Hiện Quán Trang Nghiêm Luận Lược Thích

Là thuận quyết trạch phần

Ba phẩm: hạ, trung, thượng.

[0024a06] Giải thích về sở duyên, hành tướng và nhân duyên của Noãn, Đảnh, Nhẫn và Thế đệ nhất.

Noãn vị

(1) Hạ phẩm Noãn vị: Sở duyên là 16 hành tướng của Tứ đế: vô thường, v.v. ⁶⁹ Hành tướng là ở trên 16 tướng của Tứ đế, phá trừ chấp trước ‘thật hữu’ bằng trí của hạ phẩm Noãn vị.

Bốn gia hành đạo: Noãn, v.v. của Đại thừa đều là cận nhân⁷⁰ của Tam thừa để chứng đắc Đại thừa Kiến đạo, vì chúng là thắng phương tiện tùy thuận sự Kiến đạo ấy.

(2) Trung phẩm Noãn vị: Sở duyên là sắc, v.v. (: năm uẩn) tách rời sai biệt chân thật tụ tán⁷¹ của Tứ đế. Hành tướng là tách rời ‘danh ngôn tương tục an trú’ và trí biết ‘không có thắng nghĩa an trú’.

(3) Thượng phẩm Noãn vị: Sở duyên là sắc, v.v. tất cả các pháp đều là sai biệt giả lập của Tứ đế. Hành tướng là trí thông đạt [thắng nghĩa của các pháp là]

bất khả thuyết.

Đảnh vị

(4) Hạ phẩm Đảnh vị: Sở duyên có hai: (a) Bất an lập đế⁷²: thắng nghĩa của sắc, v.v. thì không thể an lập, và tự thể của sắc, v.v. là tự tánh không thật hữu.

Hành tướng là trí biết tự tánh của sắc, v.v. và pháp tánh là đồng nhất. (b) An lập đế: sắc, v.v. kia [thành tựu] là bởi thật tánh Không kia.⁷³ Sắc, v.v. không trú thắng nghĩa, [cho nên có] sai biệt vô thường, v.v. của Tứ đế. Hành tướng là trí biết ‘tự thể của vô thường, v.v. thì đồng nhất với pháp tánh’. (5) Trung phẩm Đảnh vị: Sở duyên là không chấp trước đặc tướng của các pháp. Hành tướng là không thấy các pháp ấy là thật có đặc tướng; đó là trí thông đạt các pháp nhân duyên, không thật.

(6) Thượng phẩm Đảnh vị: Sở duyên là lấy tuệ quán sát thắng nghĩa mà quán sát khắp cả [16 hành tướng] của Tứ đế. Hành tướng là trí biết tất cả pháp qua ba luân⁷⁴, ở mặt thắng nghĩa, đều là vô sở đắc.

Nhẫn vị

(7) Hạ phẩm Nhẫn vị: Sở duyên là sắc, v.v. tất cả pháp, ở mặt thắng nghĩa, đều là vô tự tánh. Hành tướng là trí biết tự thể của sắc, v.v., ở mặt thắng nghĩa, là không có, chỉ là danh ngôn. (8) Trung phẩm Nhẫn vị: Sở duyên là sắc, v.v., ở mặt thắng nghĩa, không có sinh tử, không có Niết-bàn. Hành tướng là trí biết tu tập như vậy thì sẽ được thanh tịnh ba nghiệp thân ngữ ý.

(9) Thượng phẩm Nhẫn vị: Sở duyên là thắng nghĩa vô tướng của Tứ đế.⁷⁵ Hành tướng là thắng nghĩa không dựa vào tự thể của sắc, v.v., bởi vì trí biết [thắng nghĩa] chẳng phải ấn tượng của [tác ý] thắng giải⁷⁶ và [toàn là] vô tưởng⁷⁷ .

Thế đệ nhất pháp vị

(10) Hạ phẩm Thế đệ nhất pháp: Sở duyên là pháp tánh vô sinh và tam-ma-địa Kiện hành v.v.⁷⁸ Hành tướng là trí biết ở trong Phật vị, tác dụng của những chánh định ấy nhận vận⁷⁹ mà chuyển khởi.

