Nghiên cứu Phật Giáo Tây Vực

Phật Giáo Nước An Tức và Nước Khương Cư - I. Phật Giáo Nước An Tức

PHẬT GIÁO NƯỚC AN TỨC

VÀ NƯỚC KHƯƠNG CƯ

Vũ Khê Liễu Đế

I. PHẬT GIÁO NƯỚC AN TỨC

Năm 248, hoặc năm 250 trước Tây lịch, thời vua nước Syrian là Antiochos đời thứ hai, thủ tướng Bactria là Diodotos đời thứ nhất tạo phản, làm chủ riêng, chiếm hai bờ sông Amu Darya ngày nay. Khi kiến lập nước Đại Hạ, có tù trưởng của bộ lạc Dahae,1 một chi phái của tộc Scythia,2 tên là Arsakes cũng nổi dậy ở phía Bắc Ba-tư, chiếm lấy Parthia rồi kiến lập quốc tại đây, sách sử Trung Quốc gọi là nước An Tức. Sử Trung Quốc gọi vương quốc Parthia là An Tức, vì vua nước ấy vốn lấy theo tên mình là Arshaka mà đặt quốc hiệu, dịch âm là A-nhĩ-tát-khắc-tư (hoặc là A-nhĩ-lạt-tạp).

Phong tục người Parthia giống với người Thổ-nhĩ-kỳ ngày nay, là một chủng tộc quen cỡi ngựa bắn cung, dũng cảm, hung tợn, mạnh mẽ, cư trú ở phía Đông nam Lý Hải,3 nơi ấy so ra còn hoang vu. Nhưng dân tộc này không bị đồng hóa văn hóa Hy Lạp như người Bactria, họ thần phục lệ thuộc vua Ba-tư và vua Macedonia, vẫn chưa biến đổi tập

———

1 Bộ lạc Dahae (Daha) sinh sống trong khu vực ngay phía đông biển Caspi. Họ nói tiếng Đông Iran.

2 Tộc người Scythia (Scyth) bao gồm những người chăn thả gia súc, sống du mục, cưỡi ngựa, có nguồn gốc từ Iran, thống trị vùng thảo nguyên Hắc Hải trong suốt thời kỳ cổ đại từ khoảng thế kỷ VIII - VII trước Tl.

3 Lý Hải: Xem cht. 25, tr. 200.

quán du mục của mình. Thời Arshaka đời thứ nhất, nước An Tức chẳng qua chỉ là vùng đất chiếm cứ thượng lưu sông Atrek. Phương Đông đất ấy bị khống chế bởi nước Đại Hạ vừa mới hưng thịnh. Phía Tây tiếp giáp biên giới vương quốc Syrian, nên khoảng vài năm sau khi độc lập, người Bactria thật sự rơi vào hoàn cảnh khốn cùng, dễ dàng thấy được điều đó!

Năm 247 trước Tây lịch, thời Arshaka đời thứ hai, là lúc vua Tiridates lên ngôi, tuy chưa phát triển nhưng đến năm 237 trước Tây lịch, vua nước Syrian là Seleucus đời thứ hai đồng minh với Đại Hạ tấn công An Tức. Vua An Tức chạy sang cầu viện bộ lạc A-tư-mạt-tây-tạp, thuộc tộc Tư-khắc-điển, nhờ bộ lạc ấy trợ lực chống lại quân Syrian. Nhờ đó, cơ sở của nước An Tức độc lập, đến đây bắt đầu định hình vững chắc. Trải qua ba thế kỷ, đến thời đại vua Mithradates năm 174-136 trước Tây lịch, thế nước trở nên hưng thịnh, rồi đang lúc Đại Hạ bận rộn với việc xâm lược Ấn Độ, thừa lúc bên trong phòng ngự sơ hở, Mithradates đánh chiếm một phần nước Đại Hạ, rồi chuyển hướng đi về phía Tây. Và nhân bên trong Syrian loạn, thôn tính dần Media, Susiana, Ba-tư, Babilonia. Từ đó bản đồ nước An Tức trở nên rộng lớn, phía Đông khởi từ núi Đại Tuyết, phía Tây đến tận sông Euphrates. Theo thuyết của ông V. Smith, lãnh thổ An Tức thời này vượt qua núi Đại Tuyết và sông Ấn Độ đến tận phía Đông (V. Smith: Early History of India, 2nd. ed. P. 212).

Sau khi đại vương Mithradates chết, con là Phraates đời thứ hai (Arsakes II) lên thay, đánh nhau với Syrian, lại thắng họ, khi quay về gặp giặc xâm lăng, đánh nhau bị chết. Năm 127 trước Tây lịch, Thúc phụ vua ấy là Arthabanus lên thay, lại đánh nhau với tộc Tắc (Saka), trúng tên độc chết tại chiến trận. Năm 124 trước Tây lịch, con là Mithradates đời thứ hai

lên ngôi, đánh phá tộc Tắc, bình định vùng Tây bắc. Sau đó đánh nhau với vua Armenia là Tigranes, bị mất vùng đất miền Tây. Nhưng ở phương Nam, nhà vua cực lực khuếch trương thế lực của mình, thường cử vua Ấn Độ-An Tức là Vonones và Arachosia, cùng Sīstāna thân thuộc nhà vua để cai trị vùng đất ấy trở xuống. Đến đây chủ quyền của An Tức được xác lập độc lập. Sau đó tại Taxila, chinh phục vua Ấn Độ-An Tức là Azes đời thứ nhất.

Trung Quốc biết về nước An Tức phải bắt đầu từ thời này. Năm Nguyên Sóc thứ 3, đời Hán Võ đế (năm 126 trước Tây lịch), Trương Khiên đi sứ Nguyệt Thị về, đầu tiên thuật lại sự tình nước này, như truyện Đại Uyển trong Sử ký đã ghi:

“Nước An Tức ở phía Tây Đại Nguyệt Thị, rộng đến vài ngàn dặm. Thông thường thổ dân nước ấy làm ruộng, có lúa nước, lúa mì, rượu nho. Thành ấp như Đại Uyển, có vài trăm thành lớn nhỏ, diện tích lãnh thổ vài ngàn dặm, là một nước rất lớn. Tới vùng sông Qui có thị dân buôn bán, sử dụng xe và thuyền, đi đến những nước bên cạnh, hoặc đi xa vài ngàn dặm. Lấy bạc làm tiền, tiền như là sự hiện diện của vua, vua chết liền đổi đồng tiền, sự hiện diện hiệu lực của vua là vậy. Viết chữ trên da, trên da kẻ từng hàng ngang để làm sách ghi chép.”

Sông Qui tức là sông Amu Darya (Ô-hử). Khi Trương Khiên đi sứ Tây Vực, An Tức là cường quốc rất lớn trong các nước Tây Vực. Lãnh thổ nước ấy, phía Tây đến tận sông Amu Darya. Lúc bấy giờ người An Tức đã thoát khỏi nếp sinh hoạt du mục, trở thành dân cư trú đầu tiên. Căn cứ vào việc canh tác, có thành quách, và sự dung nạp văn hoá Hy Lạp thì có thể biết được.

Thời vua An Tức Mithradates đời thứ hai, tức thời Hán Võ đế, An Tức mở giao thông chính thức với Trung Quốc. Sử ký Đại Uyển truyện trình bày tình hình nước An Tức thời đó:

“Ban đầu sứ Hán đến An Tức, vua An Tức sai đem hai vạn kỵ quân nghênh đón ở biên giới phía Đông. Biên giới phía Đông cách vương đô vài ngàn dặm, gần kề nhau đến hơn vài mươi thành, mối quan hệ giữa người dân với nhau rất thân thiết. Khi Hán sứ trở về, vua cho sứ giả theo Hán sứ sang, quan sát đất Hán rộng lớn, đem trứng đại điểu (trứng đà điểu) và người giỏi làm trò quỷ thuật (thiện huyễn) ở Lê-hiên4 hiến cho Hán.”

Cuối câu văn nói “người giỏi làm trò quỷ thuật (thiện huyễn) ở Lê-hiên hiến cho Hán”, Lê-hiên tức là Rekem, chỉ cho đất Syrian, “thiện huyễn” là một từ mà Nhan Sư Cổ đời Đường chú rằng: “Thuật nuốt dao, phun lửa, trồng dưa, trồng cây, mổ người, cắt ngựa ra từng khúc, ngày nay đều là đó cả”, tức là nhà ảo thuật bây giờ.

Từ đó trở về sau khoảng hai trăm năm, tuy trải qua giai đoạn chấm dứt giao thông giữa Trung Quốc và An Tức, nhưng đến năm đầu niên hiệu Chương Hoà đời Chương Đế nhà Hậu Hán (năm 87 Tl.), An Tức sai sứ đến Trung Quốc cống hiến sư tử và con lân không sừng.5 Đến năm Vĩnh Nguyên thứ 13 (năm 101 Tl.), vua An Tức là Mãn Khuất lại hiến sư tử và chim đại điểu là đặc sản của nước Điều Chi.6 Thời ấy gọi chim đại điểu là chim Tước nước An Tức.

