luận thuật ký, quyển 1, phần đầu (Đại 42, 244 thượng) nói: Giả danh phi an lập đế, nghĩa là lí nhị không nưong nơi giả không môn nói là chân tính, nhờ chân tính ấy mà bên trong chứng trí cảnh vô ngôn. Gọi Nhị không chân như chỉ là bày đặt. Thành duy thức luận thuật ký, quyển 9, phần cuối (Đại 42, 568 thượng) nói: “Hữu sai biệt danh ngôn, gọi là an lập. Vô sai biệt, ly danh ngôn, gọi là phi an lập. An lập là nghĩa thi thiết.” [X. luận Du già sư địa Q.72; luận Hiển dươngThánh giáo Q.6].

Trung luận, phẩm Quán Tứ Đế, kệ 14: Dĩ hữu không nghĩa cố, Nhất thiết pháp đắc thành; Nhược vô không nghĩa giả, Nhất thiết tắc bất thành. 以有空義故, 一切法得成; 若無空義者, 一切則不成. (Do có nghĩa không, nên tất cả các pháp được thành tựu, nếu không có nghĩa không, thời tất cả các pháp không thành.)

Luận Hiển Dương Thánh Giáo, No. 1602, quyển 17, phẩm Thành Du-già, tr. 563b16: “Tất cả pháp: Là ba luân: 1. Cảnh sở tri; 2. Trí năng tri; 3. Người năng tri.”

Tâm Kinh nói là “vô khổ, tập, diệt, đạo”.

Luận Du-già Sư Địa, quyển 95, tr. 845a28: “Các bậc Thánh biết đây (: khổ, tập, diệt, đạo) chính là đế, nên gọi là Thánh đế. Nên biết do hai duyên được gọi là đế: (1) Pháp tánh, do nghĩa chân thật nên gọi là đế; (2) Thắng giải, do ở trong nghĩa chân thật ấy khởi thắng giải chắc chắn, không nghi hoặc nên gọi là đế. Tất cả ngu phu chỉ do pháp tánh mà được gọi là đế, chẳng phải do thắng giải. Các Thánh giả thì đủ hai thứ nên được gọi là đế, và khéo thuyết tất cả đây nên gọi là Thánh đế.” Luận A-tỳ-đạt-ma Tạp Tập, tr. 697b07: “Thắng giải, thể của nó là tùy theo sự quyết định mà duy trì dấu ấn trên sự thể được quyết định. Nghiệp dụng của nó là không bị dẫn chuyển, nghĩa là, phán đoán dứt khoát rằng sự thể ấy tất nhiên phải như vậy chứ không thể khác. Do thắng giải nên dù có điều kiện đặc biệt nào cũng không làm cho nó dẫn chuyển.” Luận Câu-xá, quyển 7, chia Tác ý làm 3 thứ: Tự tướng tác ý, Cộng tướng tác ý và Thắng giải tác ý. 1. Tự tướng tác ý: Khi quán xét một vật nào đó thì chỉ thấy tướng riêng của vật ấy thôi; như quán sắc thì thấy tướng biến đổi và chất ngại. 2. Cộng tướng tác ý: Khi quán pháp Tứ đế thì thấy 16 hành tướng là tướng chung của các pháp. 3. Thắng giải tác ý: Tức khi quán tưởng các pháp bất tịnh, sinh khởi tác ý thù thắng. Ở cõi Dục có 3 thứ tác ý là Văn sở thành, Tư sở thành và Sinh sở đắc; cõi Sắc có 3 thứ tác ý là Văn sở thành, Tu sở Thành và Sinh sở đắc; còn cõi Vô sắc thì chỉ có 2 thứ tác ý là Tu sở thành và Sinh sở đắc. Theo luận Du-già sư địa, quyển 33, nếu các vị Du-già sư muốn lìa dục ở cõi Dục mà siêng tu quán hạnh thì phải qua 7 thứ tác ý mới có thể lìa được dục, đó là: Bảy thứ tác ý: 1. Tác ý liễu tướng; 2. Tác ý thắng giải; 3. Tác ý viễn ly; 4. Tác ý nhiếp lạc; 5. Tác ý quán sát; 6. Tác ý phương tiện cứu cánh; 7. Tác ý phương tiện cứu cánh quả. (tr. 465b29~466c23) Ngoài ra, luận Đại thừa trang nghiêm kinh, quyển 7, cho rằng sau khi sinh khởi 6 tâm là: 1. Tâm căn bản; 2. Tâm tùy hành; 3. Tâm quán sát; 4. Tâm thật giải; 5. Tâm tổng tụ; 6. Tâm mong cầu; thì kế đó sinh khởi 11 thứ tác ý: 1. Tác ý có giác có quán; 2. Tác ý không giác có quán; 3. Tác ý không giác không quán; 4. Tác ý xa ma tha; 5. Tác ý tỳ bát xá na; 6. Tác ý hai tương ưng; 7. Tác ý khởi tướng; 8. Tác ý nhiếp tướng; 9. Tác ý xả tướng; 10. Tác ý hằng tu; 11. Tác ý cung kính. (tr. 624a26)

Vô tưởng: Trạng thái vô tâm, thức không hiện diện.

Nhiếp Đại thừa Luận Bản, No. 1594, tr. 146c16: “Chủng loại của định tăng thượng là định Đại thừa quang minh (: ánh sáng của giáo pháp đại thừa), định Tập phước định vương (: chúa tể trong sự tập hợp phước đức), định Hiền thủ (: từ bi giữ gìn cho chúng sinh), định Kiện hành (: tinh tiến hùng mãnh), v.v., chủng loại vô lượng.”

Nhậm vận: Vận chuyển, vận dụng một cách tự nhiên, không cần tác ý.

Thọ ký 授記 (Skt. vyākaraṇa), cũng dịch là ký thuyết 記說, ký biệt 記別; chỉ sự xác nhận của Phật về chỗ tái sinh của một Thánh đệ tử. Ký thuyết là sự khẳng định hay xác nhận một cách dứt khoát, không mơ hồ. Tạp A-hàm, kinh Phù-di, số 343: “Này A-nan, trước đây khi Ta ở trong núi tại Tiên nhân trú xứ, thành Vương xá, bấy giờ có chúng xuất gia ngoại đạo đã đem ý vị như vậy, văn cú như vậy, nghĩa lý như vậy đến hỏi Ta. Ta vì họ mà đem ý vị thế này, văn cú thế này, nghĩa lý thế này xác nhận (: ký thuyết) cho họ, giống như những gì Tôn giả Xá-lợi-phất đã nói.”

Bất hiện kiến sự 不現見事: chỉ cho sự quá khứ và sự vị lai.

Luận Thành Duy Thức, tr. 49a28: “Bốn gia hành này gọi chung là thuận quyết trạch phần, vì thuận dẫn hướng đến sự quyết trạch sự chân thật. Do gần với kiến đạo nên gọi là gia hành, chứ không phải trong giai đoạn tư lương trước đó không hàm nghĩa gia hành.”

Sự tạp nhiễm, có 3: phiền não tạp nhiễm, nghiệp tạp nhiễm và sinh tạp nhiễm.

Mười hai duyên sinh.

Uẩn, xứ, giới.

Tức Sinh tạp nhiễm.

Trung luận, phẩm Quán Hữu vô, kệ 6: Nhược nhân kiến hữu vô Kiến tự tánh tha tánh Như thị tắc bất kiến Phật pháp chân thật nghĩa. 若人見有無, 見自性他性，如是則不見，佛法真實義. (Nếu người nào còn thấy có, thấy không, thấy tự tánh, tha tánh, người ấy như vậy không thấy được nghĩa chân thật của Phật pháp.)

Tất cả pháp hữu lậu đều là khổ, cho nên khổ thọ, lạc thọ hay bất khổ bất lạc thọ cũng đều là khổ. Kể cả khi tu tập chỉ quán, hiện pháp lạc trú vẫn còn khổ, chỉ khi nào vĩnh đoạn phiền não mới hết khổ. Thể tánh của khổ bao gồm khổ khổ, hoại khổ và hành khổ. Luận Câu-xá, phẩm Phân biệt Hiền Thánh, tr. 114b07: “Có ba tánh chất về khổ: (1) Khổ vì đó là khổ (khổ khổ); (2) Khổ vì là pháp hữu vi (hành khổ); (3) Khổ vì biến đổi (hoại khổ). Vì ba tánh chất trên mà tất cả các pháp hành hữu lậu đều là khổ: Các pháp vừa ý (khả ý) là khổ, vì phải chịu sự biến đổi (hoại khổ); các pháp không vừa ý (phi khả ý) là khổ, vì tự thân chúng đã là khổ (khổ khổ); các pháp không phải vừa ý cũng không phải không vừa ý (phi khả ý phi phi khả ý) là khổ, vì chúng là hành pháp (hành khổ). (Hỏi) Các pháp khả ý, phi khả ý và phi khả ý phi phi khả ý là gì? (Đáp) Theo thứ tự trên, các pháp này chính là ba thọ, và vì do ba thọ này mà tất cả các pháp hữu vi vốn dẫn khởi lạc thọ, v.v. có tên là khả ý v.v. Lạc thọ là khổ, vì bị biến đổi, như kinh nói: ‘Lạc thọ là lạc khi sinh, là lạc khi trụ, là khổ khi biến đổi (hoại).’ Khổ thọ có tự thể vốn là khổ, như kinh nói: ‘Khổ thọ là khổ khi sinh, là khổ khi trụ.’ Bất khổ bất lạc thọ là khổ, vì vốn tạo thành do các duyên như kinh nói: ‘Cái gì vô thường là khổ.’. Vì thế pháp hữu vi nào dẫn khởi các loại thọ này (thuận thọ chư hành) cũng đều giống như các loại thọ này.” (Đạo Sinh dịch)

Tánh như sở hữu 如所有性: cái tánh đúng như cái thực của sự hiện hữu hay chân như tánh của các pháp. Tánh tận sở hữu 盡所有性: cái tánh cùng tận cái lượng của sự hiện hữu hay nhất thiết tánh của các pháp. Đẳng chánh giác hay chánh biến tri, là tuệ giác của Phật chứng ngộ một cách như sở hữu tánh về bản thể và tận sở hữu tánh về hiện tượng. Tuệ giác ấy là trí căn bản và trí sự dụng. Trí căn bản là trí hội nhập chân như: như lý trí biết như sở hữu tánh, nói cách khác là đại niết bàn. Trí sự dụng là trí toàn giác vạn hữu: như lượng trí biết tận sở hữu tánh, nói cách khác là đại bồ-đề.

Các pháp sở tri: Sở tri, là được biết đến. Pháp, là khái niệm; một pháp là một khái niệm. Cây bút là một pháp, mà cây bút dài hay ngắn, trắng hay đen, cũ hay mới, tốt hay xấu, cũng toàn là một pháp. Một ý tưởng là một pháp, mà ý tưởng ấy thiện hay ác, đúng hay sai, lợi hay hại, mê hay ngộ, cũng toàn là một pháp. Thế nên pháp bao gồm tất cả có không, tâm vật, nhiễm tịnh, thiện ác, mê ngộ, thánh phàm. Các pháp ấy là những đối tượng được biết, và đối tượng ấy chính là 3 tánh: tánh biến kế sở chấp, tánh y tha khởi và tánh viên thành thật, đó gọi là các pháp sở tri.

