Nghiên cứu Phật Giáo Tây Vực

IV. Phật Giáo Ca-Thấp-Di-La Từ Thế Kỷ Thứ VI Tây Lịch Trở Về Sau

Ratnguptavihāra và Kumbhakuṇḍalavihāra, hoằng truyền giáo lý Đại thừa rồi sau ngài mất ở đất này.” (Lịch sử Phật giáo Ấn Độ của Kalhaṇa trang 135).

Theo văn truyện thì Đại thừa giáo nước này từng một thời thịnh hành, song thế lực ấy không thể địch nổi Tiểu thừa giáo.

IV. PHẬT GIÁO CA-THẤP-DI-LA TỪ THẾ KỶ THỨ VI TÂY LỊCH TRỞ VỀ SAU

Trong mục nước Trách-ca, Tây Vực ký quyển 4 chép, vài trăm năm trước (chỉ thời đại Huyền Trang), có vị vua tên là Ma-ê-la-cự-la (Mahirakula - Đại Tộc), cố đô của vua ấy là thành Xa-yết-la (Sīgala), nhà vua có tài trí, tính tình hùng dũng, các nước gần biên giới không nước nào chẳng thần phục, nhưng ông ngược đãi, bài xích Phật pháp, xua đuổi Tăng đồ. Đương thời, nước Ma-yết-đà (Magadha) có vị vua tên là Bà-la-a-điệt-đa (Bālāditya - Huyễn Nhật) sùng kính Phật pháp, yêu thương nuôi dưỡng lê dân, do vị vua kia dùng hình quá ác, cai trị bạo ngược nên xuất binh thảo phạt mà bắt được. Mẹ của vua Huyễn Nhật lòng dạ từ bi, mới xá miễn vua Đại Tộc, lệnh cho vua ấy trở về nước tự lập. Vua Đại Tộc mất ngôi mới đầu hàng nước Ca-thấp-di-la. Vua nước Ca-thấp-di-la gia thêm lễ rất hậu, thương kẻ mất nước phong cho thổ ấp. Qui hàng một thời gian khá lâu, sau đó vua Đại Tộc dẫn người trong ấp của mình giết vua Ca-thấp-di-la, tự lên ngôi, thừa uy chiến thắng ấy đánh về phía Tây lấy nước Kiền-đà-la, giết vua nước ấy, tàn sát hết quốc tộc đại thần, tiêu hủy tháp, phế bỏ Tăng, Già-lam gồm 1.600 ngôi, ngoài ra binh sĩ bị giết có hơn chín ức người đều bị tru lục không sót một người — khi quay trở về bổn quốc, vua ấy bị chết. Đoạn truyền thuyết này tuy có vẻ rất truyền kỳ, song đại thể có thể

chấp nhận là có liên hệ đến sự thật. Người mà ở trước gọi là Ma-ê-la-cự-la tức là tù trưởng của Bạch Hung Nô Mihirakula, lên ngôi khoảng năm 515 Tây lịch, đóng đô ở thành Xà-yết-la, thế lực của vua lan khắp vùng Áp-đạt (Ephthalite), Kabul, đến Trung Á. Ông ta đánh nhau với vua Huyễn Nhật nước Ma-yết-đà và Da-thâu-đạt-ma (Yasadharma), bị thất bại, thoái lui trốn vào nước Ca-thấp-di-la, việc này vào khoảng 10, hoặc 20 năm của năm 530 Tây lịch. Thời gian vị đó làm vua, tuy từng bức hại Phật giáo, nhưng đến năm 550 Tây lịch vua đó qua đời thì Phật giáo Ca-thấp-di-la hưng thịnh trở lại (Stein: Kalhaṇa’s Chronicle, n. I. 289).

Nhưng người mà ngài Huyền Trang gọi là Ma-ê-la-cự-la, nếu cho rằng là Mihirakula lên ngôi năm 515 Tây lịch thì đối chiếu niên đại ấy rất là sai khác, điểm này thật khó khăn và đáng ngờ. Ngài Huyền Trang cho rằng ông ấy là người của vài trăm năm trước, khảo xét Mị-chi-hạt-la-câu-la trong kinh Liên hoa diện quyển hạ,32 Di-la-quật của Phó pháp tạng truyện quyển 6,33 đều ghi ông ấy là vua nước Kế Tân, là người hủy diệt Phật pháp.

Theo sự ghi chép của hai sách trên, nếu vua Ma-ê-la-cự-la là Mihirakula, thì tìm xét vấn đề từ niên đại phiên dịch của quyển kinh Phật trên, quả thật vua Mihirakula là người xa xưa, ở tại năm 515 Tây lịch trở về trước. Thật vậy, niên đại cổ của Kalhaṇa đã ghi, tuy chưa đáng tin, nhưng nếu tin vào sự ghi chép của ông ấy mà tính toán niên đại của Mihirakula phải là người khoảng giữa thế kỷ thứ III Tây lịch (Watters:

———

32 Kinh Liên hoa diện 2 (Tam tạng Na-liên-đề-da-xá dịch thời Tuỳ, 2 quyển), T12n386_p1075c11.

33 Phó pháp tạng nhân duyên truyện 6, T50n2085_p321c15.

On Ynan Chwang, I. Trang 289–290). Ông Beal suy đoán, Mihirakula và Bālāditya là cùng thời, nhưng ở đời cuối, đại khái vào năm 420 Tây lịch (S. Beal: Buddhist Records. I, p. 168 n. 9), sự tính toán này cũng không chính xác.

Tóm lại, chúng ta có thể nhận thấy, Mihirakula trên văn khắc và tiền cổ, cùng với Ma-ê-la-cự-la trong Tây Vực ký là một vị vua. Tuy không thể không nghi ngờ, nhưng cũng nên theo thuyết của ông Fleet (Fleet: The History and Date of Mihirakakula, Indian Antiquary, xv. trang 245-252), cho đó là đồng một người, sinh ở tiền bán thế kỷ thứ VI Tây lịch.

Vào khoảng thế kỷ thứ IV Tây lịch, Áp-đạt vốn phụ thuộc phục dịch Nhu Nhiên tức là Nhuyễn Nhuyễn, nhưng sau ấy dời về phía Tây, đến biên giới Đông bắc Ba-tư. Khoảng năm 425 Tây lịch trở lại, đắc thế dần, khuếch trương lãnh thổ về phía Đông nam rồi xâm chiếm miền Bắc Ấn Độ. Năm đầu niên hiệu Chánh Quang (năm 520 Tl.), ngài Huệ Sinh khi đến nước Kiền-đà-la thì nước này đã bị Áp-đạt tiêu diệt mà lập Tegin làm vua, trải qua hai đời. Việc nước này mất về tay Áp-đạt, chương trước đã bàn, ước chừng tại năm 480 Tây lịch. Theo ngài Huệ Sinh ghi chép, vua nước này tính tình hung bạo, bừa bãi tàn sát, chẳng tin Phật pháp, sùng kính quỷ thần (Thấp-bà).34 Thế thì Phật giáo bị vua ấy giày xéo, chắc chắn không chỉ một mình nước Càn-đà-la, mà những nơi bị Áp-đạt chinh phục — Phật giáo ở vùng Tân Cương như Bắc Ấn Độ, Sơ-lặc, Vu-điền, Yên Kỳ v.v… đều chịu một cuộc áp bức lớn, không gì nghi ngờ nữa. Nhưng khi ngài Huệ Sinh vào nước Càn-đà-la, hình như nước Ca-thấp-di-la chưa bị Áp-đạt chinh phục; căn cứ lời dẫn chứng là vua Áp-đạt của Càn-đà-la chiến đấu với vua nước Kế Tân nhiều năm liền.

———

34 Thần Thấp-bà: Xem cht. 41, tr. 280.

Như trước đã thuật, vào khoảng 20 năm của năm 530 Tây lịch, nước Ca-thấp-di-la cũng bị vua Áp-đạt là Mễ-hắc-lạt-khố-lạt chi phối, thì nhất định Phật giáo nước này cũng từng bị pháp nạn.

Từ đó cho đến thời kỳ đầu thế kỷ thứ V Tây lịch, Tăng đồ nước này vẫn tiếp tục đến Trung Quốc truyền đạo. Từ đời Đường trở về sau thì một người cũng không có, hầu như trong khoảng 200 năm, sự giao thông qua lại giữa Phật giáo Ca-thấp-di-la và Trung Quốc dứt tuyệt. Nhưng sau khi Mễ-hắc-lạt-khố-lạt chết, Phật giáo Ca-thấp-di-la mới dần khôi phục, ngài Huyền Trang thuật lại tình huống hưng thịnh ấy rất rõ.

Ngài Huyền Trang vào nước Ca-thấp-di-la nhằm năm 631 Tây lịch. Căn cứ Từ Ân truyện quyển 2,35 ngài từ cửa Tây nước này mà tiến hành, lễ bái Già-lam, nghỉ đêm tại chùa Hộ-sắt-ca-la (Huviṣkāra) do Huviṣka, vua nước Đại Nguyệt Thị kiến lập. Những vị Tăng trong chùa nằm mơ thấy thần đến mách bảo, họ (kinh sợ) mới tinh tấn “kinh hành thiền tụng” (đến sáng), nên ngài Huyền Trang mới nhận được sự sùng kính của họ rất nhiều. Trải qua như vậy vài ngày, ngài Huyền Trang đi dần đến gần vương thành (Đường thư gọi là thành Pháp-la-vật-la [Pravarapara nay là Srīnagar]), được vua Đạt-ma-xá-la (Dharmasāla - Phước Xá) và quần thần dẫn hơn 1.000 vị Sa-môn trong thành, phần nhiều cầm tràng phan (cờ), bảo cái (lọng), hương hoa đến nghênh đón, lễ bái hết mực ân cần. Thỉnh ngài Huyền Trang cỡi voi lớn vào kinh đô, nghỉ lại ở chùa Xà-da-nhân-đà-la (Jayendra). Ngày hôm sau, quốc vương thỉnh ngài vào trong cung cúng dường, cùng với vài mươi vị đại đức bàn luận hỏi đáp, nhà vua nghe rất

———

35 Từ Ân truyện 2, T50n2053_p231a11.

hoan hỷ, vua còn lệnh cho 20 người trợ giúp ngài viết kinh, 5 người hầu hạ sai bảo, đồng thời chi cấp mọi phí dụng. Cũng sách ấy (Từ Ân truyện) nói, vua nghe ngài Huyền Trang sắp lên đường về lại Đường (Trung Quốc), ra khỏi nước Đát-xoa-thỉ-la, mới sai xứ nghênh tiếp pháp sư, nghe ngài đã đến thành Ô-đạc-ca-hán-trà (Udakakhanḍa), chẳng ngại đường xa, đích thân đến nghênh bái, nhiều ngày mới về. Vậy nhà vua kiến lập chùa Đạt-ma-xá-la là để chuẩn bị chỗ nghỉ cho các vị Tăng hành cước, và cung cấp chỗ nghỉ ngơi cho người bần cùng, đất ấy cách vương thành một do-tuần.36 Căn cứ những điều ghi trong Rājataraṅgiṇī, Già-lam Xà-da-nhân-đà-la là do cậu của Pravarasena đời thứ hai tên là Jayendra kiến lập mà đặt tên (Tham khảo Rājataraṅgiṇī, III, 255). Nghiên cứu trên đồng tiền của Pravarasena đời thứ hai thì vị vua đó xác thật là người của thế kỷ thứ VI Tây lịch. Từ Ân truyện quyển 2 giải thích chùa Xà-da-nhân-đà-la: “Chùa, do cậu của vua lập”, người gọi là cậu là chỉ cho anh em cùng mẹ làm ra, nên Pravarasena đời thứ hai phải là cháu của Xà-da-nhân-đà-la. Khi ngài Huyền Trang đến nước Ca-thấp-di-la thì vị vua đó còn. Cho rằng vua ấy ở ngôi vị cai trị ước chừng 60 năm, tức là khoảng từ thế kỷ thứ VI đến thế kỷ thứ VII, nước Ca-thấp-di-la đều dưới sự thống trị của vua ấy. Nếu thế thì Pravarasena đời thứ hai rõ ràng là người sùng kính Tam bảo.