———

4 Lê-hiên 黎軒: Tức Đại Tần (xem cht. 131, tr. 93).

5 Hán: Bạt phù 拔符.

6 Nước Điều Chi: Xem cht. 80, tr. 212.

Như trước đã dẫn lời thuật của truyện Đại Uyển trong Sử ký, nước An Tức là một nước hành nghề buôn bán rất thịnh, là trung tâm mậu dịch của các nước Đông, Tây. Vải vóc tơ lụa do Trung Quốc sản xuất, ngày xưa đều đi qua Ấn Độ và An Tức rồi vận chuyển vào châu Âu, rất được người Tây La-mã quý trọng. Trên phương diện thương nghiệp sử dụng giá trị vàng giống nhau, nên người La-mã cùng Trung Quốc thông sứ, thăm hỏi qua lại, ở biên giới phía Đông nước ấy và An Tức thường giao thiệp với nhau. An Tức ở giữa hai nước nên được độc quyền mối lợi mậu dịch phương Đông, có thể biết như thế. Đến khi Ban Siêu bình định được Tây Vực, làm chức Đô hộ Tây Vực, muốn bành trướng uy thế nhà Hán ở phương Tây, nên vào năm Vĩnh Nguyên thứ 9 (năm 97 Tl.), sai Cam Anh qua An Tức đi sứ Đại Tần (Syria), nhưng Cam Anh đến ngã rẽ vùng biên cảnh phía Tây nước An Tức, ở vịnh Ba-tư, thì gặp người đi thuyền trên biển An Tức nói rằng:

“Nước biển rộng lớn, người qua lại gặp gió thuận thì phải ba tháng mới qua được, nếu gặp gió ngược phải hai năm, nên người vào biển đều đem theo lương thực đủ ba năm, mà người đi trong biển phần nhiều hay nghĩ đến quê hương, nhớ tưởng đến đất nước, nên thường tử vong.”

Cuối cùng, Cam Anh chưa qua biển mà đã trở về. Vậy nước An Tức chắc chắn không chỉ là trung tâm mậu dịch của Trung-Tây, mà còn là con đường quan trọng trao đổi với nhau về tình hình các nước trong bốn phương, vì người An Tức đi buôn bán khắp bốn phương, từ việc được nghe nhiều đã tạo thành môi giới trao đổi tư tưởng. Khảo sát trong các vị Tăng dịch kinh ở các nước Tây Vực đầu tiên truyền Phật giáo vào Trung thổ, số đến từ nước An Tức cũng nhiều.

Nay căn cứ vào Kinh lục và Kinh truyện ghi chép, năm Kiến Hòa thứ hai, đời Hậu Hán (năm 148 Tl.), An Thế Cao từ An Tức đến Lạc Dương, chính là người trước nhất đến Trung thổ. Lại vào năm Quang Hòa thứ tư, đời Linh đế (năm 181 Tl.), ngài An Huyền đến Lạc Dương dịch kinh; năm đầu niên hiệu Chánh Nguyên nhà Ngụy (năm 254 Tl.), ngài Đàm-vô-đế (Dharmasatya) dịch Luật tạng tại chùa Bạch Mã ở Lạc Dương, những vị ấy đều là người An Tức. Có người lại cho rằng, thời Minh đế nhà Hậu Hán, Tăng sĩ Phật giáo Đại Nguyệt Thị đến Trung Quốc, rồi về sau khoảng 80 năm, giao thông giữa Trung Quốc cùng Tây Vực hầu như dứt hẳn, nên Tăng đồ Phật giáo An Tức và các nước đến Trung Quốc cũng không có dấu tích gì nổi bật. Vì trên phương diện tôn giáo, khi rời khỏi bản quốc mà đi đến nước ngoài truyền đạo, nhất định có nhiều nguyên nhân: như bị giáo đồ tôn giáo khác áp bức, gặp sự ngược đãi của kẻ thống trị, hay được nước ngoài mời thăm viếng… Nếu hoàn toàn không do các nguyên nhân trên mà họ đi đến nước ngoài truyền giáo thì cũng do sự nhiệt thành cao độ của tôn giáo nước mình nên không thể không hướng đến nước khác truyền giáo.

Vậy Tăng đồ Phật giáo từ An Tức đến Trung Quốc, là rơi vào tình huống nào nói trên? Khoảng thế kỷ thứ III Tây lịch, vương triều Sassanid của Syrian khôi phục Ba-tư giáo (Zoroaster), áp bức ngược đãi ngoại giáo. Cho nên từ thế kỷ thứ III Tây lịch trở về sau, Tăng lữ Phật giáo từ nước An Tức đến Trung Quốc, có thể ở trong tình huống thứ nhất đã nêu trên. Nhưng vào thế kỷ thứ II, những vị như An Thế Cao, An Huyền… rời khỏi nước đến Trung Quốc lại không phải do tình cảnh thứ nhất. Căn cứ An Thế Cao truyện,7 Thế Cao là

———

7 Cao tăng truyện 1, T50n2059_p323a24.

thái tử của vương hậu nước An Tức; phụ vương mất, ở địa vị sắp nối dõi ngôi vua lại cảm nhận sâu sắc lý khổ, không mà chán lìa danh lợi, nhường ngôi vua cho thúc phụ của mình, xuất gia tu đạo, đi khắp các nước, lấy việc hoằng hóa Phật giáo làm nhiệm vụ của mình. Từ đó có thể biết, lúc bấy giờ vương gia nước An Tức nhất định từng được Phật giáo cảm hóa, điều này tương đương với tình huống thứ hai. Nhưng việc từ Trung Quốc đến An Tức mời thỉnh Tăng sĩ truyền đạo, tuyệt nhiên không thấy ghi chép trong sách sử, chắc chắn không ở tình huống thứ ba. Vậy không thể không quy cho tình huống thứ tư. Nói cách khác, nếu ngoại trừ việc giải thích lúc bấy giờ Phật giáo An Tức thịnh hành, nhiệt tình truyền đạo cực kỳ hưng thịnh thì không có lý do nào khác.

Vậy Phật giáo từ xứ nào truyền vào nước An Tức? Cứ theo lý mà suy thì phải trực tiếp từ nước Đại Hạ truyền vào, việc này chúng tôi đã nói ở trước. An Tức ngày xưa cùng nước Đại Hạ đều lưu hành Phật giáo với nhau, không ngừng giao thiệp về chính trị, và trên phương diện thương nghiệp, hai nước qua lại rất phồn thịnh. Từ đó Phật giáo Đại Hạ lưu thông vào nước này là xu thế tự nhiên. Vả lại, từ giữa thế kỷ thứ I trước Tây lịch trở về sau, thế lực của Đại Nguyệt Thị cũng lan xa đến cả An Tức; nước ấy lại từng xuất hiện vị chúa anh minh, lấy việc hoằng hóa Phật giáo làm nhiệm vụ của mình, thì An Tức chịu ảnh hưởng của sự truyền bá Phật giáo là điều tất nhiên.

Lại nữa, đương thời Phật giáo ở An Tức rất hưng thịnh. Còn Phật giáo thuộc bộ phái nào thì phải khảo cứu kinh điển Phật giáo từ An Tức truyền vào Trung Quốc. Trước tiên là kinh điển do An Thế Cao đến Trung Quốc dịch sớm nhất, vấn đề này trình bày như sau:

Việc ghi chép trong các truyện về kinh điển của ngài An Thế Cao dịch đều không nhất trí:

Xuất tam tạng ký tập chép có 34 bộ, 40 quyển.

Lịch đại tam bảo kỷ chép có 176 bộ, 197 quyển.

Khai Nguyên thích giáo lục chép có 95 bộ, 115 quyển (trong đó 54 bộ, 59 quyển hiện còn; 41 bộ, 56 quyển đã mất).

Sau truyện của ngài An Thế Cao trong Khai Nguyên thích giáo lục8 có ghi lại rằng:

“Theo sự ghi chép của Thích Đạo An cũng như Xuất tam tạng ký của Tăng Hựu, Cao tăng truyện của Tuệ Kiểu v.v… thì chỉ nói rằng ngài Cao dịch 39 bộ, sách sao lục của Phí Trường Phòng chép là 176 bộ. Nay xem lại việc ghi chép của Phí Trường Phòng phần nhiều là phát sinh thêm từ các bộ lớn mà ra, chưa thể cho là số kinh chính xác đã phiên dịch. Nay theo thứ lớp mà san định lại”.

Ngoài ra còn có thuyết9 85 bộ, 85 quyển, ghi rằng:

“Ghi chép của Trường Phòng v.v… đều nói An Thế Cao dịch ra. Nay căn cứ vào năm thứ 2, niên hiệu Khai Hoàng, và niên hiệu Nhân Thọ đời Tuỳ, trong Chúng kinh lục và Tân kiểm xuất biệt sanh sao kinh (kiểm tra mới những kinh phát sanh chép khác)… , thì những kinh này đều từ những kinh khác phát sanh thêm, hoặc chẳng phải An Thế Cao dịch ra, hoặc không tập hợp đủ số phiên dịch, nay được sự ghi chép thực nên tổng san định lại.”

Vậy, lấy việc truyền lại trong Khai Nguyên thích giáo lục là chính xác nhất, nay theo sách đó.

———

8 Khai Nguyên thích giáo lục 1, T55n2154_p481c12.

9 Trinh Nguyên tân định thích giáo mục lục 2, T55n2157_p779b23.

Trước tiên nêu những kinh của ngài dịch thuộc bộ Đại thừa:

Kinh Đại thừa phương đẳng yếu tuệ (đồng bản với Bảo tích - Di-lặc đồng bát pháp hội), 1 quyển.

Kinh Bảo tích tam-muội Văn-thù vấn pháp thân (đồng bản với Bảo tích - Vô lượng thọ hội), 2 quyển.