Luận Câu-xá: “Tụ, sinh môn, chủng tộc, Thị uẩn, xứ, giới nghĩa. 聚生門種族 是蘊處界義 ” (Sự tập hợp, cửa ngõ sinh khởi và chủng tộc, Là ý nghĩa của uẩn, xứ và giới.) Câu Xá Luận Thật Nghĩa Sớ, No. 1561, do An Huệ tạo, quyển 3, phẩm Phân biệt giới, tr. 326b22-c1: “Ba khoa: 1. Tụ; 2. Sinh môn; 3. Chủng tộc. Tụ, là nghĩa của uẩn. Sinh môn, là cửa ngõ sinh trưởng tâm và tâm sở pháp; sinh ở nhãn thức, lấy mắt làm cửa ngõ. Kinh này xác chứng nghĩa ‘môn’ có 6, nhưng tâm sở pháp có 12, cho nên khế kinh nói: ‘Con mắt và cảnh sắc làm duyên sinh ra nhãn thức; ba hòa hợp, xúc khởi ra thọ, tưởng và tư. Như vậy cho đến ý và pháp làm duyên sinh ra ý thức; ba hòa hợp, [xúc khởi ra thọ, tưởng và tư].’ Chủng tộc, là nghĩa của giới. Như trong một ngọn núi có nhiều giới, tộc như đồng, thiếc, vàng, 18 giới.

Tương Ưng Bộ kinh II, tr.1-2: "Do đoạn diệt tham ái, vô minh một cách hoàn toàn, hành diệt; do hành diệt nên thức diệt; do thức diệt nên danh sắc diệt; ...; do sinh diệt nên lão tử, sầu bi, khỗ, ưu, não diệt. Như vậy là toàn bộ khỗ uẩn đoạn diệt. Này các Tỷ kheo, như vậy gọi là đoạn diệt."

Luận Hiển Dương Thánh Giáo, quyển 20, phẩm Nhiếp Thắng Quyết Trạch, tr. 580a05: “Lại nữa, lược nói về nghĩa tự thể của tuệ ba-la-mật-đa, thì có ba sắc thái: 1. Sắc thái sở y; 2. Sắc thái sở duyên; 3. Sắc thái hành. Sắc thái sở y: Là bồ đề tâm. Sắc thái sở duyên: Là sắc pháp, v.v... Sắc thái hành: Có hai thứ: hành thế gian và hành xuất thế gian. (1) Hành thế gian: các hành là vô thường, khổ, không, vô ngã, như bệnh, như ung nhọt, như gai nhọn. (2) Hành xuất thế gian: các hành tương ưng vô sở đắc. Lại có ba thứ nghĩa khéo tích tập tu ba-la-mật-đa: 1. Đem tác ý tương ưng tánh của nhất thiết trí để cùng với tất cả hữu tình hồi hướng về quả A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; 2. An trú thật tế bằng các ba-la-mật-đa; 3. Ở nơi thật tế mà không tác chứng.“

Đại phẩm bát-nhã 2 (La-thập, T8n223, tr.230c11), 16 biệt danh của ngã: chúng sinh, thọ giả, mạng giả, sinh giả, dưỡng dục giả, chúng số nhân, tác giả, sử tác giả, khởi giả, sử khởi giả, thọ giả, sử thọ giả, tri giả, kiến giả. Danh sách theo Huyền Trang, Đại bát nhã 406 (T7n220, tr.29a29): hữu tình, mạng giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ-đặc-già-la, ý sinh, nho đồng, tác giả, thọ giả, tri giả, kiến giả. Bổ-đặc-già-la là hữu tình, là chúng sinh. Sĩ phu là cá thể, là nhân. Xem luận Câu-xá, chương Phá ngã chấp, và kinh Kim cương nói về ngã chấp bằng bốn tướng ngã, nhân, chúng sinh, thọ giả.

Thấy, nghe, hay, biết (kiến, văn, giác, tri), bao gồm 6 thức: thấy là nhãn thức, nghe là nhĩ thức, hay là tỷ thức, thiệt thức và thân thức, biết là ý thức.

Chữ ‘đẳng’ (v.v.), chỉ cho đại bi tâm.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 410, tr. 54b01: “Này Thiện Hiện! Đại Bồ-tát này khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa vì có phương tiện thiện xảo, nên nghe nói Bát-nhã Ba-la-mật-đa thâm sâu như vậy, tâm họ không kinh khiếp, không e ngại, không sợ hãi.” Về phương tiện thiện xảo, xin xem quyển 409, 410 và 411.

Vi phẩm 違品: tánh chất trái ngược. Thí dụ, nhẫn có ba: nhẫn nại những sự gia hại của kẻ oán ghét mình, an nhẫn thọ khổ, đế nhẫn quán sát pháp một cách chân thật. Vi phẩm của 3 nhẫn trên là: oán hận, tức giận và tâm yếu hèn, và không hiểu nên không có tâm ưa thích.

Tác ý Nhị thừa là tác ý tương ưng với Thanh văn thừa và Độc giác thừa. Kinh Đại Bát-nhã, quyển 580, tr. 998a28: “Nếu tác ý tương ưng với Thanh văn thừa, Độc giác thừa thì không xen tạp tâm đại Bồ-đề, đều gọi là Bồ-tát tác ý phi lý. Vì sao? Vì tác ý Nhị thừa nên trái nghịch với quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Nếu ai khởi tâm kia ngay hiện tiền thì không viên mãn tư lương Bồ-đề, lại vui mừng an lạc Niết-bàn, nhàm chán sanh tử. Đối với điều đó, Bồ-tát phải nên xa lìa và tránh xa, phải nghĩ như vầy: Nếu ta tác ý Nhị thừa sẽ xa lìa trí nhất thiết, thuận theo Niết-bàn, không nên để điều đó xen tạp trong tâm ta.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Nhiếp trì là nhiếp thọ và nắm giữ. Nội nhiếp trì của Bồ-tát: Nếu tự thân được dùng làm công cụ để nhiếp thọ chánh pháp của Đại thừa, thì chúng ta phải có một loại trí tuệ, tức là chúng ta sẽ không khiếp sợ về tánh Không thâm sâu. Giống như Bồ-tát Thường Đề nghe danh hiệu của Đại Bồ-tát Pháp Dũng, hay khi Đại Bồ-tát Pháp Dũng muốn giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, Bồ-tát Thường Đề rất hoan hỷ, tinh tiến cầu pháp, không có khiếp sợ. (Xin xem phẩm Bồ-tát Thường Đề, quyển 398 – 400) Điều kiện thứ hai của nội nhiếp trì là tâm đại bi đối với tất cả chúng sinh, nghĩa là trong sâu thẳm tâm mình, Bồ-tát phát khởi thệ nguyện quảng đại, nguyện độ hóa vô lượng vô biên chúng sinh, có thể dũng mãnh tinh tiến chịu đựng tất cả các loại khổ hạnh trong vô lượng kiếp.

Chư Phật có 3 loại hóa thân: 1. Thắng ứng thân, cũng gọi là Đại hóa thân, thân này cao 1 ngàn trượng, để giáo hóa hàng bồ-tát đại thừa gia hạnh vị; 2. Liệt ứng thân, cũng gọi là Tiểu hóa thân, thân này cao 1 trượng 6, để giáo hóa hàng bồ-tát đại thừa 3 tư lương vị (Thập trụ, Thập hạnh và Thập hồi hướng); 3. Tùy loại hóa thân, thân này biểu hiện theo thân của 6 loại chúng sanh, bao gồm tam thừa và lục thú.

Kinh Giải Thâm Mật: “Tất cả các pháp toàn không, không sinh không diệt, bản lai vắng bặt, tự tánh niết bàn.

Ngoại nhiếp trì của Bồ-tát là bậc thiện tri thức Đại thừa, người mà Bồ-tát phải nương tựa, và giáo pháp Đại thừa được tuyên thuyết như “Các pháp toàn Không, không sinh không diệt, bản lai vắng bặt, tự tánh Niết-bàn.”

Du-già Sư Địa Luận, quyển 35, tr. 478c12: “Có hai loại chủng tánh, chủng tánh bản tính trú và chủng tánh tập sở thành. ... Bản tánh trú: sáu xứ của Bồ tát, với hình thái đặc biệt như thế, kể từ vô thủy lần lượt truyền đến nay, sở đắc bởi tự nhiên (dharmatā: pháp nhĩ). Tập sở thành: thiện căn đạt được do tập quán từ trước.”

Đoạn tận năng đối trị phân biệt và sở đối trị phân biệt.

Kinh Đại Bảo Tích, quyển 16, Pháp Hội Tịch Cư Thiên Tử, tr. 89b20: “Sơ địa thì thiện căn tăng thượng, nhị địa thì giới tăng thượng, tam địa thì phương tiện tăng thượng, tứ địa thì sở tác tăng thượng, ngũ địa thì thập nhị nhân duyên tăng thượng, lục địa thì thậm thâm nhẫn tăng thượng, thất địa thì hoại tướng trí tăng thượng, bát địa thì hoại tướng giáo hóa chúng sanh tăng thượng, cửu địa thì điều phục tăng thượng, thập địa thì hoại tướng tịnh Phật quốc độ tăng thượng.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch)

Tăng ích 增益, là thêm thắt chứ không phải đặc tánh thật hữu, là biến kế sở chấp nơi các pháp: các pháp không . thật, như huyễn hóa, mà chấp là thật hữu. Thành Duy Thức Luận Thuật ký, No. 1830, quyển 2, tr. 297c04: “Cộng tướng được thêm vào (tăng ích) trên tự tướng, là hữu pháp có tánh y tha. Nghĩa là, một đặc tính của sắc được gắn lên chung cho các sắc, gọi là tăng ích.”

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 46, tr. 261c13: “Lúc bấy giờ, cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: Bạch Thế Tôn! Những gì là tất cả pháp mà khuyên các đại Bồ-tát, đối với tất cả pháp đó, đều không có sở hữu, không ngại, không đắm, nên học, nên biết? Phật bảo: Thiện Hiện! Tất cả pháp đó là pháp thiện, pháp phi thiện, pháp hữu ký, pháp vô ký, pháp thế gian, pháp xuất thế gian, pháp hữu lậu, pháp vô lậu, pháp hữu vi, pháp vô vi, pháp cộng, pháp bất cộng. Thiện Hiện! Đó là tất cả pháp. Các đại Bồ-tát, đối với tất cả pháp đó, đều không có sở hữu, không ngại, không đắm, nên học, nên biết.” Tất cả pháp bao gồm: (a) Pháp thiện (1); (b) Pháp ác; (c) Pháp vô ký (3). Trong pháp thiện có 2: (a) Thế gian đạo (4), tức pháp hữu lậu (6), và (b) Xuất thế gian đạo (5), tức pháp vô lậu (7), có 2: (i) pháp hữu vi (8), chia làm 2: pháp cộng đệ tử (10) và pháp Phật bất cộng (11); (ii) Pháp vô vi (9).