Ngài Huyền Trang được sự bảo hộ của Pravarasena đời thứ hai, và thờ vị đại đức số một của nước này là ngài Tăng Xứng (Samghayasas) làm thầy, lĩnh hội pháp luận nơi vị ấy.

———

36 Do-tuần 由旬: Skt=Pāli. Yojana, dịch hạn lượng… Đơn vị đo độ dài thời xưa ở Ấn Độ. Phạn ngữ Yojana, có nghĩa “mang ách”, phát xuất từ gốc “yuj”, tức chỉ đoạn đường con bò mang ách đi một ngày. Theo Đại Đường Tây Vực ký 2, một Do-tuần chỉ lộ trình một ngày hành quân của vua.

Lúc bấy giờ, ngài Tăng Xứng đã quá 70 tuổi, khí lực suy lắm rồi, nhưng thấy căn khí của ngài Huyền Trang thâm hậu, mới cố gắng vào trước giờ ngọ (buổi sáng) giảng Câu-xá luận, sau giờ ngọ (buổi xế) giảng Thuận chính lý luận, buổi chiều giảng Nhân minh và Thanh minh. Đương thời, Sa-môn nước Ca-thấp-di-la học hành đức hạnh không có người hơn được pháp sư Tăng Xứng. Nhưng những vị Tăng học Đại thừa như Tỳ-tuất-đà-tăng-ha (Visuddhasimha - Tịnh Sư Tử), Thần-na-phạn-trà (Jimabandhu - Tối Thắng Sấn); Tăng học Tát-bà-đa bộ như Tô-già-mật-đa-la (Sugatamitra - Như Lai Hữu), Bà-tô-mật-đa-la (Vasumitra - Thế Hữu); Tăng học Tăng-kỳ bộ như Tô-lợi-da-đề-bà (Suryadeva - Nhật Thiên), Chấn-na-đát-la-đa (Jinatrāta - Tối Thắng Cứu) v.v… tài năng đạo nghiệp của họ đều vang dội trong hàng Sa-môn. Ngài Huyền Trang đã luận đạo với những vị đại đức này, nhờ thế tài năng của ngài mới giỏi thêm. Do lúc bấy giờ ở nước Ca-thấp-di-la ngoài Tiểu thừa giáo Hữu bộ, Đại chúng bộ ra, cũng có không ít những đại sư Đại thừa giáo. Tuy Đại thừa, Tiểu thừa giáo lưu hành cùng lúc, nhưng người đứng đầu của giới chấp giáo hình như vẫn là người học Tiểu thừa giáo. Căn cứ lời nói của ngài Huyền Trang, phía Đông nam thành hơn 10 dặm có một ngôi Già-lam, Tăng đồ hơn 300 người, trong tháp có thờ chiếc răng Phật dài chừng nửa tấc; phía Nam thành 14, 15 dặm, có ngôi Già-lam nhỏ, trong ấy có đắp một pho tượng Bồ-tát Quán Tự Tại đứng, rất là linh nghiệm. Phía Đông nam thành hơn 30 dặm có một núi lớn, trên núi có một ngôi Già-lam cổ trang nghiêm, hoành tráng phi thường, mà hoang phế không thể tả, ở một góc Già-lam có hơn 30 người giáo đồ của Đại thừa cư trú. Lại phía Tây vương thành 140, 150 dặm có ngôi Già-lam của Đại chúng bộ, Tăng đồ hơn 100 người. Tổng kết lúc bấy giờ nước này có hơn 100 ngôi Già-lam,

Tăng đồ hơn 5.000 người. Nhưng ngài Huyền Trang lại nói rằng:37

“Giống người Cật-lợi-đa thường đem Tăng đồ ra tiêu diệt tông tự (tông phái tế tự), oán ấy chồng chất ganh ghét Phật pháp, năm tháng đã xa, lại tự xưng vương, nên nay nước này chẳng sùng tín lắm. Đền thờ trời ngoại đạo rất coi trọng”.

Lại nói rằng:

“Tập quán địa phương khinh bạc, tính người hèn nhát, nước được rồng bảo hộ nên hùng bá những nước bên cạnh. Dung mạo xinh đẹp, tính tình dối trá, hiếu học biết nhiều, tà chánh tin hết.”

Vậy từ sau khi tín đồ dị giáo xâm nhập, Phật giáo Ca-thấp-di-la thường gặp sự ngược đãi, đại khái tình hình thế lực ấy bớt đi sự giết hại. Sau đó tuy trải qua khôi phục, nhưng tín ngưỡng dị giáo của thần Śiva (Thấp-bà) đã hỗn nhập vào dân gian, không còn là nước Phật giáo thuần túy.

Trong Tây Vực chí của Vương Huyền Sách so với việc đi Tây Vực của ngài Huyền Trang thì hơi chậm, nhưng cũng có ghi chép về Phật giáo Ca-thấp-di-la:

Nước Kế Tân sùng kính Phật giáo, bên trong đô thành nước ấy có chùa, tên là chùa Hán (Hán tự). Ngày xưa Hán sứ ở chỗ đó kiến lập Phật (Phù-đồ), dùng đá cấu trúc nên, cao 100 thước, người đạo kẻ tục cung kính rất ư lạ thường. Trong chùa có xương đỉnh đức Phật, cũng có tóc Phật màu xanh, xoắn ốc, dùng bảy báu trang sức, đựng trong hộp vàng. Phía Tây bắc đô thành của vua có

———

37 Tây Vực ký 3, T51n2087_p887b4.

ngôi chùa vua, trong chùa có tượng Bồ-tát Thích-ca tuổi ấu niên, cao một tấc; thứ đến là chùa vương phi ở phía Tây nam thành ấy, chùa có tháp (Phù-đồ) đồng vàng cao 100 thước, trong tháp có xương Xá-lợi, mỗi khi đến ngày lục trai, ban đêm phóng ra ánh sáng, chiếu soi quanh tháp, cho đến lúc rạng đông (Pháp uyển châu lâm quyển 38).38

Đoạn ký sự này, tuy nghi ngờ tạp nhạp, lộn xộn, nhưng cũng có điểm khiến cho người ta có ít nhiều chú ý thêm. Chùa Hán mà Vương Huyền Sách nói, tuy ngài Huyền Trang không có ghi chép, nhưng chúng ta không thể nhân đây mà hoài nghi lời nói của Vương Huyền Sách. Bởi vì nước Ma-yết-đà từng có ngôi Già-lam xây riêng cho Tăng đồ Trung Quốc. Căn cứ ghi chép trong Sa-môn Tân La Tuệ Luân truyện, về việc theo Huyền Chiếu đi đến Thiên Trúc trong niên hiệu Trinh Quán đời Đường thì gần Già-lam Lộc Dã, vua Thất-lợi-cấp-đa (Srigupta) đã từng vì Tăng đồ Trung Quốc kiến lập ngôi Già-lam hiệu là Chi-na Tự (chùa Trung Quốc), mà lúc bấy giờ có hơn 20 vị Đường Tăng cư trú (xem Cầu pháp cao tăng truyện quyển thượng).39

Lại năm Càn Đức thứ 2 đời Tống Thái Tổ (năm 964 Tl.), Tam tạng Kế Nghiệp đi đến Ấn Độ, Lữ hành ký của ngài cũng có nói bên trong nước Ma-yết-đà có ngôi chùa Hán và gọi là Già-lam của Chi-na Tây Tự (xem Ngô thuyền lục quyển thượng).40 Vậy nước Ca-thấp-di-la e rằng cũng có sự

———

38 Pháp uyển châu lâm 38 (Sa-môn Đạo Thế soạn thời Đường, 100 quyển), T53n2122_p589a2.

39 Cầu pháp cao tăng truyện 1, T51n2066_p5a15.

40 Du phương ký sao 1 (Kế Nghiệp Tây Vực hành trình), T51n2089_p981b28.

tồn tại của loại Già-lam này. Vào thời Tuyên đế, Nguyên đế, Thành đế nhà Hán thường sai sứ đi đến nước Kế Tân, vậy điều Vương Huyền Sách nói là không phải truyền lại lầm lẫn. Trong lời của Vương Huyền Sách dẫn ở đoạn văn trên, đã khen ngợi ngôi chùa ấy “người đạo kẻ tục cung kính, rất ư lạ thường”, cùng lời ngài Huyền Trang thuật ở trước với lời bình là “Tập quán địa phương khinh bạc, tính tình dối trá”, sự quan sát của hai người hoàn toàn đối ngược nhau. Khoảng cách giữa hai người ấy chỉ có 20 năm mà nhân tình phong tục của nước này đã đột biến đến như vậy thì e rằng chưa chắc đúng. Điều chủ yếu là phương diện quan sát ở hai người đều có bất đồng về điểm nhắm đến. Ông Vương Huyền Sách vốn đứng trên quan điểm tôn giáo để lập luận, còn ngài Huyền Trang thì theo phương diện thế tục mà nói. Chỗ mà Vương Huyền Sách gọi là chùa Vương Phi, chùa có Phù-đồ (Phật) đồng vàng, từ điểm này truy tìm lượng định, tức là ngôi tháp cùng ngôi Tăng Già-lam Indradeva, do bà phi Indradeva của vua Meghavahana kiến tạo mà văn trên đã thuật, chắc chắn như thế.