(11) Trung phẩm Thế đệ nhất pháp: Sở duyên là thắng nhân thọ ký⁸⁰ cho sự bất hiện kiến⁸¹ . Hành tướng là đối với thắng nghĩa, dứt hết thô phần của sự chấp trước ‘ba luân’.

(12) Thượng phẩm Thế đệ nhất pháp: Sở duyên là ba luân: (a) Pháp năng tu là tam-ma-địa, (b) Người tu là Bồ-tát, (c) Pháp sở tu là Bát-nhã ba-la-mật-đa, mỗi luân cùng đồng nhất với pháp tánh, là nhất tánh sai biệt của Tứ đế. Hành tướng là trí biết sự tu tam-ma-địa trở về sau toàn là ‘vô phân biệt’, tức là phương tiện tối thắng để thành tựu quả vị Phật đà.

Trên đây là 4 giai đoạn tu tập của Đại thừa Thuận quyết trạch phần, trong mỗi giai đoạn có 3 phẩm hạ, trung và thượng.

Bốn gia hành đạo⁸² như vậy: (1) Do là ngọn lửa của trí Kiến đạo làm dấu hiệu đầu tiên, nên nói là Noãn. (2) Do các thiện căn không bị lay động bởi tà kiến, nên gọi là Đảnh. (3) Do diệt ác nghiệp chiêu cảm thọ sinh ác thú, và do rời xa sự sợ hãi nhờ [an trú] tánh Chân không, nên gọi là Nhẫn. (4) Do là cận nhân của sự kiến đạo, là pháp [hữu lậu] bậc nhất trong tất cả pháp thế gian, nên gọi là Thế đệ nhất pháp.

b.2.2.2 Phân biệt Do sở y, đối trị Hai sở thủ phân biệt Do ngu, uẩn có khác Mỗi loại có chín thứ Do thật hữu, giả hữu Năng thủ cũng chia hai Thể tư tại, ngã, v.v.

Chỗ dựa uẩn, v.v. cũng vậy.

Phân biệt có hai: sở thủ phân biệt và năng thủ phân biệt. 1. Trong sở thủ lại có hai: (a) Sở y: là sự tạp nhiễm; (b) Đối trị: là đối trị sự tạp nhiễm ấy.⁸³ Trong hai sự ấy, mỗi sự lại có 9 thứ, (a) do duyên ngu si, vô minh, v.v.⁸⁴

, và (b) do duyên uẩn, v.v.⁸⁵, mà có sai biệt.

đãi.

Chín thứ tạp nhiễm sở thủ phân biệt:

(1) Tập đế nhiễm ô: là duyên nhiễm ô vô minh.

(2) Khổ đế nhiễm ô: là duyên hữu lậu sắc, v.v. các uẩn.

Trên đây là hai: tổng thể Tập đế và Khổ đế.

(3) Chấp trước danh sắc: là ái trước quả [dị thục] tạp nhiễm⁸⁶ .

(4) Tham trước hai bên thường – đoạn: là ưa thích sở tri sai lầm. (5) Không biết thủ xả đối với pháp tịnh nhiễm: là duyên với tâm sở bất tín. (6) Không mạnh mẽ an trú đối với các Thánh đạo: là duyên với tâm sở giải

Trên đây là bốn: duyên riêng với phiền não. (7) Ba thọ hữu lậu: lạc thọ, khổ thọ và xả thọ.

(8) Sở y của ba thọ: là các pháp hữu lậu: tự, tha, [hữu, vô,] v.v.⁸⁷ (9) Biết thọ là thể tánh của khổ⁸⁸. Do yểm ly các thọ mà dẫn phát sự thanh tịnh, v.v.

Duyên ba chấp trước ‘thật hữu thọ dụng’ này là duyên riêng với khổ. Cộng thành 9 thứ tạp nhiễm sở thủ phân biệt.

Chín thứ thanh tịnh sở thủ phân biệt:

Duyên tánh tận sở hữu⁸⁹ của [các pháp] sở tri⁹⁰, có 4: (1) Thanh tịnh là các uẩn.

(2) Tăng thượng duyên là các xứ thuộc về sinh môn.⁹¹ (3) Nhân duyên là các giới thuộc về chủng tộc.

