Nghiên cứu Phật Giáo Tây Vực

IV. Động Cơ Thám Hiểm Trung Á Của Nhà Sư Đại Cốc

về phương diện mỹ thuật Tây Vực và văn hóa Phật giáo Tây Vực. So ra, ông Vũ Khê Liễu Đế sau những người như Tùng Bản Văn Tam Lang chút ít. Ông là môn hạ của Vũ Điền Hanh, ông Vũ Khê nguyên công kích triết học Ấn Độ, cũng không biết gì về sử học Đông phương và sử địa Tây Vực không biết gì, nhưng nhờ sự dạy bảo dẫn dắt của Vũ Điền Hanh và Tùng Bản Văn Tam Lang, lại chuyên nghiên cứu về sử địa Tây Vực, nên ông đã trước tác một bộ “Phật giáo Tây Vực”, là thư tịch tham khảo khá hiếm cho những người nghiên cứu lịch sử Tây Vực ngày nay. Hiện tại học hỏi về phương diện ấy, tại kinh đô có giáo thọ Vũ Điền Minh, ông dạy kiêm luôn môn Thổ-nhĩ-kỳ ngữ, tại trường đại học Tảo đạo điền có Tiến sĩ Tùng Điền Thọ Nam, tại Long đại có tiến sĩ Thạch Tân Thuần Thái Lang, họ chuyên theo việc “Nghiên cứu văn thư Đôn Hoàng”.

IV. ĐỘNG CƠ THÁM HIỂM TRUNG Á CỦA NHÀ SƯ ĐẠI CỐC QUANG THỤY

Khoảng giữa thế kỷ XIX, người châu Âu theo chủ nghĩa Đế quốc đua nhau tranh giành vùng Trung Á, dồn dập sai phái nhiều đội thám hiểm đến Trung Á điều tra, khai quật được nhiều sử liệu văn vật quan trọng, do đó cũng tác động đến giới Phật giáo Nhật Bản. Lúc bấy giờ, nhà sư Đại cốc Quang Thụy (Ōtani Kōzui) ở chùa Bản Nguyện, kinh đô Nhật Bản liền tổ chức đội thám hiểm Tây Vực, vào năm Minh Trị thứ 35 (năm 1902 đến năm 1914), ba lần đến thám hiểm một dải Tây Vực Trung Á. Người tham gia lần đầu, ngoài ngài Quang Thụy còn có bốn người đệ tử của ngài là Độ Biên Triết Học, Quật Hiền Hùng, Bản Đa Huệ Long, Tỉnh Thượng Hoằng Viên, đều là những thanh niên ưu tú trên dưới 20 tuổi. Lúc ngài Quang Thụy lưu học ở nước Anh, năm mới

27 tuổi, do sự cổ vũ khích lệ của học giả khảo cổ châu Âu đến Trung Á thám hiểm, nên ngài muốn thám sát nghiên cứu tình huống Phật giáo ở các nước Tây Vực, theo con đường bộ mà Phật giáo từ Ấn Độ truyền vào Trung Quốc, cho đến những vết chân lịch đại Cao tăng Trung Quốc đi đến Ấn Độ. Do đó, ngài quyết định đến Trung Á thám hiểm. Ngài Quang Thụy cùng hai ông Bản Đa, Tỉnh Thượng đi tàu hoả xuyên Siberia rồi chuyển vào Trung Á, vượt qua Thông Lĩnh, đến Ấn Độ khảo sát. Còn ông Độ Biên và Quật Hiền phụ trách việc thám hiểm Tây Vực. Hai ông Độ Biên và Quật Hiền đến những vùng đất Tân Cương, Kucha, Turfan, Vu-điền v.v... để điều tra, đến tháng 3 năm Minh Trị thứ 37 (năm 1904), họ qua Thiểm Tây quay về nước. Vì thời gian hạn chế nên chưa đến được động Thiên Phật ở Đôn Hoàng. Lúc ngài Quang Thụy đang tìm hiểu thành Vương Xá thì đột ngột nhận điện báo từ Nhật Bản, phụ thân ngài là Thượng nhân Quang Tôn mất, ngay sớm hôm ấy ngài vội vàng trở về nước, tề tựu chùa Bản Nguyện để làm lễ.

Thám hiểm lần thứ hai vào năm 1908 (năm Minh Trị thứ 41), ngài sai phái hai ông Quất Thụy Siêu và Dã Thôn Vinh Tam Lang đến Trung Á thám hiểm. Lúc bấy giờ, ông Quất Thụy Siêu mới 18 tuổi, một mình đi từ Bắc Kinh qua hết Mông Cổ rồi vào Tân Cương, còn ông Dã Thôn tiến về phía Tây, chân núi phía Nam Thiên Sơn; ông Quất đi ngang qua sa mạc, trải qua 5 tháng, hai người mới gặp nhau. Về sau thì ông Dã Thôn trở về nước, còn ông Quất đi đến Anh lưu học.

Thám hiểm lần thứ ba vào tháng 8 năm 1910 (năm Minh Trị thứ 43), năm đó Quất Thụy Siêu được 20 tuổi, nhân cơ hội trở về nước, một mình từ London xuất phát, đi qua những vùng đất Siberia và vào Tân Cương điều tra. Ở vùng Tây Vực, nhà sư Quang Thụy đã một lần điều tra kỹ, lại phái

thêm đi đến Tây Vực. Vào tháng 5 năm 1911 (năm Minh Trị thứ 44) họ Cát xuất phát. Lúc này, ông Cát Xuyên Tiểu Nhất Lang đã 27 tuổi, cùng với trợ thủ của mình là Lý Dục Khánh qua Thượng Hải, Hán Khẩu, Trịnh Châu, Lạc Dương, Tây An v.v..., mùa thu tháng 10 đến được Đôn Hoàng, dừng lại đây 24 ngày, tận tâm điều tra khảo cổ học. Lúc bấy giờ, động Thiên Phật tại Đôn Hoàng tuy được hai ông Stein, Pelliot báo cáo vang danh khắp thế giới nhưng vẫn chưa có người nước khác đến Đôn Hoàng điều tra. Ông Cát Xuyên là người Nhật đầu tiên thám sát điều tra động Thiên Phật tại Đôn Hoàng, công việc này đối với ông rất hứng thú. Khi ấy, ông Quất Thụy Siêu cũng từ Tân Cương đến huyện thành Đôn Hoàng, ở đó hai người phối hợp tìm hiểu động Thiên Phật, và được Vương đạo sĩ trao cho phần lớn kinh viết thời Đường, rồi hai người lại đến vùng Tây bắc điều tra. Họ Quất theo đường sắt Siberia để trở về nước. Ở vùng đất xưa Cao Xương, Qui-tư, ông Quất thu hoạch được kinh điển Phật giáo và nhiều thứ văn vật khác, ông mới soạn ra Nhị lạc tòng thư. Còn ông Cát Xuyên cùng với trợ thủ của mình trải qua khắp thành Qui Hóa; sau đó, ông từ Trương Gia Khẩu16 đến Bắc Kinh, nhằm năm Minh Trị thứ 47 (năm 1914). Vậy là ông Cát Xuyên đã hoàn thành nhiệm vụ lịch sử quang vinh trong cuộc thám hiểm Tây Vực lần thứ 3.

Phần trước đã thuật những việc thám hiểm của đội thám hiểm Đại cốc Nhật Bản, tất cả là ba lần thám hiểm Tây Vực. Những tư liệu thu hoạch được lấy văn vật kinh điển Phật giáo làm đầu, tiếp đến là những vật khác như sách kinh, văn thư cổ Trung Quốc, văn hiến Hồ ngữ, hội họa, điêu khắc, dệt

———

16 Trương Gia Khẩu 張家口: Tên thành phố, xưa gọi Trương Viên, tại huyện Vạn Toàn tỉnh Sát Cáp Nhĩ.

V. Văn Hiến Ngôn Ngữ Tây Vực Cổ Đại

nhuộm, thêu đan, tiền cổ, bản in, bản rập lại, thẻ gỗ v.v... Số vật phẩm có được trong lần thám hiểm thứ nhất, phần nhiều khai quật ở các di tích chùa Phật xung quanh Kucha; còn lần thám hiểm thứ hai, thứ ba thì lấy Turfan làm trung tâm, những văn hiến, sử vật và những vật quí khác do người dân đào ở Đôn Hoàng, Lop Nor, Vu-điền và Kucha. Sách “Tây Vực khảo cổ đồ phổ” xuất bản năm 1915, sách “Tân Tây Vực ký” xuất bản năm 1935, trong đó là tổng báo cáo thành tích thám hiểm Tây Vực. Do những sử liệu phong phú thu hoạch được ở các cuộc thám hiểm Tây Vực, khiến cho học giả Nhật Bản thay đổi xu hướng nghiên cứu lịch sử. Cho nên 70 năm gần đây, các nhà sử học Phật giáo Nhật Bản viết rất nhiều luận văn nghiên cứu chuyên đề về lịch sử Trung Á và mối quan hệ với lịch sử Tây Vực, không thể kể hết được! Những bài viết ấy không riêng vấn đề nghiên cứu lịch sử Phật giáo Trung Á, mà còn phóng ra một luồng ánh sáng cho lịch sử Phật giáo thế giới tăng thêm những trang sử huy hoàng.

V. VĂN HIẾN NGÔN NGỮ TÂY VỰC CỔ ĐẠI THU HOẠCH TẠI TRUNG Á

Những văn hiến mà đội thám hiểm Đại cốc thu hoạch được ở Trung Á đều có liên quan đến ngôn ngữ cổ đại Tây Vực, đó là những mảnh kinh Phật chủ yếu bằng ngôn ngữ Phạn, Tukhara (Đổ-hoá-la, Tocharian),17 Vu-điền, Qui-tư, Thổ-nhĩ-kỳ cổ ngữ, Sogdian (Túc-đặc), và Tây Hạ ngữ.18 Căn cứ vào chúng mà chỉnh lý báo cáo lại:

———

17 Tukhara ngữ: Xem cht. 75, tr. 74.

18 Tây Hạ ngữ 西夏語: Ngôn ngữ của dân tộc ít người kiến lập ở vùng Tây bắc Trung Quốc, cùng tồn tại với Bắc Tống. Năm 1032, Lý Nguyên Hạo thuộc tộc Đảng Hạng xưng đế, quốc hiệu Đại Hạ, đóng đô ở phủ Hưng Khánh (nay thuộc tỉnh Ninh Hạ), sử gọi là Tây Hạ.

1. Phương diện Phật điển Phạn văn:

a) Tây Vực khảo cổ đồ phổ (sách hình ảnh khảo cổ Tây Vực) hai bộ, xuất bản năm Đại Chính thứ 4 (năm 1915).

b) Nhị lạc tòng thư 4 quyển, Quất Thụy Siêu biên soạn, xuất bản năm đầu đến năm thứ 2 niên hiệu Đại Chính (năm 1912-1913).

c) Tây Vực di vật tả chân tập (tập chân dung di vật Tây Vực) do nhà bảo tàng Tổng đốc phủ Triều Tiên biên soạn, xuất bản năm Chiêu Hòa thứ 9 (năm 1934).

d) Lữ Thuận bác vật quán đồ lục (ghi chép hình ảnh ở nhà bảo tàng Lữ Thuận) 1 quyển, do Quan đông cục biên soạn, xuất bản năm Chiêu Hoà thứ 8 (năm 1933).

e) Lữ Thuận bác vật quán khảo cổ đồ lục (ghi chép hình ảnh khảo cổ ở nhà bảo tàng Lữ Thuận) 1 quyển, Chiêu Hòa năm thứ 10 (năm 1935).

f) Tân Tây Vực ký 2 quyển, do Thượng Nguyên Phương Thái Lang biên soạn, xuất bản năm Chiêu Hòa thứ 12 (năm 1937).

Tác phẩm Tân Tây Vực ký là y theo những ghi chép trong nhật ký của các đội viên thám hiểm mà biên tập thành. Nhờ đó mới có thể biết hoàn cảnh gian khổ của những người vào các vùng đất Tây Vực khai quật, điều tra. Những tư liệu đã thu hoạch được, không luận phương diện lượng hay chất đều quí giá và khiến mọi người kinh ngạc. Những văn hiến có liên quan đến kinh điển Phật giáo trong ba lần thu hoạch đều khác nhau. Những văn hiến thu hoạch lần thám hiểm thứ nhất (năm 1902-1904), phần lớn đều liệt kê trong “Tây Vực khảo cổ đồ phổ”, mà trong 33 điểm những mảnh rời loại ngôn ngữ cổ đại quan hệ Tây Vực, liên quan đến tư liệu Phạn văn, tính ra có:

a) Mảnh kinh Phật Phạn văn (Khotan) 1 điểm.

b) Mảnh kinh Phật Phạn văn (Kucha) 3 điểm.

c) Mảnh kinh Phật Phạn văn (Khotan) 1 điểm.

d) Mảnh kinh Phật Phạn văn (Thổ-cốc-hồn)19 2 điểm.

e) Mảnh kinh Phật Phạn văn (Khotan) 1 điểm.

f) Mảnh kinh Phật Phạn văn (Khotan) 1 điểm.

g) Mảnh kinh Phật Phạn văn (Khố-xa-thổ-lạt) 1 điểm.

h) Đối chiếu Phạn ngữ, Tukhara ngữ (Kucha) 1 điểm.

Tổng kết những điểm nêu trên, tức là bốn điểm khai quật ở Khotan, bốn điểm khai quật ở Kucha, hai điểm khai quật ở Thổ-cốc-hồn (Tuyuhun), một điểm khai quật ở Khố-xa-thổ-lạt (Kumtora), tổng cộng là 11 điểm.