Cuối thế kỷ thứ VII Tây lịch, nước Ca-thấp-di-la có vài vị Sa-môn đi đến Trung Quốc theo sự nghiệp phiên dịch. Năm đầu niên hiệu Nghi Phụng đời Đường Cao Tông (năm 676 Tl.), ngài Phật-đà-ba-lợi (Buddhapāla - Giác Hộ) đến Trung Quốc. Ngày mùng 5 tháng giêng năm thứ 4 niên hiệu ấy, Đỗ Hành Khải41 vâng chiếu phiên dịch; lại ngày 23 tháng 5 năm đầu niên hiệu Vĩnh Thuần (năm 682 Tl.), ngài

———

41 Đỗ Hành Khải 杜行顗: Người Bắc Kinh, làm chức Hồng Lô tự điển khách thự (chức quan phụ trách đón tiếp người khả kính, vương công ngoại quốc tại chùa Hồng Lô). Bấy giờ, Sa-môn Phật-đà-ba-lợi đến Trường An, dâng hiến bản kinh Phạn văn “Phật đảnh tôn thắng đà-la-ni”, Cao Tông ban sắc Hành Khải và Tam tạng Nhật Chiếu cùng dịch.

Nhật Chiếu dịch lại kinh Phật đảnh tôn thắng đà-la-ni 1 quyển. Tiếp theo, năm Thiên Hậu Trường Thọ thứ 2 (năm 693 Tl.), ngài A-nễ-chân-na (Ratuakinta - Bảo Tư Duy) đến Lạc Dương, sau đó vào năm Thần Long thứ 2 đời Trung Tông (năm 706 Tl.), ngài A-nễ-chân-na ở chùa Thọ Ký, chùa Thiên Cung, chùa Phước Tiên v.v… phiên dịch kinh Bất-không-la-sách đà-la-ni tự tại vương chú 3 quyển, kinh Quán Thế Âm bồ-tát như ý ma-ni đà-la-ni 1 quyển, kinh Văn-thù Sư-lợi căn bản nhất tự đà-la-ni 1 quyển v.v... gồm 7 bộ, 9 quyển. Lúc ngài A-nễ-chân-na ở chùa Thiên Cung phiên dịch thì có vị Sa-môn nước Ca-thấp-di-la tên là Thi-lợi-nan-đà-thiết (Srīnandīsa), chịu trách nhiệm duyệt và hiệu đính. Còn có vương tử nước này là A Thuận cũng tham gia ở dịch trường (nơi dịch kinh) của ngài Nghĩa Tịnh. Có thể biết được người đến Trung Quốc theo việc truyền đạo của Tăng đồ Ca-thấp-di-la lúc bấy giờ rất nhiều. Nhưng mà kinh điển họ dịch phần nhiều là Mật giáo, tức là thời bấy giờ Bí mật tông của Phật giáo rất thịnh hành ở nước này cũng như các nước khác tại Tây Vực. Thời Đường (không rõ năm nào), lại có vị Sa-môn nước ấy tên là Phật-đà-đa-la (Buddhatrāta - Giác Cứu), đến Lạc Dương, ở chùa Bạch Mã dịch kinh Đại phương quảng viên giác Tu-đa-la liễu nghĩa 1 quyển. Thế thì khoảng thế kỷ thứ VII, nước Ca-thấp-di-la còn lưu hành Đại, Tiểu thừa giáo, đồng thời Mật giáo cũng được phụng hành, rõ ràng thế!

Trong Rājataraṅgiṇī chép rằng, thời vua Pravarasena đời thứ hai, khoảng 100 năm trước tức là cuối thế kỷ thứ VII, bà phi của vua Raṇāditya tên là Amṛtaprabhā, và bà phi của vua Meghavahana tên là Bimā cùng xây dựng ngôi Già-lam, trong đó an trí một pho tượng Phật rất đẹp. Lại vào thời kỳ đầu thế kỷ thứ VIII, có vua Lalitāditya-Muktāpīda — trong

Rājataraṅgiṇī cho rằng vua này lên ngôi năm 700 Tây lịch, thật ra còn sau hơn 20 năm — là người tín phụng thần Viṣṇu (Tỳ-thấp-noa), nhưng do sự chi phối cảm tình của tông phái nên bỏ ra số vàng lớn để xây dựng chùa Vua (Vương tự - Rājavihāra), lại lập ra Phương đình (Catuḥālā), Chi-đề (Caitya)42 lớn và tượng Phật lớn (Rājataraṅgiṇī IV. 200). Vua dùng đồng hơn một vạn cân kiến tạo pho tượng Phật rất tráng lệ, cao tít tầng mây (IV. 203), lại càng kinh ngạc thán phục sự kiến trúc ngôi Già-lam Ca-da-y (Kayyavihāra) nổi tiếng (IV. 210). Lại có vị tể tướng của nhà vua, người Đổ-hóa-la tên là Caṅkuṇa, cũng kiến trúc ngôi Già-lam Caṅkuṇa, sánh với tháp do nhà vua kiến tạo rất là cao, đồng thời dùng vàng ròng tạo tượng Phật và kiến tạo nhiều ngôi Già-lam hoành tráng (VI. 248-62). Theo sự ghi chép trong sách ấy, có thể biết vương công, đại thần nước đó đều tận lực bảo hộ Phật giáo. Do vậy mà Phật giáo Ca-thấp-di-la mới dần dần đi vào tình thế hưng thịnh.

Vào đầu thế kỷ thứ VIII, khi ngài Tuệ Siêu đi đến Thiên Trúc, đã ghi chép tình huống Phật giáo Ca-thấp-di-la thời bấy giờ như sau:

“Ca-di-la này cũng chính là Bắc Thiên Trúc, nước này hơi lớn, vua có 300 đầu voi, trụ ở trong núi, đường đi hiểm trở, chẳng bị nước ngoài xâm phạm, nhân dân rất đông… vua và các thủ lĩnh, bá tính rất kính Tam bảo. Trong nước có một cái ao rồng, vua rồng ở đó mỗi ngày cúng dường vị Tăng La-hán không đều, tuy không có

———

42 Chi-đề 支提: Skt. Caitya, Pāli. Cetiya, dịch là tụ tướng (tháp miếu). Theo luật Ma-ha Tăng-kỳ, tháp có thờ xá-lợi gọi là tháp (Tốt-đổ-ba); tháp không thờ xá-lợi gọi là Chi-đề. Địa trì kinh luận chủ trương, bất luận tháp có thờ xá-lợi hay không thờ xá-lợi đều gọi là Chi-đề.

người thấy vị Thánh Tăng đó ăn, nhưng qua giờ ngọ trai thấy bánh, cơm từ dưới nước rối rít lộn xộn nổi lên, do đây mà biết, đến nay cúng dường chẳng dứt. Vua và đại thủ lĩnh đi ra ngoài cưỡi voi, quan nhỏ cưỡi ngựa, bá tính đều cùng đi bộ, trong nước đủ chùa đủ Tăng. Đại, Tiểu thừa đều lưu hành, theo phép năm nước Thiên Trúc, trên đến quốc vương, vương phi, vương tử, dưới đến thủ lĩnh và vợ, tùy theo năng lực của họ đều tự tạo chùa. Họ lại làm riêng, chẳng tạo dựng chung, họ cho rằng công đức của riêng mình, sao phải tạo chung, đây đã vậy, những vương tử khác cũng vậy. Phàm tạo chùa cúng dường, rồi đem cho thôn trang bá tính, cúng dường Tam bảo, không có ai tạo chùa không thí cho bá tính, là phép của nước ngoài. Vua và phi hậu đều có thôn trang bá tính riêng, vương tử, thủ lĩnh đều có bá tính, bố thí tự do, chẳng hỏi vua. Tạo chùa cũng vậy, nên tạo là tạo ngay, cũng chẳng hỏi vua, vua cũng chẳng dám ngăn sợ chuốc lấy tội. Nếu bá tính giàu có, tuy không có thôn trang bố thí, nhưng cũng gắng sức tạo chùa, để tự liệu lý cho được vật cúng dường Tam bảo, vì năm nước Thiên Trúc chẳng bán người, không có nô tỳ, cần phải bố thí cho bá tính thôn trang.”43

Nếu xét theo đoạn văn ghi chép trên, thì Phật giáo nước Ca-thấp-di-la đương thời, từ ngài Huyền Trang trở sau, đã hiện bày trạng thái hoạt động sôi nổi, trên là quốc vương đại thần, dưới là thứ dân bá tính đều sùng tín Tam bảo, số Già-lam cũng nhiều; Đại, Tiểu thừa giáo đồng lưu hành. Ngài Tuệ Siêu ghi chép tình trạng tạo lập chùa, chắc chắn là phong tục tập quán chung của nước Thiên Trúc, chẳng hạn định ở một

———

43 Du phương ký sao 1, T51n2089_p976c15.

nước Ca-thấp-di-la. Những điều ấy là do người ghi chép dành riêng cho nước này, hình như rõ ràng đó là phong tục, tập quán ở nước Ca-thấp-di-la. Xem ra việc vương công, phi hậu, vương tử, thủ lĩnh và phu nhân v.v…. ở nước ấy tùy theo năng lực của họ kiến tạo Già-lam, quả thật cùng với sự ghi chép của Kalhaṇa và Vương Huyền Sách chính xác giống nhau. Những người đó không những lấy việc kiến lập chùa viện làm mãn ý, mà họ còn hành bố thí, cúng dường Tam bảo cho thôn trang, bá tính thuộc của họ. Những việc làm thánh thiện xây chùa, bố thí này chắc chắn không chỉ hạn chế ở vua chúa, mà vương phi, vương tử, thủ lĩnh cũng được tự do làm việc đó. Ngay đến cả hàng thứ dân giàu có, nếu không có thôn trang cũng được tự do làm việc xây dựng chùa viện, đem toàn lực kiến thiết việc đó. Vậy có thể biết, lúc bấy giờ Phật giáo nước này phát triển toàn quốc, tất cả mọi người thôi thúc nhau hành thiện.

Đến đây muốn nói thêm, ở mục nước Kế Tân,44 ngài Tuệ Siêu cũng ghi chép, ngài từ nước Lãm-ba (ngài Huyền Trang gọi là nước Lạm-ba — Lamghām) đi về phía Tây, trải qua đường núi 8 ngày đến nước Kế Tân, từ Kế Tân đi về phía Bắc 7 ngày là đến nước Phạm-dẫn (ngài Huyền Trang gọi là Phạm-diễn-na — Bamiyan). Chỗ mà ngài gọi là nước Kế Tân, theo ông Đằng Điền Phong Bát khảo chứng thì không phải nước Ca-thấp-di-la mà thật ra là nước Ca-tất-thí (Kapisa). Người trước xem hai nước này là một, không chỉ có ngài Tuệ Siêu mà cả ngài Viên Chiếu. Ở nước Ca-tất-thí, ngài Viên Chiếu có chú giải: “Nói Kế Tân là lược nói sai” (Tục Khai Nguyên lục quyển Thượng).45

———

44 Du phương ký sao 1, p977c18.

45 Đại Đường Trinh Nguyên tục Khai Nguyên thích giáo lục 1, T55n2156_p755c23.