(4) Sự thanh tịnh sinh khởi là sự hoàn diệt của duyên khởi.⁹² Duyên thanh tịnh sở tri, có 1:

(5) Duyên tánh như sở hữu hay tánh Không. Duyên các hành, có 1:

(6) Duyên nghĩa của các ba-la-mật-đa, chấp trước các hành.⁹³ Duyên các đạo, có 3:

(7) Duyên Kiến đạo.

(8) Duyên Tu đạo.

(9) Duyên Vô học đạo. Cộng thành 9 thứ thanh tịnh sở thủ phân biệt.

2. Năng thủ phân biệt cũng có hai: (a) Thật hữu bổ-đặc-già-la làm sở y; (b) Giả hữu sĩ phu làm sở y.⁹⁴ Hai năng thủ phân biệt này, mỗi phân biệt có 9 thứ: do bạc, gọi là đa giới; cũng vậy, trong một thân thể hay một sự thể tương tục, có 18 loại. Chủng tộc của các pháp gọi là duyên ngã tự tại, v.v. làm tự thể, và do duyên uẩn, v.v. làm sở y, nên có như vậy thảy các phân biệt.

Chín thứ thật chấp năng thủ phân biệt:

(1) Duyên chấp trước có cái ngã tự tại. Năng thủ phân biệt trên là chấp trước vào tướng mà thiết lập. Tám năng thủ phân biệt sau đây là chấp trước vào cảnh mà thiết lập:

(2) Duyên chấp trước cái ngã tự tại là duy nhất.

(3) Là người tạo nhân.

(4) Là người thấy cảnh, v.v.⁹⁵ (5) Lại duyên chấp sự tạp nhiễm là cái ngã tự tại.

(6) Duyên chấp thế gian đạo có người ly dục.

(7) (8) (9) Duyên chấp xuất thế gian kiến đạo, tu đạo và lực dụng sở y của đạo làm cho cái ngã được tự tại.

Những chấp trước trên chính là sở duyên của phân biệt. Ngã chấp có 9 thứ, cho nên năng duyên của ngã chấp phân biệt cũng có 9 thứ, tức là 9 thứ [thật hữu]

năng thủ phân biệt vậy.

Chín thứ giả chấp năng thủ phân biệt:

(1) (2) (3) Đối với uẩn, xứ và giới, chấp làm giả hữu sĩ phu.

(4) Và đối với 12 duyên khởi, chấp làm giả hữu sĩ phu.

(5) (6) (7) (8) (9) Đối với 37 pháp bồ-đề phần, kiến đạo, tu đạo, thắng tiến đạo và vô học đạo, chấp làm giả hữu sĩ phu.

Duyên các [ý tưởng về] ngã này, rồi chấp chặt và kế đạc rằng có người năng thọ dụng thật sự, đó là 9 thứ giả hữu năng thủ phân biệt vậy.

b.2.2.3 Nhiếp trì

Tâm không khiếp sợ, v.v.

Tuyên thuyết vô tánh, v.v.

Xả bỏ phẩm sở trị Nên biết là nhiếp trì.

[0026a02] (1) Gia hành đạo của Bồ-tát thì không rời tác ý Nhất thiết tướng trí. Đối với tánh Không [của Bát-nhã] thâm sâu mà không kinh khiếp, không sợ hãi, v.v.⁹⁶ là nhờ những phương tiện thiện xảo⁹⁷, là nhờ xả bỏ vi phẩm⁹⁸ [với Nhất thiết tướng trí] là tác ý Nhị thừa⁹⁹ và phá trừ bất cứ thật chấp.

Như vậy, trí Gia hành đạo của Bồ-tát chính là nội nhiếp trì¹⁰⁰ của Bồ-tát ở gia hành đạo. Đây chính là Bồ-tát hiện quán để song phá hai bên sinh tử và Niết- bàn.

(2) Thắng ứng thân của Phật¹⁰¹ vì Bồ-tát ở gia hành đạo mà tuyên thuyết: “Tất cả các pháp đều là thắng nghĩa, vô tự tánh, v.v.”¹⁰² Và nói: “Xả bỏ vi phẩm, chính là con đường của ác ma và ác hữu.”