Kinh Như huyễn tam-muội (đồng bản với Bảo tích - Thiện trụ cảnh hội v.v….), 2 quyển.

Kinh Dược Vương, Dược Thượng bồ-tát quán, 1 quyển.

Kinh Phật ấn tam-muội, 1 quyển.

Kinh Nguyệt đăng tam-muội, 1 quyển.

Kinh Đại đạo địa, 1 quyển.

Kinh Thái tử mộ hồn, 1 quyển.

Kinh Tứ bất khả đắc, 1 quyển.

Kinh Bát đại nhân giác, 1 quyển.

Kinh Đại an-ban thủ ý, 1 quyển.

Trong đó kinh Thủ ý, xếp ở cuối này là lưu hành nhất. Ngài Đạo An từng chú thích kinh này và viết bài tựa. Ngài Khương Tăng Hội và Tạ Phu v.v… cũng viết bài tựa cho kinh đó (nay xếp trong Xuất tam tạng ký tập quyển 6). Kinh này trong Kinh tạng tuy biên tập vào Tiểu thừa kinh bộ, nhưng toàn bộ kinh văn ấy thật sự hàm chứa tư tưởng “Không quán” của Đại thừa, nên phải xếp vào Đại thừa kinh bộ.

Ngoài những kinh này, còn có những kinh liên quan đến Thiền tông như:

Kinh Ngũ môn thiền pháp, 1 quyển.

Kinh Thiền định phương tiện thứ đệ pháp, 1 quyển.

Kinh Thiền, 1 quyển.

Kinh Thiền hành tam thập thất phẩm, 1 quyển.

Kinh Thiền hành pháp tưởng, 1 quyển v.v…

Hai quyển kinh sau cùng đã lạc mất, nội dung kinh ấy như thế nào không thể biết được. Nhưng số kinh hiện còn đều là những thiên ngắn, xét theo nội dung của chúng có thể nhận định là tư tưởng của Đại thừa giáo, vì có một không hai.

Kinh thuộc về Tiểu thừa bộ thì đại bộ phận là những bản dịch khác thuộc trong bốn bộ A-hàm. Trước tiên nêu những kinh thuộc về Trường A-hàm:

Kinh Thập báo pháp (kinh Đa tăng đạo chương, kinh Thập báo), 1 quyển, dịch khác của Trường A-hàm quyển 9.

Kinh Nhân bản dục sinh, 1 quyển, dịch khác của Trường A-hàm quyển 10.

Kinh Thi-ca-la-việt lục hướng bái, 1 quyển, dịch khác của Trường A-hàm quyển 11.

Những kinh khác:

Kinh Đạo ý phát hạnh, 2 quyển (hoặc 1 quyển).

Kinh Tiểu thập nhị môn, 2 quyển.

Kinh Thất pháp (kinh A-tỳ-đàm thất pháp hạnh), 1 quyển.

Kinh Nghĩa thứ luật (kinh Nghĩa quyết luật hạnh), 1 quyển.

Kinh thuộc về Trung A-hàm:

Kinh Nhất thiết lưu nhiếp thủ nhân, 1 quyển, dịch khác của Trung A-hàm quyển 2.

Kinh Tứ đế, 1 quyển, dịch khác của Trung A-hàm quyển 7.

Kinh Bản tướng ỷ trí, 1 quyển, dịch khác của Trung A-hàm quyển 10.

Kinh Thị pháp phi pháp, 1 quyển, dịch khác của Trung A-hàm quyển 21.

Kinh Lậu phân bố, 1 quyển, dịch khác của Trung A-hàm quyển 27.

Kinh Bà-la-môn tử mạng chung ái niệm bất ly, 1 quyển, và kinh Thập chi cư sĩ bát thành nhân, 1 quyển, dịch khác của Trung A-hàm quyển 60.

Những kinh khác nữa:

Kinh Phổ pháp nghĩa (kinh Phổ nghĩa, kinh Cụ pháp hạnh) 1 quyển.

Kinh Phụ mẫu ân nan báo, 1 quyển.

Những kinh thuộc về Tăng nhất A-hàm:

Kinh Bà-la-môn tị tử, 1 quyển, dịch khác của Tăng nhất A-hàm quyển 23.

Kinh A-na-bân-để hóa thất tử, 1 quyển, dịch khác của Tăng nhất A-hàm quyển 49.

Những kinh khác:

Kinh A-nan đồng học, 1 quyển.

Kinh Tứ thập tứ thiên (Tạp kinh), 2 quyển.

Kinh Bách lục thập phẩm (kinh Tăng nhất A-hàm bách lục thập chương), 1 quyển.

Kinh thuộc về Tạp A-hàm:

Kinh Thất xứ tam quán (kinh Thủ mạt tổng tam thập), 1 quyển (hoặc 2 quyển), dịch khác của Tạp A-hàm quyển 2.

Kinh Ngũ ấm thí dụ, 1 quyển, dịch khác của Tạp A-hàm quyển 10.

Kinh Chuyển pháp luân, 1 quyển, dịch khác của Tạp A-hàm quyển 15.

Kinh Bát chánh đạo, 1 quyển, dịch khác của Tạp A-hàm quyển 28.

Ngoài những kinh này, một số kinh do ngài An Thế Cao dịch có:

Kinh Nội tạng (Viên tạng bách phẩm), 1 quyển.

Kinh Tu hạnh đạo địa (kinh Thuận đạo hạnh), 7 quyển (hoặc 6 quyển).

Kinh Tư duy yếu lược, 1 quyển.

Kinh Pháp cú, 4 quyển.

Kinh Tiểu bát-nê-hoàn (Kinh Bát-nê-hoàn hậu chư tỳ-kheo, Nê-hoàn hậu biến ký, Nê-hoàn hậu tỳ-kheo thế biến, Phật bát-nê-hoàn hậu tỳ-kheo thế biến), 1 quyển.

Kinh Không Tịnh Thiên cảm ứng tam-muội (kinh Không tịnh tam-muội), 1 quyển.

Kinh Phân biệt thiện ác sở khởi, 1 quyển.

Kinh Xuất gia công đức nhân duyên, 1 quyển.

Kinh Ma-đặng (đăng) nữ,10 1 quyển.

Kinh Kiên ý, 1 quyển.

Kinh Mạ ý, 1 quyển.

Kinh Xứ xứ, 1 quyển.

Kinh Ấm trì nhập, 2 quyển v.v…

Kinh Ấm trì nhập, ngài Đạo An có làm bài tựa, hiện nay thấy trong Xuất tam tạng ký tập quyển 6.

Ngài Đạo An lại viết tựa cho kinh Nhân bản dục sinh (trong Xuất tam tạng ký tập quyển 6), dịch khác của Trường A-hàm quyển 10.

Những kinh do ngài An Thế Cao dịch, thấy trong Tạng kinh hiện còn có:

———

10 Kinh Ma-đặng(đăng) nữ 摩鄧(登)女經, còn gọi là kinh A-nan vị cổ đạo nữ (T14n551, p895).

Kinh Kiền-đà-la vương.

Kinh A-hàm chánh hạnh.

Kinh Thập bát Nê-lê (kinh Tội nghiệp ứng báo giáo hóa địa ngục).

Kinh Pháp thọ trần.

Kinh Trưởng giả tử áo não tam xứ.

Mỗi kinh trên đều 1 quyển, hiện nay vẫn còn. Tên những kinh này trong Cổ kinh lục không ghi. Nội dung của chúng e rằng cùng với những kinh nêu ở trước phần nhiều đồng bản dịch mà khác tên, chưa thể biết được.

Xưa nay, nói đến kinh điển truyền đạo đầu tiên nhất trên lịch sử Phật giáo Trung Quốc là những kinh phiên dịch của ngài Ma-đằng, Pháp Lan được nêu tên như đã thuật ở trước, nhưng có rất nhiều điểm khả nghi. Giả như trong vấn đề ấy hàm chứa ít nhiều sự thật chính xác, và tuy vài bộ kinh điển do các vị đó dịch thuật có khai phá cho nền Phật giáo Trung Quốc, nhưng chắc chắn vẫn không ảnh hưởng trọng đại gì. Sau đó, trải qua 80 năm, ngài An Thế Cao mới bắt đầu dịch ra bộ Bảo tích, bộ A-hàm và những kinh điển Đại, Tiểu thừa được ngài Đạo An chú thích, ngài Khương Tăng Hội và ngài Tạ Phu viết đề tựa cho những kinh ấy. Từ đó có thể thấy, trên sự phát triển của Phật giáo ở Trung Quốc, những kinh điển do ngài An Thế Cao dịch cũng có uy lực. Cho nên nói ngài An Thế Cao là người khai phá đầu tiên cho nền Phật giáo Trung Quốc thì không có gì là không được.

Trong bài tựa sách Sa-di thập tuệ chương cú, ngài Nghiêm Phật Điều từng tán thán công trạng sự nghiệp của ngài An Thế Cao: “Có vị Bồ-tát xuất hiện từ An Tức đó là ngài An Thế Cao tài trí, rộng xét điển xưa, không kinh gì chẳng tóm thâu, xót thương kẻ tục ngây ngô, thị hiện cây cầu

nối, do đó nơi đất Hán ngài diễn bày Phật giáo, ngài thường thuyết hàng trăm vạn lời, hoặc giải thích bằng miệng, hoặc truyền bằng văn”,11 có thể tin lời nói này.