Ngũ thủ uẩn 五取蘊: Phạm: pañca upādāna-skandhāh. Pàli: pañc' upādāna-kkhandhā. Cũng gọi Ngũ thọ ấm. Năm uẩn hữu lậu do thủ (phiền não) sinh ra hoặc sinh ra thủ. Chỉ cho sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn và thức thủ uẩn. Luận Đại tỳ bà sa, quyển 75, giải thích rằng: Nếu sắc hữu lậu hữu thủ thì sắc ấy ở quá khứ, vị lai và hiện tại, hoặc khởi dục, hoặc khởi tham, sân, si, bố (sợ), hoặc lại theo đó mà sinh khởi tâm sở Tùy phiền Q.1].

Cộng pháp: bốn tịnh lự, bốn vô lượng, bốn định Vô sắc của thế gian.

Chỉ cho 18 Pháp: 10 lực, 4 vô sở úy, 3 niệm trụ và đại bi mà chư Phật tu được ở giai vị Tận trí lúc các Ngài vừa thành đạo, là những pháp mà các bậc Thánh khác không có.

Sở vi 所為, là nguyên nhân, lý do, mục tiêu.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 413, phẩm Siêu Thắng, tr. 94a03: “Lúc bấy giờ, cụ thọ Thiện Hiện thưa: - Bạch Thế Tôn! Nói Đại thừa, Đại thừa là vượt hơn tất cả trời, người, A-tố-lạc v.v... là tối tôn, tối thắng, tối thượng, tối diệu. Bạch Thế Tôn! Đại thừa như vậy bằng với hư không, cũng như hư không có thể dung nạp khắp vô lượng, vô số, vô biên hữu tình. Đại thừa cũng vậy, có thể dung nạp khắp vô lượng, vô số, vô biên hữu tình. Bạch Thế Tôn! Do nhân duyên này nên Đại thừa của Đại Bồ-tát tức là thừa trí nhất thiết trí.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Tam đại tương đương tam đức. Tam đức 三德: Chỉ cho 3 thứ đức tướng của quả vị Phật là Trí đức, Đoạn đức và Ân đức. Luận Phật tính, quyển 2, giải thích Tam đức này như sau: 1. Trí đức: Chỉ cho trí tuệ của Phật quán xét tất cả các pháp. 2. Đoạn đức: Chỉ cho đức diệt trừ hết tất cả phiền não hoặc nghiệp. 3. Ân đức: Đức do nguyện lực cứu độ chúng sinh mà ban ân huệ cho tất cả chúng sinh. Ba đức trên đây phối với Pháp thân, Báo thân và Ứng thân, đồng thời, Trí đức và Đoạn đức có nội dung tự lợi, tự hành và tự giác, còn Ân đức thì mang nội dung lợi tha, hóa tha và giác tha. Hoa nghiêm kinh sớ, quyển 12, (Đại 35, 589 hạ) nói: Hạt giống Phật không dứt mất có tướng như thế nào? Là thành tựu Tam đức: Cứu độ chúng sinh, thành tựu Ân đức; đoạn hẳn phiền não, thành tựu Đoạn đức; rõ biết các hạnh, thành tựu Trí đức. [X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.8 (bản dịch đời Lương); Di lặc thướng sinh kinh sớ Q.hạ].

Tu hành có 4 thứ chánh hành: (1) Bị giáp chánh hành; (2) Thú nhập chánh hành; (3) Tư lương chánh hành; (4) Xuất sinh chánh hành.

Du-già (sa. yoga): Dịch nghĩa là tương ưng (thích ứng với nhau), chính yếu là chỉ và quán. Tu tập Du-già như thế nào thì xin xem phẩm Phân Biệt Du-già của kinh Giải Thâm Mật.

Nhiếp Đại Thừa Luận Thích, No. 1597, tr. 356a22: “Nếu các vị bồ tát trải qua bao nhiêu vô số đại kiếp mới hiện chứng vô thượng bồ đề, trong thì gian ấy giả sử mỗi một sát na bỏ hết mọi thân mạng, đem 7 thứ quí báu chứa đầy trong hằng sa thế giới mà phụng thí chư vị Như lai, làm như vậy cho đến ngày an tọa trên pháp tòa bồ đề, vậy mà các vị bồ tát ấy ý lạc về thí vẫn không biết chán và biết đủ; lại cũng trải qua ngần ấy thì gian, giả sử trong mỗi sát na lửa dữ đầy cả đại thiên thế giới, đi đứng nằm ngồi, lúc nào cũng thiếu thốn mọi thứ để sống, vậy mà giới, nhẫn, tiến, định, tuệ, vẫn thường xuyên hiện hành, cho đến ngày an tọa trên pháp tòa bồ đề, giới, nhẫn, tiến, định, tuệ, bao nhiêu Quang dịch)

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 412, tr. 62c12-65c19: “Lại nữa, này Xá-lợi Tử! Các Đại Bồ-tát khi tu hành bố thí Ba-la-mật-đa, đem tác ý tương ưng với trí nhất thiết trí để tu bố thí Ba-la-mật-đa. Giữ gìn thiện căn này dùng vô sở đắc làm phương tiện, đem cho tất cả hữu tình cùng nhau hướng đến trí nhất thiết trí, … mặc áo giáp công đức lớn bố thí Ba-la-mật-đa. … mặc áo giáp công đức lớn bố thí Ba-la-mật-đa. … mặc áo giáp công đức lớn tịnh giới Ba-la-mật-đa…. mặc áo giáp công đức lớn an nhẫn Ba-la-mật-đa. … mặc áo giáp công đức lớn tinh tấn Ba-la-mật-đa. … mặc áo giáp công đức lớn tịnh lự Ba-la-mật-đa. Này Xá-lợi Tử! Như vậy, Đại Bồ-tát khi tu hành bố thí Ba-la-mật-đa, mặc áo giáp công đức lớn đầy đủ sáu pháp Ba-la-mật-đa. Này Xá-lợi Tử! Đại Bồ-tát nào đem tác ý tương ưng với trí nhất thiết trí khi tu hành bố thí Ba-la-mật-đa, đối với tướng sáu Ba-la-mật-đa không chấp, không đắc. Nên biết Đại Bồ-tát này mặc áo giáp công đức lớn. … Này Xá-lợi Tử! Các Đại Bồ-tát an trụ mỗi một Ba-la-mật-đa đều tu sáu pháp Ba-la-mật-đa làm cho được viên mãn. Vì vậy gọi là mặc áo giáp công đức lớn.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch) [Xin xem quyển 412]

Hai thứ tư lương: phước đức tư lương và trí đức tư lương. Năm độ đầu là phước đức tư lương. Tuệ độ là trí đức tư lương.

Bồ-tát thành tựu nhiều chủng loại định mà dẫn ra thần thông biến hóa. Thần thông biến hóa như “chấn động thế giới, phóng ánh sáng rực rỡ, chiếu khắp mọi khu vức, làm cho mọi thế giới trở nên thấy được, làm cho vật thể chuyển biến, đi lại trong từng sát na giữa các thế giới, thu lại và phóng ra cả không gian và thì gian, thu mọi sắc tượng vào nơi bản thân, đến với loài nào thì hiện ra thân hình cùng loại, hoặc hiện hoặc ẩn, tự do làm cho các loài biến thể, chế ngự thần thông thấp kém của người khác, truyền cảm hứng hùng biện cho người thuyết pháp, và truyền cảm hứng ghi nhớ và thích thú cho người nghe pháp, phóng ra ánh sáng lớn những lúc thuyết pháp, dẫn ra những thần thông lớn lao như vậy.” (Nhiếp luận, H.T Thích Trí Quang dịch)

Thăng tiến lực là cụ bị sức mạnh tinh tiến trong từng ý nghĩ sao cho sự tu tập được thêm và hơn lên để đạt đến viên mãn.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 487, tr. 474a25-b05: “Xá-lợi Tử! Các Đại Bồ-tát nương vào các phương tiện thiện xảo như vậy. Tu tập sáu pháp Ba-la-mật-đa, vì lợi lạc khắp các hữu tình nên phát thú Đại thừa. Lại nữa, Xá-lợi Tử! Đại Bồ-tát nào tác ý tương ưng với trí nhất thiết trí, lấy đại bi làm đầu, tu tất cả pháp môn như bốn niệm trụ, ba mươi bảy pháp phần Bồ-đề, ba môn giải thoát cho đến mười lực, bốn điều không sợ, bốn sự hiểu biết thông suốt, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp Phật bất cộng, giữ gìn thiện căn, dùng vô sở đắc làm phương tiện, cùng các hữu tình bình đẳng hồi hướng quả vị Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Xá-lợi Tử! Đại Bồ-tát ấy vì lợi lạc các hữu tình nên phát thú Đại thừa.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Tư lương chánh hành chia làm 17 thứ: (1) Đại bi; (2) Bố thí; (3) Trì giới; (4) Nhẫn nhục; (5) Tinh tiến; (6) Thiền định; (7) Trí tuệ; (8) Chỉ; (9) Quán; (10) Chỉ quán song vận; (11) Phương tiện thiện xảo; (12) Trí; (13) Phước đức; (14) Đạo; (15) Đà-la-ni; (16) Địa; (17) Đối trị.

Đắc Bồ-tát Nhẫn đà-la-ni 得菩薩忍陀羅尼: Cũng gọi Năng đắc Nhẫn Bồ-tát đà-la-ni, Nhẫn đà-la-ni. Nương vào mật chú để an trụ nơi thật tướng ly ngôn của các pháp mà gìn giữ không mất. Là 1 trong 4 loại Đà-la-ni. Cứ theo Đại thừa nghĩa chương, quyển 11 nói, thì có hai phương pháp Đắc nhẫn đà la ni: 1. Sức huân tập nhiều đời trước; 2. Sức tu tập ở hiện tại. Còn theo luận Du già sư địa, quyển 45 nói, thì Đắc nhẫn đà-la-ni của Bồ-tát là nhân hạnh thành tựu tự nhiên kiên cố, đầy đủ diệu tuệ, ở nơi vắng lặng, thường vào thiền định, ngủ ít thức nhiều. Đối với các câu chú Đắc bồ-tát nhẫn mà đức Phật đã nói, cần suy xét cặn kẽ, thấu đáo, đồng thời, hiểu rõ thông suốt nghĩa của các câu chú này chính là tính Viên thành thật chứ không có nghĩa nào khác. 128

Sinh, trụ, dị, diệt, hay sinh, lão, bệnh, tử.

Tất cả pháp có 2 thứ tướng: 1. Tổng tướng: sinh diệt không dừng trú, xưa không nay có, có rồi hoàn không, thảy đều vô thường. 2. Biệt tướng: như đất có tướng cứng, nước có tướng ướt, lửa có tướng nóng, gió có tướng động. Hai tướng như vậy đều là trống không, gọi là Tự tướng Không.

Theo Ngũ uẩn luận, có 4 vô vi: hư không vô vi, trạch diệt vô vi, phi trạch diệt vô vi, chân như vô vị. Theo các luận Bách pháp, Du-già, thêm bất động vô vi, tưởng thọ diệt vô vi, thành 6.

Thiện căn = thiện pháp. Chỉ cho thiện pháp mình làm ở trong 3 đời quá khứ, hiện tại, vị lai, hoặc là thiện pháp thế gian, thiện pháp xuất thế gian, hoặc là xuất thế gian thượng thượng của Đại thừa thiện pháp.