Đây chính là ngoại nhiếp trì của Bồ-tát ở gia hành đạo, tức là bậc thiện tri thức khai thị trọn vẹn về con đường Đại thừa.¹⁰³

f. Đúng như Giáo thọ mà tu tập Chánh hành c.1 Tu hành sở y c.1.1 Chủng tánh sai biệt

Thông đạt có sáu pháp Đối trị và đoạn trừ Những nghịch phẩm dứt sạch

Đủ trí tuệ, bi mẫn Bất cộng các đệ tử Lợi tha tiệm thứ hành Trí vô công dụng chuyển

Sở y gọi chủng tánh.

[0026a10] Pháp tánh trong thân Bồ-tát cũng làm sở y cho sự tu hành Đại thừa, chính là chủng tánh tự tánh trú¹⁰⁴ làm sở y cho sự tu hành Đại thừa. Giới hạn [của chủng tánh tự tánh trú] là từ Đại thừa Tư lương đạo cho đến tối hậu tâm của Bồ-tát địa thứ mười.

Ở đây, do 13 pháp năng y của tu hành mà chia làm 13 chủng pháp tánh, đó là:

(1) - (6) Bốn thuận quyết trạch phần (noãn, đảnh, nhẫn, thế đệ nhất pháp), kiến đạo và tu đạo của Đại thừa.

Đây là xét mặt tự tánh của sự tu hành mà chia làm 6 thứ trí đức [tu hành].

(7) Đối trị nghịch phẩm [của vô gián đạo], thiết lập năng trị tu hành.

(8) Đoạn trừ nghịch phẩm [của giải thoát đạo], thiết lập năng đoạn tu hành.

(9) Nghịch phẩm tận phần¹⁰⁵, thiết lập nghịch phẩm vĩnh đoạn giải thoát đạo tu hành.

Đây là xét tác dụng của sự tu hành, có 3 phần.

(10) Dựa vào sự tăng thượng của địa thứ tám¹⁰⁶, thiết lập tuệ bi tu hành để song phá hai bên sinh tử và Niết-bàn.

(11) Dựa vào sự tăng thượng của địa thứ chín, thiết lập bất cộng đệ tử Thanh văn tu hành.

(12) Dựa vào sự tăng thượng [trí] hậu đắc của địa thứ mười, thiết lập lợi tha tiệm thứ tu hành.

(13) Dựa vào sự tăng thượng [tối] hậu tâm của địa thứ mười, thiết lập trí vô công dụng chuyển tu hành.

Đây là xét giới hạn của sự tăng thượng, có 4 phần.

Mười ba loại tu hành như vậy là 13 chủng pháp tánh trong thân Bồ-tát, tức là các chủng tánh Đại thừa làm sở y cho sự tu hành. Những sự tu hành kia đều là sự thăng tiến của các chủng tánh đây.

c.1.2 Đoạn tranh cãi

Pháp giới vô sai biệt Chủng tánh không nên khác.

[0026a18] Chủng tánh ba thừa không thể phân chia khác biệt, hoặc tất cả hạng người có chủng tánh ba thừa đều nên thông trú chủng tánh ba thừa, bởi vì tất cả chủng tánh và pháp giới không có sai biệt, pháp giới tức là chủng tánh.

Do pháp năng y khác

Nên nói tánh sai biệt.

[Đáp:] Đã thông đạt rằng, pháp giới tuy không có sai biệt, nhưng không thể không chia thành 3 loại chủng tánh, cho nên tránh cái lỗi chủng tánh không thể phân biệt. Về mặt năng y, trí đức ba thừa có công năng lớn nhỏ khác nhau, cho nên [giả lập] nói sở y là pháp tánh có sai biệt. Thí dụ, sở y giống như lọ gốm đồng nhất, còn năng y là mật ong, đường cát, v.v. bất đồng, [vì công năng sai biệt] thế nên phân ra những đồ đựng sai biệt.

c.2 Tu hành sở duyên

Sở duyên: nhất thiết pháp Đó là pháp thiện, v.v.

Sở tri của thế gian Và pháp xuất thế gian Pháp hữu lậu, vô lậu Các hữu vi, vô vi Pháp chung của đệ tử Pháp bất cộng của Phật.