Lại nữa, năm Quang Hòa thứ 4 (năm 181 Tl.), Ưu-bà-tắc An Huyền cùng Sa-môn Nghiêm Phật Điều (Lịch đại tam bảo kỷ cho là Thanh tín sĩ, lầm) dịch kinh Pháp cảnh (đồng bản với Bảo tích - Úc-già trưởng giả hội) 2 quyển (hoặc 1 quyển). Ngài Khương Tăng Hội từng chú thích kinh đó. Ngoài kinh này, ngài An Huyền còn dịch kinh A-hàm khẩu giải thập nhị nhân duyên (hay gọi kinh Đoạn thập nhị nhân duyên kinh, A-hàm khẩu giải) 1 quyển, hiện nay vẫn còn.

Sa-môn Nghiêm Phật Điều là người quận Lâm Hoài (huyện Vu Đài phủ Từ Châu, tỉnh An Huy ngày nay), ngài thường gần gũi với An Huyền nên những kinh điển do ngài dịch có thể là do An Huyền tra cứu giúp. Do đó, chủng loại kinh điển do ngài dịch hầu như là cùng bộ cùng loại với kinh điển của ngài An Thế Cao, An Huyền dịch. Vậy thuộc về bộ Phương đẳng thì có:

Kinh Bồ-tát nội tập lục ba-la-mật (kinh Nội lục ba-la-mật), 1 quyển.

Kinh Nhu Thủ bồ-tát vô thượng thanh tịnh phân vệ (kinh Quyết liễu chư pháp như huyễn tam-muội), 2 quyển (hoặc 1 quyển), đồng bản với Đại Bát-nhã Na-già bảo lợi phân.

Kinh Cổ Duy-ma-cật, 2 quyển.

Theo Lịch đại tam bảo kỷ thì ngoài những kinh này ra, còn cho rằng kinh Ca-diếp cật A-nan12 là do ngài dịch.

———

11 Xuất tam tạng ký tập 10, T55n2145_p69c25.

12 Lịch đại tam bảo kỷ 4, T49n2034, p54a.

Nhưng căn cứ theo Khai Nguyên thích giáo lục nói là thuộc bản sao của các kinh, không phải chính ngài dịch.

Lại năm đầu niên hiệu Chánh Nguyên, đời Ngụy (năm 254 Tl.), Sa-môn Đàm-đế đến Lạc Dương, ở chùa Bạch Mã dịch Đàm-vô-đức yết-ma, 1 quyển. Ngài cũng là người nước An Tức, làu thông Luật tạng.

Sau cùng là Sa-môn An Pháp Khâm cũng là người An Tức. Khoảng từ năm thứ 2 niên hiệu Thái Nguyên, đời Võ đế (năm 281 Tl.), đến năm đầu niên hiệu Quang Hi thời Huệ đế nhà Tây Tấn (năm 306 Tl.), ngài đến Trung thổ dịch năm bộ kinh: kinh Đạo thần túc vô cực biến hoá (kinh Hợp đạo thần túc kinh) 4 quyển (3 quyển), kinh Văn-thù Sư-lợi hiện bảo tạng (Thị hiện bảo tạng) 2 quyển (3 quyển), A-dục vương truyện (kinh Đại A-dục vương) 7 quyển (5 quyển), kinh A-xà-thế vương 2 quyển, kinh A-nan mục pháp 1 quyển.

Ngoài ra, thời Ngụy, Sa-môn An Pháp Hiền đến Trung thổ, Kinh lục ghi ngài là người Tây Vực, hoặc là Sa-môn ngoại quốc, song xét việc ngài lấy chữ “An” đặt ở đầu tên mình, thì đại thể cũng có quan hệ với nước An Tức. Kinh ngài Pháp Hiền dịch có: Kinh La-ma-già trong phẩm Nhập pháp giới kinh Hoa nghiêm, 3 quyển; kinh Đại Bát-niết-bàn, 2 quyển. Cả hai đều lạc mất. Nhưng nay nếu quyết đoán nói những kinh điển này trực tiếp do người An Tức mang đến thì hơi vội vàng, bởi vì không có căn cứ xác thật.

Tóm lại, đương thời Phật giáo đã lưu hành ở An Tức, nếu cho rằng những kinh điển đó lưu hành hỗn tạp cả Đại thừa giáo và Tiểu thừa giáo thì chắc chắn đúng.

Kinh điển chủ yếu của Đại thừa giáo đại đa số thuộc về bộ Phương đẳng, kinh điển của bộ Hoa nghiêm so ra ít hơn, có thể biết Phật giáo An Tức và Đại Nguyệt Thị hầu như

cùng một hệ thống là rõ ràng, như Luật tạng lưu hành ở An Tức khớp với luật của Đàm-vô-đức bộ (Dharmaguptaka - Pháp tạng bộ), tức là Tứ phần luật trong Phật điển Đại Nguyệt Thị.

Vào thời Tiền Hán, thế nước An Tức rất thịnh, đến thế kỷ thứ III thì suy yếu, thanh uy mất hết, đất đai cả nước bị chư hầu chia cắt, công phạt lẫn nhau. Năm 224, hoặc 227 Tây lịch, tổ của vương triều Sassanid là Ardashīr tấn công vua An Tức là Arthabanus, An Tức bị diệt vong. Nhưng theo sự ghi chép trong Chính sử Trung Quốc, thì thời Tam Quốc, An Tức hình như vẫn giữ được nền độc lập của mình. Ngụy chí (quyển 30) nói rằng:

“Đại Uyển, An Tức, Điều Chi, Ô Dặc (Ô Dặc còn một tên nữa là Bài Trì) bốn nước này theo thứ lớp ở về phía Tây, số nước không thêm bớt. Đời trước cho là Điều Chi ở tại phía Tây Đại Tần, nay kỳ thật ở phía Đông, đời trước lại lầm cho là chống lại An Tức, nay lại nô dịch họ, gọi là An Tức Tây Giới… Nước Đại Tần, một hiệu khác là Lê-hiên tại An Tức, phía Tây Điều Chi, phía Tây biển lớn, từ thành An Cốc biên giới An Tức - ngồi thuyền thẳng đến phía Tây biển.”

Truyện Tây Vực trong Ngụy thư ghi:

“Nước An Tức ở phía Tây Thông Lĩnh, đóng đô tại thành Úy Sưu, phía bắc tiếp giáp với Khương Cư, phía Tây tiếp giáp với Ba-tư, ở Tây bắc Đại Nguyệt Thị, cách chừng 21.500 dặm.”

Năm thứ 2 niên hiệu Thiên Hòa thời (Bắc) Châu (Võ đế), vua nước ấy sai sứ triều hiến. Năm thứ 2 niên hiệu Thiên Hòa thời Châu, tức là năm 567 Tây lịch, lúc bấy giờ vương triều Arsakes hình như vẫn còn ngôi vua.

Nhưng sách trên lại nói: “Nước Mục đóng đô phía Tây sông Ô-hử, cũng là đất cũ của An Tức”, lại ghi tiếp: “Nước Ô-bát-hạt đóng đô ở phía Tây sông Ô-hử, đất An Tức xưa. Vậy từ khi vương triều Tát-san (Sassanid) Ba-tư hưng khởi, thế lực nước An Tức xa đến tận vùng đất phía Đông sông A-mẫu. Lãnh địa ở phía Tây sông hình như tiêu tan hoàn toàn”. Và truyện Tây Vực, mục nước Áp-đạt trong Châu thư13 quyển 50 nói rằng: “Người nước ấy hung hãn, giỏi chiến đấu, Vu-điền, An Tức v.v… hơn 20 nước lớn nhỏ đều thuần phục họ”. Xem đây thì thời đại tộc Áp-đạt hưng khởi phải vào thế kỷ thứ V Tây lịch, mà An Tức vẫn bảo trì được hình thái quốc gia của họ, chẳng qua là nô dịch lệ thuộc với Áp-đạt thôi.

Vậy từ khi triều đại Sassanids hưng khởi trở về sau, căn cứ địa nước An Tức nằm ở đâu? Truyện Tây Vực trong Tùy thư (quyển 83) nói:

“An quốc thời Hán là nước An Tức. Họ vua là Chiêu Vũ, cùng chủng tộc với vua nước Khương, tự là Thiết-lực-đăng, vợ là con gái vua nước Khương, đô thành ở phía Nam sông Na-mật.”

Truyện Tây Vực trong Đường thư (quyển 221) nói: “‘An’, một gọi là Bố-khoát, hai gọi là Bổ-hát”.

Sông Na-mật, nay là sông Zarafshan, Bố-khoát hay Bổ-hát tức là dịch âm của Bokhara. Căn cứ theo đây thì biết, từ năm 224 Tây lịch, hoặc năm 227 Tây lịch trở về sau, người An Tức đã di dời đến đất phía Đông sông Amu Darya, phía Nam sông Zarafshan, lấy Bokhara làm trung tâm kiến quốc vào thời Lục Triều. Vận mạch nước ấy như sợi dây gai chưa

———

13 Châu thư: Xem cht. 21, tr. 200.

tuyệt hẳn, đến thời Tùy mới hoàn toàn diệt vong. Ông Bạch Điểu Khố Cát cho rằng vị trí An Tức thời Hán và An Tức thời Nam Bắc Triều hoàn toàn khác biệt. Người nước An Tức được ghi trong Tăng truyện từ đời Lương trở về sau, bản thân của nước ấy chẳng phải là An Tức của thời Hán, còn nước An Tức của thời Nam Bắc triều, Tùy, và Đường thì không thể khảo sát.