Ổ-ba-đà-da 鄔波馱耶: Phạm: Upādhyāya. Pàli: Upajjhāya. Cũng gọi Ưu-ba-đà-ha, Ưu-ba-đệ-da, Úc-ba-đệ-da-dạ, Ổ-bà-đề-da. Hán dịch: Thân giáo sư, Cận tụng, Y học (y chỉ để học). Đồng nghĩa: Hòa thượng. Vì đệ tử trẻ tuổi không được xa thầy, thường ở gần thầy nhận kinh để tụng, nên gọi là Cận tụng. Lại vì đệ tử nương tựa nơi thầy để học đạo, tu tập, nên cũng gọi là Y học ( ). [X. luận Bồ đề tư lương Q.5; Huyền ứng âm nghĩa Q.23].

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 53, tr. 303b14-19: “Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ bậc thứ hai là Ly cấu, nên đối với tám pháp, tư duy, tu tập, khiến mau viên mãn. Những gì là tám? Một là cấm giới thanh tịnh, hai là tri ân báo ân, ba là trụ sức an nhẫn, bốn là thọ hoan hỷ thù thắng, năm là không bỏ hữu tình, sáu là hằng khởi đại bi, bảy là đối với các Sư trưởng đem tâm kính tin để thăm hỏi, thừa sự, cúng dường, tưởng như phụng sự Phật, tám là khuyên cầu tu tập các Ba-la-mật-đa. Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ bậc thứ hai là Ly cấu, nên đối với tám pháp như vậy, tư duy, tu tập, khiến mau viên mãn.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 53, tr. 303b21-27: “Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ bậc thứ ba là Phát quang, nên trụ năm pháp. Những gì là năm? Một là cần cầu đa văn, thường không nhàm chán và không cho là đủ, đối với pháp đã nghe chẳng chấp trước văn tự; hai là lấy tâm vô nhiễm, thường hành pháp thí, tuy mở rộng giáo hóa mà không tự cao; ba là vì nghiêm tịnh cõi nước mà trồng các căn lành, tuy là để hồi hướng mà chẳng tự đề cao; bốn là vì giáo hóa hữu tình, tuy chẳng mệt mỏi chán nản với việc sanh tử vô biên mà chẳng tự cao; năm là tuy trụ tàm quí mà không chấp trước. Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ bậc thứ ba là Phát quang, nên thường an trú năm pháp như vậy.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

A-luyện-nhã xứ 阿練若處 (Skt. araṇyāyatana): vô sự xứ 無事處, không nhàn xứ 空閑處, rừng vắng, khu vực ngoài phạm vi dân cư,

Du-già sư địa luận, quyển 25, tr. 422b24: “Hỏi: Vì sao gọi là công đức đầu-đà? Đáp: Ví như ở thế gian hoặc lông thú, hoặc bông vải, nếu chưa dùng roi quất, chưa đánh tơi, chưa tách ra, nên sợi của nó lúc ấy không mịn nhuyễn, không nhẹ nhàng, chưa thể kết thành sợi tơ nhỏ để làm chiếu đệm được. Nhưng nếu được đập, được đánh tơi, được tách ra, bấy giờ tự phân tán ra trở nên nhẹ nhàng mềm mại, có thể kết thành các sợi tơ nhỏ làm thành chiếu đệm. Hành giả thực hành cũng vậy, do tham ăn uống nên tâm nhiễm đắm đối với các thức ăn uống, do tham y phục nên tâm nhiễm đắm đôi với y phục, do tham các vật dụng nằm ngồi nên tâm nhiễm đắm đôi với các vật dụng ấy. Do công đức đầu-đà như thế, kia năng tu đối trị khiến tâm thuần trực, khiến thanh tịnh, nhu nhuyến, diệu khéo, có khả năng kham nhiệm, thuận theo điều được dạy bảo năng tu phạm hạnh. Cho nên gọi là công đức đầu-đà. Trong việc ăn uống có tham ăn mỹ vị và tham ăn nhiều năng chướng ngại việc tu thiện pháp. Vì muốn đoạn trừ tham ăn mỹ vị, nên tùy chỗ khất thực có được, thứ lớp khất thực. Vì muốn đoạn trừ tham ăn nhiều, nên chỉ ngồi ăn một lần, trước dừng sau ăn. Trong việc y phục có 3 chủng tham năng chướng trong việc tu thiện: 1. Tham nhiều y; 2. Tham xúc chạm mềm mại; 3. Tham tốt đẹp thượng diệu. Vì muốn đoạn trừ tham nhiều y, nên chỉ giữ ba y. Vì muốn đoạn trừ tham xúc các y phục mềm mại, nên chỉ giữ y bằng lông. Vì muốn đoạn trừ tham y phục tốt đẹp thượng diệu, nên giữ y phấn tảo. Trong việc vật dụng nằm ngồi có 4 chủng tham năng chướng trong việc tu thiện: 1. Tham ồn tạp; 2. Tham nhà cửa; 3. Tham ưa nương tựa, ưa nằm; 4. Tham các vật dụng nằm ngồi. Vì muốn đoạn trừ tham ồn náo hỗn tạp, nên ở chốn a-lan-nhã. Vì muốn đoạn trừ tham nhà cửa, nên thường ở dưới gốc cây, đồng hoang, gò mả. Vì muốn đầu-đà.”

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 53, tr. 303b28-c07: “Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ bậc thứ tư là Diệm tuệ, nên trụ mười pháp thường tu chẳng bỏ. Những gì là mười? Một là ở chỗ thanh vắng, thường chẳng xa lìa, hai là thiểu dục, ba là hỷ túc, bốn là thường chẳng lìa bỏ công đức đầu đà, năm là đối với các học xứ chưa từng xả bỏ, sáu là đối với dục lạc hết sức sanh nhàm chán, xa lìa, bảy là thường ưa phát khởi tâm vắng lặng, tám là bỏ các sở hữu, chín là tâm chẳng ngưng trệ chìm đắm, mười là đối với các sở hữu không có gì luyến tiếc đoái hoài. Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ bậc thứ tư là Diệm tuệ, nên an trú mười pháp như vậy, thường hành chẳng bỏ.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Luận Thập Trụ Tỳ-bà-sa, quyển 8, tr. 38b04: “Không ganh tỵ lợi dưỡng của người khác, là nếu người khác có được y phục, ngọa cụ, thuốc men, ăn uống, phòng nhà, sản nghiệp, tiền của, vàng bạc, châu báu, xóm làng, quốc gia, thành thị, nam nữ, … thì đối với người được thí như vậy không sinh tâm ganh tỵ, cũng không ôm lòng oán hận, mà tâm phải mừng vui cho họ.”

Du-già sư địa luận, quyển 62, tr. 644c23: “Thế nào là ổi tạp? Là ưa sống hỗn tạp cùng chúng tại gia và chúng xuất gia, lại ưa tầm tư các ác bất thiện, tầm tư các dục, cho đến tầm tư gia thế, tương ưng tầm tư, nhiều tùy tầm tư, nhiều tùy quan sát.”

Du-già sư địa luận, quyển 62, tr. 644c18: “Thế nào là ác tuệ? Là nắm giữ kiến thủ của mình, chấp bất bình đẳng, khó từ bỏ ngôn luận.” Bất bình đẳng nhân luận là cái thuyết cho rằng một Nhân có thể sinh ra vạn vật, và cái Nhân đó không do một Nhân khác sinh ra, mà cũng không giống với vạn vật, cho nên gọi là bất bình đẳng.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 54, tr. 303c15-22: “Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ bậc thứ năm là Cực nan thắng, phải xa lìa mười pháp. Những gì là mười? Một là phải xa lìa nhà ở, hai là phải xa lìa Bí-sô-ni, ba là phải xa lìa nhà keo kiệt, bốn là phải xa lìa chúng hội tranh cãi, năm là phải xa lìa sự khen mình chê người, sáu là phải xa lìa mười nghiệp đạo bất thiện, bảy là phải xa lìa sự tăng thượng kiêu mạn ngạo nghễ, tám là phải xa lìa sự điên đảo, chín là phải xa lìa sự do dự, mười là phải xa lìa tham, sân, si. Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ bậc thứ năm là Cực nan thắng, phải thường xa lìa mười pháp như vậy.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 54, tr. 303c23-304a03: “Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ bậc thứ sáu là Hiện tiền, phải viên mãn sáu pháp. Những gì là sáu? Một là phải viên mãn bố thí Ba-la-mật-đa, hai là phải viên mãn tịnh giới Ba-la-mật-đa, ba là phải viên mãn an nhẫn Ba-la-mật-đa, bốn là phải viên mãn tinh tấn Ba-la-mật-đa, năm là phải viên mãn tịnh lự Ba-la-mật-đa, sáu là phải viên mãn Bát-nhã-ba-la-mật-đa. Lại phải xa lìa sáu pháp. Những gì là sáu? Một là phải xa lìa tâm Thanh-văn, hai là phải xa lìa tâm Độc-giác, ba là phải xa lìa tâm nhiệt não, bốn là thấy kẻ hành khất đến tâm chẳng bực bội lo lắng, năm là bỏ vật sở hữu tâm không lo buồn hối tiếc, sáu là đối với kẻ

Luận Câu-xá, phẩm Phân biệt Các Giới: “Các pháp hữu vi cũng được gọi là Ly (niḥsaraṇa), tức thoát ly, là Niết-bàn của tất cả các pháp. Các pháp hữu vi đều có tính chất thoát ly này do đó nói là hữu ly. Do tính chất có nguyên nhân, nên nói là hữu sự (savastuka). Sự (vastu) là từ đồng nghĩa của nhân (hetu); đó là truyền thuyết của các luận sư Tỳ-bà-sa (Vaibhāṣika).”

