Nghiên cứu Phật Giáo Tây Vực

Phật Giáo Nước Ca - Tháp - Di - La - I. Truyền Thuyết Về Phật Giáo Truyền Vào Ca-Thấp-Di-Ca

PHẬT GIÁO

NƯỚC CA-THẤP-DI-LA

Vũ Khê Liễu Đế

I. TRUYỀN THUYẾT VỀ PHẬT GIÁO TRUYỀN VÀO CA-THẤP-DI-LA

Trên lịch sử truyền bá Phật giáo trong các nước Tây Vực, quốc gia chiếm địa vị trọng yếu là nước Ca-thấp-di-la và Kiền-đà-la. Bài viết này nghiêng nặng về nghiên cứu Phật giáo Ca-thấp-di-la, và lấy Phật giáo Kiền-đà-la phụ thêm.

Vị trí nước Ca-thấp-di-la ở biên giới Đông bắc Ấn Độ, nằm phía Tây chân núi Himālaya, tức là Tuyết Sơn, tại vùng đất thượng lưu hai con sông Chenale và Jhelam, chi nhánh sông Ấn Độ, bao quanh bốn phía là núi, địa hình giống quả trứng, từ Đông nam đến Tây bắc dài chừng 84 dặm, rộng từ 20 dặm đến 25 dặm, diện tích khoảng 1.800 dặm vuông, hoặc 1.900 dặm vuông. Địa thế nước ấy bị cô lập trong vùng núi non, giao thông với nước khác rất khó, nên Phật giáo ở nước ấy ít chịu ảnh hưởng của nước khác mà lộ rõ trạng thái phát triển đặc thù.

Trước khi bàn luận về Phật giáo nước Ca-thấp-di-la, xin được nói về cái tên mà lịch sử Trung Quốc gọi là nước Kế Tân. Trong Chính sử Trung Quốc nơi chỉ cho đất Kế Tân, nguyên là định nghĩa không nhất định, giới học giả nghiên cứu Đông-Tây cũng phân vân, đưa ra nhiều thuyết, nay không thể giới thiệu hết các thuyết ấy, vì gây thêm phiền toái, không cần thiết. Ở bài này chỉ lược trình bày những điều mà tôi tin là chính xác thôi.

Trong điển tịch ghi chép về phương diện Phật giáo, Kế Tân tức là Ca-thấp-di-la đã trở thành định thuyết. Lời chú bên dưới nước Ca-thấp-di-la trong Tây Vực ký1 của ngài Huyền Trang, nói rằng: Xưa gọi là Kế Tân, lầm vậy. Truyện ngài Huyền Trang trong Tục cao tăng truyện quyển 4, do ngài Đạo Tuyên soạn cũng gọi là nước Ca-thấp-di-la, trong sách ấy ghi: “tức ở đây thường gọi là Kế Tân, không nói Kế Tân do đâu mà có, xem ra thành của nước ấy đồng tên Kế Tân vậy.”2 Lại đệ tử của đại sư Từ Ân là Tuệ Chiểu, tác giả Thành duy thức liễu nghĩa đăng quyển 1, cho rằng Kế Tân gọi mới là Ca-diếp-di-la.3 Ông Watters đã phát hiện thấy một chữ Divyāvadāna, ý là “thành lạc thổ Ca-thấp-di-la”, chữ này ở trong kinh Tạp A-hàm quyển 23, Đại trí độ luận quyển 9, A-dục vương truyện quyển 4 v.v… đều giải thích là “Kế Tân”. Lại trong Luật bản Pāli viết là Ca-thấp-di-la và giống như trong Thiện kiến luật Tỳ-bà-sa luận quyển 2 (một trong năm bộ luật Tiểu thừa), viết là Kế Tân (Watters: On Ywam Chwang, vol 1. trang 260). Ông Bạch Điểu Khố Cát căn cứ theo sự ghi chép của Ngụy thư, đô thành của Kế Tân là thành Thiện Kiến, nhưng ông Lévi cho là ý dịch thuộc về từ Sudarsana, bởi vì từ đời Đường đến nay đô thành hữu danh của Ca-thấp-di-la đều là âm dịch của từ Srīnagar, “r” là mang tính chất bán mẫu âm, nên thường bị tỉnh lược, tức dịch “Srīn” ra “Thiện”, lược bỏ một âm “r” của từ ấy, thành ra “Sin”, “Kiến” là “gar”, “g” của từ “gar” thường viết thay bằng nhu âm “k”, mà “r” ở đuôi cuối thì theo tập quán thường dùng “n” thay. Do đó nên “gar” thành ra “kan”.