Từ thời ngài Tuệ Siêu trở về sau, tình hình Phật giáo Ca-thấp-di-la càng hưng thịnh. Năm Chí Đức thứ 2 đời Đường Túc Tông (năm 757 Tl.), khi ngài Ngộ Không (hay gọi Pháp Giới - Dharmadhatu) từ Càn-đà-la vào nước này nói rằng, có hơn 300 ngôi tự viện, tháp tượng linh ứng rất nhiều. Nếu đúng như đã nói thì khoảng hơn 200 năm, số chùa viện nước Ca-thấp-di-la đã tăng gấp ba lần, số Tăng sĩ cũng theo đó gia tăng. Chính là từ thời ngài Huyền Trang trở về sau, Phật giáo nước này rất phát triển. Ngài Ngộ Không ở nước này bốn năm, thờ ba vị cao tăng là Văn-thù-thỉ-niết-địa, Ổ-bất-sằn-đề, Đà-lý-ngụy-địa làm thầy, thọ luật nghi, ở chùa Mông-đề (Mandivihāra) tại nước này tụng Thanh văn giới, lại nghe giảng, học tập luật nghi căn bản. Ngoài chùa Mông-đề còn có chùa A-di-đà-bà-vãn (Āmitābha-vana?), chùa A-nan-đa (Āndanda?), chùa Kế-giả-sầm, chùa Não-dã-la, chùa Nặc-nặc, chùa Tướng Quân, chùa Dã-lý-đặc-lặc, chùa Khả-đôn v.v… đều là những tự viện danh tiếng của nước này. Ngài Ngộ Không lại ghi trong số ấy thì chùa Dã-lý-đặc-lặc là do vương tử Đột-quyết kiến tạo, chùa Khả-đôn là do hoàng hậu Đột-quyết lập.

Lại nữa, ông Stein cũng từng khảo chứng ngôi chùa mà ngài Ngộ Không gọi là chùa Tướng Quân, tức là ngôi chùa mà ông Kalhaṇa gọi là Già-lam Caṅkuṇa-Vihāra. Căn cứ lời nói đó thì từ “Tướng 將” (tsang) và từ “Quân 軍” (Kiun) của Hán văn, tương đương với văn tự Đổ-hóa-la viết là Can và Kuṇ (Stein: Kalhaṇa’s Chronicle; n. IV, 211). Thuyết này rất rõ, tên tự viện do ngài Ngộ Không truyền lại đều là nguyên âm được dịch ra chữ Hán. Vả lại ngôi Già-lam Caṅkuṇa do Kalhaṇa ghi chép là ngôi tự viện do ông Caṅkuṇa người Đổ-hóa-la, thủ tướng nước Ca-thấp-di-la kiến tạo, nên dùng tên ông ấy đặt tên chùa. Vậy trong số chùa viện ngài Ngộ Không ghi chép, cũng có vương tộc Đột-quyết kiến tạo, e rằng cả hai thật ra là dịch

âm cùng một người. Nếu xét sự kiện này thì thời đại của hai người cũng không có xung đột.

Sở học của ngài Ngộ Không ở Ca-thấp-di-la là Tiểu thừa giáo, mà trong truyện ấy lại ghi các nước Bắc Thiên Trúc đều học phái Tát-bà-đa, tựa hồ khoảng giữa thế kỷ thứ VIII, Phật giáo Ca-thấp-di-la lại thịnh hành Tiểu thừa Hữu bộ. Nên năm Kiến Trung thứ 3 (năm 782 Tl.), ngài Kiều-đáp-ma Bát-nhã (Gautama-Prajrā), người nước Ca-tất-thí đến Trung Quốc dịch ba bộ kinh điển Đại thừa — có người cho vị ấy là người nước Kế Tân là lầm — trước kia ngài đã ở chùa Na-lan-đà (Nalanda) tại Trung Ấn Độ, học tập Đại thừa, ngài từng thờ vị đại đức nước Ca-tất-thí tên là Điều Phục Quân làm thầy, nên đi đến nước Ca-thấp-di-la tu học. Trong truyện ký ấy (Tục Khai Nguyên lục quyển Thượng) ghi:

Lại theo thầy đi đến Ca-thấp-mật, đến năm 20 tuổi thọ Luật nghi cụ túc, tụng Tát-bà-đa gần bốn vạn tụng và tụng Câu-xá luận hai vạn tám ngàn tụng đều là Đại-bà-sa, rồi thêm bảy năm thọ học nghĩa lý những kinh điển ấy. Nước này học tập Tiểu thừa”.

Vậy đương thời, Tiểu thừa giáo ở nước Ca-thấp-di-la theo giáo luật của Tát-bà-đa bộ thịnh hành nhất, là sự thật không gì nghi ngờ. Từ thế kỷ thứ IX Tây lịch trở về sau, tư liệu về Phật giáo Ca-thấp-di-la thiếu khuyết, rất khó khảo chứng. Duy chỉ biết là Rājataraṅgiṇī chép rằng, khoảng giữa thế kỷ thứ IX, vua nước Ca-thấp-di-la tên là Jayāpīḍa-Vinayāditya, là người tin Phật thành kính, đã tạo ba pho tượng Phật và ngôi Già-lam lớn. Lại nữa, Phật Tổ thống kỷ quyển 43 và Chí Nguyên khám đồng tổng lục46 đã ghi, năm Thái Bình Hưng Quốc thứ 5 đời Tống

———

46 Chí Nguyên khám đồng tổng lục: Hay gọi Chí Nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục (lược Chí Nguyên lục), là mục lục đại tạng kinh gồm

Thái Tông (năm 980 Tl.), ngài Thiên Tức Tai từ nước này đến Trung Quốc, dịch kinh Đại thừa trang nghiêm bảo vương 4 quyển, kinh Phân biệt thiện ác báo ứng 2 quyển, kinh Kim Diệu đồng tử 1 quyển v.v… gồm 18 bộ kinh điển Mật tông thuộc Đại, Tiểu thừa. Thời kỳ giữa thế kỷ thứ X, ngài Tam tạng Kế Nghiệp chu du Ấn Độ, tuy trải qua nước Ca-thấp-di-la, nhưng không ghi chép gì về Phật giáo nước này. Từ việc phiên dịch Phật điển của ngài Thiên Tức Tai mà tìm thì cuối thế kỷ thứ X, Đại, Tiểu thừa giáo và Mật tông trong nước Ca-thấp-di-la đều cùng lưu hành, điều này có thể biết được.

Lại nữa, lúc đó quốc vương Haisadeva cũng là tín đồ Phật giáo, Phật giáo nước này hình như cũng phát triển sinh khí hoạt động. Căn cứ theo văn bia tàn hủy Đạo tàng (ngụy) kinh47 (xem Phật Tổ lịch đại thông tải quyển 33)48 thì thời Hiến Tông nhà Nguyên (Bài tựa của Biện ngụy lục nói rằng, khoảng năm Ất mão, là năm Hiến Tông thứ 5 tức là năm 1255 Tl.), học trò của đạo sĩ có làm ra Ngụy kinh để khinh miệt, bức hại Phật pháp. Vị trưởng lão chùa Thiếu Lâm là ngài Phước Hựu, đem việc này trình bày với đại sư Kế Tân là ngài Lan-ma, hiệu là đại sư Lan-ma, hình như là người nước Ca-thấp-di-la; có lẽ liên quan đến Sa-môn đương thời từ nước này đi đến Trung Quốc, không gì nghi ngờ. Vậy một mình Phật giáo nước này có thể duy trì cho đến đời sau, thì vị trí vùng đất ấy quả thật cùng có quan hệ. Đến thời vua Sangrāma (năm 1003–1028 Tl.), bị vua Mahmūd tín đồ Hồi giáo của Ghaznī công phạt, đánh bại, rồi nương hình thế tự

———

10 quyển, do 29 vị đại đức như Khánh Cát Tường… phụng chiếu biên soạn vào đời nhà Nguyên.

47 Thánh chỉ cấm đoán Đạo giáo tàng trữ ngụy kinh (kinh tà ngụy) (Phật Tổ lịch đại thông tải, T49n2036_p719a28).

48 Phật Tổ lịch đại thông tải, 22(33), p715c.

V. Phật Giáo Nước Kiền - Đa -La

nhiên của núi đồi mà xây dựng thành lũy để tự vệ, mới có thể độc lập bảo vệ nước mình. Nhưng đến năm 1339 Tây lịch, Shāh Mir bắt đầu mở vương triều Hồi giáo ở nước này. Sự phồn vinh của Phật giáo 1.500 năm ở nước này đến đây tàn diệt hoàn toàn.

V. PHẬT GIÁO NƯỚC KIỀN-ĐÀ-LA

Trong thư tịch cổ đại Trung Quốc ghi chép, nước Càn-đà-la, Kiền-đà-la, Kiện-đà-la, Càn-đà v.v… là dịch âm của từ Gandhāra hoặc Gāndhāra, còn nước gọi là Càn-đà-vệ, Kiền-đà-việt v.v… là dịch âm từ Gandhavat. Ngoài ra, trong Ngụy thư và Tống Vân hành ký, đều lấy Kiền-đà-la viết thành Nghiệp-ba hoặc Nghiệp-ba-la (Gōpāla), nhưng đây chẳng qua là âm dịch của một địa điểm nhất thời. Từ thế kỷ thứ V Tây lịch trở về sau, nước Kiền-đà-la mất về tay Áp-đạt, từ đó trong sách vở chẳng thấy ghi chép tên nước ấy (T. Watters: On Yuan Chwang, I. trang 199-200).

Khu vực của nước này, sách vở xưa ghi chép phần nhiều không nhất định, từ thời đại Alexander trở về trước, trong Tô-tây-mã truyện (Susima Jataka) cho là vùng Đát-xoa-thỉ-la, tức là Taxila ngày nay, là bên trong nước Kiền-đà-la. Thời đại vua Asoka, ngài Mạt-điền-đề (Madhyāntika) từng đi đến Kế Tân và Kiền-đà-la truyền giáo, lúc bấy giờ nước Kiền-đà-la tiếp giáp gần nước Ca-thấp-di-la, bao quát vùng đất Taxila ngày nay. Ông Strabo và Ptolemy đều ghi vùng đất của hai bờ sông Kophes là sông Kabul ngày nay, cũng là đất sở tại của nước này. Từ thế kỷ thứ I trước Tây lịch trở về sau, cương vực của nước Kiền-đà-la hình như chỉ giới hạn ở mặt Tây sông Ấn Độ, nhất trí với sách vở Trung Quốc đã ghi, vị trí Kiền-đà-la ở về phía Tây sông Ấn Độ. Nhưng truyện của ngài Pháp Hiển thì ghi nước này từ Purushapura đi về phía

Bắc bốn ngày đường. Thời kỳ đầu thế kỷ thứ V Tây lịch, hình như nước này ở tại miền Bắc Kabul. Ngụy thư lại ghi thành Phú-lâu-sa (Purushapura) là thủ đô của nước Tiểu Nguyệt Thị và cho rằng nước Càn-đà ở phía Tây nước Ô-trường (Udyāna). Đến thời ngài Huyền Trang thì thủ đô nước này là thành Bố-lộ-sa, tức là trung tâm Peshawar ngày nay, đất gần thành ấy đều thuộc về nước đó. Tên thành ấy (tiếng Phạn) là “Puruṣapura” (Phú-lâu-sa-phú-la), vì thần Viṣṇu từng chinh phục A-tu-la (Asura)49 đáng sợ; A-tu-la ý nói là Trượng Phu nên Đường cao tăng truyện quyển 2,50 dịch ý thành này là Trượng Phu Cung.