Đến khoảng giữa thế kỷ thứ II Tây lịch trở về sau, quê hương của các vị Đàm-vô-đế, An Pháp Hiền, An Pháp Khâm đến Trung thổ tự nhận là An Tức của thời Nam Bắc Triều. Tuy nhiên, thời kỳ giữa và thời kỳ sau thế kỷ thứ II Tây lịch, nước gốc của ngài An Thế Cao và ngài An Huyền đến Trung thổ hình như là nước An Tức của thời Hán, tức là nơi mà Hậu Hán thư gọi là thành Hòa Đàm — đại khái tức là Asterābād ngày nay — là trung tâm nước ấy, phía Đông tiếp giáp với Ba-tư.

Đến thời ngài Huyền Trang, thế lực Hỏa yêu giáo (Zoroastrianism) của Ba-tư rất thịnh, ngài Huyền Trang gọi tôn giáo đó là ngoại đạo Đề-na-bạt (Dinapati).14 Trong phạm vi thế lực của tôn giáo ấy, Phật giáo Tiểu thừa Hữu bộ vẫn còn lưu hành, nhưng chẳng qua chỉ có vài trăm Tăng đồ mà thôi. Tương truyền vương cung đất này có cất giữ bình bát của Phật, qua đó có thể thấy được vùng đất ấy thuở xưa tình hình Phật giáo rất hưng thịnh. Nên ngài An Thế Cao, ngài An Huyền v.v… du hóa ở Trung Quốc thời Hán có thể đoán chắc là người của vùng đất đó, nghĩ không lầm lẫn lắm.

Tuy nhiên, thời kỳ người An Tức di cư đến sông Amu Darya trở về phía Đông, Phật giáo bắt đầu thịnh hành lúc nào,

———

14 Dinapati là từ Phạn, nghĩa là mặt trời.

II. Phật Giáo Nước Khương Cư

điều này vẫn chưa biết đích xác. Nhưng tìm kiếm đại khái là khoảng cuối thế kỷ thứ V Tây lịch, Phật giáo mới bắt đầu lưu hành ở An Tức. Thử khảo sát tập Tam luận tông do ngài Cát Tạng tập đại thành, tức là đại sư Gia Tường nổi tiếng, sinh ở Kim Lăng vào năm Đại Thanh thứ 3, đời Lương Võ đế (năm 549 Tl.). Tổ tiên ngài là người nước An Tức, tổ phụ vốn người An Tức, tránh cừu hận, đến Trung Quốc, đời đời đều là tín đồ Phật giáo. Cha ngài Gia Tường xuất gia tên là Đạo Lượng, lấy việc khất thực, thính pháp làm sự nghiệp (xem truyện Cát Tạng trong Tục cao tăng truyện quyển 11). Căn cứ vào đây thì tổ phụ của ngài Cát Tạng lúc còn ở bản quốc, e là vào cuối thế kỷ thứ V Tây lịch, vậy lúc bấy giờ nước An Tức đã tín phụng Phật giáo là rõ ràng.

II. PHẬT GIÁO NƯỚC KHƯƠNG CƯ

Khương Cư cũng là nơi bắt nguồn cho thời kỳ đầu Phật giáo Trung Quốc, tên nước ấy có trong lịch sử Phật giáo. Khi Trương Khiên đi sứ Đại Nguyệt Thị, có người từ nước Đại Uyển đến, từng dẫn đường cho ông đi Đại Nguyệt Thị. Lãnh địa đương thời của nước Khương Cư, căn cứ truyện Đại Uyển trong Sử ký ghi: Khương Cư ở phía Tây bắc Đại Uyển hai ngàn dặm. Lấy nước Đại Uyển làm tiêu chuẩn để xác định vị trí cho Khương Cư, vậy đất nước ấy ở chỗ nào?

Truyện Tây Vực trong Ngụy thư cho rằng: Phá-lạc-na là nước Đại Uyển thời xưa. Phá-lạc-na tức là dịch âm của Ferghana, đã thành định thuyết của giới học thuật, không nghi ngờ gì nữa. Nhưng truyện Tây Vực trong Hán thư cho là vua nước Đại Uyển cai trị thành Quí Sơn. Truyện Đại Uyển trong Sử ký ghi chép thổ tục của Đại Uyển rất trọng cày cấy (nông nghiệp), nên thời đại của Sử ký, vua nước Đại Uyển quả thật thống trị thành Quí Sơn. Nếu địa vị của thành này tỏ

rõ thì vị trí của Khương Cư dễ xác định. Tuy nhiên, việc khảo định vị trí của thành này, ý kiến của học giả phân vân không chắc. Ông Richthofen cho thành này là chỗ mà ký giả A-rập gọi là Usrshna, Đường đại ký lục gọi là Tốt-đổ-lợi-sắt-na, nay là vùng Ura Tube (Richthofen: China, I. p. 541). Sau cùng, thuyết có sức thuyết phục nhất chính là của hai ông Lacouperie và Bretschneider, cho là địa phương Kāsān, và thuyết của ông Tam Trạch Mễ Cát cho là địa phương Khodjend; hai luận thuyết đó rất phổ biến.

Năm trước, ông Bạch Điểu Khố Cát căn cứ truyện Đại Uyển trong Sử ký để khảo chứng thành Đại Uyển và mối quan hệ với Hà Thủy thì cho rằng: Thành Quí Sơn tức là dịch âm của Kāsān. Nếu điều khảo chứng này không gì nghi ngờ thì thành Quí Sơn tức là Kāsān, gần Namangan ngày nay, mà vị trí nước Khương Cư cách phía Bắc, hoặc Tây bắc đất này 2.000 dặm. Đương thời, lãnh địa của Khương Cư là Jaxartes, là đồng cỏ Kirghiz mênh mông thuộc Bắc bộ sông Syr Daria và Siberia ngày nay. Ngày nay học giả Đông, Tây đều nhất trí công nhận căn cứ địa của dân tộc Khương Cư là Kirghiz!

Căn cứ việc truyền lại trong Sử ký, Khương Cư vốn là “Hành quốc” (du mục), giống với phong tục Nguyệt Thị, rõ ràng dân tộc Khương Cư và dân tộc Nguyệt Thị là người du mục.

Lại căn cứ vào thuyết của ông Bạch Điểu thì dân tộc Khương Cư và Đại Nguyệt Thị đều cùng chủng tộc người Thổ-nhĩ-kỳ. Ông Bạch Điểu cho rằng: danh xưng Khương Cư là tên gọi chủng tộc Kangar — tiếng Cagatai nghĩa là “dũng kiện 勇健” — dọc theo bờ Hàm hải (Aral Sea) và hạ lưu sông Sry Daria, khoảng thế kỷ thứ VIII Tây lịch. Hoặc dân tộc du mục ấy sống giữa Issyk Kul (Nhiệt Hải) và sông Ural đầu thế

kỷ thứ XIII Tây lịch, gọi là Kangli, ngôn ngữ Cagatai, nghĩa là “Xa 車”. Nhưng, tên gọi của hai chủng tộc này, khảo xét niên đại ghi chép trong sử phương Tây, cho Kangar là Khương Cư hình như thỏa đáng hơn.

Lúc Trương Khiên đi sứ Tây Vực, Khương Cư còn là nước nhỏ, thế yếu, Sử ký chép: “Khương Cư …. nước nhỏ, phía Nam buộc phải phụng sự Nguyệt Thị, phía Đông phụng sự Hung Nô.” Có thể thấy, lúc bấy giờ Khương Cư ở khoảng giữa, phía Đông ngăn cách bởi Hung Nô, phía Nam ngăn cách bởi Nguyệt Thị, mà phục tùng lệ thuộc hai nước. Đến thời đại Hán thư, thế nước của Khương Cư đã ít nhiều có sự thay đổi, như truyện Tây Vực trong Hán thư ghi chép về lĩnh vực của năm tiểu vương Khương Cư:

“Khương Cư có năm tiểu vương: - Một là Tô-giới vương, thống trị thành Tô-giới, cách Đô hộ15 5.776 dặm, cách Dương Quan 8.025 dặm. - Hai là Phụ-mặc vương, thống trị thành Phụ-mặc, cách Đô hộ 5.767 dặm, cách Dương Quan 8.025 dặm. - Ba là Dũ-nặc vương, thống trị thành Dũ-nặc, cách Đô hộ 5.266 dặm, cách Dương Quan 7.525 dặm. - Bốn là Kế vương, thống trị Kế Thành, cách Đô hộ 6.296 dặm, cách Dương Quan 8.555 dặm. - Năm là Áo-kiện vương, cai trị thành Áo-kiện, cách Đô hộ 6.906 dặm, cách Dương Quan 8.355 dặm. Đó là Năm vị vua thuộc Khương Cư.”

Nay căn cứ vào Tây Vực truyện bổ chú để nghiên cứu khái lược về địa vực, đô thành của các tiểu vương này:

———

15 Đô hộ: Cơ quan cai trị do nhà Hán lập.

Thứ nhất là thành Tô-giới, tức là chỗ mà ngài Huyền Trang gọi là nước Yết-sương-na (Kasana), tương đồng với Kesh ngày nay.

Thứ hai là thành Phụ-mặc, chỗ mà ngài Huyền Trang gọi là nước Khuất-sương-nhĩ-ca (Kusannika), ở vùng phụ cận Kerminch ngày nay.

Thứ ba là thành Dũ-nặc, nơi mà ngài Huyền Trang gọi là nước Giả Thời (Tyash), nay là địa phương Tashkend.