———

1 Tây Vực ký 3, T51n2087_p886a8.

2 Tục cao tăng truyện 4, T50n2060_p449a05.

3 Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng 1 (Thích Tuệ Chiểu [651-714, danh tăng Trung Quốc, thuộc Pháp tướng tông], trước tác thời Đường, 7 quyển), T43n1832_p659b14.

Tóm lại, Thiện Kiến phải là dịch âm của “Srīnagar”. Còn tên đô thành khác của Kế Tân thì Hán thư viết là Tuần Tiên thành, Đường thư viết là Tu Tiên thành, đều là từ chuyển hóa của “Srīnagar”, chủ trương của ông Bạch Điểu như vậy. (Xem bài “Sự hưng vong của nước Nguyệt Thị” của ông Bạch Điểu trong Vô tận đăng quyển thứ 9 số 7).

Còn có người nói, Ca-thấp-di-la và Kế Tân thật ra cùng một ngữ nguyên, điều này có thể thấy rõ. Ca-thấp-di-la, ngôn ngữ (Prākrit) Ấn Độ thường gọi là Kasvīsa, nhưng âm “v” của quốc ngữ Ấn Độ thì ngôn ngữ Iran phần nhiều viết thành “p”, nên Kasvīsa từ quen dùng Ấn Độ tức là Kaspīra của ngôn ngữ Iran. Trong lịch sử Trung Quốc, gọi là Kế Tân thì phát âm từ ấy là Ki (Ka) – P’in, nhưng theo lệ thường của Trung Quốc dùng âm “r” (l) phiên dịch âm “n”, nên “Tân”, nếu âm dịch là Pir (pil) thì Kế Tân phải là âm của Kapir; do vậy mà từ “Kaspīra” ngôn ngữ Iran cùng nguồn gốc với từ “Kasvīra” quen dùng của Ấn Độ (tham duyệt bài Ca-thấp-di-la trong Lịch sử Phật giáo của ông Quật Khiêm Đức số thứ 6, thiên thứ 22 tạp chí Sử học).

Theo những luận thuyết trên, Kế Tân chính xác là Ca-thấp-di-la. Nếu Kế Tân là Ca-thấp-di-la thì do đâu mà những ký sự liên quan đến nước Kế Tân trong Hán thư và Ngụy thư đều cho rằng nước này ở phía Tây bắc Ca-thấp-di-la, giải thích ra sao đây? Sự trùng lặp này là bởi thời xưa việc giao thông của Ấn Độ và Trung Quốc phải đi qua nước chư hầu của Ca-thấp-di-la, nên các sách nêu trên đều không phải chỉ vào bản quốc của Kế Tân tức là Ca-thấp-di-la, mà chỉ cho quốc gia chư hầu ở phía Tây bắc nước Kế Tân. Hán thư cho rằng đất đai nước Kế Tân bằng phẳng mà ôn hòa, dân nước ấy tinh xảo về mỹ thuật công nghệ, những điều ấy chỉ cho nước này e là chỉ cho nước Kiền-đà-la. Ngụy thư tuy theo

thuyết của Hán thư, nhưng trước đó thì cho rằng nước Kế Tân ở phía Tây nam Ba-lộ (tức là nơi mà Tây Vực ký gọi là Bát-lộ-la, nay là đất Balti), núi non vây quanh, từ Đông qua Tây 800 dặm, từ Nam đến Bắc 300 dặm; cả đoạn này rõ ràng là chỉ cho nước Ca-thấp-di-la. Theo đó làm chuẩn mà bàn luận, nên văn dưới đều xem Kế Tân tức là Ca-thấp-di-la.