Đến với Phật giáo Kiền-đà-la, vào thời vua Asoka từng sai phái ngài Mạt-điền-đề đến đây truyền giáo mà văn trước đã thuật rồi. Nhưng về sau tình hình Phật giáo của nước này so với Ca-thấp-di-la còn khó tra khảo hơn, một việc thật đáng tiếc. Như đã thuật ở trước, từ năm 58 trước Tây lịch trở về sau, vua Quí-sương Kaniṣka đời thứ nhất đóng đô ở thành Bố-lộ-sa, thống trị vùng lãnh thổ rộng lớn, mà lúc bấy giờ Kiền-đà-la là trung tâm chính trị của vương triều ấy, đồng thời cũng là vùng đất trọng yếu của văn hóa Đông-Tây. Vào những năm cuối đời, nhà vua lại qui y Phật giáo, ông đã xây dựng một ngôi tháp lớn tại đô thành, rất trang nghiêm hoa lệ. Cơ sở của nghệ thuật Phật giáo Kiền-đà-la hình như được thành lập vào thời của nhà vua. Mỹ thuật Phật giáo hình thức Kiền-đà-la ở trên lịch sử mỹ thuật thế giới là một chi nhánh của mỹ thuật Hy Lạp, La-mã cổ đại. Hình thức điêu khắc và kiến trúc của nghệ thuật ấy ảnh hưởng rất lớn đến nghệ thuật Phật giáo. Những năm gần đây, khai quật vùng gần

———

49 A-tu-la 阿修羅: Skt. Asura, dịch Phi thiên (hình thể không giống chư thiên); loại quỉ thần hiếu chiến, thường đánh nhau với trời Đế-thích.

50 Tục cao tăng truyện 2, T50n2060_p433b13.

Peshāwar, tìm được nhiều di vật thời bấy giờ, đều quan hệ đến tượng đá điêu khắc việc Phật truyền giáo. Bởi vì khoảng thời gian ấy, nghệ thuật Phật giáo Kiền-đà-la rất hưng thịnh, biểu hiện tất cả lý tưởng trong truyện Phật đều lấy các hình thức nghệ thuật Hy Lạp. Song cách điêu khắc theo hình thức này, từ thời vua Kaniṣka đời thứ nhất trở về sau, đến thế kỷ thứ II Tây lịch, tức là thời vua Kaniṣka đời thứ hai đã phát triển đến đỉnh cao (Smith: Early History of India, 2nd. Ed. trang 248). Ông Grunwedel và Foucher đã nghiên cứu nghệ thuật Phật giáo, liên quan đến hình thức Kiền-đà-la rất sâu sắc tỉ mẩn, đạt đến trình độ cao; ở đây chúng tôi cũng muốn giới thiệu nhưng do ngôn từ quá dài nên xin lược qua không thuật.

Những vị vua ở khoảng thời gian vua Kaniṣka đời thứ nhất, đến vua Kaniṣka đời thứ hai như Huviṣka, Kujula đều là tín đồ Phật giáo, nhưng các vị vua như Vāsudeva, Wema lại là tín đồ Bà-la-môn giáo, nên Phật giáo Kiền-đà-la vào thời các vị vua ấy đại khái cũng theo tăng giảm, ngày nay không biết hết được.

Phật giáo Kiền-đà-la cũng giống với Ca-thấp-di-la, từ xưa đến nay đều ở trong phạm vi thế lực Tiểu thừa Hữu bộ. Như ngài Thế Hữu, ngài Pháp Cứu (Dharmatrāta - Đạt-ma-đát-la-đa), Hiếp Tỳ-kheo v.v… đều là những đại sư của Hữu bộ nước Kiền-đà-la. Ngài Thế Hữu là người chủ trương giáo nghĩa Hữu bộ chính thống, nghĩa lý chính trong Đại Tỳ-bà-sa luận hầu như đều căn cứ vào thuyết của ngài, học giả Hữu bộ rất tôn kính ngài. Trước tác chủ yếu của ngài, đương nhiên là khó nói, ngài từng ở trong một ngôi tháp do vua Asoka kiến tạo ngay trong nước, nằm ở phía Đông thành Puskaravatī, nay là Hashtnagar, trước tác A-tỳ-đạt-ma phẩm loại túc luận 18 quyển (Chúng sự phân A-tỳ-đàm luận 12 quyển, tức là bản

dịch khác bộ luận ấy). Sách này đối với việc biên tập diễn giải Đại Tỳ-bà-sa luận trở về trước là tác phẩm vượt trội hơn các sách luận chỉnh lý lời dạy của Phật. Trong kinh tạng Hán dịch có 3 quyển A-tỳ-đạt-ma giới thân túc luận do ngài trước tác, tuy còn nhưng theo thuyết của ông Tùng Bản Văn thì sách này không phải do ngài trước tác, mà Phật giáo đồ đời sau có người không thích sự rắc rối trong Phẩm loại túc luận của ngài Thế Hữu nên san định lại thành sách đó, tức là Giới thân luận. Ngài Khuy Cơ làm bài tựa hậu Giới thân túc luận51 nói rằng:

“Giới thân túc luận là nói ‘nhất túc’ của Nhất thiết hữu bộ phát trí lục túc vậy… Nguyên Đại bản tụng ấy có 6.000, nên hoặc san định lược đi thành 900 tụng, hoặc 500 tụng, nay phiên dịch sách này có 830 tụng. Khiến cho văn trong sáng, nghĩa khỏi tăng giảm…. là việc làm của tôn giả Thế Hữu.”

Chúng ta xem lời văn trên, lấy nội dung trong Phẩm loại túc luận, Giới thân túc luận để so sánh, phân tích lượng định, thì điều mà ngài Khuy Cơ gọi là “Đại bản” tức Giới thân túc luận. Cho nên Giới thân túc luận có liên hệ đến sự trước tác của ngài Thế Hữu mà thành, nhất định không phải do ngài tự trước tác. Lại tương truyền 10 quyển Tôn-bà-tu-mật Bồ-tát sở tập luận là của ngài Thế Hữu soạn thuật, nhưng xem lại cũng do đệ tử ngài Thế Hữu theo sau biên tập, chẳng phải do ngài Thế Hữu trước tác; biết được điều này là do có một đoạn

———

51 A-tỳ-đạt-ma giới thân túc luận 3 (Tôn giả Thế Hữu tạo, Huyền Trang dịch, 3 quyển), T26n1540_p625c9.

trong sách ghi: “Tôn-bà-tu-mật nói”.52 Còn có 1 quyển Dị bộ tông luận (hoặc Bộ chấp dị luận, Thập bát bộ luận, tức là bản dịch khác của bộ luận ấy) cũng do ngài soạn thuật. Sách này tuy không có quan hệ gì đối với học thuyết của ngài, nhưng trong ấy bàn luận về cuộc tranh luận và sự chia cắt thành các tiểu phái Phật giáo, mà trên phương diện nghiên cứu lịch sử Phật giáo quả thật là vật báu lớn, không thể khuyết thiếu được.

Thứ đến là ngài Pháp Cứu, cũng cùng với ngài Thế Hữu là một trong Tứ đại luận sư Bà-sa (Tỳ-bà-sa), 2 quyển kinh Pháp cú hình như là do ngài soạn thuật. Trong tạng kinh Hán dịch, 2 quyển Tỳ-bà-sa luận, 11 quyển Tạp A-tỳ-đàm tâm luận cũng được biên tập, nhập vào trước thuật của ngài Pháp Cứu. Nhưng xem nội dung các bản sách, thật rõ ràng là những trước thuật đó thành lập sau Đại Tỳ-bà-sa luận. Vậy học thuyết của ngài, ngoại trừ những dẫn dụ trong Đại-tỳ-bà-sa luận, thật không biết theo đâu để nghiên cứu. Tuy nhiên, học thuyết của ngài thấy trong Đại Tỳ-bà-sa luận, cùng với giáo nghĩa của Hữu bộ chính thống rất khác lạ về mục đích, ý nghĩa. Như “Các tâm tâm sở53 là tư tưởng sai biệt, nên Thế đệ nhất pháp54 lấy tư tưởng làm tự tính” (Đại Tỳ-bà-sa luận

———

52 Tôn-bà-tu-mật Bồ-tát sở tập luận, 10 quyển, Tôn-bà-tu-mật tạo, Tăng-già-bạt-trừng v.v… dịch thời Phù Tần. Theo thuyết các học giả cận đại thì tác giả Tôn-bà-tu-mật của luận này và ngài Thế Hữu có khả năng là một người; cũng có thuyết cho rằng luận này có thể do đệ tử hoặc người đời sau soạn tập, vì căn cứ câu “Tôn-bà-tu-mật thuyết 尊婆須蜜說” trong “Tôn-bà-tu-mật Bồ-tát sở tập luận 1” (T28n1549_p722a24).

53 Tâm tâm sở 心心所: Tâm vương và Tâm sở.

54 A-tỳ-đạt-ma đại tỳ-bà-sa luận 3, T27n1545_p11b08: “Sao gọi là Thế đệ nhất pháp? – Đáp, là tâm tâm sở pháp đối với pháp thế gian là tối, là thắng, là trưởng, là tôn, là thượng, là diệu nên gọi Thế đệ nhất pháp. Tâm tâm sở này đối với các pháp thế gian đều tối thắng nên nói đệ nhất”.

quyển 2), lại nữa “Trong sắc có hai chẳng phải thật có, nghĩa là tạo xúc và pháp xứ sắc55…… Nếu không có pháp xứ sở nhiếp sắc thì Vô biểu giới chẳng có” (Tỳ-bà-sa luận quyển 127). Lại nữa “Hỏi: Vì sao mạng căn không thật thể? Đáp: Mạng căn là chẳng tương ưng với sự nhiếp lấy của hành uẩn, (kia nói) chẳng tương ưng hành uẩn, không thật thể vậy.” v.v…, những tư tưởng ấy hoàn toàn tương phản với giáo nghĩa của Hữu bộ chính thống, mà gần với tư tưởng Đại chúng bộ.