Cuộc thám hiểm lần thứ 2 (năm 1908-1909), trong nhật ký lữ hành qua Mông Cổ, Tân Cương, ông Dã Thôn Vinh Tam Lang đã ghi, trong những vật phẩm khai quật phát hiện ở vùng Thổ-cốc-hồn, gần Kucha, ngoài tượng điêu khắc, tranh tường, những khí cụ v.v..., còn có mục lục văn thư cổ khai quật ở Turfan, gần Kucha, tổng cộng có 84 điểm theo chủng loại văn thư, số trang, số hàng, số chữ, hoàn chỉnh và không hoàn chỉnh, phân loại hạng mục trong ấy là:

a) Kinh văn chữ Hán là 29 điểm, trong ấy có hai điểm ghi chép bằng văn tự Tây Vực.

b) Văn tự Tây Vực là 55 điểm, trong ấy văn Tây Vực viết trên mảnh gỗ là 22 điểm.

———

19 Thổ-cốc-hồn 吐谷渾: Bộ tộc ở Tây bắc thời cổ đại, chi nhánh họ Mộ Dung của tộc Tiên Ti ở Liêu Đông. Tổ tiên họ cư trú ở Thanh Sơn nay thuộc tỉnh Liêu Ninh.

Cuộc thám hiểm lần thứ 3 (1911-1914), người tham gia là ông Cát Xuyên Tiểu Nhất Lang, nhật ký “Chi-na ký hành” của ông đã ghi, từ trong ngôi chùa sập cách 40 dặm về phía Bắc Kucha, khai quật được những mảnh trang trí, có miếng kinh chữ Phạn bị cả khối đất đè ép làm hư hoại. Ông mang luôn cả khối đất về, đây là một mảnh rời vỏ cây Hoa. Thám hiểm xong, đem những tư liệu thu hoạch gom lại ở Lục giáp nhị lạc trang, nghiên cứu chỉnh lý thêm, rồi phân ra cất giữ ở nhà bảo tàng Triều Tiên Tổng đốc phủ và nhà bảo tàng Quang Đông, Lữ Thuận.

Từ đây có thể biết, nội dung ấy rất phong phú: Trước là lấy tượng Phật, hội họa, bích họa làm chủ, có 705 điểm liên quan từ mỹ thuật văn vật, phong tục tập quán dân tộc, đào được ở các di tích Phật giáo, tháp cổ, mộ phần cổ v.v... Tiếp theo là lấy Phật điển Hán dịch làm chủ, như kinh Pháp hoa, Bát-nhã, Niết-bàn v.v.... thuộc về loại Phật điển kinh, luật, luận gồm 408 quyển; kinh Tây Vực gồm 209 quyển, kinh, hội họa v.v.... những mảnh rời v.v.... 4 điểm; những thứ khác như văn thư cổ, tượng Phật, tháp cổ, tiền cổ, những mảnh loại khí cụ v.v.... 72 điểm.

2. Phật điển ngôn ngữ cổ đại Tây Vực:

a) Tukhara ngữ, tức là ngôn ngữ Đại Nguyệt Thị, Phật điển được viết bằng ngôn ngữ này phần nhiều phát hiện ở Turfan và Kucha, phía Bắc lòng chảo Tarim. Các học giả khảo đính xác nhận ngôn ngữ Tukhara thuộc ngữ hệ châu Âu. Họ lại phân Tukhara ngữ ra làm hai thứ A và B. Ngữ văn loại A lưu hành xưa hơn, lưu hành ở con đường phía Bắc núi Thiên Sơn, là ngôn ngữ sử dụng thích hợp những vùng đất Yên Kỳ,20 Qui-tư

———

20 Yên Kỳ 焉耆: Một trong những nước ở Tây Vực thời Hán. Hiện nay là huyện Yên Kỳ tỉnh Tân Cương.

v.v.... Ngữ văn loại B lưu hành ở miền trung và miền nam Tân Cương. Giáo thọ S. Lévi lại cải đổi ngôn ngữ Tukhara loại A là Yên Kỳ ngữ, Tukhara loại B là Qui-tư ngữ.

b) Sogdinia ngữ, là ngôn ngữ sử dụng của dân tộc Khương Cư. Sogdinia ngữ là thứ ngôn ngữ sử dụng thời cổ đại ở lưu vực sông Phược-sô21 và Bactria.22 Phật điển bằng ngữ văn Sogdinia phần nhiều tìm thấy từ Lop Nor đến đường xưa Đôn Hoàng, qua sự khảo đính của học giả là văn tự đầu thế kỷ thứ IV.

c) Ba-tư ngữ (Pehlevi), tức ngôn ngữ Đột-quyết xưa, hoặc là Tây-nhĩ cổ ngữ, Hồi Cốt ngữ, An Tức ngữ, đều thuộc ngữ hệ Iran. Kinh Phật viết loại ngữ văn này đều tìm thấy ở miền Nam lòng chảo Tarim.

d) Phật điển văn Tây Hạ phần nhiều khai quật ở Đôn Hoàng và Thổ-cốc-hồn. Nói về văn tự Tây Hạ: Nước Tây Hạ kiến lập vào đời Tống, do người Đảng Hạng dân tộc Tây Tạng kiến lập. Cuối đời Đường, thủ lĩnh Đảng Hạng là Thác-bạt-tư-cung tham gia thảo phạt Hoàng Vinh, có công được nhà Đường phong là Hạ quốc công, ban cho họ Lý. Con cháu ông tiếp nhau thế tập (con được tiếp nhận chức tước của cha), trụ ở Hạ Châu (Ordos ngày nay). Thời Tống Thái Tông, Lý Kế của nước Hạ còn vào triều cống. Năm Ung Hi thứ 3, em ông ấy là Kế Thiên (Võ Tông) theo kế sách nước Liêu là Hạ Vương, phản Tống tự lập. Đến con của Kế Thiên là Triệu Đức Minh (Thái Tông) lại cùng Tống giao hảo. Con Triệu Đức Minh là Triệu Nguyên Hạo (Cảnh Tông), ông có hùng

———

21 Sông Phược-sô: Xem cht. 19, tr. 20.

22 Bactria, một nước thời xưa, cũng gọi “Vương quốc Hy Lạp-Bactria” (Graeco-Bactria Kingdom), vị trí giữa sông Amu Darya và núi Hindu Kush. Hiện nay ở phía Bắc Afghanistan.

chí đại lược, trước phá tan Hồi Cốt, đoạt lấy Cam Châu. Năm đầu niên hiệu Minh Đạo nhà Tống, ông nối nghiệp cha làm quốc chủ, lại đoạt luôn ba châu: Qua, Sa, Túc. Năm đầu niên hiệu Bảo Nguyên, ông tự xưng là Đại Hạ hoàng đế, lấy Hưng Khánh (phủ Ninh Hạ, Ninh Tráng ngày nay) làm quốc đô, đó là thời cực thịnh của lịch sử văn hiến.

Đến năm Bảo Khánh thứ 3 thời Nam Tống, nước ấy bị Thành-cát-tư-hãn diệt, từ Nguyên Hạo xưng đế trải qua mười đời quốc chủ, gồm 190 năm thì mất. Nước Tây Hạ phụng hành Phật giáo và có Đại tạng kinh văn Tây Hạ. Hiện nay nước Tây Hạ tuy đã mất nhưng những tác phẩm văn Tây Hạ còn lại rất nhiều. Trong số đó, cái làm cho người ta chú ý đầu tiên chính là vách tường bên trong ngôi tháp trên đường đi qua Cư Dung Quan23 tỉnh Hà Bắc, có khắc kinh “Phật đỉnh tôn thắng đà-la-ni”, “Phật đỉnh phóng vô cấu quang minh nhập phổ môn quan sát nhất thiết Như Lai tâm đà-la-ni” bằng văn tự Tây Hạ và văn tự các nước Phạn, Hán, Mông Cổ, Hồi Cốt, Tây Tạng v.v... Những kinh ấy được khắc vào năm Chí Chánh thứ 5. Từ năm 1908 đến năm tiếp theo, ông P. E. Eozlov người Nga đã phát hiện di tích Hắc thành (Bara Bhoto) của Tây Hạ ở Trương Dịch,24 rồi khai quật phát hiện vài mươi hòm kinh sách đều văn chữ nước Tây Hạ. Trong ấy có một quyển dịch đối chiếu Tây Hạ ngữ và Hán ngữ, ước chừng 50 tờ, tên là Chưởng trung châu (Ngọc trong bàn tay), đều được cất giữ ở nhà bảo tàng Nhân chủng thuộc trường

———

23 Cư Dung Quan 居庸關: Cửa (cổng) Cư Dung. Cư Dung là tên hòn núi, do hai núi dựng đứng hợp lại, tạo thành cửa đi qua nên gọi Cư Dung Quan, tại huyện Xương Bình tỉnh Hà Bắc.

24 Trương Dịch 張掖: Hiện nay ở phía Tây bắc huyện Võ Oai tỉnh Cam Túc, cũng là nơi giao thông then chốt các tỉnh Cam Túc, Ninh Hạ, Thanh Hải.

VI. Nghiên Cứu Tổng Hợp Văn Hóa Phật Giáo Tây Vực

Đại học thủ đô nước Nga. Ông Pelliot người Pháp, thu hoạch ở Đôn Hoàng nhiều tư liệu văn Tây Hạ. Năm 1914, ông Stein người Anh, khai quật ở Hắc Thành, phát hiện trên 1100 địa điểm có sách văn Tây Hạ chữ viết và 300 địa điểm sách bản in. Đội thám hiểm Đại cốc của Nhật Bản thu hoạch được nhiều tư liệu ở vài nơi tại Turfan. Những di phẩm ấy đều được các nhà sử học khảo đính, không hồ nghi gì nữa. Văn Tây Hạ nương theo chữ Hán và chữ Tạng mà chế tạo, thuộc ngôn ngữ dân tộc Tây Tạng-Miến Điện trong ngữ hệ Ấn Độ-Chi-na (Trung Quốc).

Tiếp theo là mối liên quan đến văn Vu-điền, Qui-tư v.v.... nhưng xin phép không nêu ra ở đây, độc giả có thể tham khảo sách “Tây Vực cổ đại ngữ dân tộc”.

VI. NGHIÊN CỨU TỔNG HỢP VĂN HÓA PHẬT GIÁO TÂY VỰC

Gần đây, đối với sự cống hiến của văn hóa Tây Vực, giới học thuật Phật giáo Nhật Bản lại đề xuất việc nghiên cứu tổng hợp. Mở đầu công việc này, từ năm Chiêu Hòa thứ 28, lấy trường Đại học Long cốc (Ryukoku) ở Kinh Đô (Kyoto) làm trung tâm, tổ chức hội nghiên cứu Tây Vực. Họ đem các thứ di vật văn hiến thu hoạch được ở các vùng đất bên trong Tân Cương đến Kucha, Turfan, Vu-điền, Lop Nor... do đội thám hiểm Đại cốc phát hiện 60 năm về trước, cho đến Đại thế chiến thứ hai trở về sau; họ photo lại một số văn hiến Đôn Hoàng của ông Stein v.v.... sưu tập hồi đó (vì khoảng thời gian Đại thế chiến thứ hai, Nhật Bản đã cất giữ những văn vật có liên quan đến Đôn Hoàng và Tây Vực nhưng đã mất mát nhiều), được lưu giữ ở nhà bảo tàng Anh (British Museum), rồi động viên đến 60 vị chuyên gia, học giả làm mới lại và chỉnh lý khảo chứng. Những người tham gia: Sum Xuyên Trí

Đức, Thạch Tân Thuần Thái Lang, Cương Khi Kính, Trủng Bổn Thiện Long, Tiểu Xuyên Quán Nhất, Na Na Lợi Trinh, Tiểu Lạp Nguyên Sung Chi, Tá Đằng Triết Anh, Chân Điền Hữu Mỹ, Cung Khi Viên Tuân, Phương Thôn Tu Cơ, Vũ Điền Minh, Vũ Khê Liễu Đế, Hùng Cốc Tuyên Phu v.v.... trải qua 10 năm, được chính phủ Nhật Bản hỗ trợ một ngàn vạn Nhật tệ, mới hoàn thành 6 quyển lớn “Nghiên cứu văn hóa Tây Vực” (còn tiếp tục xuất bản). Đó là tư liệu của đội thám hiểm Đại cốc thu hoạch được. Việc tái kiểm thảo những thành quả nghiên cứu tổng hợp, không những là sự cống hiến rất lớn của giới Phật giáo Nhật Bản đối với văn hóa Tây Vực, mà còn cung cấp cho các nhà sử học Tây Vực những kiến giải mới.

Học giả Nhật Bản đối với Hán học vốn có nền tảng tốt, những Tiến sĩ văn học của họ hết tám, chín phần là những người nghiên cứu Hán học, họ lại có tri thức và phương pháp sử học Tây dương, đồng thời có khả năng vận dụng nhiều thứ ngôn ngữ, và được sự giúp đỡ của khoa học, nên đối với chủ đề cũ họ đã tìm ra lời giải đáp mới. Hiện tại, họ không chỉ nghiên cứu lịch sử Trung Quốc từ thời thượng cổ đến cuối đời Thanh, mà còn nghiên cứu địa lý lịch sử từ Mãn-Mông dọc thẳng đến Trung Á, thậm chí xa đến tận Turkestan. Còn về đối tượng nghiên cứu thì khảo chứng và giải thích văn hóa từ sử học đến sử học Phật giáo, thậm chí tiến thêm một bước là nghiên cứu Phật giáo cùng sự phát triển chế độ, kinh tế xã hội. Nhân đó mà Nhật Bản luôn được mọi người trên trường quốc tế xem trọng, lại có địa vị cao trong việc nghiên cứu văn hóa Tây Vực. Về trình độ và thành tựu của họ trên phương diện ấy, học giả các nước không thể bì kịp.

Quyển sách thứ nhất — Tư liệu Phật giáo Đôn Hoàng.