Việc truyền bá Phật giáo vào Ca-thấp-di-la là do ngài Mạt-điền-để-ca (là Ma-điền-địa, Ma-điền-đề, Mạt-điền-đề — Madhyāntika) thời đại vua Asoka (A-dục). Việc ngài Mạt-điền-để-ca ở nước Kế Tân hoằng dương truyền bá pháp tạng, đúng như lời tiên đoán của đức Phật đã nói với ngài A-nan. A-dục vương truyện quyển 3, kinh A-dục vương quyển 6 và Tây Vực ký quyển 3 v.v… đều có ghi chép, tường thuật. Căn cứ trong Tây Vực ký ghi, đức Phật sau khi hàng phục ác thần ở nước Ô-trượng-na (Udyāna), liền trở về bổn quốc, khi đi qua nước Ca-thấp-di-la, Ngài nói với A-nan rằng: Sau khi Ta Niết-bàn, A-la-hán Mạt-điền-để-ca sẽ ở đất này kiến quốc an dân, hoằng dương Phật pháp. Nhưng theo A-dục vương truyện quyển 4, kinh A-dục vương kinh quyển 7, Tây Vực ký quyển 3 ghi chép, sau khi đức Phật diệt độ vào năm thứ 50 hoặc năm thứ 100, La-hán Mạt-điền-để-ca nghe thầy mình là ngài A-nan thuật lại lời tiên đoán của đức Phật, rất vui mừng, nhân đó đến nước này, dùng sức thần thông hàng phục con rồng xưa nay đã chiếm cứ đất này cư trú. Sau khi ngài được đất ấy, mới thuê nhiều nô lệ từ các nước, nhờ họ kiến lập năm trăm ngôi Già-lam, hiến cúng cho chúng Tăng, truyền bá rộng rãi Phật pháp, cho các đàn-việt (thí chủ) học tập chung với nhau, để được liễu ngộ, nhiên hậu mới vào Niết-bàn. Đối với thuyết về lời tiên đoán của đức Phật và sau khi Phật diệt độ 50 năm hoặc 100 năm, chúng ta chưa thể đặt hết niềm tin, nhưng chắc chắn ngài Mạt-điền-để-ca là vị Cao tăng thời vua

Asoka, việc ngài đi đến Ca-thấp-di-la và Kiền-đà-la truyền đạo là sự thật, không thể nghi ngờ.

Căn cứ Đại Tỳ-bà-sa luận quyển 99 ghi, trong chùa Kê Viên (Kukhuṭārama) xưa, có vị Tăng tên là Đại Thiên (Mahādeva) rất giàu tư tưởng tự do, lúc Bố-sái-tha (Uposatha),4 nói ra năm thứ dị pháp,5 bấy giờ những vị Kỳ túc trong chùa nghe đều kinh hãi chấn động, chợt rộ lên đấu tranh, kết bè lập đảng, tình hình càng trở nên kịch liệt. Lúc

———

4 Bố-sái-tha 布灑他: Skt. poṣatha, upavasatha (Pāli. uposatha), cách dịch âm khác “Bố-tát”, v.v… Hán dịch Thuyết giới, Trưởng tịnh… Nghĩa đen của từ này là “sống gần”, hay “ngày phụng sự”. Nghĩa bóng là “ngày kiêng cữ”, “ngày nhịn ăn” hoặc nói theo Hán “ngày trai”. Tục lệ ngày trai như vậy có nhiều trong các tôn giáo. Đức Phật đã chấp nhận ngày trai giới trong tập tục truyền thống Vệ-đà, nhưng hướng đến mục đích khác hơn. Ngày đó các Tỳ-kheo cùng sống trong một cương giới đều phải tập hợp lại một chỗ để thuyết giới, tức đọc giới bổn Ba-la-đề-mộc-xoa. (trích lược “Yết-ma yếu chỉ”, tr. 135, 136).

5 Năm thứ dị pháp: Du-già sư địa luận lược toản 1, (Khuy Cơ soạn thời Đường) T43n1829 _p1b01, giải thích: “Sau khi Phật niết-bàn 100 năm, do ngài Đại Thiên mà có sự tranh biện về 5 sự (…). Ngài Đại Thiên giải thích (sự 1, kẻ khác dẫn dụ) các vị A-la-hán không có hai sự phiền não và xuất tinh nhưng bị ma vương dẫn dụ, hoặc bị ma vương đem tinh ấy vấy bẩn vào y, làm như tinh xuất. (…)... (sự 3, còn điều hoài nghi là) các vị thấy biết đế lý thì cái nghi đối với chân lý, tức cái nghi của phiền não, tuy bị diệt trừ rồi (ban đêm hay nhìn xa) nghi cây trụi là người, thì cái nghi đối với sự thường này vẫn còn (…)… (sự 2, còn sự không biết là) sự không biết có hai thứ: có ô nhiễm và không ô nhiễm; các vị La-hán không còn sự không biết có ô nhiễm, nhưng sự không biết không ô nhiễm thì vẫn còn (…)… (sự 4, người khác giúp vào là) các bậc lợi căn như ngài Xá-lợi-phất v.v… mà còn nhờ thiện hữu giúp cho vào đạo, vậy có người nhờ người khác dẫn giúp vào đạo là điều chắc chắn (…)… (sự 5, chính thánh đạo cũng có nhờ tiếng là) các bậc tu tập từ đời trước, vì tu đã nhiều đời nên khi sắp chứng quả nhân Phật thuyết giáo khổ, không v.v…, nghe liền ngộ đạo chứng nhập thánh quả. Như vậy dưới lời Phật nói, có nhiều người hiện tại chứng quả, cũng có nhiều người chán khổ, tự thốt lên tiếng chán khổ mà thánh đạo phát khởi…