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 54, tr. 304a04-b05: “Lại nữa, Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ ở bậc thứ bảy là Viễn hành, phải xa lìa hai mươi pháp. Những gì là hai mươi? Một là phải xa lìa chấp ngã, chấp hữu tình cho đến chấp cái biết, chấp cái thấy, hai là phải xa lìa chấp đoạn, ba là phải xa lìa chấp thường, bốn là phải xa lìa chấp tướng, năm là phải xa lìa chấp nhơn kiến, sáu là phải xa lìa chấp danh sắc, bảy là phải xa lìa chấp uẩn, tám là phải xa lìa chấp xứ, chín là phải xa lìa chấp giới, mười là phải xa lìa chấp Thánh đế, mười một là phải xa lìa chấp duyên khởi, mười hai là phải xa lìa chấp trụ trước ba cõi, mười ba là phải xa lìa chấp tất cả pháp, mười bốn là phải xa lìa chấp như lý và chẳng như lý của tất cả pháp, mười lăm là phải xa lìa kiến chấp nương vào Phật, mười sáu là phải xa lìa kiến chấp nương vào Pháp, mười bảy là phải xa lìa kiến chấp nương vào Tăng, mười tám là phải xa lìa kiến chấp nương vào giới, mười chín là phải xa lìa sự sợ hãi pháp không, hai mươi là phải xa lìa sự trái chống tánh không. Lại phải viên mãn hai mươi pháp. Những gì là hai mươi? Một là phải viên mãn sự thông đạt cái không, hai là phải chứng đắc sự viên mãn vô tướng, ba là phải viên mãn sự hiểu biết vô nguyện, bốn là phải viên mãn ba luân thanh tịnh, năm là phải viên mãn tâm bi mẫn hữu tình và đối với hữu tình không có sự chấp trước, sáu là phải viên mãn cái thấy bình đẳng về tất cả các pháp và ở trong đó không có sự chấp trước, bảy là phải viên mãn cái thấy bình đẳng về tất cả hữu tình và ở trong đó không có sự chấp trước, tám là phải viên mãn sự thông đạt lý thú chơn thật và ở trong đó không có sự chấp trước, chín là phải viên mãn cái trí Vô-sanh-nhẫn, mười là phải viên mãn cái thuyết tất cả pháp đều qui lý nhất tướng, mười một là phải viên mãn sự diệt trừ phân biệt, mười hai là phải viên mãn sự xa lìa các tưởng, mười ba là phải viên mãn sự xa lìa các kiến chấp, mười bốn là phải viên mãn sự xa lìa phiền não, mười lăm là phải viên mãn sự Sa-ma-tha, Tỳ-bát-xá-na (chỉ quán), mười sáu là phải viên mãn sự điều phục tâm tánh, mười bảy là phải viên mãn sự tịch tịnh tâm tánh, mười tám là phải viên mãn tánh vô ngại trí, mười chín là phải viên mãn sự không ái nhiễm, hai mươi là phải viên mãn sự tùy theo ý muốn đến các cõi Phật, tự hiện thân trong chúng hội của Phật. Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ bậc thứ bảy là Viễn hành, phải xa lìa hai mươi pháp như vậy và phải viên mãn hai mươi pháp như vậy.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Năng thủ phân biệt: 1. Thật chấp phân biệt; 2. Giả chấp phân biệt.

Các nhà Trung quán cho rằng, khi thông đạt được các pháp Duyên khởi như huyễn, thì nhất định chẳng an lập một cái gì chân thật nữa, mà quán tất cả pháp đều là giả lập, nương nhau thành tựu và khi vừa thông đạt được một pháp thì liền thông đạt tất cả pháp. Vì thế, khi liễu giải được các pháp Duyên khởi tánh không, thì biết rằng chẳng phải do có mặt trăng thật trên trời mà có bóng trăng trong nước. Cần phải đạt được tất cả như huyễn; hiểu được ‘căn, cảnh, thức không thật tánh’ để phản quán mà đạt được giải thoát. Vì thế y thật lập giả, là do từ vọng chấp tự tánh mà ra.

Nghiệp sinh ra từ phiền não, phiền não sinh ra từ phi lý tác ý, và phi lý tác ý sinh ra từ thật chấp về huyễn tướng nơi nội tâm.

Phệ lưu ly 吠琉璃 (S: vaidurya): Một loại đá quý màu xanh da trời, thường gọi tắt là Lưu ly.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 54, tr. 304b06-11: “Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ ở bậc thứ tám là Bất động, phải viên mãn bốn pháp. Những gì là bốn? Một là phải viên mãn sự ngộ nhập tâm hạnh của tất cả hữu tình, hai là phải viên mãn các thần thông du hý, ba là phải viên mãn cái thấy các cõi Phật, và như cái thấy ấy mà tự trang nghiêm các cõi Phật, bốn là phải viên mãn sự cúng dường, thừa sự chư Phật Thế Tôn, đối với thân Như Lai, quán sát như thật. Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ ở bậc thứ tám là Bất động, phải viên mãn bốn pháp như vậy.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 54, tr. 304b12-16: “Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ ở bậc thứ chín là Thiện tuệ, phải viên mãn bốn pháp. Những gì là bốn? Một là phải viên mãn về cái trí căn cơ thắng, liệt của các hữu tình, hai là phải viên mãn sự nghiêm tịnh cõi Phật, ba là phải viên mãn đẳng trì như huyễn, thường nhập vào các định, bốn là phải viên mãn sự tùy theo thiện căn thuần thục của các hữu tình mà nhập vào các cõi, tự hiện hóa sanh. Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ ở bậc thứ chín là Thiện tuệ, phải viên mãn bốn pháp như vậy.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Trung phẩm Bát-nhã, No.223, phẩm Phát Thú, thứ 20, tr. 257b20: Nầy Tu Bồ Đề! Đại Bồ Tát an trụ trong bát địa phải đầy đủ năm pháp. Những gì là năm? Một là thuận nhập vào tâm chúng sanh. Hai là du hí các thần thông. Ba là thấy các Phật quốc. Bốn là tự trang nghiêm quốc độ mình như Phật quốc đã thấy. Năm là quán thân Phật như thiệt, tự trang nghiêm Phật thân. Lại phải đầy đủ năm điều. Một là biết các căn tánh thượng hạ . Hai là thanh tịnh Phật độ. Ba là nhập như huyễn tam muội. Bốn là thường nhập tam muội. Năm là tùy theo thiện căn mà chúng sanh đáng được để thọ thân. Trên đây là năm pháp và năm điều mà đại Bồ Tát bát địa đầy đủ.” (H. T Thích Trí Tịnh dịch)

Cam Giá 甘蔗 (S: Ikṣvāku; P: Okkāka): Vua Cam Giá, âm dịch là Ý-ma-di 懿摩彌, Ý-sư-ma 懿師摩, Thanh-ma 聲摩, Y-ma 伊摩, là vị vua tối sơ của Nhật chủng日種 (Sūryavaṁśa) của vương quốc A-du-đồ (Ayodhyā) ở Trung Thiên Trúc, thuộc dòng giống Aryan, tổ tiên dòng họ Thích Ca (Sakya). Sách Bách Trượng Tùng Lâm Thanh Quy Chứng Nghĩa Ký百丈叢林清規證義記, có ghi: “Dựa theo nước Ấn Độ có chia ra đông, nam, tây, bắc, trung ương năm nước lớn. Phật sanh ở Trung Thiên Trúc thuộc gia đình hoàng gia nước Ca Tỳ La, giòng Sát Đế Lợi, tên là Cù Đàm, tiếng Phạn là Gautama, Trung Hoa phiên âm là Cam Giá. Thủy Tổ Vương tiên bị người thợ săn bắn chết, máu loang ra đất mọc lên 2 cây mía, mặt trời thiêu chín một cây sanh ra một nam tử hiệu là Cam Giá Vương. Một cây là nữ, vợ vua tên Thiện Hiền, sanh người con trai làm vua Chuyển Luân dùng mặt trời thiêu đốt, còn gọi là Nhựt Chủng truyền tới 700 đời đến vua Tịnh Phạn. Phật do công phu tu hành nhiều kiếp đầy đủ, từ cung trời Đâu Suất giáng xuống hoàng cung chun vào hông bà Ma Gia phu nhân. Bấy giờ nhằm năm thứ 24 đời Châu Chiêu Vương, hay còn gọi là năm Giáp Dần thứ (624 BC). Ngài sanh mồng 8 tháng 4, tên là Tất Đạt Đa. Sau khi sanh được 7 ngày, mẹ mất bà sanh lên cung trời Đao Lợi.” (Thích Bảo Lạc dịch)

Thất tộc七族: 7 gia tộc, 7 dòng họ hay 7 thế hệ.

A-thuyết-tha thọ 阿說他樹 (S: azvattha): Còn gọi là Át-thuyết-tha thọ, Ba-thấp-ba-tha thọ. Dịch ý là Cát tường thọ (cây tốt lành), Vô tội thọ (cây vô tội). Tên khoa học là Ficus religiosa. Là tên gọi khác của cây Tất-ba-la (S: Pippala). Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã thành chánh giác dưới gốc cây A-thuyết-tha, vì thế còn gọi là cây Bồ-đề. Hoa nghiêm kinh thám huyền ký, quyển 20 (Đại 35, 482 thượng): Cây A-thuyết-tha, Hán dịch là cây vô tội. Nghĩa là đi quanh cây này ba vòng có thể diệt được tội chướng, đó là cây Bồ-đề. Vì đức Phật Thích Ca Mâu Ni ngồi dưới gốc cây này mà thành đạo, cho nên, không những chỉ tín đồ Phật giáo tôn sùng, mà từ xưa cả Ấn độ cũng coi là cây Thần, dùng để làm các đồ cúng dường, hoặc khi cúng lửa thì dùng làm cây hộ ma. [X. Phật sở hành tán Q.3; Tô tất địa yết la cúng dường pháp; Hữu bộ tì-nại-da dược sự Q.1; Cao tăng Pháp hiển truyện]

Nặc-cù-đà thọ 諾瞿陀樹 (S: Nyagrodha. P: Nigrodha, Nigoha): Cũng gọi Ni câu luật thọ, Ni câu loại đà thọ, Ni câu đà thọ. Tên khoa học: Ficus indica. Loại cây giống như cây si, thuộc họ cây dâu, mọc ở Ấn độ, Tích lan. Thân cây cao to thẳng đứng, tán rộng, có rễ từ trên thân rủ xuống, khi chạm đất thì rễ ấy lại mọc lan ra tứ phía. Đức Phật thứ 6 trong 7 đức Phật quá khứ là Ca diếp Như lai đã ngồi dưới cây này để thuyết pháp độ sinh. [X. kinh Đại bản trong Trường a hàm Q.1; kinh Tạp a hàm Q.33; luận Câu xá Q.6; Tuệ lâm âm nghĩa Q.12, 15].

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 54, tr. 304b18-c02: “Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ ở bậc thứ mười là Pháp vân, phải viên mãn mười hai pháp. Những gì là mười hai? Một là phải viên mãn đại nguyện nhiếp thọ vô biên xứ sở, tùy theo sở nguyện đều được viên mãn, hai là phải viên mãn cái trí biết âm thanh của các loài khác nhau như là chư thiên, long, dược xoa, Kiền-đạt-phược, A-tố-lạc, Yết-lộ-trà, Khẩn-nại-lạc, Mạc-hô-lạc-già, nhơn, phi nhơn v.v... ba là phải viên mãn trí biện thuyết vô ngại, bốn là phải viên mãn sự nhập thai hoàn hảo, năm là phải viên mãn sự đản sanh hoàn hảo, sáu là phải viên mãn gia tộc hoàn hảo, bảy là phải viên mãn chủng tánh hoàn hảo, tám là phải viên mãn quyến thuộc hoàn hảo, chín là phải viên mãn sanh thân hoàn hảo, mười là phải viên mãn xuất gia hoàn hảo, mười một là là phải viên mãn trang nghiêm cây Bồ-đề hoàn hảo, mười hai là là phải viên mãn sự hoàn thành tất cả công đức hoàn hảo. Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ ở bậc thứ mười là Pháp vân, phải viên mãn mười hai pháp như vậy. Thiện Hiện! Nên biết đã viên mãn bậc thứ mười là Pháp vân, đại Bồ-tát cùng các Như Lai phát ra lời nói không khác.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Tam thừa cộng Thập địa: Thập địa chung cho Tam thừa. Thuyết này có xuất xứ từ kinh Đại phẩm bát nhã quyển 6, 17, vì Thập địa này chung cho cả Tam thừa, nên gọi là Tam thừa cộng thập địa, hoặc Cộng thập địa, Cộng địa. Tông Thiên thai gọi là Thông giáo thập địa. Trong Pháp hoa huyền nghĩa, quyển 4, hạ, và Ma ha chỉ quán, quyển 6, thượng, ngài Trí Khải giải thích ý nghĩa của Thập địa này như sau: 1. Can tuệ địa 乾慧地 (śukla-vidarśanā-bhūmi), cũng gọi Quá diệt tịnh địa, Tịch nhiên tạp kiến hiện nhập địa, Siêu tịnh quán địa, Kiến tịnh địa, Tịnh quán địa. Nghĩa là địa vị này chỉ có tuệ chứ chưa có định, tương đương với giai vị Tam hiền của Thanh văn và Giác vị của Bồ tát từ Sơ phát tâm cho đến trước khi được Thuận nhẫn. 2. Tính địa 性地 (gotra-bhūmi), cũng gọi Chủng tính địa, Chủng địa. Tức địa vị tương đương với giai vị Tứ thiện căn của Thanh văn và giai vị Thuận nhẫn của Bồ tát, tuy đắm trước trong kinh Đại bát nhã Q.415]