Động Thiên Phật tại Đôn Hoàng, từ năm 1900, sau khi phát hiện tàng thư (nơi cất giữ sách), ông Stein, Pelliot chiếm lấy phần lớn số sách cất giữ, đem công bố ra thế giới, được vang danh thế giới. Lại qua sự nghiên cứu của các học giả Đông, Tây trong 60 năm trở lại đây, tư liệu Phật giáo tại Đôn Hoàng như một “học thuyết” thịnh hành và nổi tiếng, cũng trở thành một thứ học vấn mới mẻ thời cận đại. Nội dung bản sách chia làm tám môn:

(1) Những tấm hình động đá Đôn Hoàng. Đây là những bức hình do ông Cát Xuyên Tiểu Nhất Lang đến Đôn Hoàng thám hiểm, thu thập vào năm Minh Trị thứ 44 (năm 1911), tính chung là bảy bức. Mỗi bức đều đại biểu cho tinh thần nghệ thuật Đôn Hoàng và được ông Cương Khi Kính đại biểu khảo cổ học Nhật Bản thuyết minh; lại được ông Trường Thường Thư Hồng ở sở Nghiên cứu văn vật Đôn Hoàng chứng minh là phong phú, có giá trị lịch sử.

(2) “Khái thuyết sử Phật giáo Đôn Hoàng” của ông Trủng Bản Thiện Long. Ông Trủng Bản là người uy tín trong giới sử học Phật giáo Trung Quốc tại Nhật Bản ngày nay. Đối với lịch sử Phật giáo Trung Quốc và lịch sử Tây Vực, ông đều có nghiên cứu, đó là một tác phẩm nổi tiếng về hướng dẫn nghiên cứu Phật giáo Đôn Hoàng.

(3) Nghiên cứu Phật điển khai quật tại Đôn Hoàng. Số sách ấy nhiều đến vài vạn quyển mà trong đó tuyển chọn xác định được bảy loại kinh điển đại biểu, như Bát-nhã ba-la-mật-đa tâm kinh sớ, Quán vô lượng thọ kinh toản thuật, Duy-ma kinh sớ, Như Lai trang nghiêm trí tuệ quang minh kinh quyển thượng, Tứ phần giới bản sớ v.v.... phụ in nguyên văn và khảo chứng thêm. Loại kinh Phật ấy chưa được giới học giả công bố, rất giàu ý nghĩa lịch sử.

(4) Giải thuyết Phật điển khai quật tại Đôn Hoàng. Tuyển chọn xác định mười thứ như Phật danh kinh, Phật thuyết A-di-đà kinh (Thiện đạo nguyện kinh đào tại Turfan), Pháp Chiếu hòa thượng niệm Phật tán, Tứ phần luật và Luận yếu sao, Vô lượng thọ tông yếu kinh v.v.... đều có phụ in nguyên văn, và thuyết minh thêm, đó là những tài liệu rất tốt để nghiên cứu Tịnh độ giáo.

(5) Mục lục Kinh điển cổ ở Đôn Hoàng, hiện do Long đại cất giữ.

(6) Niên biểu Phật giáo Đôn Hoàng.

(7) Mục lục nghiên cứu văn hiến Trung Á.

(8) Phụ khái yếu (khái quát chung) bằng Anh văn, tiện cho học giả ngoại quốc nghiên cứu.

Như vậy, chúng ta có thể biết được những tư liệu phong phú về Phật giáo Đôn Hoàng đều được Nhật Bản cất giữ và tinh thần chính lý của họ, các học giả nước khác không thể bì kịp.

Quyển sách thứ hai (quyển thượng)— Tư liệu kinh tế xã hội của Đôn Hoàng - Turfan.

Quyển sách thứ ba (quyển hạ) — Tư liệu kinh tế xã hội của Đôn Hoàng - Turfan.

Quyển 2 và 3 nêu trên, lấy văn thư Đôn Hoàng và văn thư đào tại Turfan làm chủ, từ việc nghiên cứu Phật giáo đến chế độ kinh tế xã hội, bên cạnh đó là những luận văn về “Đôn Hoàng văn thư” cùng “Thiên Phật nham Mạc-cao quật”25 của Na Ba Lợi Trinh. Ông thuyết minh về văn thư Đôn

———

25 Thiên Phật nham Mạc-cao quật 千佛巖莫高窟: Đây là cách gọi chung. Thiên Phật nham xưa gọi là hang Mạc-cao (Dmag-mgo), tức động ngàn Phật, hang động này khởi công tạc khắc từ thế kỷ thứ IV đến thế kỷ thứ X, tại chân núi Minh Sa, Đôn Hoàng, Cam Túc.

Hoàng cùng mối quan hệ văn hóa thời kỳ cổ đại Trung Quốc, và chứng minh sự cống hiến vĩ đại của Đôn Hoàng đối với văn hóa Trung Quốc. Tiếp theo là khảo cứu về mối liên quan giữa chế độ “quân điền” (chia theo ruộng đất) đời Đường và sự phát triển kinh tế xã hội, như các bài “Văn thư quan hệ đến hộ làm ruộng, tự viện ở Đôn Hoàng thời cuối Đường-Ngũ Đại”, nghiên cứu văn thư người làm ruộng, từ văn thư đào ở Turfan, xem xét nội dung chế độ “quân điền”, ý nghĩa chế độ “quân điền” tại Turfan đời Đường, nghiên cứu văn thư công quyền (nhà quan) đời Đường, khảo xét văn thư quan hệ đến chế độ sưu dịch đời Đường, văn thư quan hệ luật trao đổi (thủ dẫn pháp 取引法) đời Đường đào từ Turfan, nghiên cứu thuế hộ gia đình thời kỳ giữa đời Đường, nghiên cứu điển tịch cổ văn cáo thân26 đời Đường, các thiên nghiên cứu sổ sách sai dịch và thuế ruộng (sai khoa 差科) ở Đôn Hoàng đời Đường.... Ở đây, không chỉ biết được chế độ kinh tế xã hội lúc bấy giờ, mà còn nghiên cứu văn hiến quan trọng về lịch sử pháp chế đời Đường tại Trung Quốc.

Quyển sách thứ tư — Văn hiến bằng ngôn ngữ cổ đại Trung Á.

Chủ đề của sách là nghiên cứu kinh Phật bằng ngôn ngữ cổ đại Tây Vực. Trong đó bao quát những mảnh kinh Phật Phạn văn, văn thư buôn bán vay mượn tiếng Hồi Cật, những tờ văn hiến còn lại về y học Tây Tạng; cho đến Phật điển tiếng Tukhara, văn Vu-điền, Phật điển tiếng Tây Hạ, tiếng Sogdiana. Thuyết minh mối quan hệ của Phật giáo với nhiều ngôn ngữ cổ đại và Phật giáo ảnh hưởng đến văn hóa các dân tộc; đồng thời phụ thêm những mảnh đối chiếu các loại ngữ

———

26 Cáo thân 告身: Văn bằng trao cho các quan thời xưa.

văn, trong đó lấy kinh Pháp hoa tiếng Phạn làm chủ thể nghiên cứu, mà giá trị nghiên cứu rất đầy đủ.

Quyển sách thứ năm — Mỹ Thuật Phật giáo Trung Á.

Chủ để của sách là nói về điêu khắc, tô đắp, tiền cổ, tượng thần mà đội thám hiểm Đại cốc đã khai quật từ phần mộ người Cao Xương, Turfan, Karakhodja, cho đến những bích họa trong thạch thất Đôn Hoàng. Sách nghiên cứu những tư liệu quan trọng về nghệ thuật Tây Vực, nghệ thuật Đôn Hoàng, đồng thời còn nghiên cứu nghệ thuật Hy Lạp, nghệ thuật Kiền-đà-la, và những bản vẽ rất đẹp về nghệ thuật tô đắp, điêu khắc cổ đại Trung Quốc.

Quyển sách thứ sáu — Những vấn đề lịch sử và mỹ thuật.

Trong sách tuyển chọn những vật phẩm mà đội thám hiểm Đại cốc khai quật tại Đôn Hoàng như: số lụa gấm cổ đại, bản kinh Di-lặc hạ sinh biến dạng qua lối vẽ phác thảo mộc mạc và chế tác bích họa Đôn Hoàng, cho đến kinh Yếu hạnh xả thân, Pháp Chiếu hòa thượng niệm Phật tán, Du-già sư địa luận quyết trạch phân phần môn ký quyển 13... ; đồng thời có “Chủng chủng bồ-tát giới nghi” bản của Đôn Hoàng, tất cả đều có phụ thêm nguyên văn đối chiếu.

Những điều nêu trước chỉ nhằm vào những tác giả nổi bật mà nói, đương nhiên là không thể nêu rõ hết được, nhưng những người chấp bút đều là những học giả khảo cổ hạng nhất của Nhật Bản. Họ là học giả ngôn ngữ, hoặc là chuyên gia lịch sử Tây Vực, hoặc là nhà nghệ thuật. Ông Na Ba Lợi Trinh đã làm 3 bài thơ luật thất ngôn, bày tỏ sự vui mừng về việc hoàn thành sáu tập sách “Nghiên cứu văn hóa Tây Vực”, thơ rằng:

Bài 1:

Vũ Vực tây thùy tuyệt hàn hương

Giao lưu văn vật phụ thù phương

Minh sa, lão đáng tri tân liệu

Khô thích di khư tồn cổ trang

Thám hiểm hữu công phi dật sử

Nghiên toàn thành quả liệt huỳnh hoàng

Hoa ngôn Hồ ngữ công tư độc

Khảo thích tung hoành linh bút hương.

Tạm dịch:

Tây biên Vũ Vực27 lạnh thê lương

Văn vật giao lưu cậy khác phương

Tiếng cát,28 ván cỗi biết đoán mới

Sa mạc, gò xưa, còn làng cũ

Ra công thám hiểm tìm ra sử

Mài dũa quả thành ngọc sáng trong

Tiếng Hồ, Hoa ngữ ghi chép thẻ

Dọc ngang khảo thích bút lưu hương.

Bài 2:

Thiên sơn nam lộ tiếp Sa Châu

Biên duệ thổ phong Hồ địch sầu

Hưng phiến đội thương lăng Đại mạc

Hoa lại hối hóa đệ châu lưu

Cao Xương hoang trủng Đôn Hoàng quật

———

27 Vũ Vực 禹域: Sau khi Vũ (vua nhà Hạ) trị được nạn hồng thủy (lũ lụt) thì toàn quốc phân chia thành chín châu, Trung Quốc gọi là Vũ Vực.

28 Hán: Minh sa 鳴沙. Minh là kêu, sa là cát. Minh sa là một dạng núi cát ở phía Nam Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc hiện nay, gần sa mạc Mongke Tengri. Khi người, ngựa đi qua núi cát này thì trong cát phát ra âm thanh.

Long thiệt Trương Gia hiệu cốc mâu

Đoạn giản văn thư bổ vong ký

Quái Kỳ thô họa lưỡng thần mâu.

Tạm dịch:

Thiên Sơn29 Nam lộ tiếp Sa Châu30

Gió cát biên thùy Hồ địch31 sầu

Đoàn thương buôn bán chen Đại Mạc32

Quan lại người Hoa đổi tài của

Cao Xương mồ hoang, Đôn Hoàng động

Long Thiệt, Trương Gia33 lúa mạch nhiều

Từng thẻ văn thư bù cái mất

Vẽ thô quái lạ lưỡng thần mâu (?)

Bài 3:

Hồ văn giản độc Hoa ngôn quyển

Ất bộ sở truyền tư bổ vong

Lục bách dư niên nguyệt chí đáng

Nhất thiên đa tải hậu tân lương

Đường thời nữ hộ du ban thổ

Ấp nghĩa xã hội tương hóa hương

Lục quyển khoái tâm kim ngọc sách

Bất ma luận khảo hữu vinh quang.

———

29 Thiên Sơn: Xem cht. 21, tr. 21.

30 Sa Châu 沙州: Nay là địa hạt từ huyện An Tây tỉnh Cam Túc đến huyện Thổ-lỗ-phồn tỉnh Tân Cương.

31 Hồ địch 胡笛: Tiếng sáo của người Hồ. Hồ là tên gọi phiếm chỉ các dân tộc cổ đại ở phương Bắc và phương Tây.

32 Đại Mạc 大漠: Đại sa mạc, tiếng Mãn Châu gọi là Sa mạc Qua-bích (Gobi Desert), vị trí ở Mông Cổ và phía Bắc Trung Quốc.

33 Long Thiệt, Trương Gia có thể là địa danh, nhưng chưa tìm ra vị trí hiện nay.

Tạm dịch:

Thư tịch Hồ ngữ, sách Hoa văn

Bộ Ất34 bổ sung tư liệu mất

Hơn sáu trăm năm ghi mảnh ván

Cả ngàn năm sau bến bờ còn

Thời Đường nữ hộ35 mà ban đất

Nghĩa ấp sống chung hóa xóm thôn

Sáu quyển sướng lòng kim ngọc sách

Chẳng bù luận khảo được vinh thân.