Hai vị khác trong Tứ đại luận sư Bà-sa là Diệu Âm (Ghoṣa - Cù-sa), và Giác Thiên (Buddhadeva - Phật-đà-đề-bà). Các vị ấy thuộc giáo hệ nào tại bổn quốc, tuy không thể biết, nhưng sự biểu hiện tư tưởng của họ trong Đại-tỳ-bà-sa luận thì xa cách tông nghĩa Hữu bộ. Duy chỉ có ngài Thế Hữu, ngài Hiếp Tôn giả là chính tông Hữu bộ. Tuy ở trong nước này, học giả Hữu bộ từng chịu sự cảm hóa của tư tưởng Đại chúng bộ nhưng không phải nhất mực bảo thủ cựu thuyết. Đến như giáo đồ của dị thuyết như ngài Pháp Cứu vẫn có thế lực trong giới Phật giáo Kiền-đà-la. Trong Đại Tỳ-bà-sa luận và Câu-xá luận, có tên một người gọi là Tây Phương Sư, thật ra là một nhà dị thuyết xuất thân ở Hữu bộ chính thống nước Ca-thấp-di-la, mà phê phán đả kích

———

55 Pháp xứ sắc: Hay gọi Pháp xứ sở nhiếp sắc 法處所攝色. Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tạp tập luận 1, T31n1606_p696b27, “Pháp xứ sở nhiếp sắc, lược có 5 loại: Cực lược sắc, Cực huýnh sắc, Thọ sở dẫn sắc, Biến kế sở khởi sắc, Tự tại sở sinh sắc. Cực lược sắc là cực vi sắc; Cực huýnh sắc là lìa loại này khác đi thì ngăn ngại xúc sắc (phân tích những hiển sắc không có tính ngăn ngại như: Hư không, xanh, vàng v.v… và các không giới sắc như: Sáng, tối, bóng ảnh… cho đến chỗ cực vi là điều rất khó, nên gọi là Cực huýnh sắc); Thọ sở dẫn sắc là Vô biểu sắc (sắc dẫn phát trong thân mình do được thọ giới); Biến kế sở khởi sắc là ảnh tượng sắc; Tự tại sở sinh sắc là cảnh sắc hành tĩnh lự giải thoát”.

chính nghĩa. Nếu chúng ta bình tâm luận bàn về học thuyết của ngài Tây Phương Sư nước Kiền-đà-la thì thật sự so với giáo nghĩa của bản tông nước Ca-thấp-di-la là tiến bộ lớn. Đến hậu bán thế kỷ thứ V Tây lịch, Câu-xá luận của Thế Thân xuất hiện liền tập đại thành Hữu bộ, lúc ấy nước Kiền-đà-la mới tiến bộ.

Ngài Thế Thân sinh ra trong gia đình Bà-la-môn giáo, ở Kiền-đà-la, cha tên là Kiều-thi-ca (Kausika), anh em có ba người, anh tên là Vô Trước, em tên là Bỉ-lân-trì-bạt-bà (Viriñci-Vasta). Sau khi xuất gia, ngài vào nước Ca-thấp-di-la nghiên cứu Nhất thiết hữu bộ, rồi trở lại bổn quốc giảng nghĩa lý của Tỳ-bà-sa luận, mỗi ngày làm một bài kệ, tích lũy được 600 bài kệ, đưa đến cho các luận sư nước Ca-thấp-di-la. Những vị đó xem kệ, rất vui mừng về việc tuyên dương chánh pháp của ngài, song lại lo lắng những ý khó giải trong kệ của ngài, nên đưa lại cho ngài Thế Thân, xin ngài dùng “trường hàng” viết tiếp bên dưới bài kệ để giải thích. Ngài đã làm trường hàng giải thích kệ, không lấy chánh nghĩa Hữu bộ mà dùng nghĩa lý của Kinh bộ đả phá Hữu bộ, nên lấy tên là A-tỳ-đạt-ma Câu-xá luận. Các luận sư Ca-thấp-di-la thấy những giải thích đó tự biết giáo nghĩa mình chấp trì đã bị ngài đả phá nên rất lo sợ. Thật ra mà nói, những điều biểu hiện trong Câu-xá luận đều là tư tưởng mới, đi ngược lại chính nghĩa Hữu bộ, nay nêu lên vài điểm quan trọng để làm sáng tỏ vấn đề đó.

Hữu bộ đối với việc phân chia “cực vi”, cho cực vi thuộc vuông tròn dài ngắn v.v…, thuyết ấy rất là mờ tối không rõ ràng, ngài Thế Thân cho là vì vật rất nhỏ (cực vi), lượng của chúng quá bé (cực tiểu), tuy đến mức không thể biết, nhưng không đến nỗi không có vật. Lại nữa, Hữu bộ nói pháp thể hằng hữu, không chỉ tứ đại mà thôi, vượt xa tứ đại, tất cả các

pháp đều là thực tại. Tuy ngài Thế Thân cũng nhận tứ đại thường trụ, nhưng còn các pháp khác đều là tứ đại hòa hợp mà thành, thật ra chúng đồng với không, chẳng qua có một là tùy theo tác dụng của tâm chúng ta, một khi lìa khỏi tâm thì tác dụng của tâm liền không. Tất cả pháp nơi tâm cũng chẳng phải thực tại, tứ đại và tâm là thực tại, mà phủ định tất cả các pháp khác. Khi nhìn qua thuyết ấy thì biết là luận tâm-vật nhị nguyên. Nhưng thuyết tứ đại thường trụ ấy lại đồng với Hữu bộ, chẳng tránh khỏi là luận đa nguyên. Hữu bộ lại có thuyết tam thế thật hữu (ba đời thật có), căn cứ thuyết của ngài Thế Hữu là quá khứ, hiện tại, vị lai, thể của chúng đều tồn tại hằng thường. Còn ngài Thế Thân thì lấy nghĩa của Kinh bộ, cho là chỉ có hiện tại là thật hữu; quá khứ, vị lai đều không có cái thể ấy. Ngoài những điều này ra, ngài Thế Thân tán đồng tư tưởng Kinh bộ mà phản đối tông nghĩa của Hữu bộ rất nhiều, nay không thể nói đầy đủ chi tiết.

Khi ngài Thế Thân ở nước Kiền-đà-la, thọ giáo với luận sư Như Ý (Manoratha - Mạt-nô-hạt-lạt-tha). Căn cứ Tây Vực ký quyển 2, luận sư đã trước tác Tỳ-bà-sa luận ở thành Bố-lộ-sa, mà nội dung luận ấy ra sao không biết được. Nhưng không biết có phải là dùng nghĩa Kinh bộ để giải thích Đại Tỳ-bà-sa luận hay không? Luận sư Như Ý đã làm việc gì đó bị vua Siêu Nhật (Vikramaditya - Tỳ-cật-la-ma-a-dật-đa) giận dữ, nhà vua ép ngài cùng với bậc cao đức ngoại đạo biện luận với nhau, rồi phán định ngài biện luận thua, luận sư xấu hổ, cắn lưỡi chết, lúc sắp chết di thư cho đệ tử ngài là Thế Thân mà răn bảo. Sau khi luận sư chết, không bao lâu vua Siêu Nhật cũng mất, vua Tân Nhật (Bālāditya - Bà-la-thất-để) lên ngôi, qui y ngài Thế Thân. Ngài Thế Thân xin với nhà vua, được luận đạo với ngoại đạo, họ đều bại trước ngài, rửa sạch được mối sỉ nhục của

tiên sư. Ngài Thế Thân đáp ứng lời thỉnh của nhà vua, lưu lại nước A-du-xà (Ayodhyā), theo sự chỉ bảo của người anh là ngài Vô Trước, liền bỏ Tiểu thừa về với Đại Thừa. Sau đó, ngài chuyên nghiên cứu Đại thừa giáo, đi khắp vùng đất Trung Ấn Độ như nước Kiều-thưởng-di (Kausāmbī) v.v…, tuyên dương Đại thừa giáo, trước tác hàng trăm bộ luận Đại thừa, trong số ấy có Duy thức nhị thập luận, Duy thức tam thập luận, Phật tính luận, Đại thừa thành nghiệp luận, Đại thừa bách pháp minh môn luận, Đại thừa ngũ uẩn luận, Biện trung biên luận, Trung biên phân biệt luận v.v… và luận giải các kinh như kinh Thập địa, Pháp hoa, Niết-bàn, Kim cương bát-nhã, Vô lượng thọ, Di giáo, Chuyển pháp luân v.v..., đều còn trong tạng Hán dịch. Đệ tử thân cận chịu sự giáo hóa của ngài có đến hàng ngàn người, vào khoảng năm 500 Tây lịch, ngài mất ở nước A-du-xà, thọ 80 tuổi.

Anh ngài Thế Thân là ngài Vô Trước, cũng xuất gia ở nước Kiền-đà-la, tu học theo Hóa địa bộ, song chẳng thỏa được chí, chuyển đến phương Đông, thọ giáo với một vị La-hán, cũng không thỏa mãn ý nguyện, ngài mới đến Trung Ấn Độ, học Đại thừa Không luận. Ở nước A-du-xà, ngài nhập thiền định tam-muội, lên trời Đổ-sử-đa (Tusita - Đâu-suất thiên), hội kiến Bồ-tát Di-lặc, thọ lãnh Du-già sư địa luận, Trang nghiêm đại thừa kinh luận, Trung biên phân biệt luận v.v…., rồi vì đại chúng nói rộng diệu lý, lại ở đất này giáo hóa em là Thế Thân qui y Đại thừa, du hóa ở nước Kiều-thưởng-di, ngài Thế Thân tịch trước ngài 25 năm. Ngài hưởng thọ tuổi cao trên một trăm tuổi. Những trước tác của ngài hiện còn trong kinh tạng Hán dịch, có Nhiếp đại thừa luận, Hiển dương thánh giáo luận, Đại thừa A-tỳ-đạt-ma tập luận v.v...