Trung phẩm Bát-nhã, No.223, phẩm Phát Thú, thứ 20, tr. 257c06: “Thế nào là đại Bồ Tát an trụ trong bực thập địa phải biết như Phật? Nầy Tu Bồ Đề! Nếu đại Bồ Tát đầy đủ sáu ba la mật, tứ niệm xứ nhẫn đến đầy đủ mười tám pháp bất cộng và nhứt thiết chủng trí dứt tất cả phiền não và tập khí, thời gọi là đại Bồ Tát an trụ trong bực thập địa phải biết là chư Phật. Nầy Tu Bồ Đề! Đại Bồ Tát an trụ trong bực thập địa nầy dùng sức phương tiện để thật hành sáu ba la mật, tứ niệm xứ nhẫn đến thật hành mười tám pháp bất cộng, vượt qua bực càn huệ địa, bực tánh địa, bực bát nhơn địa, bực kiến địa, bực bạc địa, bực ly dục địa, bực dĩ tác địa, bực Bích Chi Phật địa, bực Bồ Tát địa. vượt qua chín bực trên mà an trụ nơi Phật địa, đây là Bồ Tát thập địa. Đây gọi là đại Bồ Tát Đại thừa phát thú.” (H.T Thích Trí Tịnh dịch) Kinh Đại Bát-nhã, quyển 54, tr. 304b18-c02: “Lại nữa, Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ ở bậc thứ mười là Pháp vân, phải viên mãn mười hai pháp. Những gì là mười hai? Một là phải viên mãn đại nguyện nhiếp thọ vô biên xứ sở, tùy theo sở nguyện đều được viên mãn, hai là phải viên mãn cái trí biết âm thanh của các loài khác nhau như là chư thiên, long, dược xoa, Kiền-đạt-phược, A-tố-lạc, Yết-lộ-trà, Khẩn-nại-lạc, Mạc-hô-lạc-già, nhơn, phi nhơn v.v... ba là phải viên mãn trí biện thuyết vô ngại, bốn là phải viên mãn sự nhập thai hoàn hảo, năm là phải viên mãn sự đản sanh hoàn hảo, sáu là phải viên mãn gia tộc hoàn hảo, bảy là phải viên mãn chủng tánh hoàn hảo, tám là phải viên mãn quyến thuộc hoàn hảo, chín là phải viên mãn sanh thân hoàn hảo, mười là phải viên mãn xuất gia hoàn hảo, mười một là là phải viên mãn trang nghiêm cây Bồ-đề hoàn hảo, mười hai là là phải viên mãn sự hoàn thành tất cả công đức hoàn hảo. Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi trụ ở bậc thứ mười là Pháp vân, phải viên mãn mười hai pháp như vậy. Thiện Hiện! Nên biết đã viên mãn bậc thứ mười là Pháp vân, đại Bồ-tát cùng các Như Lai phát ra lời nói không khác.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Tứ song bát bối 四雙八輩: Là thánh giả tứ hướng tứ quả của Tiểu thừa. Hướng quả là một song, mà một song như vậy có tứ chủng, vậy một song của tứ chủng tức là bát bối.

Quyết định địa là địa thứ tám, có thứ quyết định: 1. Chủng tánh quyết định, là nhất định sẽ thành Phật; 2. Phát tâm quyết định, là từ phát tâm trở về sau, nhất định không thoái lui; 3. Bất hư hành quyết định, là Bồ-tát đã được tự tại, công hạnh vì lợi ích rộng khắp mọi hữu tình, theo sự mong cầu của họ mà kiến tạo và tu dưỡng, trọn không sáo rỗng. Quyết định hành địa là địa thứ chín, từ địa trước lại tiến lên thêm nữa.

Xuất sinh chánh hành chia làm 8 thứ: (1) Sở vi; (2) Bình đẳng; (3) Lợi hữu tình; (4) Vô dụng; (5) Siêu nhị biên xuất sinh; (6) Chứng đắc tướng xuất sinh; (7) Nhất thiết tướng trí tánh; (8) Đạo hữu cảnh xuất sinh.

Niết-bàn vô trú là bỏ tạp nhiễm (phiền não) mà không bỏ sinh tử, nên không trú nơi sinh tử mà cũng không trú nơi niết-bàn. Bồ tát chứng đắc trí bình đẳng nên chứng được sinh tử tức niết-bàn. “Do vậy, đối với sanh tử không phải xả bỏ không phải không xả bỏ, cũng tức là đối với niết bàn không phải chứng đắc không phải không chứng đắc.” (Nhiếp luận, H.T Thích Trí Quang dịch)

Cứu cánh trí: trí tuệ cứu cánh, trí tuệ của A-la-hán, còn được dịch là hòn toàn trí, sở đắc trí. Trung A-hàm, kinh Bát Niệm, số 74: “Này A-na-luật-đà, nếu ngươi thành tựu tám suy niệm của bậc Đại nhân, lại cũng chứng đắc bốn tăng thượng tâm này nữa, sống an lạc ngay trong đời hiện tại này, dễ được chứ không khó, thì đối với hai quả, chắc chắn ngươi đắc được một, hoặc trong đời này đắc cứu cánh trí, hoặc nếu còn hữu dư thì đắc A-na-hàm.” [Tám suy niệm là: “Đạo chứng đắc từ vô dục, chứ chẳng phải từ hữu dục. Đạo chứng đắc từ tri túc, chứ không phải là không nhàm chán. Đạo chứng đắc từ viễn ly, chứ không phải từ sự ưa tụ hội, không phải từ sự sống tụ hội, không phải từ sự hội hợp tụ hội. Đạo chứng đắc từ sự tinh cần, chứ không phải từ sự biếng nhác. Đạo chứng đắc từ chánh niệm, chứ không phải từ tà niệm. Đạo chứng đắc từ định ý, chứ không phải từ loạn ý. Đạo chứng đắc từ trí tuệ, chứ không phải từ ngu si. Đạo chứng đắc từ chỗ không hý luận, ưa sự không hý luận, hành sự không hý luận, chứ không phải từ chỗ hý luận, không phải từ chỗ ưa hý luận, không phải từ chỗ hành hý luận.”] Ở đây, cứu cách trí của Bồ-tát được hiển bày qua 4 biệt pháp: (1) Sở y sai biệt: chỉ giới hạn thân Phật mới có; (2) Tự thể sai biệt: thể là chánh trí; (3) Hành tướng sai biệt: hoàn toàn không có hai tướng; (4) Ly chướng sai biệt: tánh Không như huyễn.

Mười pháp hành biểu thị cho Nhất thiết tướng trí: Phát tâm, Giáo thọ, Bốn thuận quyết trạch phần, Pháp giới tự tánh trú chủng tánh, Sở duyên, Sở vi, Áo giáp chánh hành, Thú nhập chánh hành, Tư lương chánh hành và Xuất sinh chánh hành.

Thắng tiến đạo 勝進道: Phạm: viśesa-mārga. Pàli: vīsesa-magga. Cũng gọi Thắng đạo. Chỉ cho con đường tu hành so với các giai đoạn trước đó thì càng thù thắng hơn và từ đây tiến thẳng đến đạo giải thoát hoàn toàn, là 1 trong 4 đạo. Tức là sau Giải thoát đạo lại tiến thêm bước nữa đoạn trừ các phẩm phiền não còn lại và tiến tu phương tiện; hoặc ở yên trong các giai đoạn: Gia hạnh (phương tiện), Vô gián, Giải thoát. Thắng tiến đạo có 2 loại, loại thứ nhất vì đoạn trừ các phẩm phiền não còn lại mà tiến lên, tức là Giải thoát đạo trong 4 đạo; hoặc sau khi đoạn trừ được 1 phẩm phiền não, lại ở trong Vô gián đạo mà tu phương tiện để đoạn trừ các phẩm phiền não còn lại. Ở đây, đối với các phẩm phiền não đã đoạn trừ ở trước, gọi là Thắng tiến đạo, còn trông về các phẩm phiền não sẽ được đoạn ở sau thì gọi là Phương tiện đạo, hoặc Vô gián đạo, Giải thoát đạo. Loại thứ 2 là không cầu thắng tiến mà sinh tướng tri túc (biết đủ), hoặc đối với các phiền não đã đoạn trừ rồi thì chỉ quán sát mà thôi. Tức là sau Giải thoát đạo, không tu phương tiện ở Vô gián đạo, chỉ sinh ý tưởng tri túc đối với các phẩm phiền não đã đoạn ở trước, cho thế là đủ rồi, không cầu thắng tiến, hoặc nguy hại hơn, lại rơi vào tình trạng buông thả, không tiến tu. Hoặc đối với các phiền não đã đoạn trừ, dùng trí quán sát để quán xét kĩ lại một lần nữa, cũng gọi là Thắng tiến đạo. Trong đó, nghĩa trước là nhìn về các phiền não sẽ đoạn ở sau mà tu phương tiện, đây là nguyên ý của Thắng tiến, như thế thì 3 đạo: Gia hạnh, Vô gián, Giải thoát đồng với Thắng tiến đạo, ngoài 3 đạo không có tự thể của Thắng tiến riêng, cũng không cần phải lập riêng Thắng tiến nữa. Nếu nói theo nghĩa sau thì ngoài 3 đạo còn có riêng Thắng tiến đạo, tức ở yên tại các phẩm phiền não trước đã đoạn rồi, hoặc chỉ quán sát tư duy lại một lần nữa mà thôi, chứ không tiến tới các phẩm còn lại ở sau nữa. [X. luận Du già sư địa Q.69; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.9; luận Đại tì bà sa Q.66; luận Thuận chính lí Q.71]

Kim cang dụ định (vajropamasamādhi): Bằng tâm kiên cố của kim cang định, Bồ-tát Thập địa đoạn trừ tất cả vô minh vi tế để thành Chánh giác.

Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển 425, phẩm Đế Thích, tr. 133c29: “Bấy giờ, ở ba ngàn đại thiên thế giới thế giới Kham Nhẫn này có trời Tứ đại vương cùng với vô lượng trăm ngàn Câu-chi (ức) các Thiên tử cõi trời Tứ đại vương đều đến hội hợp; có vua trời Thiên Đế cùng với vô lượng trăm ngàn Câu-chi các Thiên tử cõi trời Ba mươi ba đều đến hội hợp; có vua trời Tô-dạ-ma cùng với vô lượng trăm ngàn Câu-chi các Thiên tử cõi trời Dạ-ma đều đến hội hợp; có vua trời San-đổ-sử-đa cùng với vô lượng trăm ngàn Câu-chi các Thiên tử cõi trời Đổ-sử-đa đều đến hội hợp; có vua trời Diệu biến hóa cùng với vô lượng trăm ngàn Câu-chi các Thiên tử cõi trời Lạc biến hóa đều đến hội hợp; có vua trời Tự tại cùng với vô lượng trăm ngàn Câu-chi các Thiên tử cõi trời Tha hóa tự tại đều đến hội hợp; có vua trời Đại phạm cùng với vô lượng trăm ngàn Câu-chi các thiên chúng trời Đại phạm đều đến hội hợp; có trời Cực quang tịnh cùng với vô lượng trăm ngàn Câu-chi thiên chúng đắc tịnh lự thứ hai đều đến hội hợp; có trời Biến tịnh cùng với vô lượng trăm ngàn Câu-chi thiên chúng đắc tịnh lự thứ ba đều đến hội hợp; có trời Quảng quả Thiệm-bộ.”

Đạo tướng trí chi phần có 5 chi: (1) Phật quang che lấp ánh sáng của chư thiên Dục giới, Sắc giới, chế phục tâm tăng thượng mạn của họ; (2) Chỉ phát Bồ-đề tâm mới sinh khởi được Đạo tướng trí; (3) Tất cả hữu tình đều có khả năng sinh khởi Đạo tướng trí; (4) Không đoạn tự thân các lậu; (5) Tác dụng thù thắng thành tựu lợi tha.

Chánh văn là ‘thử phẩm’, chỉ cho hiện quán chủng loại Đại thừa Thánh trí.

Các pháp duyên khởi là giả danh, cho nên chúng là chân thật bất khả đắc.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 363, tr. 871c05: “Phật dạy: - Này Thiện Hiện! Các Đại Bồ-tát nên học biết hết tất cả đạo tướng, đó là đạo tướng Thanh văn, đạo tướng Độc giác, đạo tướng Bồ-tát, đạo tướng Như Lai. Các Đại Bồ-tát đối với các đạo này thường nên tu học khiến mau viên mãn; tuy khiến đạo này làm việc nên làm, nhưng không khiến chứng thật tế.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Năm uẩn, 12 xứ, 18 giới, 12 duyên khởi.

Theo quan điểm Trung Quán, các hoạt động của tâm và tâm sở là thế tục đế. Nhập Bồ-tát hạnh, chương Trí Tuệ, kệ 2: Thế tục dữ thắng nghĩa, Hứa chi vi nhị đế; thắng nghĩa phi tâm cảnh, Thuyết tâm thị thế tục. 世 俗與勝義，許 之為二諦；勝義非心境，說心是世俗。(Thế tục và thắng nghĩa, Gọi đó là hai đế; Thắng nghĩa chẳng tâm cảnh, Nói tâm là thế tục.) Tâm của Bồ-tát Thập địa toàn là thắng nghĩa vô tự tánh

Bậc đã tự mình chứng ngộ tứ Thánh đế mà không Thầy chỉ dạy, chứng đắc 4 Thánh đạo, 4 Thánh quả, Niết-bàn, diệt tận được mọi tham ái, mọi phiền não không còn dư sót, trở thành bậc Thánh A-la-hán gọi là Độc giác Phật hay Bích chi Phật (P: Paccekabuddha). Sở dĩ vị Độc giác không thuyết pháp hóa độ chúng sinh cùng chứng ngộ chân lý tứ Thánh đế y theo Ngài được, là vì vị Độc giác không chế định ra ngôn ngữ để thuyết pháp hóa độ chúng sinh được. Ví dụ một cách nôm na, như người câm nằm ngủ thấy một giấc mộng lành, cảm thấy sung sướng, vô cùng hoan hỷ, nhưng không thể nói cho người khác biết được.

Các pháp vô vi vô tướng, vô sinh vô diệt, vô tăng vô giảm, v.v.

Hai mươi tánh Không: nội Không, ngoại Không, nội ngoại Không, Không Không, đại Không, thắng nghĩa Không, hữu vi Không, vô vi Không, cứu cánh Không, vô tế Không, vô tán Không, bản tánh Không, nhất thiết pháp Không, tự tướng Không, bất khả đắc Không, vô tánh tự tánh Không, hữu tánh Không, vô tánh Không, tự tánh Không và tha tánh Không.

Kiến đạo chỉ cho giai vị tu hành dùng trí vô lậu quán xét Tứ đế để thấy rõ chân lý. Từ Kiến đạo trở về trước là phàm phu, từ Kiến đạo trở về sau là bậc Thánh. Về đối tượng được quán xét thì có thể chia làm 16 sát-na tâm gồm 8 nhẫn và 8 trí: 1. Khổ pháp trí nhẫn (trí vô gián đạo) và Khổ pháp trí (trí giải thoát đạo) do quán xét Khổ đế ở cõi Dục mà được. 2. Khổ loại trí nhẫn và Khổ loại trí do quán xét Khổ đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc mà được. 3. Tập pháp trí nhẫn và Tập pháp trí do quán xét Tập đế ở cõi Dục mà được; 4. Tập loại trí nhẫn và Tập loại trí do quán xét Tập đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc mà được. 5. Diệt pháp trí nhẫn và Diệt pháp trí do quán xét Diệt đế ở cõi Dục mà được. 6. Diệt loại trí nhẫn và Diệt loại trí do quán xét Diệt đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc mà được. 7. Đạo pháp trí nhẫn và Đạo pháp trí do quán xét Đạo đế ở cõi Dục mà được. 8. Đạo loại trí nhẫn và Đạo loại trí do quán xét Đạo đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc mà được. Dùng 16 sát-na tâm trên đây mà quán xét rõ lý Tứ đế, gọi là Thánh đế hiện quán.

KInh Đại Bảo Tích, Pháp hội Pháp giới thể tánh vô phân biệt: “Tất cả pháp giới là pháp giới thể tánh.” Cái thấy ‘pháp giới là pháp giới thể tánh’ là chánh kiến của trí tuệ cắt đứt vòng sinh tử luân hồi: “Ngài Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát nói: Thưa Đại đức Xá-lợi-phất! Các chúng sinh ấy thân kiến điên đảo chấp ngã và ngã sở. Hàng phàm phu ấy phát khởi ngã tưởng, chấp trước ngã tưởng và chấp trước tha tưởng mà phát khởi tâm và tâm sở.Những tâm và tâm sở ấy tạo tác các nghiệp thiện hoặc các nghiệp bất thiện. Do hành nghiệp ấy làm nhơn mà các chúng sanh ấy có được quả báo. Nếu đã có sinh thì có nhiễm ô. Chính nhiễm ô ấy là pháp giới thể tánh. Thưa Đại đức Xá-lợi-phất! Nếu biết nhiễm ô là pháp giới thể tánh thì gọi là bạch tịnh vậy. Nhưng nơi đệ nhứt nghĩa không có nhiễm ô, không có hoặc pháp nhiễm hoặc pháp tịnh". Không đâu và lúc nào có sự nhiễm ô và sự sinh ra nhiễm ô. Tất cả pháp giới đều là pháp giới thể tánh, đều là pháp giới vô lậu.

Pháp giới thể tánh là vô lượng, bản lai bình đẳng, đồng như hư không.

Cái trí vin theo tổng tướng của các pháp.

Chủng tử của 2 chướng nơi thức A-lại-da: phiền não và sở tri.

Kinh Duy Ma Cật, chương Pháp môn bất nhị: “Bồ tát Đức Tạng nói: ‘Hữu sở đắc là phân hai. Nếu vô sở đắc thì không thủ cũng không xả. Không thủ, không xả là vào Pháp môn bất nhị.’”

Sát-na thứ nhất khởi tà kiến, sát-na thứ hai khởi chánh kiến; sát-na thứ nhất khởi chánh kiếm, sát-na thứ hai nhập chánh tánh ly sinh; sát-na thứ nhất Kiến đạo, sát-na thứ hai bước vào Tu đạo.

Theo luận Câu-xá, nhân câu hữu và nhân tương ưng cho kết quả sĩ dụng. Sĩ dụng quả là vì sinh khởi nhờ lực của nhân.

Đẳng lưu là quả của đồng loại và biến hành. Đẳng lưu quả là vì sinh khởi tương tợ với nhân.

Tăng thượng là quả của nhân đầu tiên. Tăng thượng quả là vì sinh khởi mà không bị nhân chướng ngại

Kiến đạo, gọi là Đế hiện quán. Đế, có cái nghĩa ‘chân thật không hư dối’. Đây chính là bậc kiến đạo thân chứng cái trí ở trong thân, sơ chứng vô ngã thô và tế, cũng như sơ chứng đạo lý Tứ Thánh đế là chân thật không hư dối, nên gọi là Đế hiện quán. Từ kiến đạo trở về sau, tức trong giai đoạn tu đạo, được gọi là Tùy hiện quán hay Hậu hiện quán.

Thắng giải Tu đạo chia làm 3 loại: (1) Tự lợi thắng giải; (2) Tự tha câu lợi thắng giải; (3) Tha lợi thắng giải. Tự lợi thắng giải thì hậu đắc sinh khởi ở 7 địa bất thanh tịnh mà. Tự tha câu lợi thắng giải sinh khởi ở địa thứ tám và địa

Nhân tố của ba hữu là cửu kết 九結, chín cái trói buộc. Đó là chín thứ phiền não trói buộc chúng sinh trong vòng sống chết. Đó là: ái, khuể, mạn, vô minh, kiến, thủ, nghi, tật, xan. Tức là sáu tùy miên - phiền não căn bản (tham, sân, mạn, vô minh, kiến, nghi), cộng thêm thủ, tật, xan.

Hồi hướng tu đạo có 9 thứ: (1) Hồi hướng có tác dụng thù thắng; (2) Hồi hướng hành tướng vô sở đắc; (3) Hồi hướng thể tánh bất điên đảo; (4) Hồi hướng viễn ly; (5) Hồi hướng niệm Phật phước đức tư lương tự tánh làm hành cảnh; (6) Hồi hướng có phương tiện thiện xảo; (7) Hồi hướng vô tướng; (8) Hồi hướng chư Phật tùy hỷ; (9) Hồi hướng bất hệ tam giới. Mỗi thứ hồi hướng đều có 3 phẩm hạ, trung, thượng của sự hồi hướng xuất sinh phước đức quảng đại.