Trong ba bài luật thi này có thể biết được tư liệu nội dung nghiên cứu văn hóa Tây Vực rất phong phú, không chỉ khảo chứng văn vật Tây Vực, ngôn ngữ cổ đại, thẻ chép việc công tư, thẻ văn thư chữ Hán, di thư Đôn Hoàng, phong tục vùng biên thùy, việc lưu thông buôn bán, hoạt động tôn giáo, tung tích Cao tăng, mà còn là tư liệu duy nhất có thể căn cứ, bổ trợ cho sự thiếu sót của Chính sử thời kỳ trung cổ. Nhân đó đủ minh chứng văn hóa Tây Vực có địa vị rất cao, đồng thời thấu rõ Phật giáo là chủ lưu của văn hóa Tây Vực. Và muốn nghiên cứu lịch sử Phật giáo Trung Quốc thì không thể không nghiên cứu lịch sử Phật giáo Tây Vực. Vì Phật giáo Trung Quốc, phần chính đều phải đi qua Tây Vực rồi truyền đến Trung Quốc; lịch đại Cao tăng đi Ấn Độ cầu học cũng đi qua Tây Vực, sau mới vào Ấn Độ. Trong vấn đề ấy, theo hiểu biết của tôi về mối quan hệ Phật giáo Trung Quốc và Tây Vực xin phân tích như sau:

———

34 Bộ Ất 乙部: Tên phân loại Đồ thư, tức Sử bộ. Trước đời Tùy gọi là Tử bộ, sau đời Đường gọi là Sử bộ.

35 Nữ hộ 女戶: Nhà không có người nam, phụ nữ làm trưởng hộ.

(1) Thời cổ đại, vùng Tây Vực không chỉ có nền văn hóa rất cao, mà còn quan hệ với Trung Quốc rất mật thiết, lại thâu thập nhiều nền văn hóa phương Tây truyền đến, Phật giáo là nhiều nhất. Vậy nghiên cứu nguồn gốc Phật giáo Trung Quốc thì không thể không nghiên cứu lịch sử các nước Tây Vực, vì Phật giáo truyền dần về Đông đều đi qua đó. Tiền nhân thường xem vùng đất biên cương chẳng ra gì, một khi đề cập đến Cam Túc, Tân Cương đều cho là những nơi ấy thuộc về khu vực Man Di,36 cho là tuyệt đối không có văn hóa gì cả. Nào biết sau nửa thế kỷ XIX, những học giả khảo cổ đã khai quật phát hiện nhiều di vật văn hiến quan trọng về lịch sử ở động đá Đôn Hoàng, khắp lòng chảo Tarim vùng Tân Cương, Lop Nor, Vu-điền, Turfan, Kucha; không những liên quan đến phương diện văn hóa Trung Quốc, mà chắc chắn còn có giá trị văn hóa rất cao, đồng thời là những tư liệu nghiên cứu rất quan trọng về phương diện lịch sử ở các nước Tây Vực và Trung Quốc vào thời trung cổ.

(2) Hơn một ngàn năm trở lại đây, Trung Quốc mới chứng kiến nhiều kinh điển Phật giáo trước tác ghi chép thời kỳ xưa nhưng đã mất mát nhiều. Sau khi phát hiện được tàng thư tại Đôn Hoàng, căn cứ theo những phát hiện mới, như cảnh vẽ thời Lục Triều,37 người Đường viết kinh, rồi đính chính những bản kinh đang lưu hành, khảo tra sự dị đồng của chúng.

(3) Nhiều văn tự ngôn ngữ cổ đại chẳng riêng là người hiện tại không thể giải được, mà thậm chí những danh tự liên quan đều không biết. Nhưng những văn tự ngôn ngữ cổ đại ấy

———

36 Man Di 蠻夷: Phiếm chỉ các dân tộc mọi rợ, ở chung quanh bên ngoài Trung Quốc.

37 Lục Triều: Ngô, Đông Tấn, Tống, Tề, Lương, Trần đều kiến đô ở Kiến Khang (Nam Kinh ngày nay), gọi là Lục Triều.

quan hệ đến kinh điển Phật giáo rất là quan trọng. Vì Phật giáo Trung Quốc có nhiều kinh điển được chuyển dịch từ văn tự ngôn ngữ cổ đại Tây Vực, không phải phiên dịch trực tiếp từ Phạn văn. Nên việc khai quật phát hiện tại Trung Á, lấy kinh Phật viết bằng ngôn ngữ Tukhara, Sogdiana, Vu-điền, Qui-tư, Thổ-nhĩ-kỳ, Phạn, Tây Hạ v.v... làm chủ đề. Những ngôn ngữ văn tự cổ đại được phát hiện ấy, không những có thể tra xét, đính chính mối quan hệ dị đồng của kinh điển bằng ngôn ngữ cổ đại Tây Vực cùng kinh điển Hán văn, mà còn là những tư liệu rất trân quí để nghiên cứu lịch sử truyền bá Phật giáo và đời sống sinh hoạt của các dân tộc ở Tây Vực.

(4) Những thẻ sách ghi chép chữ Hán, cho đến nhiều văn hiến cổ đại phát hiện ở Turfan, không chỉ bổ sung cho sự bất túc của sử, truyện, hoặc chứng minh sự tương quan giữa sử, truyện, đồng thời còn là tư liệu quí giá để nghiên cứu lịch sử pháp chế và chế độ kinh tế xã hội thời Hán-Đường.

(5) Những bích họa và tượng điêu khắc tại Đôn Hoàng, cho đến những tượng Phật, Bồ-tát phù điêu, tiền cổ, tạp vật v.v... đào tại Tân Cương, chúng đều đóng góp nhiều sắc thái cho phương diện lịch sử mỹ thuật. Và cũng là những tư liệu tốt để nghiên cứu về nghệ thuật Ấn Độ, Kiền-đà-la, Hy Lạp có ảnh hưởng với công nghệ phẩm thời Lục Triều, cho đến phản ánh đời sống xã hội phong tục, và phục sức đối với xã hội đương thời.

(6) Nhiều văn vật Phật giáo phát hiện tại Trung Á, đủ cho chúng ta thấy Phật giáo có một vị trí cao trong văn hóa Trung Á, đồng thời là những tư liệu nghiên cứu quan trọng về mối quan hệ văn hóa lịch sử Trung Á với văn hóa Trung Quốc, và cũng là một phần tư liệu quan trọng để nghiên cứu Phật giáo Ấn Độ liên quan với Tây Vực, Trung Quốc.

(7) Từ trên sử tích văn vật khai quật tại Trung Á, cũng có thể thấy được sự thành tựu huy hoàng và địa vị cao trong lịch sử văn hóa của Phật giáo ở Tây Vực. Những văn vật quí giá ấy có quan hệ rất mật thiết với văn hóa lịch sử Trung Quốc. Nhưng do người Trung Quốc có cái nhìn vội vàng và thiên kiến nên chẳng biết coi trọng những di sản trân quí ấy, đành nhường cho người khác đến trân trọng thâu giữ, thật là đáng xấu hổ và đáng than trách vậy!

Người Tây Vực Truyền Phật Giáo Ở Trung Quốc Thời Hậu Hán

NGƯỜI TÂY VỰC

TRUYỀN PHẬT GIÁO

Ở TRUNG QUỐC THỜI HẬU HÁN

Hứa Dương Chủ

Tây Vực có hai nghĩa rộng và hẹp: Tây Vực nghĩa hẹp là chỉ toàn bộ đường phía Nam Thiên Sơn của tỉnh Tân Cương ngày nay, như truyện Tây Vực trong Hán thư đã ghi. Tây Vực nghĩa rộng là bao quát cả đường phía Bắc Thiên Sơn và Thông Lĩnh trở ra ngoài đến Trung Á, Ấn Độ, Pakistan v.v..., như truyện Tây Vực trong Đường thư đã chép. Tây Vực mà bài văn này nói là theo thuyết sau.

Hán thư quyển 28, dưới phần Địa lý chí có huyện Qui-tư, Nhan Sư Cổ1 giải thích rằng: “Người nước Qui-tư đến hàng phục ở lại đây nên lấy làm tên gọi”. Căn cứ vào lời giải thích thì huyện Qui-tư là đất định cư của người nước Qui-tư (tức huyện Khố-xa [Kucha], đường A-khắc-tô [thị xã Aksu], tỉnh Tân Cương), từ Tây Vực đến qui hàng ở lại, là không thể phủ nhận. Theo Tiền Điếm2 tân các chú địa lý chí quyển 13, huyện Qui-tư thiết lập ở trên, quận trị bên dưới, là huyện Mễ Chỉ, phủ Tuy Đức, tỉnh Thiểm Tây đời Thanh đó vậy. Lại ở Hán thư quyển 96, phần hạ truyện Tây Vực, mục nước Ôn Túc, Nhan Sư Cổ có phụ chú:

———

1 Nhan Sư Cổ: Xem cht. 24, tr. 22.

2 Tiền Điếm 錢坫 (1744-1806), người huyện Gia Định (tỉnh Giang Tô) đời Thanh, tự là Hiến Chi, chuyên nghiên cứu kinh, sử, địa lí… Ông có trước tác “Sử ký bổ chú” 130 quyển, “Luận ngữ hậu lục” 5 quyển, “Tân các chú địa lí chí” 16 quyển v.v…

“Phía Bắc huyện Lễ Tuyền, La Châu (huyện Lễ Tuyền, đường Quan Trung, tỉnh Thiểm Tây) ngày nay, có núi Ôn Túc, vốn thời Hán hàng phục được người nước Ôn Túc, lệnh cho ở đất này làm ruộng, chăn nuôi nên lấy đó làm tên.”

Căn cứ điều này có thể chứng minh, lúc bấy giờ chính xác đã có người nước Ôn Túc di cư đến Trung Quốc. Lại trong Hán thư quyển 28, phần Địa lý chí, dưới quận trị An Định (tỉnh Cam Túc), có Nguyệt Thị đạo.3 Căn cứ bản đồ địa lý thời Tiền Hán của Dương Thủ Kính4 thì Nguyệt Thị đạo đại khái là vùng đất phía Đông Bắc huyện Trấn Nguyên, Kính Nguyên đạo, tỉnh Cam Túc ngày nay. Tiền Điếm tân các chú địa lý chí quyển 12 nói: “Đây là nơi đặt để của những người qui hàng của nước Nguyệt Thị”; lại đồng sách đồng quyển nói huyện Ly Can5 là “Vốn người Ly Can hàng phục, được bố trí tại huyện”. Đây là sự quan hệ thiết lập giữa Nguyệt Thị đạo cùng huyện Ly Can, là nơi an trí số di dân từ nước Nguyệt Thị và nước Ly Can đến. Huyện Ly Can đặt dưới quận trị Trương Dịch, tức là ở phía Nam huyện Vĩnh Xương, phủ Kinh Châu, tỉnh Cam Túc đời Thanh.

———

3 Đạo 道: Thời Hán những vùng đất tộc Man Di cư trú gọi là đạo, hoặc đơn vị hành chánh (tương đương với tỉnh ngày nay) được thiết đặt tại những vùng biên địa của các dân tộc định cư thời Tần, Hán. Đồng thời vương triều nhà Hán thường phiếm chỉ con đường giao thông để khống chế các dân tộc thiểu số.

4 Dương Thủ Kính 楊守敬 (1839-1915), người Nghi Đô, đời Thanh, tự Tỉnh Ngô, vãn niên lấy hiệu Lân Tô Lão Nhân, là người tinh tường địa lí cổ đại.

5 Ly Can 驪靬: Phía Nam huyện Vĩnh Xương tỉnh Cam Túc ngày nay. Thời Hán, huyện Ly Can thuộc quận Trương Dịch.

Phần trước đã giản lược những sự thật lịch sử về đoàn thể người nước ngoài sống bên trong biên giới Trung Quốc, như người nước Ôn Túc, Nguyệt Thị, Ly Can, Qui-tư thời Tây Hán. Lại căn cứ truyện Chi Khiêm trong Khai Nguyên thích giáo lục quyển 2, truyện An Đông trong Ngụy thư quyển 30, truyện Khương Huyền trong Lương thư quyển 18 thì biết thời Đông Hán cũng có người các nước Khương Cư, An Tức, Nguyệt Thị v.v... di cư đến đất Hán. Tóm lại, đời Hán người Tây Vực lưu trú ở Trung Quốc là số nhiều, tiếc là những sự tích sinh hoạt bình thường của họ phần nhiều bị mất hết, khó mà khảo sát. Đồng thời Phật giáo truyền bá tiến dần về Đông, trong số kiều dân Tây Vực cũng có những người truyền giáo nhiệt tâm. Riêng về thời Hậu Hán, người Tây Vực đến Trung Quốc truyền bá Phật giáo đã thành truyện như dưới đây, khiến cho sáng tỏ tình huống khái quát thời kỳ đầu Phật giáo truyền vào Trung Quốc.

1. Sa-môn Ca-diếp-ma-đằng, hoặc gọi là Trúc-diếp-ma-đằng, hay Nhiếp-ma-đằng, người Trung Thiên Trúc, thuộc dòng Bà-la-môn, lúc nhỏ thông minh mẫn tuệ, học rộng nghe nhiều, sức nghĩ tinh thâm hơn người, đặc biệt thấu rõ kinh luật. Ngài từng đi Tây Thiên Trúc, có một nước nhỏ thỉnh ngài giảng kinh Kim quang minh, vừa gặp nước bên cạnh hưng binh tràn đến, lúc giặc sắp đặt chân vào biên giới liền bị trở ngại, binh chẳng thể tiến tới. Binh chúng nước ấy nghi là có phép thuật lạ, bí mật sai sứ dò xét, nhưng chỉ thấy quần thần an nhiên ngồi nghe ngài giảng pháp “Minh địa thần vương hộ quốc trong kinh Đại thừa”,6 do đó nước động binh xin hòa và cầu pháp.7

———

6 Cao tăng truyện 1, T50n2059_p322c15: “Ngài Nhiếp-ma-đằng người Trung Thiên Trúc, bác thông kinh điển Đại thừa, Tiểu thừa. Trước đây, ngài có đi qua một nước nhỏ ở Thiên Trúc giảng kinh. Bấy giờ, nước này

Vào năm Vĩnh Bình thứ 7 (năm 64 Tl.), Hán Minh đế nằm mơ thấy người vàng, thân cao một trượng sáu, đỉnh đội vầng mặt trời, ánh sáng chói chang rực rỡ, bay ở trước cung điện. Sáng hôm sau, vua hỏi khắp quần thần: “Đó là thần gì lạ vậy?” Có người thông hiểu chuyện, quả quyết tiến lên tâu rằng: “Thần nghe bên Tây Vực có người đắc đạo, hiệu gọi là Phật, điều mơ thấy của bệ hạ nhất định là đó ư?” Nhà vua cho là đúng, xuống chiếu sai Lang trung Thái Âm, Lang tướng Tần Cảnh, Bác sĩ đệ tử Vương Tuân v.v.... gồm 18 người, đi sang Thiên Trúc, học hỏi Phật pháp. Họ đi tới nước Đại Nguyệt Thị thì gặp ngài Ma-đằng.8 Thái Âm và mọi người cố thỉnh Ma-đằng cùng họ trở lại, về đến Lạc Dương, nhân đó khởi dựng Già-lam, gọi là chùa Bạch Mã và các châu quận đua nhau kiến lập chùa để đền ơn ngựa trắng (chở kinh, tượng). Năm Vĩnh Bình thứ 10, ngài Ma-đằng ở chùa Bạch Mã cùng với ngài Trúc Pháp Lan dịch kinh Tứ thập nhị chương (bản dịch lần đầu còn lưu giữ).9 Từ ấy Thích giáo

———

bị giặc ngoại xâm, nhằm lúc ngài đang giảng kinh (Kim quang minh), có thể nói nhờ thuyết kinh này mà Địa thần bảo hộ khiến nơi ấy được an lạc, gươm giáo mới bắt đầu đã được lợi ích (dừng cuộc chiến). (Nước kia) mới tuyên thệ lui binh và ngài đích thân đến giải hòa, hai nước liền giao hảo với nhau.