Thời ngài Vô Trước, Thế Thân, nước Kiền-đà-la có ít nhiều Đại thừa giáo lưu hành, đến khi ngài Pháp Hiển đi tới nước này, tức là thời kỳ đầu thế kỷ thứ V Tây lịch, Tiểu thừa giáo vẫn thịnh hành, ngài từng nói là “người nước này phần nhiều học Tiểu thừa”. Lúc bấy giờ thành Purushapura có Tăng đồ ước chừng 700 người. Ngài Pháp Hiển nói cái bát Phật trong thành này rất là thần bí, ghi lại như sau:

“Đến giờ ngọ, chúng Tăng đem bát ra, rồi cùng với bạch y (cư sĩ) v.v… cúng dường đủ thứ, sau đó mới ngọ trai (ăn trưa), đến buổi chiều đốt hương lại cúng dường như vậy. Bát có thể dung chứa được 2 thăng, màu sắc xen lẫn mà màu đen nhiều, bốn mép phân minh, phân đều cân đối, nhuần sáng trong suốt, người nghèo đem ít hoa cho vào trong bát liền đầy, có kẻ đại phú muốn đem nhiều hoa cúng dường bỏ vào đến trăm ngàn vạn hộc, rốt cuộc chẳng thể đầy.”56

Từ thời ngài Pháp Hiển trở về sau chừng 50 năm, nước này bị tín đồ dị giáo Áp-đạt tiêu diệt. Năm 552 Tây lịch, lúc ngài Tống Vân đến nước này, nơi đây còn trong phạm vi thế lực của Áp-đạt, vua (Mihiragula?) nước ấy rất lãnh đạm khi gặp ngài Tống Vân. Vậy đương thời, Phật giáo nước này từng bị nhiều ngược đãi, nhưng ngài Tống Vân cho rằng dân nước ấy vẫn sùng tín Phật giáo, thích đọc kinh điển. Ngài Tống Vân nói rằng trong, ngoài thành Phất-sa-phục — tức là nơi ngài Huyền Trang gọi là thành Bạt-lỗ-sa (Palusa), ông Khương Lâm Hãn cho là thành Puskaravastī, nay là Palohheri ở cách Hashtnagar chừng 40 dặm (Cunningham: The Ancient Geography of India, trang 51-52) — có rất nhiều ngôi Già-lam cổ, các danh Tăng đức hạnh cao xa cư trú ở đó, phía Bắc

———

56 Cao tăng Pháp Hiển truyện 1, T51n2085_p858b28.

thành một dặm, có chùa Bạch Tượng Cung, bên trong trang nghiêm hoa lệ, sáng lòa hoa cả mắt, nhiều tượng Phật đá tô đắp thếp vàng, lại trước chùa buộc một con voi trắng vào cây, con voi này tức là lý do hưng tạo ngôi chùa đó. Ngài Huyền Trang nói rằng:

“Phía Bắc thành (Bạt-lỗ-sa) có ngôi tháp, chính là thái tử Tô-đạt-noa đem con voi lớn của vua cha cho người Bà-la-môn, bị vua cha trách phạt đuổi đi, ngài quay lại cảm tạ quốc dân, ra khỏi cửa thành, ở tại đây cáo biệt.”57

Chỗ ngài Huyền Trang gọi là tháp, ngài Tống Vân ghi là chùa Bạch Tượng Cung. Sự ghi chép liên quan đến thái tử Tô-đạt-noa cùng voi trắng, có kinh Thái tử Tu-đại-noa bản Hán dịch và kinh Bản sinh văn Pāli (xem thuyết giải Tây Vực ký trang 195–198).

Từ thành Phật-sa-phục, ngài Tống Vân đi về phía Tây một ngày đường thì thấy nơi linh tích (di tích linh ứng) đức Như Lai cho mắt cứu người, lại thấy ở đó có chùa tháp; ngài Huyền Trang cũng cho rằng ở tại chỗ 4, 5 dặm phía Bắc thành Puskaravastī, thấy ngôi tháp này bên cạnh ngôi Già-lam cổ, ngài ghi là ngôi Già-lam cao vài trăm thước, gỗ đá làm ngôi Già-lam ấy chạm trổ hoa văn khéo léo tuyệt vời, được vua Asoka kiến lập. Từ ngôi tháp Xả Nhãn (cho mắt) này, ngài Tống Vân đi về phía Tây một ngày, rồi ngồi thuyền qua sông sâu, lại đi về phía Tây nam 60 dặm đến thành Càn-đà-la tức là thành Bố-lộ-sa. Lại cách thành này 7 dặm (ngài Huyền Trang viết là 8, 9 dặm) về phía Đông nam, có ngôi tháp Tước Ly Phật-đồ58 do vua Kaniṣka (đời thứ nhất) kiến tạo, cao 400 thước, móng nền hơn 300 bộ — Ngài Đạo Dược

———

57 Tây Vực ký 2, T51n2087_p881b8.

58 Tháp Tước Ly Phật-đồ: Xem cht. 109, tr. 231.

chép là 390 bộ, ngài Huyền Trang viết là chu vi một dặm rưỡi; trên tháp cấu tạo bằng gỗ, cộng là 13 tầng — Ngài Huyền Trang ghi là 5 tầng, cao 150 thước; lại ở trên bố trí trụ sắt Kim bàn59 — Ngài Huyền Trang nói là từ dưới lên 25 tầng “Tướng luân”60 bằng đồng vàng; đỉnh tháp cách mặt đất 700 thước — Ngài Đạo Dược viết là 63 trượng 2 thước. Từ khi tháp Phật này kiến lập đã trải qua 3 lần hỏa hoạn, quốc vương thường tu sửa xây dựng thêm mới có cảnh quan xưa. Ngài Tống Vân khen ngợi kết cấu của ngôi tháp này:

“Phật thờ trong ngôi tháp đều là bằng vàng ngọc, thiên biến vạn hóa, khó mà nói kể hết được, mặt trời mới mọc tỏa sáng thì kim bàn sáng chói chang, gió nhẹ vừa nổi lên thì chuông báu hòa điệu kêu vang, là phù-đồ hạng nhất ở Tây Vực.”61

Ngoài những điều này, ngài Huyền Trang còn ghi truyền, phía Nam bậc đá ở mặt Đông ngôi tháp có hai ngôi tháp nhỏ quy mô giống ngôi tháp lớn, khắc chạm bằng ngọc, lại khắc hai pho tượng Phật với tư thế ngồi kiết già ở dưới cây Bồ-đề. Ngài Tống Vân còn nói, cách tháp 100 bộ về phía Tây có cây Bồ-đề (Bodhi-druma), thân cành phát triển ra bốn phía, lá che kín trời, bốn phía ấy đều có bốn pho tượng Phật ngồi, cao 1 trượng 5 thước. Chính ngài Huyền Trang cũng từng thấy những tượng đó, ngài gọi cây này là cây Ty-bát-la (Pippala),

———

59 Kim bàn: Thừa lộ kim bàn 承露金盤, là những lớp hình tròn trên đỉnh tháp. Tịch chiếu cốc hưởng, q. 1: “Từng lớp từng lớp vòng tròn gọi là Thừa lộ bàn”. Cao tăng truyện: “Thừa lộ kim bàn một trăm mười một tầng”.

60 Tướng luân 相輪: Hay gọi là Luân tướng, chỉ cửu luân (chín vòng) ở trên đỉnh tháp. Tướng là biểu tướng, biểu tướng vượt hẳn ra gọi là tướng. Còn có nghĩa, người ta ngẩng lên nhìn gọi là tướng.

61 Bắc Ngụy tăng Huệ Sinh sứ Tây Vực ký 1, T51n2086_p867b5.

tức là cây Bồ-đề. Cây ấy cao hơn 100 thước. Ngài Tống Vân lại nói, cách ngôi đại tháp này 50 bộ về phía Nam, có một ngôi tháp đá hình tròn, tháp ấy cao 2 trượng, có thể báo việc tốt xấu của con người. Ngài Huyền Trang thì nói tháp có thần lực trị lành bệnh tật, chỗ ấy tức là chỉ cho ngôi tháp nhỏ, bên cạnh ngôi tháp lớn. Ngài Tống Vân ghi rằng ngôi tháp Tước ly Phật có hai người giúp việc luôn lo quét dọn ngôi tháp. Ngài Huệ Sinh, người đồng hành với ngài Tống Vân, từng tuyển thợ giỏi để mô tả hình thể ngôi tháp Phật này (xem Lạc Dương già-lam ký quyển 5, Tây Vực ký quyển 2).

Từ khi ngài Tống Vân vào nước Kiền-đà-la hơn 30 năm, sau có ngài Xà-na-quật-đa (Jñānagupta), người thành Phú-lưu-sa nước Kiền-đà-la, đi đến Trường An, Trung Quốc, ở chùa Tứ Thiên Vương dịch kinh Kim sắc tiên nhân vấn 2 quyển, lại ở chùa Long Uyên tại Ích Châu, dịch Diệu pháp liên hoa kinh phổ môn phẩm trùng tụng kệ 1 quyển, kinh Chủng chủng tạp chú 1 quyển, kinh Phật ngữ 1 quyển; vào triều đại nhà Tùy, ngài lại dịch kinh Phật hoa nghiêm nhập Như Lai đức trí bất tư nghị cảnh 1 quyển, kinh Đại phương đẳng đại tập hiền hộ 2 quyển, kinh Bất không la-sách chú 1 quyển v.v… gồm 39 bộ kinh điển Đại thừa.

Ngài Xà-na-quật-đa là con út của ngài Bạt-xà-la-bà-la (Kim Cương Kiên), lúc nhỏ phát tâm đạo, tự đi đến chùa Đại Lâm xuất gia, thờ Hòa thượng Kỳ-na-da-xá (Jinayasas - Thắng Danh) và A-xà-lê Xà-nhã-na-bạt-đạt-la (Jnanabhadra -Trí Hiền) làm thầy, tu tập phạm hạnh, theo thầy tuần bái linh cảnh, thánh tích. Lúc 27 tuổi, thầy trò cùng nhau chu du khắp các xứ, tuyên dương hoằng hóa Phật pháp, rồi cùng hơn 10 người đồng chí hướng, đến phương Đông, gặp lúc Võ Châu phá pháp nên họ mới chuyển đến Đột-quyết. Ngài Xà-nhã-na-bạt-đạt-la trở về lại Tây Vực nhưng mất ở giữa đường, ngài

Kỳ-na-da-xá sau khi vào Đột-quyết, không lâu cũng qua đời (xem Khai Nguyên lục quyển 7,62 Đường cao tăng truyện quyển 2). Kinh điển của ngài Xà-na-quật-đa dịch phần nhiều là bản Phạn, do hai vị Sa-môn nước Tề là Bảo La, Đạo Thúy cầu được ở Tây Vực. Nhưng, trong số kinh ngài dịch, có kinh ngài mang từ bổn quốc đến mà dịch ra. Nếu quả thật như vậy thì vào khoảng giữa thế kỷ thứ VI Tây lịch, nước Kiền-đà-la thật sự đã lưu hành Đại thừa giáo và Bí mật tông là rõ ràng.

Năm 630 Tây lịch, khi ngài Huyền Trang đi đến nước Kiền-đà-la, Phật giáo nước này hình như đã rất suy tàn. Bởi lúc này hoàn toàn do tín đồ dị giáo Áp-đạt chiếm cứ đất này, kết quả Phật giáo bị chúng bức hại khoảng 7, 8 năm, hay 10 năm. Ngài Huyền Trang đã ghi lại tình trạng Phật giáo nước này:

“Phần nhiều kính dị đạo, ít tin chánh pháp… Tăng Già-lam hơn 1.000 ngôi, tồi tàn hoang phế, bừa bãi tiêu điều, các tháp phần nhiều đã đổ nát, đền thờ trời có đến hằng trăm cái, dị đạo sống xen lẫn.”63

Ngài lại ghi về ngôi cổ Già-lam do vua Kaniṣka kiến tạo ở phía Tây ngôi tháp Tước ly Phật — dấu vết xưa của các ngài Hiếp tôn giả, Vô Trước, Thế Thân:

“Gác kép nhà đôi, tầng đài nhà hang (hang động), dựng biển triệu Cao tăng. Nghi thức tỏ rõ phúc lớn, tuy đã đổ nát, vẫn là kỳ công, Tăng đồ giảm thiểu, đều học Tiểu thừa.”