Thứ tư là thành Kế, nơi mà ngài Huyền Trang gọi là nước Bổ-hát (Bōkh), tức là Bokhara ngày nay.

Thứ năm là thành Áo-kiện, nơi mà ngài Huyền Trang gọi là nước Hóa-lợi-tập-di-đà (Khorismika), tức là Khiva ngày nay.

Tóm lại, năm tiểu vương quốc này là bao quát cả Túc-đặc (Sogdiana) cách sông Amu Darya, và Tashkend ngày nay. Ông Bạch Điểu Khố Cát khảo chứng truyện Tây Vực trong Hậu Hán thư cho là nước chư hầu của Khương Cư, âm chữ Túc-đặc là Zoku-Yoku, âm Nam kinh là Suk-dok, nên Sugdak là đối âm của Sogdiana, Ngụy thư gọi là Túc-đặc, đúng với Khiva ngày nay. Vậy lúc Trương Khiên đi sứ Tây Vực trở về sau, cho đến thời kỳ cuối nhà Tiền Hán, thế lực nước Khương Cư đã phát triển ở phía Nam là rõ ràng.

Nhưng, ông Bạch Điểu cực lực chủ trương: Khi Trương Khiên đi sứ Tây Vực, đến Đại Uyển (khu vực phía Tây Đại Uyển có Ura Tube), Đại Uyển nghe Khiên nói Hán có nhiều của cải, nên sai Khiên làm người dẫn đường đi đến Khương Cư, rồi từ Khương Cư đến Đại Nguyệt Thị; nhưng khoảng giữa Túc-đặc và Đổ-hóa-la có sự hiểm trở của Thiết Môn (thuộc tỉnh Hà Nam ngày nay), do địa thế thiên nhiên giữa hai nước (Đại Nguyệt Thị và Hán) bị sự hiểm trở như vậy mà

tuyệt giao. Quốc gia ở lưu vực sông Zarafshan và lãnh thổ Tashkend cùng Turkestan v.v… đều trong phạm vi thế lực của Đổ-hóa-la, nếu muốn phát mệnh lệnh đến đất này e rằng chẳng phải dễ, vì trên địa thế rất nhiều khó khăn. Đồng thời, ông Bạch Điểu phản bác thuyết của ông Tomaschek và Franke, cho là Túc-đặc nguyên là lãnh thổ Đại Nguyệt Thị mà sau bị Khương Cư đoạt được. Ông Bạch Điểu cho rằng Khương Cư từ đời Hán Võ đế đã chiếm lấy đất của Túc-đặc. Ông Bạch Điểu khước từ chủ trương từ thời đại của Sử ký, Đại Nguyệt Thị đã chinh phục Đại Hạ mà chiếm hữu đất ấy. Tuy vấn đề này được chứng minh, song miễn cưỡng cho rằng đất của Túc-đặc là lãnh vực của Khương Cư thì chưa khỏi lầm lẫn vậy. Ông Bạch Điểu gợi ý về cuộc hành trình của Trương Khiên đi sứ Nguyệt Thị để làm chứng cứ cho chủ trương của ông có sức thuyết phục, nhưng khảo sát khoảng thời gian Trương Khiên hội kiến vua Đại Uyển thì nhất định Trương Khiên từng đến đô thành Quí Sơn của Đại Uyển, tức là Kāsān, không gì nghi ngờ nữa. Rồi từ đây mà đi đến căn cứ địa của Đại Nguyệt Thị — vương đình ở phía Bắc sông Qui (Qui thủy), không thể không vòng trở lại đi qua lãnh vực phía Nam Khương Cư, tức là địa phương Tashkend ngày nay. Theo mục nước Khương Cư trong truyện Tây Vực của Hán thư ghi, vua Khương Cư đã nhiều lần đi đến thành Ti Điền, và theo sự khảo chứng của ông Bạch Điểu, thành đó ở vùng đất trải dài từ Turkestan đến Chimkend hiện nay. Vậy vùng đất từ phía Nam Chimkend cho đến sông Syr Daria trở ra Bắc, lúc bấy giờ nhất định ở trong phạm vi thế lực của nước Khương Cư, tương đương với Kāsān về phía Tây bắc Namangan ngày nay. Lại từ lĩnh vực của Khương Cư đi đến căn cứ địa của Đại Nguyệt Thị (nay là Tashkend) là thuận đường. Nay tạm gác lại, không luận về địa lý, phải biết việc Đại Uyển phái Trương Khiên ra khỏi Khương Cư, chuyển

đến Đại Nguyệt Thị chỉ là khả năng đứng trên phương diện ngoại giao, còn ông Bạch Điểu chỉ căn cứ vào việc khảo sát địa thế để luận đoán, e rằng luận đoán chưa chính xác.

Lại có người nói, khoảng giữa Túc-đặc và Đổ-hóa-la, tuy có sự hiểm trở của Thiết Môn, nhưng đương thời phong tục du mục vẫn tồn tại, dân tộc Đại Nguyệt Thị lại dũng cảm, hung hãn, thiện chiến, cho rằng họ không thể vượt qua sự hiểm trở của Thiết Môn để dòm ngó đất Túc-đặc, là điều chúng ta không dám khẳng định.

Tóm lại, ông Bạch Điểu chỉ căn cứ vào luận chứng đã trình bày mà cho rằng, từ thời Võ đế nhà Tiền Hán,16 Túc-đặc đã thuộc về Khương Cư là chưa xác đáng. Vả lại, việc nước Khương Cư được ghi chép trong Sử ký và Hán thư, rõ ràng có sai khác. Sử ký cho Khương Cư là nước nhỏ, bị kiềm chế, phụng sự Nguyệt Thị và Hung Nô, mà Hán thư chỉ nói Khương Cư thuần phục Hung Nô, chưa nói bị kiềm chế, phụng sự Nguyệt Thị. Thêm vào đó, thời đại Hán thư, nhân số binh sĩ của Khương Cư gia tăng đến 2, 3 vạn, dân số nước ấy cũng tăng ước chừng 20 vạn — Sử ký tuy chưa nói rõ về dân số của Khương Cư, nhưng Hán thư đã ghi tỷ lệ về binh số và số người nước ấy, từ đó có thể suy tính binh số tương ứng của nước ấy mà trong Sử ký ghi chép — sau khi Trương Khiên đi khỏi Tây Vực, đến cuối thời Tiền Hán, thế nước của Khương Cư vẫn thấy phát triển, là điều không có gì nghi ngờ.

Lại nữa, lời văn ở mục Nguyệt Thị, truyện Đại Uyển trong Sử ký viết rằng: “Khởi đầu, Nguyệt Thị cư trú ở khoảng giữa Đôn Hoàng, Kỳ Liên, đến khi bị Hung Nô đánh bại mới đi xa, qua nước Đại Uyển, về phía Tây đánh Đại Hạ mà bắt

———

16 Tiền Hán: Xem cht. 46, tr. 63.

họ thần phục, rồi đóng đô ở phía Bắc sông Qui (Qui thủy) làm vương đình”. Rõ ràng dân tộc Đại Nguyệt Thị thông qua Đại Uyển, tức là vùng đất Ferghana để chiếm cứ Túc-đặc, rồi vượt qua Thiết Môn, sau đó chinh phục Đại Hạ. Nhưng lúc bấy giờ Nguyệt Thị thiết lập vương đình ở vùng đất phía Bắc sông Amu Darya, hình như đã thoát khỏi phong tục du mục của thời Hán thư. Họ lại dời căn cứ về phía Nam sông Amu Darya, nên Khương Cư thừa lúc Túc-đặc phòng ngự yếu kém mà đánh chiếm, thế nước càng mạnh thêm, thế thì làm sao có việc lệ thuộc phụng sự Nguyệt Thị được!? Theo sự khảo sát này thì chân tướng đương thời tự sáng tỏ.

Như trên đã thuật, thời đại Tiền Hán, thế lực nước Khương Cư tăng tiến; thời đại Hậu Hán, Túc-đặc thuộc vương quốc của nước ấy, nhưng vẫn bảo tồn được thế lực của nước mình, còn tin tức về sau thì Hán sử không rõ. Duy chỉ có Ngụy chí và Hán thư ghi chép, năm Hàm Hi thứ 2, đời Ngụy Thiếu đế (năm 265 Tl.) và năm Thái Thỉ thứ 3, đời Tấn Võ đế (năm 267 Tl.), vua nước Khương Cư là Na-tỵ sai sứ cống hiến ngựa hay. Năm Thái Khang thứ 8, đời Võ đế (năm 287 Tl.), cũng đem ngựa hay đến cống hiến. Đến thời Bắc Ngụy thì tên nước Khương Cư đã mất, sau chỉ còn danh xưng Tất-vạn-cân, Giả Thiệt. Tất-vạn-cân là địa phương Samarkand ngày nay. Giả Thiệt là chỗ ngài Huyền Trang gọi là nước Giả-thời, tức Tashkend ngày nay. Nhưng từ Bắc Ngụy trở về sau, hậu Khương Cư có tên thông dụng là Khương quốc. Truyện Tây Vực trong Ngụy thư (quyển 102), Tấn thư (quyển 83), Bắc sử (quyển 97) đều ghi:

“Khương quốc là hậu Khương Cư vậy… Các nước Tây Vực phần nhiều quy thuận về đó, nước Mễ, nước Sử, nước Tào, nước Hà, nước An, nước Tiểu An, nước Na-sắc-ba, nước Ô-na-hạt, nước Mục, đều theo về nước ấy.”