7 Cao tăng truyện tập đầu quyển 1, trang 1 chép Nhiếp-ma-đằng đích thân đến khuyên hòa, hai nước giao hảo thân thiện. (cht. Tg)

8 Phật tổ thống kỷ quyển 36, trang 213 chép: Năm Vĩnh Bình thứ 10, Thái Âm v.v.... ở Đại Nguyệt Thị, Trung Thiên Trúc gặp Ca-diếp-ma-đằng, Trúc Pháp Lan. Cao tăng truyện chép là ở Thiên Trúc gặp Ma-đằng v.v.... Phật tổ lịch đại thông tải quyển 5, trang 157 ghi là gặp ở nước Đại Nguyệt Thị. (cht. Tg)

9 Phật tổ thống kỷ chép là, năm Vĩnh Bình thứ 11 sắc lập chùa Bạch Mã ở Lạc Dương, mà ngài Ma-đằng đầu tiên dịch kinh Tứ thập nhị chương. Phật học nghiên cứu thiên 18 trang 7 viết: “Sách này (chỉ kinh Tứ thập nhị chương) phải nhất định là do người Trung Quốc làm chứ chẳng phải dịch từ Ấn Độ, Tác giả là người miền Nam, chẳng phải là người miền

(Phật giáo) nối tiếp nhau hưng thịnh như mây nổi, Sa-môn, tín sĩ10 nối gót phiên dịch truyền bá, kinh Tứ thập nhị chương này chính là tổ của kinh pháp đất Hán vậy. Ngài Ma-đằng có công lớn đầu tiên truyền bá giáo hóa, giúp người chưa tin sâu hiểu được diệu nghĩa sâu xa; ngài không phiên dịch nhiều, chỉ tóm tắt chỗ tinh yếu của kinh để dẫn đường thời tục. Về sau ngài Ma-đằng viên tịch ở Lạc Dương.11

2. Sa-môn Trúc Pháp Lan, ngài người Trung Thiên Trúc, đọc tụng kinh luận được vài vạn chương, là bậc thầy của học giả Thiên Trúc. Ông Thái Âm đã đến nước đó, nơi ngài Trúc Pháp Lan và ngài Ma-đằng đang du hóa, cả hai cùng theo về, nhưng vì trở ngại học trò nên ngài Trúc Pháp Lan đi đến sau. Đến Lạc Dương, ở lại với ngài Ma-đằng. Lúc nhỏ ngài giỏi tiếng Hán, đầu tiên cùng ngài Ma-đằng phiên dịch kinh Tứ thập nhị chương. Sau ngài Ma-đằng mất, ngài Trúc Pháp Lan tự phiên dịch kinh Thập địa đoạn kết 8 quyển (hoặc làm 4 quyển, cũng gọi là kinh Thập trụ, dịch ra lần đầu vào năm Vĩnh Bình thứ 13 – đã mất), kinh Pháp hải tạng 1 quyển (hoặc gọi kinh Vô tạng tự, bản dịch lần đầu, mất), kinh Phật bản hạnh 5 quyển (dịch năm Vĩnh Bình thứ 11, mất), kinh Phật bản sinh 1 quyển (mất), hợp lại 4 bộ, gồm 15 quyển.12

———

bị giặc ngoại xâm, nhằm lúc ngài đang giảng kinh (Kim quang minh), có thể nói nhờ thuyết kinh này mà Địa thần bảo hộ khiến nơi ấy được an lạc, gươm giáo mới bắt đầu đã được lợi ích (dừng cuộc chiến). (Nước kia) mới tuyên thệ lui binh và ngài đích thân đến giải hòa, hai nước liền giao hảo với nhau.

10 Tín sĩ: Thanh tín sĩ 清信士, Skt. Upāsaka, dịch âm “Ưu-bà-tắc”, dịch nghĩa Cận sự nam, người nam tại gia giữ năm giới.

11 Căn cứ Khai Nguyên thích giáo lục quyển 1 trang 133-134. (cht. Tg)

12 Lịch đại tam bảo ký quyển 4, trang 614 và Đại Đường nội điển lục quyển 1 trang 2 đều chép là Trúc Pháp Lan dịch 5 bộ kinh gồm 13 quyển, trừ bốn bộ kinh nêu ở trên, còn có 2 quyển Nhị bách lục thập giới hợp dị; cả hai sách đều nói kinh Thập địa đoạn kết 4 quyển; Cao tăng truyện tập đầu, quyển 1, trang 2 viết: dịch Thập địa đoạn kết, Phật bản sinh, Pháp hải tạng, Phật bản hạnh, Tứ thập nhị chương v.v.... gồm 5 bộ. (cht. Tg)

Ngày trước Hán Võ đế đào đáy ao Côn Minh, được tro đen, hỏi Đông Phương Sóc, Sóc tâu rằng: “Việc này thần không hiểu rõ, nên hỏi người Hồ ở Tây Vực”. Ngài Trúc Pháp Lan đã đến, vua cho người hỏi vấn đề đó, ngài Trúc Pháp Lan nói rằng: “Đây là tro của thời kiếp thiêu’’ (kiếp gặp tai họa lửa cháy), Sóc nói đó là bằng chứng, người tin rất đông. Lại sứ giả Tần Cảnh từ nước Nguyệt Chi trở về, được tượng đức phật Thích-ca, chính là tượng Chiên-đàn của vua Ưu-điền,13 bậc thầy tạo tượng thứ tư tạc ra. Tượng về đến Lạc Dương, nhà vua liền ban lệnh vẽ lại, đặt ở đài Thanh Lương và trên lăng Hiển Tiết để cúng dường, sự thành tâm đó đã lưu lại đến ngày nay. Ngài Trúc Pháp Lan sau mất ở Lạc Dương, thọ hơn 60 tuổi.14

3. Sa-môn Trúc Phật Sóc, người Thiên Trúc, thức tính minh mẫn, biết rộng lắm tài, khoảng năm Quang Hòa đời Hán Linh đế (năm 178-183 Tl.), đầu tiên đem theo kinh đến Lạc Dương phiên dịch.15 Tính ra có kinh Đạo hạnh 1 quyển (dịch ngày 8 tháng 10 năm Quang Hòa thứ 2, mất), Bát-chu tam-muội 2 quyển (hoặc 1 quyển, dịch lần thứ hai, vào ngày 8 tháng 10 năm Quang Hòa thứ 2, mất), hợp thành bộ gồm 3

———

13 Vua Ưu-điền 優填 (Skt. Udayana – dịch Xuất Ái vương hay Nhật Tử vương) quốc vương Câu-thiểm-di. Đức Thế Tôn cả một mùa hạ chín tuần bay lên cõi trời Đao-lợi thuyết pháp cho mẫu thân nghe, không trở về cõi Diêm-phù. Vua Ưu-điền tưởng nhớ đức Phật sanh bệnh, quần thần bèn lấy gỗ Ngưu Đầu Chiên-đàn (loại gỗ hương này mọc ở núi Ngưu Đầu) tạc tượng Như Lai cao 5 thước, bệnh của nhà vua liền thuyên giảm. Sự phát nguyên tạo tượng Phật ở Ấn Độ cũng từ đó.

14 Căn cứ Khai Nguyên thích giáo lục quyển 1, trang 134. (cht. Tg)

15 Phật tổ thống kỷ quyển 36, trang 215 viết, năm Quang Hòa thứ 3, Tây Thiên Trúc Sa-môn Trúc Phật Sóc đến Lạc Dương, dịch kinh Đạo hạnh bát-nhã; Phật tổ lịch đại thông tải quyển 6 trang 161 chép, năm Hy Binh thứ 2 (năm 173) đến Lạc Dương, trong năm Quang Hòa dịch kinh Bát-chu tam-muội, cộng 3 quyển. (cht. Tg)

quyển; lúc người dịch không lưu loát, tuy chẳng hay lắm, nhưng bỏ văn đi thì được cái chất thật, thâm nhập được ý kinh. Sa-môn nước Nguyệt Chi là Chi Sấm truyền dịch lại bằng lời, tại Hà Nam ông Mạnh Phước tự là Nguyên Sĩ, ông Trương Liên tự là Thiếu An chấp bút (chịu trách nhiệm viết).16

4. Sa-môn Trúc Đại Lực, người Tây Vực,17 đệ tử của tổ sư Hạc-lặc-na (Phó pháp tạng) thứ 22 của Phật giáo.18 Ngài tính ưa viễn du, không sợ gian hiểm, tháng 3 năm Kiến An thứ 2, đời Hán Hiến đế (năm 197 Tl.), ở Lạc Dương, ngài dịch kinh Tu hạnh bản khởi 2 quyển (dịch lần thứ ba, tên khác là Túc hạnh bản khởi),19 bản kinh chữ Phạn ấy do Đàm Quả và Khương Mạnh Tường mang từ nước Ca-duy-la-vệ đến, Mạnh Tường hiệu đính văn từ.20

5. Sa-môn Đàm Quả, người Tây Vực,21 học tường tận nội ngoại điển, giải thông cả chân, tục; ngài mang những bản kinh Phật bằng Phạn văn ở nước Ca-duy-la-vệ đến Lạc

———

16 Căn cứ Khai Nguyên thích giáo lục quyển 1 trang 134. (cht. Tg)

17 Trúc Đại Lực là người Tây Vực họ Trúc, theo thông lệ người Phiên lấy tên nước làm họ thì phải liệt vào người Thiên Trúc. Căn cứ Nguyên Hòa tánh toản 元和姓纂 (Sách ghi chép về phổ hệ thị tộc, gồm 18 quyển, do Bảo Lâm soạn vào khoảng niên hiệu Nguyên Hòa đời Đường) thì họ Trúc là họ của hậu duệ dân di cư Thiên Trúc. (cht. Tg)

18 Căn cứ Phật tổ thống kỷ quyển 36 trang 216. (cht. Tg)

19 Phật tổ lịch đại thông tải quyển 6, trang 166 ghi, năm Kiến An thứ 3 (năm 198), Sa-môn Khương Mãnh, Trúc Đại Lực dịch kinh Tứ đế và Hưng bản khởi hạnh v.v.... ở Lạc Dương, 6 bộ gồm 11 quyển. (cht. Tg)

20 Căn cứ Khai Nguyên thích giáo lục quyển 1, trang 138. (cht. Tg)

21 Người Thiên Trúc đến qui hóa (nhập tịch từ nước ngoài) phần nhiều lấy Trúc, Đàm làm họ. Đàm Quả từ nước Ca-duy-la-vệ Bắc Thiên Trúc, mang theo bản kinh Phật tiếng Phạn. Căn cứ vào đây lường biết được quốc tịch ngài ấy có khả năng chẳng ra ngoài Thiên Trúc. (cht. Tg)

Dương. Năm Kiến An thứ 12 đời Hán Hiến đế (năm 207 Tl.), ngài dịch kinh Trung bản khởi 2 quyển (hoặc gọi kinh Thái tử trung bản khởi, còn). Khương Mạnh Tường xét ngôn ngữ.22

6. Sa-môn Chi-lâu-ca-sấm, gọi tắt là Chi Sấm, người Nguyệt Chi, đức hạnh thanh cao, tính độ lượng cởi mở thông tuệ, phẩm hạnh trì giới pháp, do tinh cần mà nổi tiếng, đọc tụng các kinh, lập chí tuyên dương đạo pháp, khoảng Hoàn đế - Linh đế đời Hán, đi đến Lạc Dương.23 Từ năm đầu niên hiệu Kiến Hòa đời Hoàn đế, đến năm Trung Bình thứ 3 đời Linh đế (năm 147-186 Tl.), ngài ở Lạc Dương dịch kinh Đạo hành bát-nhã ba-la-mật 10 quyển (hoặc gọi là kinh Ma-ha bát-nhã ba-la-mật đạo hạnh, Bát-nhã đạo hạnh phẩm kinh, hoặc 8 quyển, dịch ra lần đầu ngày 8 tháng 7 năm Quang Hòa thứ 2, còn), kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác 2 quyển (cũng gọi là kinh Vô lượng thanh tịnh, dịch ra lần thứ 2, còn), kinh A-súc Phật quốc 2 quyển (hoặc 1 quyển, dịch vào năm đầu niên hiệu Kiến Hoà, dịch ra lần đầu, hoặc gọi Vô quốc tự, A-súc Phật sát chư bồ-tát học thành phẩm, còn), kinh Phật di nhật ma-ni bảo 1 quyển (dịch ra lần đầu, tên khác là kinh Cổ phẩm di nhật thuyết bát-nhã, kinh Đại bảo tích, kinh Ma-ha-diễn bảo nghiêm, còn), kinh Đâu-sa 1 quyển (còn), kinh Bát-chu tam-muội 3 quyển (tên khác là kinh Thập phương hiện tại Phật tất tại tiền lập định, hoặc gọi là kinh Đại bát-chu tam-muội, hoặc 2 quyển, dịch năm Quang Hòa thứ 2, dịch lần đầu, còn), kinh