[0027a06] Tu hành Đại thừa thì phải đoạn trừ chỗ tăng ích¹⁰⁷, tức là sắc thái tu hành sở duyên của Đại thừa. Giới hạn là bao gồm tất cả pháp. Sự sai biệt của tất cả pháp được chia thành 11 thứ¹⁰⁸, đó là:

(1) – (3) Thiện, v.v. Chữ ‘đẳng’ (v.v.) chỉ cho pháp bất thiện, pháp vô ký. (4) Các pháp còn có thế gian đạo được bao gồm hay được hiểu là ngũ uẩn. (5) Và trong xuất thế gia đạo, có pháp vô lậu là bốn tĩnh lự.

(6) Pháp hữu lậu là ngũ thủ uẩn¹⁰⁹ (7) Pháp vô lậu là tứ niệm trú.

(8) Pháp hữu vi là đạo đế.

(9) Pháp vô vi là diệt đế.

(10) Pháp cộng thông của Thanh văn đệ tử là bốn tĩnh lự.

(11) Pháp bất cộng của Phật là mười lực, v.v.¹¹⁰

c.3 Tu hành sở vi¹¹¹

Vượt thắng tâm hữu tình

Đoạn và trí là ba Nên biết ba đại này

Sự sở vi: tự giác.

[0027a11] Lý do tu hành [để thú nhập] quả cứu cánh là gì? Đó là sắc thái sở vi¹¹² của sự tu hành Đại thừa.¹¹³ Giới hạn là chỉ ở Phật địa.

Lý do có sai biệt, chia làm 3 sự vĩ đại¹¹⁴:

não, thì gọi là Sắc thủ uẩn. Phân biệt rộng ra thì thọ, tưởng, hành, thức cũng như thế. Trong luận còn phân biệt sự sai khác giữa uẩn và thủ uẩn, cho rằng uẩn chung cả hữu lậu và vô lậu, còn thủ uẩn thì chỉ có hữu lậu mà thôi. Ngoài ra, bàn về danh nghĩa của Thủ uẩn thì luận Câu xá, quyển 1, cho rằng tất cả phiền não gọi chung là Thủ; uẩn từ thủ sinh, hoặc uẩn thuộc về thủ, hoặc uẩn sinh ra thủ, vì thế gọi là Thủ uẩn. Nhưng luận Đại thừa a tỳ đạt ma tạp tập, quyển 1, thì đặc biệt gọi Dục tham có trong các uẩn là Thủ, rồi đem hợp với uẩn gọi là Thủ uẩn. [X. kinh Tạp a hàm Q.3; kinh Pháp thừa nghĩa quyết định Q.thượng; luận Du già sư địa Q.65; luận Thành duy thức Q.1; Thành duy thức luận thuật ký Q.1, phần cuối; Thành duy thức luận chưởng trung xu yếu Q.thượng, phần cuối; Câu xá luận quang ký (1) Tâm đại: tâm đại bi vượt thắng mọi tâm lý của hữu tình. (2) Đoạn đại: là đoạn đức cứu cánh.

(3) Chứng đại: là trí đức cứu cánh.

Nên biết, ba sự vĩ đại này chính là lý do (sở vi) ‘tự giác’ của Bồ-tát, bởi vì vin vào quả cứu cánh mà tu hành.

c.4 Tự thể Tu hành¹¹⁵ c.4.1 Ý lạc quảng đại: Áo giáp chánh hành

Do mỗi độ: thí, v.v.

Được nhiếp bằng sáu thứ Nên áo giáp tu hành Sáu sáu như kinh thuyết.

[0027a17] Mỗi một độ như bố thí, v.v. đều được nhiếp trong sáu độ mà tu tập. Đây là Bồ-tát tu tập Du-gi๹⁶ được nhiếp trì bởi ý lạc quảng đại¹¹⁷ , tức là sắc thái Áo giáp chánh hành. Giới hạn là từ Đại thừa tu lương đạo cho đến tối hậu tâm của địa thứ mười.

nói đến qua 36 (6 x 6) pháp tu:

Áo giáp chánh hành, như được thuyết trong Kinh¹¹⁸, cũng được Đức Từ Tôn

(1) – (6) Ngang qua sáu thứ Áo giáp chánh hành (6 độ), mỗi độ đều được nhiếp trong 6 độ: bố thí, v.v.

c.4.2 Gia hành quảng đại: Thú nhập chánh hành

Tịnh lự, Vô sắc định Thí, v.v., các đạo, từ, v.v.