Nước Khương nay là Samarkand, các nước theo về đều ở bên trong lãnh thổ giới Túc-đặc. Vậy rõ ràng là nước Khương thời Nam Bắc Triều là Khương Cư của đời Hán, nước chư hầu của nước Khương chính là đất của Mễ-dặc. Nước này xưa nay là trung tâm thương nghiệp, theo truyện Tây Vực trong Hán thư, thời Thành đế (năm 32-7 trước Tl.), vua Khương Cư sai con đến chầu nhà Hán và cống hiến, nhưng rồi tự cho xa xôi cách biệt, một mình kiêu mạn, không chịu giao hòa với các nước. Quan Đô hộ Quách Thuấn có nói: Việc nước ấy sai con vào chầu chẳng qua muốn buôn bán mà dối trá bằng lời tốt đẹp vậy. Căn cứ Lương cao tăng truyện quyển 1, năm Xích Ô thứ 10 nhà Ngô (năm 247 Tl.), ngài Khương Tăng Hội đến Kiến Nghiệp. Cha ngài chính là người nước Khương Cư, do buôn bán mà di trú đến Giao Chỉ (nay là Việt Nam). Căn cứ báo cáo của ông Pelliot và ông Stein về những văn kiện thương nghiệp viết bằng ngôn ngữ Túc-đặc, khai quật ở thành luỹ hoang phế dọc theo con đường xưa, từ Lop Nor đến Đôn Hoàng vào thế kỷ thứ I trước Tây lịch, và trong văn thư cổ khác do ông Stein khai quật, cho biết là thời kỳ đầu thế kỷ thứ VII, dân tộc nước Khương từng kiến lập một vùng đất thực dân ở nơi giao thoa giữa con đường phía Nam Lop Nor và phía Nam Turkestan. Về sau, khoảng hơn 100 năm, nơi đó vẫn bảo tồn được tổ chức của thể chế tự trị của họ. Theo đây có thể biết quốc dân Khương Cư, hoặc chạy theo cái tầm thường mà chuyển chỗ ở đến các vùng đất khác, thậm chí di cư đến Trung thổ, hoặc vì tránh quốc nạn, hoặc vì truyền bá Phật giáo mà đến Trung Quốc, hình như số này rất nhiều.

Pháp hoa kinh truyện ký quyển 5, ghi chép về ngài Thích Trí Nghi, ở chùa Tịnh Pháp tại Kinh sư (đô thành đế vương) nhà Tùy, vốn họ Khương, là dòng dõi của vua Khương Cư,

tiên tổ ngài vì xa lánh quốc nạn, theo về với Ngụy, được phong đất ở Tương Dương, trải qua hơn 10 đời. Lại nữa, Lương cao tăng truyện quyển 11, chép rằng, ngài Thích Tuệ Minh cư trú ở chùa Chương An Đông, đời Tề, gởi lòng ở cửa Thiền. Vua Cảnh Lăng Văn Tuyên nhà Tề dùng lễ thờ thầy đối đãi ngài, cuối niên hiệu Kiến Võ (năm 494-497 Tl.), ngài mất ở trong núi, thọ 70 tuổi. Ngài Tuệ Minh cũng họ Khương, là người Khương Cư, tổ phụ của ngài tỵ cư ở Đông Ngô. Thời Tam Quốc, tiên tổ của ngài cũng vì tránh quốc nạn mà đến Trung Quốc. Vậy thời Tam Quốc hình như Khương Cư thường bị người ngoài xâm lược. Duyên cớ ấy có thể là do vương triều Sassanid hưng khởi và người An Tức bị đuổi khỏi vùng đất miền Đông Ba-tư mà xâm nhập Khương Cư.

Trong Tăng truyện và Kinh lục, người vốn có họ Khương rất nhiều, nhưng kinh điển mang lại trực tiếp từ bổn quốc của họ thì e rằng chẳng nhiều. Năm Trung Bình thứ 4, đời Hán Linh đế (năm 187 Tl.), ở Lạc Dương, Sa-môn Khương Thần 康臣 (hoặc viết là Cự 巨) dịch kinh Vấn địa ngục sự, 1 quyển. Các Kinh lục đều cho ngài là người Tây Vực, có chí tuyên dương hoằng pháp Phật giáo mà đến Trung thổ, đại khái cũng là người Khương Cư.

Thứ đến là ngài Khương Mạnh Tường, từ khoảng năm đầu niên hiệu Hưng Bình đời Hiến đế (năm 194 Tl.), đến năm Kiến An thứ tư (năm 199 Tl.) đã dịch:

Kinh Thái tử bản khởi thụy ứng (Thụy ứng bản khởi), 2 quyển.

Kinh Phạm võng, 1 quyển (hoặc 3 quyển).

Kinh Tứ đế (dịch khác của kinh Trung A-hàm quyển 7), 1 quyển.

Kinh Báo phước, 1 quyển.

Kinh Xá-lợi-phất, Ma-ha Mục-kiền-liên du tứ cù (dịch khác của kinh Tăng nhất A-hàm quyển 41), 1 quyển.

Kinh Hưng khởi hạnh (kinh Nghiêm giới túc duyên), 2 quyển.

Lịch đại tam bảo kỷ chỉ nói ngài là Sa-môn ngoại quốc, nhưng Khai Nguyên thích giáo lục thì cho tổ tiên của ngài là người nước Khương Cư, nhân đi buôn bán, hoặc vì lý do khác mà đến Trung Quốc. Ngài quả là con cháu của người Khương Cư, không có gì nghi ngờ. Cho nên những kinh điển do ngài dịch có quan hệ ít nhiều với nước Khương Cư, nhưng phải biết kinh điển ấy tuyệt đối chẳng phải từ Khương Cư mang lại.

Lại nữa, vào năm Gia Bình thứ tư, nhà Ngụy (năm 252 Tl.), ngài Khương Tăng Khải (Saṃghavarman) ở chùa Bạch Mã tại Lạc Dương, dịch kinh:

Úc-già trưởng giả sở vấn, trong bộ Bảo tích (Úc-già-la-việt vấn bồ-tát hạnh), 1 quyển (hoặc 2 quyển).

Kinh Vô lượng thọ, 2 quyển.

Tứ phần tạp yết-ma (Đàm-vô-đức luật bộ tạp yết-ma), 1 quyển.

Lương cao tăng truyện gọi ngài là Sa-môn ngoại quốc, còn các Kinh lục nói ngài là Sa-môn nước Thiên Trúc, vì đầu tiên ngài lấy họ Khương, hoặc ngài là người gốc Khương Cư, từng du học Thiên Trúc. Ngài Khương Tăng Hội thuật ở trước, vào năm Xích Ô thứ 10, đầu tiên đến Kiến Nghiệp, quy y cho Tôn Quyền, Tôn Quyền vì ngài kiến tạo chùa Kiến Sơ, ngài ở chùa này dịch vài bộ kinh, nhưng Cao tăng truyện17 chép rằng:

———

17 Cao tăng truyện 1, T50n2059_p325a13.

“Khương Tăng Hội, tổ tiên ngài là người Khương Cư, nhiều đời sống ở Thiên Trúc. Cha ngài nhân buôn bán dời đến Giao Chỉ. Năm Hội hơn 10 tuổi, song thân đều mất, đến khi hiếu phục (chịu tang) xong là xuất gia, gắng sức tu hành rất nghiêm túc, là người học rộng, nhã đạm, có hiểu biết, bao dung.”

Vậy ngài thật sự trưởng thành tại Giao Chỉ, sau khi song thân mất mới xuất gia. Những kinh điển ngài dịch hầu như không có quan hệ gì với nước Khương Cư. Biết được điều đó là sau khi tham khảo đoạn văn trên. Còn đối với những kinh ngài dịch, lược thuật qua sau đây:

Số bộ kinh ngài Tăng Hội dịch, việc ghi chép ở các Kinh lục phần nhiều có bớt ra, thêm vào.

Xuất tam tạng ký tập ghi là 2 bộ, 14 quyển.

Lịch đại tam bảo kỷ ghi là 14 bộ, 29 quyển.

Khai Nguyên thích giáo lục chép là 7 bộ, 20 quyển.

Có kinh Lục độ tập (kinh Lục độ vô cực, kinh Độ vô cực tập, kinh Tạp vô cực), 8 quyển (hoặc 9 quyển).

Kinh Cựu tạp thí dụ (kinh Tạp thí tập 2 quyển, kinh Ngô phẩm, Tiểu Phẩm bát-nhã), 5 quyển.

Kinh Bồ-tát tịnh hạnh (dịch khác của Đại tập bảo kế phẩm), 1 quyển.

Kinh Quyền phương tiện, 1 quyển.

Kinh Bồ-tát nhị thập ngũ pháp, 1 quyển (hoặc 2 quyển).

Kinh Tọa thiền, 1 quyển.

Theo Lịch đại tam bảo kỷ của Phí Trường Phòng, ngoài những kinh Khương Tăng Hội dịch nêu trên, còn có bốn bộ:

Kinh A-nan niệm di (kinh Pháp A-nan niệm), 2 quyển.

Kinh Cảnh diện vương, 1 quyển.

Kinh Sát-vi vương, 1 quyển.

Kinh Phạn Hoàng vương, 1 quyển.