———

22 Căn cứ Khai Nguyên thích giáo lục quyển 1, trang 139. (cht. Tg)

23 Cao tăng truyện quyển 1, trang 7 chép là vào thời Hán Linh đế đi đến Lạc Dương. Phật tổ thống kỷ quyển 36, trang 214 thì viết là vào năm đầu niên hiệu Kiến Hòa (năm 147). Phật tổ lịch đại thông tải quyển 5, trang 160 thì cho là năm đầu niên hiệu Hòa Bình đời Hoàn đế (năm 150). (cht. Tg)

Đổn-chân-đà-la sở vấn 2 quyển (dịch lần đầu, hoặc gọi là Đổn-chân-đà-la sở vấn bảo Như Lai tam-muội kinh, hoặc gọi là Đổn-chân-đà-la-ni vương kinh, hoặc 3 quyển, còn), kinh A-xà-thế vương 2 quyển (dịch ra lần đầu, còn), kinh Nội tạng bách bảo 1 quyển (cũng gọi là Nội tạng bách phẩm, dịch ra lần đầu, còn), kinh Văn-thù Sư-lợi bồ-tát thự 1 quyển (gọi tắt là Vấn thự kinh), kinh Tạp thí dụ 1 quyển (còn), kinh Đại phương đẳng đại tập 27 quyển (dịch ra lần đầu, mất), kinh Bát-chu tam-muội 1 quyển (hoặc thêm chữ “Đại”,24 dịch ra lần thứ ba vào ngày 8 tháng 10 năm Quang Hoà thứ 2, mất), kinh Phạm bát nê-hoàn 2 quyển (hoặc 1 quyển, dịch lần đầu, mất), kinh Chư pháp dũng vương 1 quyển (dịch lần đầu, mất), kinh Quang minh tam-muội 1 quyển (dịch lần đầu, mất), kinh Bột bổn 2 quyển (mất), kinh Thủ lăng-nghiêm 2 quyển (dịch ngày 8 tháng 2 năm Trung Bình thứ 3, dịch lần đầu, hoặc 3 quyển, mất), kinh Đại phương tiện báo ân 1 quyển (còn), kinh A-xà-thế vương vấn ngũ nghịch 1 quyển (cũng gọi là A-xà-thế vương kinh, dịch lần đầu, mất), Thiền kinh 1 quyển (dịch lần đầu, mất), kinh A-dục vương thái tử hoại mục nhân duyên 1 quyển (hoặc không có chữ “kinh”,25 dịch lần đầu, mất), hợp lại thành 23 bộ, 67 quyển.26 Thẩm xét thì được ý nghĩa căn bản, chẳng tô

———

24 Kinh Bát-chu tam-muội, thêm chữ “Đại” là Đại bát-chu tam-muội 大般舟三昧 (Khai Nguyên thích giáo lục 1, T55n2154_p478c).

25 Vì kinh này xuất hiện thời vua A-dục sau khi đức Phật niết-bàn hơn 100 năm, không phải Phật thuyết nên bỏ chữ “kinh” ở đầu (Khai Nguyên thích giáo lục 1, T55n2154_p479a).

26 Thông tải ghi là từ năm Hòa Bình đến năm Trung Bình, dịch được 21 bộ kinh, gồm 63 quyển. Lịch đại tam bảo kỷ quyển 4, trang 616 và Đại Đường nội điển lục quyển 1, trang 5 đều ghi là từ niên hiệu Kiến Hòa đến niên hiệu Trung Bình, dịch được 21 bộ kinh, gồm 63 quyển. Thống kỷ cũng ghi là 21 bộ. (cht. Tg)

vẽ thêm, đáng gọi là bậc thầy giỏi tuyên dương, hoằng đạo pháp. Thanh tín sĩ27 đất Hà Nam là Mạnh Phước và Trương Liên chấp bút. Về sau không biết ngài mất ở đâu.28 Ngài Chi Lượng đệ tử ngài Chi Sấm, tự là Kỷ Minh, thầy của Chi Khiêm.29

7. Sa-môn Chi Diệu, người Tây Vực.30 Ngài uyên bác thông đạt mọi điển chương, diệu giải lẽ u vi, vào năm Trung Bình thứ 2 đời Hán Linh đế (năm 185 Tl.), ở Lạc Dương dịch kinh Thành cụ quang minh định ý 1 quyển (hoặc gọi là Thành cụ quang minh tam-muội kinh, gọi tắt là Thành cụ quang minh kinh, dịch ra lần thứ 2, còn), kinh A-na-luật bát niệm 1 quyển (gọi tắt là Bát niệm kinh, hoặc gọi Thiền hạnh liễm ý, còn), kinh Mã hữu tam tướng 1 quyển (cũng gọi là Thiện mã hữu tam tướng kinh, còn), kinh Mã hữu bát thái thí nhân 1 quyển (gọi tắt là Mã hữu bát thái kinh, tên khác Mã hữu bát tệ ác thái kinh, Mã hữu bát tệ ác thái kinh, còn), kinh Tứ đạo địa 1 quyển (còn), kinh Văn thành thập nhị nhân duyên 1 quyển (dịch lần thứ 2, mất), kinh Đại ma-da 1 quyển (hoặc không có chữ “Đại”,31 hoặc 2 quyển, dịch lần đầu, mất), kinh Lại-thác-hòa-la 1 quyển (mất), kinh Tiểu bản khởi 2 quyển (hoặc gọi Tu hạnh bản khởi, hoặc gọi Túc hạnh bản khởi, dịch lần đầu, mất), kinh Đọa lạc ưu-bà-tắc 1 quyển (mất), hợp

———

27 Thanh tín sĩ: Xem cht. 10 trước.

28 Căn cứ Khai Nguyên thích giáo lục quyển 1, trang 134. (cht. Tg)

29 Căn cứ Cao tăng truyện quyển 1, trang 10. (cht. Tg)

30 Theo lệ người Phiên dùng tên nước làm họ thì Chi Diệu là người Nguyệt Chi. (cht. Tg)

31 Đại ma-da kinh 大摩耶經 (không có chữ “Đại”): Lịch đại tam bảo kỷ 4, T49n2034_p54a ghi, Ma-ha ma-da kinh 摩訶摩耶經, 1 quyển, hoặc gọi Ma-da kinh, hoặc 2 quyển. Phần phụ chú trong Tạng: Ma-ha=Đại; Ma-da là gọi tắt…

lại là 10 bộ, 11 quyển.32 Ngài Chi Diệu rất thông thạo ngôn ngữ Hán.33

8. Sa-môn An Thanh, tự là Thế Cao, thái tử của chánh hậu vua nước An Tức. Thuở nhỏ hoài bảo thuần hiếu, kính dưỡng hết lòng, nhân ái trắc ẩn cả đến loài biết cựa quậy. Việc động ngôn lập hạnh của ngài như đi vào qui củ vậy, vả lại nghiệp chí thông tuệ, khắc phục ý niệm, chăm lo hiếu học, điển tịch trong ngoài không gì chẳng quán thông, làm phép “thất diệu, ngũ hành”,34 bói đoán “phong giác, vân vật”,35 tìm ra vận giàu nghèo (đầy vơi) đều đến tận cùng giới hạn của chúng, thông hiểu các ngành nghề, giỏi y thuật châm cứu, nhìn sắc diện biết bệnh, cho thuốc nhất định cứu được, cho đến loài chim thú kêu hót hễ nghe tiếng là biết lòng. Có lần đi thấy bầy yến, ngài bỗng gọi bạn nói rằng: “Chim yến nói, sắp có người đưa đồ ăn đến”, trong khoảnh khắc quả nhiên có người đưa đồ ăn đến, mọi người đều lấy làm lạ. Do đó danh tiếng tài giỏi lạ lùng của ngài trùm cả Tây Vực, lân quốc xa gần đều kính ngưỡng mà lấy làm lạ thường. Ngài Cao, tuy ở nhà mà phụng trì giới luật tinh nghiêm hơn người, giảng pháp, thí pháp cùng thời tương tục. Về sau vua cha mất đáng

———

32 Căn cứ Khai Nguyên thích giáo lục quyển 1, trang 138, Cao tăng truyện quyển 1, trang 8 viết, Chi Diệu dịch kinh Thành cụ định ý, kinh Tiểu bản khởi v.v.... Lịch đại tam bảo ký quyển 4, trang 617 và Đại đường nội điển lục quyển 1, trang 5 đều ghi là 11 bộ, gồm 12 quyển, ngoại trừ 10 kinh đã nêu trên, còn có kinh Thủ chí vấn Phật thập tứ sự 1 quyển (hoặc không có chữ “Phật”). (cht. Tg)

33 Căn cứ Phật tổ thống kỷ quyển 36, trang 216. (cht. Tg)

34 Thất diệu, ngũ hành: Thất diệu 七曜, xem cht. 99, tr. 82. Ngũ hành 五行, năm chất kim, mộc, thủy, hỏa, thổ.

35 Phong giác, vân vật: Phong giác 風角, một loại pháp thuật chiếm quẻ bói toán thời cổ đại, lấy thế gió mà định cát hung. Vân vật 雲物, là hình sắc làn mây bên cạnh mặt trời; thời xưa người ta dùng biện pháp này để đoán thời tiết nắng mưa, lũ lụt, hạn hán.

lẽ kế thừa quốc vị nhưng ngài cảm sâu cái khổ trống không, chán lìa danh lợi nên chịu tang phục xong liền nhường nước cho chú, xuất gia tu đạo. Ngài rộng thông Kinh tạng, rất tinh thâm A-tỳ-đàm học, trì tụng Thiền kinh, tóm lược hết diệu nghĩa của kinh ấy. Ngài đã du phương hoằng hóa, trải khắp các nước, đầu đời Hoàn đế nhà Hán, mới đến miền Đông Hạ (chỉ Trung Hoa).36 Ngài An Thế Cao thông tuệ nhạy bén, nghe một lần có thể thấu đạt, chưa bao lâu đã làu thông ngôn ngữ Trung Hoa. Ngài lo lắng cho chánh pháp suy vi nên mở rộng việc phiên dịch tuyên dương. Ngài An Thế Cao đạt đến cùng lý tận tính, tự biết túc duyên, có nhiều thần tích mà đời không thể lường.

Đầu tiên, ngài biết về tiền thân, trước khi làm vương tử nước An Tức, cùng con ông trưởng giả trong nước ấy chung xuất gia. Khi con vị trưởng giả cầm bát đi khất thực, gặp thí chủ chẳng gọi mời thì phẫn hận, ngài Cao thường nghiêm túc can ngăn nhưng rốt cuộc chẳng chịu sửa đổi lỗi lầm, như thế kéo dài đến hơn hai mươi năm, ngài mới cùng người đồng học nói lời từ biệt rằng: “Ta há chẳng phải đến Quảng Châu để đáp trả xong việc đời trước, ông phải tinh cần học thông kinh điển, chẳng ở sau ta mà tính sinh nhiều sân giận, đến lúc mạng chung phải chịu ác hình, ta nếu đắc đạo, nhất định phải độ nhau.” Ngay khi ngài đến Quảng Châu thì gặp đại loạn giặc cướp, đang đi trên đường chợt gặp một thiếu niên tay vung đao miệng mắng rằng: “Quả thật gặp được ngươi rồi vậy!” Ngài Cao cười rằng: “Đời trước ta đã phụ ông nên ta từ xa đến đền trả cho nhau, sự phẫn nộ của ông là do ý thuở đời quá khứ vậy.” Ngài liền đưa cổ nhận lưỡi dao, ung dung không chút sợ hãi, tên giặc liền giết ngài, người xem trăm

———

36 Phật tổ thống kỷ quyển 35 (T49n2035), trang 330c19, ghi là năm Kiến Hòa thứ 2, An Thế Cao đến Lạc Dương. (cht. Tg)

người như một, không ai chẳng kinh hãi lấy làm lạ cho ngài, rồi thần thức ngài trở lại làm thái tử vua nước An Tức, tức là thân ngài An Thế Cao thời nay vậy.

Ngài An Thế Cao du hóa Trung Quốc, việc tuyên dương kinh pháp xong thì gặp thời cuối đời Linh đế, vùng Quan Lạc (Quan Trung và Lạc Dương) nhiễu nhương loạn lạc nên ngài mới chấn tích trượng vùng Giang Nam mà nói rằng: “Ta phải qua Lô Sơn để độ bạn đồng học thuở xưa.” Ngài đi đến miếu Củng Đình Hồ, miếu này trước có uy linh, lữ khách buôn bán hay đến cầu đảo thì mua may bán đắt, thuận buồm xuôi gió, không đình trệ, đã từng có người xin thần tre nứa, thần chưa cho mà lấy thuyền liền lật úp tiêu tan, tre hoàn lại chỗ cũ. Từ đó người đi thuyền kinh sợ, ai cũng kiêng dè nép sợ. Ngài An Thế Cao cùng khách lữ đi hơn ba mươi chiếc thuyền, theo lệ thường sửa soạn cầu phước, thần mới giáng xuống lời chúc rằng: “Thuyền có vị Sa-môn, có thể tiện kêu lên!” Khách đều kinh ngạc, thỉnh ngài Cao vào miếu, thần thưa rằng: “Tôi ngày xưa ở nước ngoài cùng ngài xuất gia học đạo, ưa làm bố thí, mà tính tôi nhiều sân giận, nay làm thần miếu Củng Đình, chung quanh đây một ngàn dặm đều thuộc phần cai trị của tôi, nhờ phước bố thí nên đồ trân quí rất phong phú, còn do sân giận nên quả báo đọa làm thần này, nay thấy đồng học, buồn lo mừng rỡ nên nói ra là thọ mạng sẽ tận trong một sớm một chiều, mà thân hình xấu xí dài lớn, nếu xả thân ở đây thì làm ô uế sông hồ, phải qua đến trong đầm núi phía Tây. Thân này sau khi chết sợ đọa vào địa ngục. Tôi có một ngàn xấp lụa và nhiều vật báu, ngài có thể vì tôi lập chùa xây tháp để cho tôi được sinh ở chỗ thiện.”