Ngài lại ghi về một ngôi Già-lam cổ cách 4, 5 dặm về phía Tây thành Bố-sắc-yết-la-phạt-để (Puskaravastī), dấu tích

———

62 Khai Nguyên thích giáo lục 7, T55n2154_p549a0. Trong bản nguyên tác ghi là quyển 10, có thể nhầm.

63 Tây Vực ký 2, T51n2087_p879b28.

xưa của ngài Pháp Cứu: “Chùa chiền hoang lạnh, Tăng đồ ít ỏi, song đều tu tập pháp Tiểu thừa.”

Chúng ta căn cứ, xem xét các điểm mà ngài Huyền Trang ghi chép, như sự hoang phế của Già-lam, Tăng đồ giảm thiểu, thì Phật giáo nước này đã lâu không được bảo hộ gì, và sự tín ngưỡng của dân gian cũng hầu như tiêu mất, tàn lụi hết. Một mặt là thế lực Phật giáo suy vi, một mặt là thế lực ngoại đạo bành trướng, vả lại có hơn 100 đền thờ thiên thần, ngoài cửa Tây thành Bố-sắc-yết-la-phạt-để có rất nhiều đền thờ trời, bên trong đặt tượng thần Śiva (Thấp-bà) linh dị; hơn 40, 50 dặm về phía Đông thành Bạt-lỗ-sa, trên núi cao có tượng đá hình như là tượng thiên nữ Bhīmā (Tỳ-ma), vợ của trời Đại tự tại, tức là thần Śiva, “hiện nhiều linh dị” nên người hướng về đó cúng tế cầu phúc rất đông, đến nỗi có chỗ ghi rằng:64

“Các nước Ấn Độ cầu phúc thỉnh nguyện, sang hèn kéo thành đoàn, xa gần đều tụ hội, trong bọn họ nếu có người nguyện nhìn thấy hình dáng thiên thần thì phải chí thành một mực không nghi ngờ, tuyệt thực bảy ngày, hoặc được nhìn thấy, cầu nguyện phần nhiều thỏa ý.”

Lại ở dưới núi cao này có đền thờ trời Tự tại, ngoại đạo phái Đồ hôi65 (Pāśupata) cúng tế rất thịnh v.v… Bên cạnh ngôi tháp ở phía Bắc thành Bạt-lỗ-sa, ngài Huyền Trang thấy một ngôi Già-lam, có hơn 50 vị Tăng Tiểu thừa, tức là chỗ năm xưa luận sư Y-thấp-phạt-na (Īśvara - Tự Tại) ở đây,

———

64 Tây Vực ký 2, p881c03.

65 Phái ngoại đạo Đồ hôi 塗灰外道: Skt. Bhasman, còn gọi là Thú chủ ngoại đạo 獸主外道 (Skt. Pāśupata), một trong những phái ngoại đạo thời cổ đại Ấn Độ. Phái này cho rằng, trời Đại tự đại (Skt. Maheśvara) là thần sáng tạo vạn vật, là chủ loài thú; tín đồ bôi tro khắp người, tu khổ hạnh để cầu lên cõi trời.

trước tác A-tỳ-đạt-ma minh đăng luận. Lại có một ngôi Già-lam ở ngoài cửa Đông thành, có hơn 50 vị Tăng Đại thừa. Lại cách núi Đạn-đa-lạc-già (Dantaloka-giri) hơn 20 dặm về phía Đông bắc của thành, và cách núi Đàn-đặc về phía Tây bắc hơn 100 dặm, có một ngọn núi lớn, phía Nam núi ấy có ngôi Già-lam thuộc về dấu tích cũ của tiên nhân Độc Giác (Ekasṛṅga), đại để là có Tăng Đại thừa học. Cho nên lúc bấy giờ, nước Kiền-đà-la lưu hành cả Đại, Tiểu thừa giáo, nhưng thành Bố-lộ-sa và thành Bố-sắc-yết-la-phạt-để là nơi chuyên học giáo lý Tiểu thừa, còn Đại thừa giáo hình như chỉ được tín phụng riêng ở vùng gần thành Bạt-lỗ-sa.

Thời kỳ đầu thế kỷ thứ VIII Tây lịch, khi ngài Tuệ Siêu vào Thiên Trúc, đương thời vua nước Kiền-đà-la tuy là tộc Đột-quyết, nhưng kính tín Tam bảo, từ vua cho đến vương phi, vương tử, thủ lĩnh v.v… đều vào trong các thành ấp, thị trấn cúng dường Tam bảo. Mỗi năm, vua thiết lập đại trai Vô già66 hai lần, từ đồ vật sử dụng của mình, của vợ và voi ngựa v.v… đều bỏ ra cho hết. Chỉ riêng vợ và voi do Tăng đồ quyết định giá trị của chúng, rồi nhà vua tự chuộc lại, những thứ khác như lạc đà, ngựa, vàng, y phục, đồ dùng gia đình v.v… cúng dường hết cho Tăng chúng, để tích công đức, con cái của họ cũng xây chùa thiết trai, tự bố thí cúng dường. Ngài Tuệ Siêu từng ghi về ngôi chùa và ngôi tháp lớn của chùa ấy, do vua Cát-nặc-ca tức là vua Kaniṣka kiến tạo, nơi ngài Vô Trước, Thế Thân đã cư trú. Nhưng ngài ghi chỗ của ngôi chùa tháp này cách chừng 3 dặm về phía Tây thành, thật

———

66 Đại trai vô già: Vô già hội 無遮會, Skt. Pañca-vārṣikamaha. Vô già là bao dung, không ngăn ngại một ai. Hiền thánh, đạo tục, sang hèn trên dưới bình đẳng, thực hành pháp hội tài, pháp nhị thí. Tục nước Ấn Độ luôn thực hành hội này. Ở Trung Quốc, bắt đầu có từ năm thứ nhất niên hiệu Đại Thông, đời Lương Vũ đế.

là lầm lẫn không nghi ngờ gì cả. Lại nữa, ngài Tuệ Siêu cho rằng ở phía Đông thành này (thiếu khoảng cách tính bằng dặm), trước thời đức Phật là nơi đất xưa vua Thi-tỳ-ca (Sivika) thả chim bồ câu, cũng có Già-lam và Tăng chúng. Nhưng ngài Huyền Trang ghi lại dấu vết xưa trong mục nước Ô-trượng-na (Udyāna), là tại Đông bắc thành Bố-lộ-sa, ngài Tuệ Siêu cho là Đông nam, lầm vậy. Ngài Tống Vân cũng cho rằng tháp Tước ly Phật ở mặt Tây bắc, cách 80 dặm về phía Đông nam thành này, cũng lầm. Ngài Huyền Trang ghi ngôi cổ tháp này do vua Vô Ưu (Asoka) kiến tạo. Ngài Tuệ Siêu lại ghi rằng, dấu tích cũ của vua Thi-tỳ-ca, cùng tích xưa đức Phật bố thí đầu, mắt đều ở phía Đông nam (Bắc) thành ấy, mỗi nơi đều có chùa, chùa có Tăng, lúc bấy giờ vẫn còn cúng dường, không suy giảm. Do đó có thể biết, từ thời ngài Huyền Trang trở lại, Phật giáo nước này được sự bảo hộ của quốc vương mà khôi phục dần trạng thái hưng thịnh. Vả lại Đại thừa và Tiểu thừa đều cùng lưu hành.

Năm 762 Tây lịch, ngài Ngộ Không từ nước Ca-thấp-di-la đi đến thành Càn-đà-la, trú ở chùa Như-la-sái vương, chùa do Như-la-sái (Jyotī rasa?) kiến tạo, là con cháu nối dõi của vua Kế-nị-tra (Kanika) cổ đại, nên lấy tên vua đặt tên chùa. Trong thành nước này, lại có chùa Khả-thông-lý (Khakulin) của vương tử kiến tạo, chùa Tân-chi (Vimsin?) của con gái vua kiến tạo, chùa Chiên-đàn-thông-lý (Candanakulin?) của em vua kiến tạo. Mỗi người đều lấy tên mình mà đặt tên chùa. Ngoài những ngôi chùa này, ngài Ngộ Không còn đi chiêm bái các chùa khác đến hai năm, chùa Đặc-lặc-sái của vua Đột-quyết tạo, chùa Khả-đôn của hoàng hậu Đột-quyết tạo (hoàng hậu Đột-quyết còn xây dựng một ngôi chùa ở Ca-thấp-di-la, cũng đặt cùng tên chùa này) và chùa A-sắc-tra (Aceṣṭa?), chùa Tát-hệ-thông-lý

(Sakhikulin?), chùa Kế-nị-tra Vương Thánh Tháp, chùa Kế-nị-tra Vương Diễn-đề-sái (Yajñadīkṣa?) (trong chùa có đặt Xá-lợi xương đỉnh đầu của đức Thích-ca Như Lai), chùa Kế-nị-tra Vương Phạt-long-cung-sa-di (Valūkasramanēra?) (xem bài tựa kinh Thập lực). Hơn nữa, ngài cho rằng, lúc bấy giờ miền Bắc Thiên Trúc đều là học phái Tát-bà-đa, hình như Đại thừa giáo ở Kiền-đà-la đã hoàn toàn mất hết, chỉ còn Tiểu thừa giáo lưu hành.

Từ ngài Ngộ Không trở về sau, sử liệu Phật giáo liên quan đến nước Kiền-đà-la khiếm khuyết, không thể tra khảo nghiên cứu; sau đó Tiểu thừa giáo hình như còn kế tục thịnh hành. Vào năm 962 Tây lịch, có tên nô lệ tộc Thổ-nhĩ-kỳ là Alptigīn (Alptagīn), chiếm cứ vùng đất gần Kabul, ở phía Tây thành Bố-lộ-sa, cũng gần vùng Ghaznī, kiến lập vương triều Hồi giáo. Năm 977 Tây lịch, con rể của ông ấy tên là Sabuktigīn lên ngôi, chiếm toàn bộ Afghanistan và đất Panjab, rồi tự xưng vương, Phật giáo Kiền-đà-la dần dần bị sự áp chế của giáo đồ Hồi giáo ngày càng kịch liệt. Năm 997 Tây lịch, con của Sabuktigīn là Tô-đan lại tận lực khuếch trương Hồi giáo, xâm nhập nội địa Ấn Độ và Tây Ấn Độ, gồm 17 lần, trong thời vua đó (năm 997–1030 Tl.), Phật giáo Kiền-đà-la hình như bị thương tổn rất nhiều rồi diệt vong.