Những kinh ghi thêm đều phát xuất từ kinh Lục độ tập. Ngoài ra, vào đời Thành đế nhà Đông Tấn (năm 327-342 Tl.), Sa-môn Khương Pháp Thúy sao chép gom tập các kinh, soạn thành kinh Thí dụ (Kinh Chánh thí dụ) 10 quyển, và năm Thái Nguyên thứ 21, đời Hiếu Võ đế nhà Đông Tấn (năm 396 Tl.), ngài Khương Đạo Hòa dịch kinh Tư ích. Kinh truyện không ghi chép ngài là người nước nào, nhưng đại để cũng là người có quan hệ với nước Khương Cư. Lại nữa, đời Hiếu Võ đế nhà Tấn (năm 373-396 Tl.), Thích Pháp Bình cùng em mình là Pháp Đẳng18 xuất gia ở chùa Bạch Mã, là đệ tử của Sa-môn Chi-đàm-dược, nước Nguyệt Thị, cũng là người Khương Cư. Cuối thời Đông Tấn, Cao tăng Chi-đàm-đế (không phải ngài Đàm-đế dịch Đàm-vô-đức yết-ma) vân du các phương tuyên dương Phật pháp, vốn là người Khương Cư (căn cứ lời viếng Chi-đàm-đế chép trong sách Quảng hoằng minh tập quyển 23).19

Thời Tống Hiếu Kiến (Hiếu Võ đế - Lưu Tuấn) (năm 454-456 Tl.), ngài A-na-ma-để (Ratnamati - Bảo Ý) đến Trung Quốc, tương truyền ngài cũng là người Khương Cư, tinh thông thiền lý, kinh, luật. Thời Văn Huệ, Văn Tuyên nhà Tùy, Thái Võ đế nhà Lương đều dùng lễ bậc thầy để kính ngài, nhưng không thấy ngài dịch quyển kinh Phật nào.

Dựa vào những Phật tăng Khương Cư nêu trên, chắc chắn thời Hán không phải dân tộc Khương Cư lấy vùng hoang dã Kirghiz làm căn cứ địa, mà đại đa số là người Túc-đặc (Sogdiana), thuộc nước chư hầu của Khương Cư. Như lời tiến sĩ Bạch Điểu nói, dân tộc cư trú ở vùng hoang dã Kirghiz là chủng tộc Thổ-nhĩ-kỳ du mục, dũng mãnh, hung hãn, nhưng

———

18 Cao tăng truyện 13, T50n2059_p413c14.

19 Quảng hoằng minh tập 23, T52n2103_p263b6.

quốc gia Túc-đặc - chư hầu của nước ấy mới là nơi bắt nguồn văn hóa xưa nay, và nhân dân nước ấy phần nhiều chuyên giữ hòa bình, xưa đến giờ đều là giống người Iran. Thế thì Phật giáo Túc-đặc nhất định do Đại Hạ truyền vào, nên cuối thế kỷ thứ II Tây lịch, khi Khương Thần (Cự) và Khương Mạnh Tường đến Trung Quốc truyền giáo thì Phật giáo Khương Cư đã phát triển cực hưng thịnh. Đối với vấn đề kinh Phật do Khương Cư truyền vào Trung Quốc, phần nhiều là kinh điển Đại thừa thuộc bộ Phương đẳng và bộ Bảo tích, số còn lại là kinh điển Tiểu thừa thuộc bộ A-hàm, và các kinh khác thuộc về bộ Đại thừa Bát-nhã, Luật tạng với bộ Đàm-vô-đức v.v… như trước đã nói đến. Vậy có thể biết Phật giáo Khương Cư, Đại Nguyệt Thị và An Tức cùng một hệ thống giáo pháp, kinh Phật phiên dịch do nước này lưu hành cũng giống với Đại Nguyệt Thị. Ông Pelliot thám hiểm Trung Á từng thu hoạch được nhiều kinh Phật quan trọng bằng ngôn ngữ Túc-đặc, nhưng chưa thấy ông báo cáo tỉ mỉ rõ ràng, nên không biết được nội dung việc ấy.

Tóm lại, dân nước Khương Cư cũng vì mục đích thương nghiệp, truyền giáo mà đến Trung Á và Trung Quốc sinh hoạt, cư trú. Họ đã cống hiến cho nền văn minh phương Đông quả thật không phải là ít.

Từ giữa thế kỷ thứ IV Tây lịch trở lại, Áp-đạt đuổi Đại Nguyệt Thị, chiếm cứ Đại Hạ, đóng đô ở Khiva ngày nay. Khương Cư cũng là quốc gia chư hầu của nước ấy nên Phật giáo ở đất Túc-đặc không thể không bị nước ấy áp bức. Áp-đạt chắc chắn là dân tộc chẳng tin Phật giáo mà tin ngoại thần, trước đã trình bày rồi. Mục nước Áp-đạt, truyện Tây Vực trong Ngụy thư nói rằng: “Vua nước ấy đóng đô ở thành Bạt-để-diên (Bactria), là thành Vương-xá. Thành ấy vuông hơn 10 dặm, nhiều chùa tháp, đều trang sức bằng vàng.”

Những chùa tháp này là di vật của đời trước, có thể là bằng chứng Áp-đạt không phụng sự Phật giáo. Cho nên Phật giáo Khương Cư rõ ràng từng bị tín đồ dị giáo thuộc tộc người Áp-đạt áp bức, nhưng sau đó thì Phật giáo nước Khương vẫn chưa tuyệt mất. Mục nước Khương, truyện Tây Vực trong Ngụy thư nói: “Tổ triều lập quốc, lấy tháng 6 để tế lễ, các nước đều trợ giúp cúng tế, phụng thờ Phật là theo sách Hồ.”

Truyện nước Khương trong Tùy thư (quyển 83) cũng nói: “Tục phụng thờ Phật là theo sách Hồ.” Cựu Đường thư, quyển 198: “Nước này hầu hết có Phật pháp.” Đường thư, quyển 221: “Nước này còn pháp Phù-đồ (Phật), đền thờ Thần”; song Đỗ thị thông điển quyển 193, Văn hiến thông khảo quyển 338 lại ghi rằng:

“Nước Khương Cư thông thương thời Hán. Cách Tây bắc Đại Uyển đến hai ngàn dặm… Tây phiên ký của Vi Tiết nói rằng: Người nước Khương đều giỏi buôn bán, con trai lên 5 tuổi thì cho học sách, đứa ít thông hiểu thì cho học buôn bán, lấy việc được nhiều lợi làm tốt. Người nước ấy thích âm thanh, lấy ngày mồng 1 tháng 6 làm đầu năm… Tục thờ Thiên thần, sùng kính rất nặng, cho rằng thần nhi bảy ngày chết thì mất hài cốt. Người thờ thần mỗi khi đến tháng ấy đều mặc áo đen nhiều lớp, đi chân trần, đấm ngực gào khóc, nước mắt đầm đìa. Đàn ông, phụ nữ hàng năm ba trăm người, tràn ra đồng cỏ tìm kiếm hài cốt Thiên nhi, bảy ngày mới thôi. Bên ngoài quốc thành, đặc biệt có hơn hai trăm hộ chuyên lo tang sự, xây riêng một ngôi viện, bên trong viện ấy nuôi chó, mỗi khi có người chết, liền đến lấy thây về đặt bên trong viện này, cho chó ăn hết thịt rồi thu lấy hài cốt, chôn cất không có quan quách.”

Hai quyển sách này không nói một chút gì về Phật giáo Khương Cư, mà trình bày nghi thức dị giáo lại rất rõ ràng. Nhưng trong Từ Ân truyện quyển 220 ghi chép, vua nước Samarkand và bá tánh nước ấy chẳng tin Phật pháp, phụng thờ Hỏa giáo, có 2 ngôi chùa. Nếu có Phật, Tăng đến ở thì dân Hồ lấy lửa đốt họ. Ngài Huyền Trang đã ở nước này tuyên nói Phật pháp, vua liền quy y, trên dưới đều chân thành kính tín phụng sự Phật pháp, thiết lập đại Pháp hội, thu nhận Phật giáo đồ. Căn cứ điều này thì sau khi ngài Huyền Trang truyền giáo, Phật giáo nước này hơi chấn hưng trở lại, nhưng không hưng thịnh bằng ngày xưa, cuối cùng cũng bị ngoại giáo áp bức, tiêu diệt.

Cho nên vào đầu thế kỷ thứ VIII Tây lịch, lúc Tuệ Siêu vào nước này đã nói:

“Từ nước Đại Thật trở về phía Đông đều là những nước của Hồ, tức là nước An, nước Tào, nước Sử, nước Thạch Loa, nước Mễ, nước Khương. Trong những nước ấy tuy có vua, nhưng đều thuộc sự cai quản của Đại Thật, là những nước nhỏ hẹp, binh mã chẳng nhiều, có thể tự thủ hộ… Lại 6 nước này đều thờ Thần lửa (Hỏa yêu giáo), chẳng hiểu biết Phật pháp, chỉ nước Khương có một ngôi chùa, một vị Tăng, lại không tỏ lòng kính trọng.”21

Nói Hỏa yêu giáo tức là tôn giáo Zoroaster. Lúc này, nước Khương chỉ còn một ngôi chùa, một vị Tăng, khiến ta liên tưởng đến dấu vết còn lại của pháp sư Huyền Trang vào những năm ngài truyền giáo tại đây.

———

20 Từ Ân truyện (Đại Đường Đại Từ Ân tự tam tạng pháp sư truyện) 2, T50n2053_p227c11.

21 Du phương ký sao 1, T51n2089_p978b22.