Ngài Cao bảo:

“Cố nhân đã đến với nhau, sao chẳng hiện hình ra?”

Thần đáp:

“Thân hình rất xấu xí kỳ lạ, mọi người ắt phải sợ!”

Ngài Cao nói:

“Hãy xuất hiện, mọi người chẳng lấy làm quái lạ đâu!”

Thần từ sau giường hiện ra cái đầu, thì ra là con trăn lớn, chẳng biết đuôi nó dài ngắn bao nhiêu, tiến đến bên gối ngài Cao, ngài Cao hướng về nó đọc mấy câu tiếng Phạn, tán tụng vài lời kệ, con trăn buồn bã nước mắt như mưa, phút chốc biến mất. Ngài An Thế Cao lấy lụa và đồ vật, từ biệt ra đi, bạn thuyền dong buồm, con trăn lại xuất hiện, lên núi mà trông theo, mọi người vẫy tay, sau đó mới biến mất. Trong khoảnh khắc đã đến được Dự Chương,37 ngài liền đem những vật của miếu vì con trăn tạo dựng chùa. Sau khi ngài Cao đi, thần miếu liền mạng chung, buổi chiều có một thiếu niên lên thuyền, quì dài trước ngài Cao thọ nhận sự chú nguyện của ngài rồi biến mất, ngài Cao bảo với thuyền nhân rằng:

“Người thiếu niên đó là thần miếu Củng Đình được lìa khỏi ác hình rồi!”

Từ đó thần miếu tan biến, không còn linh nghiệm nữa! Ngài An Thế Cao về sau lại đến Quảng Châu tìm người thiếu niên đời trước đã hại mình thì người thiếu niên vẫn còn, ngài Cao ghé qua nhà người ấy, nói việc đền trả ngày xưa và trình bày mối duyên xưa, hoan hỉ nói với nhau: “Tôi còn có dư báo, nay phải đến Cối Kê38 để trả cho xong!”

———

37 Dự Chương 豫章: Phía Bắc tỉnh An Huy ngày nay.

38 Cối Kê 會稽: 1- Tên núi, phía Đông nam huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang ngày nay. 2- Tên quận (huyện), nay huyện Thiệu Hưng tỉnh Chiết Giang.

Người khách Quảng Châu hiểu ngài Cao là bậc phi phàm mới vỡ vạc ý ra, hối hận việc làm thuở trước mà cung cấp cho ngài nhiều của cải rồi theo ngài Đông du, đi đến Cối Kê, đến nơi liền vào chợ, chính gặp lúc ở trong chợ có người đánh nhau loạn xạ, đánh lầm vào đầu ngài Cao, ngài chết ngay. Người khách Quảng Châu kiểm nghiệm luôn hai báo ứng càng tin lời Phật dạy và nói hết sự duyên. Người xa kẻ gần nghe biết đều buồn than, sáng tỏ các hữu vi của ba đời vậy. Từ năm Kiến Hòa thứ 2 đời Hoàn đế, đến năm Kiến Ninh thứ 3 đời Linh đế (năm 148-170 Tl.), trong vòng hơn 20 năm, ngài An Thế Cao đã dịch:

Kinh Đại thừa phương đẳng yếu tuệ 1 quyển (dịch ra lần đầu, còn); kinh Thái tử mộ phách 1 quyển (dịch ra lần đầu, còn); kinh Trưởng giả tử chế (tên khác là Chế kinh, dịch ra lần đầu, còn); kinh Bảo tích tam-muội Văn-thù vấn pháp thân 1 quyển (tên khác là Di nhật bảo tích Văn-thù Sư-lợi bồ-tát vấn pháp thân kinh, dịch ra lần đầu, còn); kinh Tự thệ tam-muội 1 quyển (dịch ra lần đầu, còn); kinh Ôn thất tẩy dục chúng tăng 1 quyển (gọi tắt là Ôn thất kinh, dịch ra lần đầu, còn); kinh Minh độ ngũ thập hiệu kế 2 quyển (gọi tắt là Minh độ hiệu kế, Ngũ thập hiệu kế, dịch năm đầu niên hiệu Nguyên Gia, còn); kinh Phật ấn tam-muội 1 quyển (còn); kinh Bát đại nhân giác 1 quyển (còn); kinh Xá-lợi-phất hối quá 1 quyển (gọi tắt là Hối quá kinh, dịch ra lần đầu, còn); kinh Nhân bản dục sinh 1 quyển (còn); kinh Thi-ca-la-việt lục hướng bái 1 quyển (hoặc gọi là kinh Thi-ca-la-việt lục phương lễ, còn); kinh Trường A-hàm thập báo pháp 2 quyển (tên khác là Đa tăng đạo chương kinh, gọi tắt là Thập báo kinh, còn); kinh Nhất thiết lưu nhiếp thủ nhân 1 quyển (gọi tắt là Lưu nhiếp thủ, còn); kinh Tứ đế 1 quyển (còn); kinh Bản tướng ỷ trí 1 quyển (còn); kinh Thị pháp phi pháp 1 quyển (còn); kinh Lậu

phận hy 1 quyển (còn); kinh Bà-la-môn tử mạng chung ái niệm bất ly 1 quyển (còn); kinh Thập chi cư sĩ bát thành nhân 1 quyển (còn); kinh Phổ pháp nghĩa 1 quyển (tên khác là Phổ nghĩa kinh, Cụ pháp hạnh kinh, dịch năm Nguyên Gia thứ 2, còn); kinh Bà-la-môn tỵ tử 1 quyển (còn); kinh A-na-bân-để hóa thất tử 1 quyển (còn); kinh A-nan đồng học 1 quyển (còn); kinh Thất xứ tam quán 1 quyển (hoặc làm thành 2 quyển, dịch năm đầu niên hiệu Nguyên Gia, còn); kinh Ngũ ấm thí dụ 1 quyển (hoặc không có chữ “thí”, tên khác là Thủy mạt sở phiêu kinh, còn); kinh Chuyển pháp luân 1 quyển (hoặc gọi là Pháp luân chuyển kinh, còn); kinh Bát chánh đạo 1 quyển (còn); kinh Ma-đặng nữ 1 quyển (hoặc gọi là kinh Ma-trâu nữ, A-nan vị cổ đạo nữ hoặc, còn); kinh Quỉ vấn Mục-liên 1 quyển (dịch ra lần đầu, còn); kinh A-nan vấn sự Phật cát hung 1 quyển (gọi tắt là A-nan vấn sự kinh, cũng gọi là Sự Phật cát hung kinh, dịch ra lần đầu, còn); kinh Nại nữ Kỳ-vực nhân duyên 1 quyển (hoặc không có chữ “nhân duyên”, dịch ra lần đầu, hoặc gọi tắt là Nại nữ kinh, còn); kinh Tội nghiệp ứng báo giáo hóa địa ngục 1 quyển (dịch ra lần đầu, hoặc gọi là Địa ngục báo ứng kinh, còn); kinh Kiên ý 1 quyển (dịch ra lần đầu, một tên khác là Kiên tâm chánh ý kinh, cũng gọi là Kiên tâm kinh, còn); kinh Đại an-bát thủ ý 2 quyển (hoặc làm thành một quyển, hoặc không có chữ “thủ ý”, hoặc gọi tắt là An-bát, còn); kinh Ấm trì nhập 2 quyển (hoặc làm thành 1 quyển, còn); kinh Xứ xứ 1 quyển (còn), kinh Mạ ý 1 quyển (còn); kinh Phân biệt thiện ác sở khởi 1 quyển (còn); kinh Xuất gia nhân duyên 1 quyển (còn); kinh A-hàm chánh hạnh 1 quyển (tên khác là Chính ý kinh, còn); kinh Thập bát nê-lê 1 quyển (hoặc gọi là Thập bát địa ngục kinh, còn); kinh Pháp thọ trần 1 quyển (còn); kinh Thiền hạnh pháp tưởng 1 quyển (còn); kinh Trưởng giả tử áo não tam xứ 1 quyển (tên khác là Trưởng giả yểu não tam xứ kinh,

cũng gọi là Tam xứ não kinh, còn); kinh Kiền-đà quốc vương 1 quyển (hoặc không có chữ “quốc”, còn); kinh Phụ mẫu ân nan báo 1 quyển (còn); kinh Cửu hoành 1 quyển (còn); kinh Oai nghi 2 quyển (còn); kinh Phạm giới báo ứng khinh trọng 1 quyển (cũng gọi là Phạm giới tội báo khinh trọng, hoặc gọi là Mục-liên vấn kinh, còn); kinh Đại tỳ-kheo tam thiên oai nghi 2 quyển (hoặc 4 quyển, cũng gọi là Đại tăng oai nghi kinh, còn); kinh Đạo địa kinh 1 quyển (dịch ra lần đầu, hoặc thêm chữ “Đại”, còn); kinh Ca-diếp kết 1 quyển (dịch ra lần đầu, còn); kinh A-tỳ-đàm ngũ pháp hành 1 quyển (hoặc không có chữ “hành”, hoặc gọi là A-tỳ-đàm khổ tuệ kinh, còn); kinh Vô lượng thọ 2 quyển (dịch ra lần đầu, mất); kinh Như huyễn tam-muội 2 quyển (hoặc 1 quyển, dịch ra lần đầu, mất); kinh Nguyệt đăng tam-muội 1 quyển (mất); kinh Thập nhị nhân duyên 1 quyển (dịch ra lần đầu, cũng gọi là Văn thành thập nhị nhân duyên kinh, mất); kinh Nội tạng 1 quyển (dịch ra lần thứ hai, một tên khác là Nội tạng bách phẩm, hoặc gọi là Bách bảo, dịch tháng 12 năm Nguyên Gia thứ 2, mất); kinh Tứ bất khả đắc 1 quyển (dịch ra lần đầu, hoặc không có chữ “khả”, mất); kinh Dược Vương Dược Thượng bồ-tát 1 quyển (dịch ra lần đầu, mất); kinh Không tịnh thiên cảm ứng tam-muội 1 quyển (hoặc gọi là kinh Không tịnh tam-muội, dịch ra lần đầu, mất); kinh Tốt phùng tặc kết y đối chú 1 quyển (mất); kinh Chú tặc 1 quyển (tên khác là Tích trừ tặc hại chú, mất); kinh Thập tứ ý 1 quyển (mất); kinh Pháp luật tam-muội 1 quyển (dịch ra lần đầu, mất); kinh Đạo ý phát hạnh 1 quyển (mất); kinh Đại thập nhị môn 2 quyển (hoặc 1 quyển, mất); kinh Tiểu thập nhị môn 1 quyển (mất); kinh Thất pháp 1 quyển (hoặc gọi là kinh A-tỳ-đàm thất pháp hạnh, hoặc gọi tắt là Pháp hạnh kinh, mất); kinh Đa tăng đạo chương 1 quyển (mất); kinh Nghĩa quyết luật 1 quyển (hoặc không có chữ “kinh”, cũng gọi là Nghĩa quyết luật pháp hạnh

kinh, mất); kinh Tạp tứ thập tứ thiên 2 quyển (hoặc gọi là Tạp kinh tứ thập tứ thiên, mất); kinh Bách lục thập phẩm 1 quyển (mất); kinh Xá đầu gián 1 quyển (dịch ra lần thứ 2, cũng gọi là kinh Xá đầu gián thái tử minh nhị thập bát tú, hay Thái tử minh tinh nhị thập bát tú kinh, Hổ nhĩ kinh, mất); kinh Lưu ly vương 1 quyển (hoặc gọi là Lưu ly, mất); kinh Ngũ môn thiền yếu dụng pháp 1 quyển (dịch ra lần đầu, mất); kinh Thái tử mộng 1 quyển (dịch ra lần đầu, mất); kinh Thiền 2 quyển (dịch ra lần thứ 2, mất); kinh Hằng thủy 1 quyển (dịch ra lần đầu, cũng gọi là kinh Hằng thủy bất thuyết giới, mất); kinh Hối quá pháp 1 quyển (mất); kinh Ngũ pháp 1 quyển (mất); kinh Ngũ hạnh 1 quyển (mất); kinh Tiểu bát nê-hoàn 1 quyển (hoặc gọi là kinh Nê-hoàn hậu chư tỳ-kheo, kinh Nê-hoàn hậu tỳ-kheo thế biến, kinh Nê-hoàn hậu biến ký, kinh Phật bát nê-hoàn hậu tỳ-kheo thế biến, mất); kinh Chánh trai 1 quyển (mất); kinh Phân minh tội phước 1 quyển (mất); kinh Thiền pháp 1 quyển (mất); kinh Nan-đề Ca-la-việt 1 quyển (mất); kinh Thiền định phương tiện thứ đệ pháp 1 quyển (mất); kinh Đương lai biến diệt 1 quyển (mất); kinh Tu hành đạo địa 7 quyển (hoặc 6 quyển, dịch ra lần đầu, hoặc gọi kinh Thuận đạo hạnh, dịch năm Vĩnh Khương thứ 9, mất); kinh Ngũ môn thiền yếu dụng pháp 1 quyển (dịch ra lần đầu, mất); kinh Tư duy yếu lược 1 quyển (gọi tắt kinh Tư duy, dịch ra lần đầu, mất); kinh Pháp cú 4 quyển (dịch ra lần đầu, mất); kinh Thỉnh Tân-đầu-lô pháp 1 quyển (dịch ra lần đầu, mất); kinh A-tỳ-đàm cửu thập bát kết 1 quyển (mất). Tất cả là 95 bộ, gồm 115 quyển.