Thành tựu vô sở đắc Ba luân khéo thanh tịnh

Sở vi và sáu thông Nơi Nhất thiết tướng trí

Năng thú nhập chánh hành

Nên thăng tiến Đại thừa. ý lạc ấy, các vị bồ tát vẫn không biết chán biết đủ, như thế đó gọi là ý lạc rộng lớn của bồ tát.” (H.T Thích Trí [0028a03] Các pháp nhân quả Đại thừa, theo sự thích ứng Đại thừa mà Bồ-tát tu tập Du-già, chính yếu là nhờ tinh tiến gia hành; đây là sắc thái thú nhập chánh hành. Giới hạn là từ Đại thừa gia hành đạo: Noãn vị, v.v., cho đến tối hậu tâm.

Sai biệt của thú nhập chánh hành này có 9:

(1) Sở y của đạo: Bốn thứ tĩnh lự và bốn định Vô sắc.

(2) Năng dẫn trí đức cứu cánh: Sáu độ: bố thí, v.v.

(3) Năng dẫn đoạn đức cứu cánh: Kiến đạo, Tu đạo, Vô học đạo và Thắng tiến đạo.

(4) Phương tiện của sự lợi tha: Bốn vô lượng tâm: từ, bi, hỷ và xả.

(5) Thanh tịnh lợi tha: Thành tựu vô sở đắc.

(6) Bất đồng Tiểu thừa: Ba luân thanh tịnh nơi tất cả vật.

(7) Chuyển các thiện căn trở thành 3 thứ nghĩa sở vi (tâm đại, đoạn đại, chứng đại).

(8) Mau chóng viên mãn 2 thứ tư lương¹¹⁹: Sáu thần thông¹²⁰ .

(9) Ở quả vị: Chánh hành có khả năng thú nhập Nhất thiết tướng trí.

Nên biết, 9 thú nhập chánh hành này có khả năng thăng tiến¹²¹ Đại thừa.¹²² c.4.3 Tư lương quảng đại: Tư lương chánh hành (a) Nói rộng

Bi và sáu độ: thí, v.v. Cùng tu chỉ quán đạo Và dùng song vận đạo Các thiện hộ phương tiện Trí phước và các đạo Đà-la-ni mười địa Năng đối trị nên biết Tư lương hành thứ đệ.

[0028a10] Do hai tư lương quảng đại được nhiếp trì, vượt qua Trung phẩm Thế đệ nhất pháp trở xuống của Đại thừa gia hành đạo, Bồ-tát có khả năng sinh tự quả Bồ-đề qua sự tu tập Du-già. Đây là sắc thái của tư lương chánh hành. Giới hạn là từ Thượng phẩm Thế đệ nhất pháp của Đại thừa gia hành đạo cho đến tối hậu tâm [của địa thứ mười].

Tư lương chánh hành có 17 sai biệt:¹²³ (1) Tâm đại bi muốn cho hữu tình thoát ly khổ đau.

(2) – (7) Do tâm đại bi mà tu hành 6 ba-la-mật-đa: thí, giới, nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã.

(8) – (10) Khi nhập định, tu tập con đường chỉ, quán và chỉ quán song vận. (11) Đối với sự lợi tha, sử dụng phương tiện thiện quyền.

(12) Trí tuệ tư lương.

(13) Và phước đức tư lương.

(14) Kiến đạo, tu đạo, vô học đạo và thắng tiến đạo, làm đạo tư lương. (15) Văn nghĩa của các pháp cho đến đà-la-ni nhiều kiếp thọ trì không quên. Ở đây chia ra: (a) Thông đạt chư tự chân thật của Nhẫn đà-la-ni¹²⁴; (b) Vì cứu hộ chúng sinh, có thể chế tác các minh chú của Chú đà-la-ni; (c) Văn cú của kinh điển cho đến Pháp đà-la-ni nhiều kiếp thọ trì không quên; (d) Nghĩa lý của kinh điển cho đến Nghĩa đà-la-ni nhiều kiếp thọ trì không quên.