Thắng nghĩa 勝義: nói đủ là Thắng nghĩa đế tướng (勝義諦相, sắc thái của chân lý tuyệt đối). Thắng nghĩa đế cũng gọi là đệ nhất nghĩa đế (chân lý bậc nhất), chân đế (chân lý chân thật); đối lại là thế tục đế (chân lý phổ thông), cũng gọi là thế đế hay tục đế (chân lý giả thiết). Ở đây, chân lý tuyệt đối chỉ cho pháp tánh (Tâm hay Như). Kinh Giải thâm mật ghi: “Thắng nghĩa sinh, hãy nhận thức rằng Như lai căn cứ ba vô tánh sau đây mà mật ý nói các pháp toàn không, ấy là tướng vô tánh, sinh vô tánh, thắng nghĩa vô tánh. Tướng vô tánh là thế nào, là chính biến kế chấp tánh của các pháp, tại sao, vì tánh ấy do giả danh thiết lập chứ không phải do tự tướng thiết lập, nên gọi là tướng vô tánh. Sinh vô tánh là thế nào, là chính y tha khởi tánh của các pháp, tại sao, vì do cái khác là duyên tố mà có chứ không phải tự nhiên mà có, nên gọi là sinh vô tánh. Thắng nghĩa vô tánh là thế nào, là (một mặt), các pháp do sinh vô tánh mà nói là vô tánh, có nghĩa chính các pháp duyên sinh cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, vì nơi các pháp, nếu là thanh tịnh sở duyên thì Như lai nói là thắng nghĩa vô tánh, mà y tha khởi tánh không phải thanh tịnh sở duyên nên cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh. Thêm nữa, (mặt khác), viên thành thật tánh của các pháp cũng gọi là thắng nghĩa vô tánh, tại sao, tại pháp vô ngã của tất cả các pháp thì gọi là thắng nghĩa, thắng nghĩa này cũng gọi là vô tánh, vì nó mới là thắng nghĩa của các pháp và do vô tánh hiển lộ, nên (viên thành thật tánh) gọi là thắng nghĩa vô tánh. Tương tự không hoa, tướng vô tánh cũng vậy. Tương tự ảo tượng (của ảo thuật), sinh vô tánh cũng vậy, thắng nghĩa vô tánh mặt thứ nhất cũng vậy. Tương tự hư không do sắc tướng vô tánh hiển lộ và phổ biến tất cả, thắng nghĩa vô tánh mặt thứ hai cũng vậy, vì do pháp vô ngã hiển lộ và phổ biến tất cả. Như lai căn cứ ba vô tánh như vậy mà mật ý nói rằng các pháp toàn không.” (H.T Thích Trí Quang dịch)

Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Luận, phẩm Giáo Thọ, tr. 626c03: “Kệ tụng: Đức Mâu Ni khó gặp/ Gặp được biết nghĩa lớn/ Nhờ nghe pháp vô đẳng/ Tịnh tín nuôi dưỡng tâm. Giải thích: Kệ tụng này nói rằng, bồ tát do sự dạy bảo lớn lao mà thường được hiện tiền gặp Phật, thường được nghe chánh pháp không gì sánh bằng, thường khởi tâm tịnh tín cực kỳ sâu xa khắp đầy nơi tâm. Đây là nói giai đoạn đầu tiên được đại nghĩa lợi. Kệ tụng: Ở trong sự dạy bảo/ Muốn an trú pháp môn/ Như người vượt hiểm nạn/ Phật khuyến khích cũng vậy.

Tu Quán là dùng tuệ phân biệt để quán sát; tu Chỉ là dùng tâm chuyên nhất an trụ vô phân biệt. Chỉ là buộc tâm vào nhất niệm một cách tương tục trong an trụ. Còn Quán là tâm ta đối với ảnh tượng của các pháp phải luôn tư trạch quán sát. Chỉ và Quán đều là phương tiện trước lúc tu Định, nhờ Chỉ và Quán mới nhập được Định. Lúc mới khởi tu, thì Chỉ và Quán là hai phương pháp hỗ trợ nhau; lúc đã tu thành, thì Chỉ và Quán thực sự không khác nhau. Vì vậy, lúc mới tu nên vận dụng cả Chỉ và Quán, tu một thời gian sau, khi có kết quả, mới tiến đến Chỉ Quán song vận, và rồi sẽ đạt đến bình đẳng nhất như.

Trong ba cõi có chín địa: cõi Dục, bốn Thiền, bốn Vô sắc. Cõi Dục có chín phẩm hoặc, ở giai vị Tu đạo, người dứt trừ được sáu phẩm hoặc trước của cõi Dục là bậc Thánh quả thứ hai, người dứt trừ hết cả chín phẩm hoặc cõi Dục là bậc Thánh quả thứ ba, người đoạn trừ 72 phẩm hoặc của cõi Sắc và cõi Vô sắc là bậc Thánh quả thứ tư. Mỗi lần đoạn trừ một phẩm hoặc này đều có: Vô gián đạo và Giải thoát đạo. Vô gián đạo là giai vị đang đoạn trừ phiền não, còn Giải thoát đạo là giai vị giải thoát sau khi đã đoạn trừ hết các phiền não. Tư hoặc ở mỗi địa có chín phẩm, cho nên pháp đối trị cũng có chín, gọi là Cửu vô gián đạo, Cửu giải thoát đạo.

Cửu địa 九地: Chín chỗ ở, cũng gọi là Cửu hữu. Thế giới của các loài hữu tình ở có thể chia làm ba cõi: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới. Căn cứ vào trình độ tam muội thiền định sâu hay nông mà Sắc giới và Vô sắc giới lại được chia làm bốn thiền Sắc giới và bốn thiền Vô sắc giới, cộng thêm Dục giới nữa mà thành là 9 chỗ ở của 9 loài hữu tình, gọi là Cửu địa hoặc Cửu hữu (chín loại sinh tồn). 1. Dục giới ngũ thú địa; 2. Ly sinh hỷ lạc địa; 3. Định sinh hỷ lạc địa; 4. Ly hỷ diệu lạc địa; 5. Xả niệm thanh tịnh địa; 6. Không vô biên xứ địa; 7. Thức vô biên xứ địa; 8. Vô sở hữu xứ địa; 9. Phi tưởng phi phi tưởng xứ địa.

Tu đạo sở đoạn 修道所斷惑 (Skt. bhāvanā-mārga-prahātavya-kleśa) chỉ cho các hoặc được đoạn trừ ở giai vị Tu đạo, tức các phiền não thuộc về mê sự như tham, sân, si. Theo luận Câu-xá, quyển 25, 4 phiền não: tham, sân, mạn và vô minh đối với các cảnh: sắc, thanh, hương, vị, xúc, sinh khởi các hành tướng chuyển như nhiễm trước, ghét bỏ, cao cử và bất liễu, gọi là Tu hoặc. Vì Tu hoặc khởi khắp trong 3 cõi 9 địa, do đó mà Hoặc khó đoạn, nên mỗi địa đều chia nhỏ thành 9 phẩm: thượng thượng, thượng trung, thượng hạ, trung thượng, trung trung, trung hạ, hạ thượng, hạ trung và hạ hạ. Nhị quả Tư-đà-hàm, Tam quả A-na-hàm, Tứ quả A-la-hán đoạn trừ 9 phẩm Hoặc này theo thứ lớp, tất cả có 81 thứ, gọi là Bát thập nhất phẩm tu hoặc. Phiền não căn bản được đoạn trừ ở Tu đạo có 10 thứ, tức ở cõi Dục có 4 thứ tham, sân, si, mạn; ở cõi Sắc và Vô sắc không có sân nhuế, mỗi cõi có 3 thứ tham, si, mạn. Cứ theo luận Câu-xá, quyển 21, muốn dứt trừ phiền não Tu sở đoạn thì phải có 4 loại đạo đối trị mà, theo thứ tự, có thể phối hợp với bốn đạo: Gia hành đạo, Vô gián đạo, Giải thoát đạo và Thắng tiến đạo, đó là: 1. Yếm hoạn đối trị, cũng gọi Yếm hoại đối trị: Trước hết, là nhàm chán nỗi khổ sinh tử và sự tích tập các phiền não hoặc nghiệp ở cõi Dục; 2. Đoạn đối trị: Kế đến, quán xét lý Tứ đế: Khổ, Tập, Diệt, Đạo để đoạn trừ phiền não; 3. Trì đối trị: Tiếp theo, giữ gìn trạch diệt đã đạt được (dùng sức giản trạch của chân trí mà đoạn trừ phiền não), không để cho mất; 4. Viễn phần đối trị: Sau đó, lại quán xét lý Tứ đế để xa lìa các phiền não đã bị đoạn trừ.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 545, phẩm Thanh tịnh, tr. 802b19: “Thiện Hiện lại thưa: - Bạch Thế Tôn! Như vậy Bát-nhã ba-la-mật-đa chẳng phải bờ này, chẳng phải bờ kia, chẳng phải ở khoảng giữa? Phật dạy: - Đúng vậy! Vì rốt ráo tịnh.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Dù là pháp hữu lậu hay pháp vô lậu, là pháp hữu vi hay pháp vô vi, mà khởi ý tưởng ‘tu hành’, thì cần phải đối trị ‘ý tưởng’ ấy.

Ba pháp = tam luân thể không 三輪體空: Thể của 3 luân là Không, tức là khi thực hành pháp bố thí, Bồ-tát phải thấu suốt thể của người bố thí, người nhận sự bố thí và vật dùng để bố thí đều là Không, để phá trừ tướng chấp trước.

Pháp duyên sinh viễn ly tự tánh, gọi là vô tự tánh. Thế nên, ‘viễn ly’ là từ ngữ chỉ cho ‘nghĩa Không’. Kinh Đại Bát-nhã, quyển 547, phẩm Hiện Thế Gian, tr. 816a18: “Này Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đều nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa như thật chứng biết vô lượng, vô số, vô biên hữu tình không có tâm giải thoát, vì tự tánh viễn ly, lấy vô tánh làm tự tánh, chẳng có tâm giải thoát, nên nói Bát-nhã ba-la-mật-đa có thể hiển bày thật tướng các pháp thế gian.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)

Luận Du-già Sư Địa, quyển 81, tr. 753c07: “Tự tánh sai biệt là: tự tánh sắc có 10 sắc xứ sai biệt, tự tánh thọ có 3 thọ sai biệt, tự tánh tưởng có 6 tưởng sai biệt, tự tánh hành có 3 hành sai biệt, tự tánh thức có 6 thức sai biệt. Hết thảy loại như vậy là các pháp tự tánh sai biệt.”

Chỉ 15 loại sắc pháp (11 sắc pháp và 4 đại), hoặc 5 uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức), hoặc 6 xứ (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp). Nói rộng là tất cả pháp.

Chỉ 16 hành tướng của Tứ đế: vô thường, khổ, không, vô ngã; nhân, tập, sinh, duyên; diệt, tĩnh, diệu, ly; đạo, như, hành, xuất.

Kinh Đại Bát-nhã, quyển 290, phẩm Trước bất trước tướng, tr. 474a12: “Thiện Hiện! Đại Bồ-tát khi hành Bát-nhã-ba-la-mật-đa, nếu chẳng hành sắc viên mãn và chẳng viên mãn là hành Bát-nhã-ba-la-mật-đa. Vì sao? Này Thiện Hiện! Vì nếu sắc viên mãn và chẳng viên mãn đều chẳng gọi là sắc; cũng chẳng hành như thế là hành Bát-nhã-ba-la-mật-đa, nếu chẳng hành thọ, tưởng, hành, thức viên mãn và chẳng viên mãn là hành Bát-nhã-ba-la-mật-đa. Vì sao? Này Thiện Hiện! Vì nếu thọ, tưởng, hành, thức viên mãn và chẳng viên mãn đều chẳng gọi là thọ, tưởng, hành, thức; cũng chẳng hành như thế là hành Bát-nhã-ba-la-mật-đa.” (H.T Thích Trí Nghiêm dịch)