[Cao tăng truyện tập đầu quyển 1, trang 3 chép là ngài An Thế Cao trước sau dịch ra kinh luận được 39 bộ; Phật tổ lịch đại thông tải quyển 5, trang 160 thì ghi là 29 bộ gồm 176 quyển; Đại Đường nội điển lục quyển 1, trang 4 chép là hơn

170 bộ gồm hơn 190 quyển; Thống kỷ cũng ghi là 176 quyển; Khai Nguyên thích giáo lục quyển 1, trang 135-137 ghi, ngoài những kinh đã thuật ở trên còn có kinh Thượng đăng hữu tình ly hữu tội, kinh Bát quang, kinh Xá-lợi-phất vấn bảo nữ, kinh Xá-lợi-phất thán bảo nữ thuyết bất tư nghị (cũng gọi là kinh Thán bảo nữ), kinh Thân Việt trưởng giả hối quá cúng Phật (hay gọi là kinh Thân Việt trưởng giả hối quá), kinh Tứ bách tam-muội danh, kinh Ma-ha-diễn tinh tấn độ trung tội báo phẩm, kinh Đại Ca-diếp ngộ Ni-càn tử, kinh A-nan hoặc kinh Đệ nhất tứ môn, kinh Đệ nhị tứ môn, kinh Đệ tam tứ môn, kinh Cam lộ chánh ý (hay gọi là kinh Phật nhập cam lộ điều ý), kinh Tôn giả Bạc-câu-la (gọi tắt là kinh Bạc-câu-la, hay gọi là kinh Bạc-câu-la đáp dị học vấn), kinh Bà-la-môn hạnh, kinh Trưởng giả huynh đệ nghệ Phật (hay gọi là kinh Trưởng giả Lê-sư-đạt-đa huynh đệ nhị nhân vãng Phật sở), kinh Ngũ chiến đấu nhân, kinh Thế gian cường đạo bố thí, kinh Phạm Thiên nghệ bà-la-môn giảng đường, kinh Úc-già cư sĩ kiến Phật văn pháp tỉnh ngộ (hay gọi là kinh Tu-già-đà cư sĩ Phật vị thuyết pháp đắc tính ngộ), kinh Thủy dụ, kinh Phật vị sự hỏa bà-la-môn thuyết ngộ đạo, kinh Phật vị bà-la-môn thuyết canh điền (hoặc không có chữ “điền”), kinh Phật vị kiêu mạn bà-la-môn thuyết kệ, kinh Phật vị Tần-đầu bà-la-môn thuyết tượng loại, kinh Phật vị A-chi-la Ca-diếp thuyết tự tha tác khổ, kinh Mục-liên kiến chúng sinh thân mao như tiển, kinh A-na-luật tư duy Mục-liên thần lực, kinh Vô Úy Ly-xa bạch A-nan, kinh Thương nhân thoát tặc nạn, kinh Thế gian ngôn mỹ sắc, kinh Thuần-đà sa-di (hoặc viết là sa-môn, hoặc viết chữ “Thuần”),39 kinh Thương nhân tử tác Phật sự, kinh Bà-la-môn thông đạt luận, kinh Ngoại đạo xuất

———

39 Kinh Thuần-đà sa-di 純陀沙彌經, hoặc viết kinh Thuần-đà sa-môn 純陀沙門經, kinh Thuần-đà sa-di 淳陀沙彌經.

gia, kinh Bà-la-môn phục bạch, kinh Tinh cần tứ niệm xứ, kinh Bà-la-môn hư ngụy, kinh Phật vị Điều Mã tụ-lạc chủ thuyết pháp, kinh Nhất thiết bất hằng an trụ, kinh Bà-la-môn vấn Thế Tôn tương lai hữu kỷ Phật, kinh Bà-la-môn vấn Phật bố thí đắc phước, kinh Đậu-già bà-la-môn luận nghị xuất gia, kinh Phật hóa hỏa dữ bà-la-môn xuất gia, kinh Tịnh thủy thí dụ (tên khác là kinh Hằng thủy lưu chú, hoặc viết là Lưu chú), kinh Tứ-tra bà-la-môn xuất gia đắc đạo, kinh Quá khứ đàn cầm nhân, kinh Bà-la-môn giải tri chúng thuật, kinh Độc phú trưởng giả (hay gọi kinh Độc phó trưởng giả tài vật vô phó, kinh Trưởng giả mạng chung vô tử phó chúc), kinh Phật vị thiếu niên bà-la-môn thuyết tri thiện bất thiện, kinh Phật vị Câu-la trưởng giả thuyết căn thục (hoặc không có ba chữ “thuyết căn thục”), kinh Thiền tư mãn túc, kinh Thiền bí yếu, kinh Tiền thế tránh nữ, kinh Tử mạng quá, kinh Ca-chiên-diên vô thường, kinh Thẩm khỏa hình tử (tên khác là kinh Phật phú khỏa hình tử), kinh Thí dụ, kinh Cảnh diện vương, kinh Tam độc, kinh Sổ tức sự, kinh Thất lão bà-la-môn thỉnh vi đệ tử, kinh Cô mẫu táng nhất tử, kinh Chước độc thọ phục sinh, kinh Cầu ly lao ngục, kinh Lương thời nan ngộ, kinh Tích hữu nhị nhân tướng ái kính, kinh Từ nhân bất sát, kinh Ma-da kỳ nữ nhân báng Phật sinh thân nhập địa ngục, kinh Tối thắng trưởng giả thọ chú nguyện (gọi tắt là kinh Thọ chú nguyện), kinh Phật thần lực cứu trưởng giả tử, kinh Phật độ Chiên-đà-la nhi xuất gia, kinh Thừa sự thắng kỷ, kinh Điều-đạt sinh thân nhập địa ngục, kinh Đa đảo kiến chúng sinh, kinh Trưởng giả dạ thâu đắc phi thường quán (gọi tắt là kinh Đắc phi thường quán), kinh Nhân thọ thân nhập ấm, kinh Nhân thân tứ bách tứ bệnh, kinh Ngũ ấm thành bại, kinh Địa ngục tội nhân chúng khổ, kinh Nhân bịnh y bất năng trị, kinh A-luyện-nhã tập thiền pháp, kinh Liên Hoa nữ, kinh Ca-diếp cật A-nan (cũng gọi là kinh Ca-diếp trách A-nan song độ la –

hán dụ), kinh Kim Sắc nữ v.v.... mỗi kinh đều 1 quyển, hợp lại là 85 bộ, 85 quyển. Các sách khác đều nói do An Thế Cao dịch, Thích giáo lục cho là những kinh này đều từ nhiều loại biệt hành ra, hoặc không phải ngài An Thế Cao dịch, không nên liệt vào số sách phiên dịch của ngài, nên lược bỏ đi].

Kinh của ngài dịch nghĩa lý đều rõ ràng khúc chiết, văn tự đầy đủ chuẩn xác, biện bác mà không hoa mỹ, chất thật mà chẳng quê mùa, thường người đọc gắng gỏi nhưng chẳng mệt mỏi. Ngài An Thế Cao vốn là dòng dõi vua, danh tiếng vang dậy ở nước ngoài, do đó khách lữ hành Tây Vực còn gọi ngài là An Hầu, đến nay trở thành tên hiệu vậy. Sách chữ Thiên Trúc âm từ nói ra khó hiểu, cùng với chữ Hán khác lạ, kẻ trước người sau phiên dịch truyền bá, đa phần lầm lẫn nhiều, chỉ có bản dịch của ngài An Thế Cao là đứng đầu trong nhóm sách dịch.40

9. Ưu-bà-tắc An Huyền, ông là người An Tức, chí tánh trinh bạch, sâu sắc tận lý, nắm giữ giới pháp, chẳng sai hào ly, tụng rộng các kinh, phần nhiều đều thuộc lòng. Thời Hán Linh đế đi buôn bán ở Lạc Dương,41 có công nên được hiệu là Kỵ đô úy, tính trầm tĩnh điềm đạm, ôn hoà khiêm cung, thường lấy pháp sự làm nhiệm vụ của mình, rèn luyện dần ngôn ngữ Hán, chí tuyên dương kinh điển, thường cùng Sa-môn giảng luận đạo nghĩa, người đời gọi là Đô úy. Năm Quang Hòa thứ tư (năm 181), An Huyền cùng Sa-môn Nghiêm Phật Điều dịch kinh A-hàm khẩu giải thập nhị nhân

———

40 Căn cứ Thích giáo lục. (cht. Tg)

41 Phật tổ lịch đại thông tải quyển 6, trang 161, ghi là năm Hy Bình thứ 2 (năm 173), ngài An Huyền đến Lạc Dương; Cao tăng truyện quyển 1, trang 8 và Lịch đại tam bảo ký quyển 4, trang 617 đều cho là cuối đời Hán Linh đế. Nội điển lục quyển 1, trang 5 ghi là năm Quang Hòa thứ tư. (cht. Tg)

duyên 1 quyển (cũng gọi là kinh Đoạn thập nhị nhân duyên, gọi tắt là A-hàm khẩu giải, hoặc gọi A-hầu khẩu giải, còn), kinh Pháp cảnh 2 quyển (dịch ra lần đầu, hoặc làm thành 1 quyển, còn), hợp lại là 2 bộ, 3 quyển.42 An Huyền miệng dịch Phạn văn, ngài Phật Điều bút thọ (biên chép), nghĩa lý được, lời chính xác, lột hết chỉ thú vi diệu của kinh, đó là cái đẹp của bậc vĩ nhân lưu lại hậu thế.43

10. Sa-môn Khương Thần (hoặc viết là chữ Cự),44 người Tây Vực,45 lòng ưa du hóa, chí ở việc tuyên pháp rộng rãi. Năm Trung Bình thứ 4 đời Hán Linh đế (năm 187), ngài ở Lạc Dương dịch kinh Vấn địa ngục sự 1 quyển (mất), lời thẳng ý đạt, chẳng thêm văn vẻ.46

11. Sa-môn Khương Mạnh Tường.47 Tổ tiên ngài là người Khương Cư,48 được khen là có tuệ học, từ năm đầu niên hiệu Hưng Bình đời Hán Hiến đế, đến năm Kiến An thứ 4 (năm 194-199), ở Lạc Dương, ngài dịch kinh Xá-lợi-phất Ma-ha Mục-kiền-liên du tứ cù 1 quyển (còn), kinh Hưng khởi hạnh 2 quyển (hay gọi là kinh Nghiêm giới túc duyên, còn), kinh Phạm võng 2 quyển (dịch ra lần đầu, mất), kinh Tứ đế 1

———

42 Thông tải chép là An Huyền và Nghiêm Phật Điều dịch 7 bộ kinh. (cht. Tg)

43 Căn cứ Khai Nguyên thích giáo lục quyển 1, trang 138. (cht. Tg)

44 Xem cht. 132, tr. 94.

45 Lịch đại tam bảo ký quyển 4, trang 617 ghi là Sa-môn ngoại quốc. Đại Đường nội điển lục quyển 1, trang 5 ghi là Sa-môn Trung Quốc; có thể lầm lẫn của việc ấn loát, chứ theo thông lệ của người Phiên lấy tên nước làm họ thì Khương Thần nên liệt vào người Khương Cư. (cht. Tg)

46 Căn cứ Khai Nguyên thích giáo lục quyển 1, trang 138. (cht. Tg)

47 Phật tổ thống kỷ quyển 36, trang 216 ghi là Khương Mãnh. (cht. Tg)

48 Tổ tiên Khương Mạnh Tường là người Khương Cư thì ông là dòng dõi Khương Cư, rõ ràng không nghi ngờ gì. Lịch đại tam bảo ký quyển 4, trang 617 ghi là Sa-môn ngoại quốc. Đại Đường nội điển lục quyển 1, trang 5 ghi là Sa-môn nước Trung Thiên Trúc. (cht. Tg)

quyển (dịch năm đầu niên hiệu Hưng Bình, dịch ra lần thứ 2, mất), kinh Thái tử bản khởi đoan ứng 2 quyển (cũng gọi là Đoan ứng bản khởi, dịch ra lần thứ 2, mất), kinh Báo phước 1 quyển (mất), hợp lại là 6 bộ, 9 quyển. Sa-môn Thích Đạo An bình luận việc phiên dịch của ngài: “Ngài Mạnh Tường dịch theo lối mới, hoa mỹ trôi chảy, đạt đến chỗ huyền vi vậy.”49

Căn cứ những người truyền bá nêu trên, đến từ Thiên Trúc có năm người là Ca-diếp-ma-đằng (Kāśyapa-mātaṅga), Trúc Pháp Lan, Trúc Phật Sóc, Trúc Đại Lực, Đàm Quả; đến từ Nguyệt Chi có ba người là Chi Sấm (Lokakṣema), Chi Lượng, Chi Diệu; đến từ An Tức có hai người là An Thanh, An Huyền; đến từ Khương Cư có hai người là Khương Thần, Khương Mạnh Tường. Người Thiên Trúc nhiều nhất, kế đến là Nguyệt Chi, tiếp theo là An Tức và Khương Cư. Trừ ngài Chi Lượng ra, còn 11 người phiên dịch kinh, được 144 bộ gồm 225 quyển. Ngài An Thế Cao dịch kinh nhiều nhất, thứ đến là Chi Sấm, Chi Diệu, Khương Mạnh Tường, Trúc Pháp Lan, Trúc Phật Sóc, An Huyền, Trúc Đại Lực, Đàm Quả, Ca-diếp-ma-đằng, Khương Thần. Chỉ có một số ít còn bảo tồn trong Đại tạng kinh, số nhiều còn lại đều thất lạc cả. Buổi đầu Phật giáo Ấn Độ truyền bá ở Trung Quốc, công của mười một người này không lớn lắm sao!

———

49 Căn cứ Khai Nguyên thích giáo lục quyển 1, trang 138. (cht. Tg)