(16) Năng lực tạo tác công đức, làm chỗ sở y cho Thập địa tư lương.

(17) Năng lực đoạn trừ tương vi phẩm cho đối trị tư lương.

Nên biết, những sai biệt này chính là thứ đệ của Tư lương chánh hành.

(b) Riêng giải ba tư lương

(b.1) Trí tư lương

[0028a17] Ở đây giải thích riêng về trí tư lương. Luận không có tụng văn, nhưng cần giải thích trí tư lương. Cảnh sở duyên có 20 thứ tánh Không, và trí năng duyên có 20 thứ trí tuệ tư lương.

(1) Do nội lục xứ chân thật Không, gọi là nội Không.

(2) Do ngoại sắc, v.v. chân thật Không, gọi là ngoại Không.

(3) Do nội ngoại câu phân, được nhiếp bởi căn và y xứ chân thật Không, gọi là nội ngoại Không. (4) Do tánh Không cũng chân thật Không, gọi là Không Không. (5) Do mười phương chân thật Không, gọi là đại Không.

(6) Do đạo sở chứng là Niết-bàn chân thật Không, gọi là thắng nghĩa Không. (7) Do duyên sinh hữu vi chân thật Không, gọi là hữu vi Không. (8) Do phi duyên sinh vô vi chân thật Không, gọi là vô vi Không.

(9) Do nội, ngoại và trung gian chân thật Không, gọi là cứu cánh Không. (10) Do sinh tử tiền tế và hậu tế chân thật Không, gọi là vô tế Không.

(11) Do thủ xả chân thật Không, gọi là vô tán Không.

(12) Do thật tánh chân thật Không, gọi là bản tánh Không.

(13) Do nhất thiết pháp chân thật Không, gọi là nhất thiết pháp Không. (14) Do các pháp sinh, v.v.¹²⁵ chân thật Không, gọi là tự tướng Không¹²⁶ .

(15) Do quá khứ, vị lai, v.v. chân thật Không, gọi là bất khả đắc Không.

(16) Do nhân duyên hòa hợp chân thật Không, gọi là vô tánh tự tánh Không.

(17) Do ngũ uẩn tự tánh chân thật Không, gọi là hữu tánh Không.

(18) Do hư không vô vi, v.v.¹²⁷ chân thật Không, gọi là vô tánh Không.

(19) Do bản tánh Không cũng chân thật Không, gọi là tự tánh Không.

(20) Do các pháp tác giả tự tánh Không, gọi là tha tánh Không. Giống như 20 thứ Không [làm cảnh sở duyên], cũng có 20 thứ trí tuệ tư lương làm trí năng duyên.

(b.2) Địa tư lương

(b.2.1) Giải thích nhân vị của mười địa tu trị

(b.2.1.1) Địa thứ nhất tu trị

Do mười thứ tu trị

Mà chứng đắc sơ địa:

Ý lạc sự nhiêu ích

Hữu tình tâm bình đẳng

Năng xả, gần thiện hữu

Cầu chánh pháp sở duyên

Thường phát tâm xuất gia

Ưa thích thấy thân Phật

Chỉ dạy chánh pháp giáo

Thật ngữ là thứ mười ngoại không: Sáu căn, 6 cảnh đều không. 4. Không không: Cái không cũng lại là không, tức không chấp trước tất cả pháp trong ngoài là không, chẳng phải thường, chẳng phải hoại, bản tính tự nhiên như thế.5. Đại không: Mười phương đông, tây, nam, bắc, 4 góc, trên, dưới đều không. 6. Thắng nghĩa không: Niết bàn thắng nghĩa cũng là không. 7. Hữu vi không: Cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc hữu vi đều không. 8. Vô vi không: Vô vi không sinh, trụ, dị, diệt là không, nhưng cái không ấy cũng là không nên không chấp trước. 9. Tất cánh không: Không chấp trước các pháp rốt ráo không thực có. 10. Vô tế không: Quá khứ, hiện tại, vị lai không thực có, thời gian qua lại cũng không thực có, cũng không chấp trước cái không ấy. 11. Tán không: Các pháp phóng tán khí xả cũng là không. 12. Vô biến dị không: Các pháp không phóng tán khí xả, không biến dị, cái không biến dị ấy cũng là không, không thật có. 13. Bản tính không: Bản tính của tất cả pháp dù hữu vi hay vô vi, đều chẳng phải do Thanh văn, Độc giác tạo ra, mà bản tính ấy xưa nay vốn là không. 14. Tự tướng không: Tự tướng của tất cả pháp như tự tướng của sắc biến ngại, thụ, tưởng, hành, thức... đều là không. 15. Cộng tướng không: Cộng tướng của tất cả pháp, như khổ là cộng tướng của pháp hữu lậu, vô thường là cộng tướng của pháp hữu vi, không, vô ngã là cộng tướng của tất cả pháp... đều là không, không thực có. 16. Nhất thiết pháp không: 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới, hữu sắc vô sắc, hữu lậu vô lậu, hữu kiến vô kiến, hữu đối vô đối, hữu vi vô vi... hết thảy các pháp đều là không, mà cũng chẳng chấp trước cái không ấy. 17. Bất khả đắc không: Tất cả pháp Hữu trong 3 đời đều không thực có nên không chấp trước. 18. Vô tính không: Không 1 chút tính nào có thể duyên theo được nên là vô tính; cái vô tính ấy cũng không thể nào tưởng tượng được nên là không. 19. Tự tính không: Tự tính của các pháp hòa hợp không có thực thể, cho nên là không. 20. Vô tính tự tính không: Vô tính và tự tính đều là không. [X. phẩm Biện đại thừa trong kinh Đại bát nhã ba la mật đa Q.51; phẩm Quán chiếu kinh Đại bát nhã ba la mật đa Q.403]

Tánh ấy bất khả đắc

Biết đó là tu trị.

[0029a09] Do 10 thứ tu trị mà có được các thứ công đức của địa thứ nhất, đó là:

(1) Với tất cả sự, không có tâm lừa dối, ý lạc thanh tịnh.

(2) Có năng lực thực hành việc lợi mình, lợi người, gọi là thọ trì Đại thừa. (3) Với các hữu tình, tu 4 tâm vô lượng, tâm ấy bình đẳng.

(4) Có thể thí xả thân thể, tài sản, thiện căn¹²⁹, v.v., không sinh tâm bỏn xẻn. (5) Đem ba nghiệp chí thành để thân cận, thừa sự các bậc thiện tri thức. (6) Tìm cầu sở duyên là chánh pháp của tam thừa.

(7) Thường phát tâm xuất gia, không thích đời sống tại gia. (8) Nghĩ nhớ về Phật không quên, ưa thấy thân Phật.

(9) Chỉ dạy giáo pháp, toàn không xẻn pháp.

(10) Thệ nguyện cứu cánh, nói lời chân thật.

Mười pháp của Cực hỷ địa này, nên biết, do được nhiếp trì bởi tâm đại bi và Không tuệ không thủ đắc tự tánh, nên gọi là tu trị.

130 (b.2.1.2) Địa thứ hai tu trị

Giới, báo ân, an nhẫn Cực hỷ và đại bi Thừa sự, kính sư nghe Thứ tám: cần tu thí, v.v.

[0029a15] Trong địa thứ hai có 8 thứ tu trị, đó là:

(1) Giới cấm Nhiếp thiện pháp, v.v.

(2) Báo đáp ân người. (3) An nhẫn oán hại.

(4) Hoan hỷ tối cực mà tu các thiện hạnh.

(5) Khởi đại bi mẫn với các chúng sinh.

(6) Cung kính thừa sự ổ-ba-đà-da¹³¹ , v.v.

(7) Kính trọng sư trưởng, chư thiện tri thức, lắng nghe chánh pháp. (8) Tinh tiến tu tập sáu ba-la-mật-da: bố thí, v.v.¹³² Do tám thứ tu trị ở Ly cấu địa thứ hai mà có thể phá vỡ những nghịch phẩm ở địa thứ hai, viên mãn sự đối trị.