bấy giờ sĩ thứ và đại thần trong thành Hoa Thị (Pāṭaliputra) đều đến hòa giải, rốt cuộc không có hiệu quả. Khi đó, vua Vô Ưu (Asoka) liền đích thân đến chùa, theo lời đề nghị của ngài Đại Thiên, dùng cách đa số để giải quyết phải trái vấn đề ấy, cuối cùng thắng lợi thuộc về phái Đại Thiên. Nhà vua trở về cung, nhưng tranh luận vẫn không chấm dứt, rồi sau chia cắt thành hai bộ là Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ. Thánh chúng Thượng tọa bộ chán bỏ những điều phi pháp của Đại chúng bộ, dẫn nhau thoát ly chùa Kê Viên. Vua nghe việc đó cả giận, hạ lệnh ném những người đó xuống sông Gaṅgā (Khắc-già, sông Hằng). Giáo đồ Thượng tọa bộ biết được nguy nan này mới thị hiện thần thông, cưỡi hư không bay sang phía Tây bắc. Nhà vua nghe việc đó rất hổ thẹn và hối hận, sai người tìm kiếm chỗ ở của họ khắp nơi, biết họ ở tại nước Ca-thấp-di-la, khẩn cầu họ quay trở về. Nhưng họ không tuân theo vương mệnh, nhà vua mới cho xây dựng năm trăm ngôi tăng Già-lam ở nước Ca-thấp-di-la để họ cư trú, lại còn ban cho đủ thứ vật trân báu. Dị bộ tông luân luận6 cho việc này xảy ra sau khi đức Phật diệt độ hơn 100 năm, còn bộ Chấp dị luận7 cho rằng chẳng quá 100 năm. Tây Vực ký cho là sau khi đức Như Lai Niết-bàn 100 năm.

Tóm lại, sự ghi chép của các sách đều nhất trí là việc đó xảy ra sau khi đức Phật diệt độ 100 năm. Động cơ Đại Thiên đề xướng dẫn đường năm việc dị pháp, cùng việc đồ chúng trong Phật giáo chia cắt có lẽ là sự thật. Song việc đi đến nước Ca-thấp-di-la của Thượng tọa bộ thì không có bằng chứng để tin. Bởi sau khi đức Phật diệt độ 100 năm nhằm

———

6 Dị bộ tông luân luận, 1 quyển, Bồ-tát Thế Hữu tạo, Huyền Trang dịch thời Đường, T49n2031.

7 Bộ chấp dị luận 1 quyển, Bồ-tát Thiên Hữu tạo, Chân Đế dịch thời Trần, T49n2033.

thời đại Ca-la-dục vương (Kālāsoka), mà thế lực của nước Ma-yết-đà (Magadha) còn chưa phổ cập đến Ca-thấp-di-la thì việc ở nước này kiến lập nhiều Già-lam quả thật không có khả năng. Vả lại nếu đương thời Phật giáo đã truyền vào nước này thì khi vua Asoka cử hành lần kết tập thứ 3, nhất định sẽ không sai phái các vị sư đến nước này truyền giáo. Việc ghi chép ở Tây Vực ký quyển 3 cũng giống với Đại Tỳ-bà-sa luận, nhưng không đủ bằng chứng để tin. Có lẽ nhân đời sau Thượng tọa bộ ở nước ấy rất thịnh nên phát sinh thứ truyền thuyết này.

Căn cứ trong A-dục vương truyện quyển 5 và kinh A-dục vương quyển 8 ghi chép, ngài Thương-na-hòa-tu (Sāṇāvāsika) thừa kế dòng pháp của ngài A-nan, rồi sau khi đem pháp phó chúc cho ngài Ưu-bà-cúc-đa (Upagupta), nói là lời dạy của đức Như Lai rằng, đất Kế Tân rất hợp với Thiền định, nên ngài đi đến đất này, vào trong hang đá, thọ pháp hỷ tam-muội, có gió mát thanh tịnh thổi đến toàn thân, liền đắc quả A-la-hán, được niềm vui giải thoát. Lại A-dục vương truyện quyển 6 và kinh A-dục vương quyển 10 chép, thời ngài Ưu-bà-cúc-đa có một vị Tỳ-kheo tên là Thiện Kiến (Sudarsana), tự nói rằng được Tứ thiền của thế tục, thị hiện năm thần thông, có thể làm ra mưa, chứng được quả A-la-hán, nhân nhờ ngài Ưu-bà-cúc-đa hóa độ, đắc quả chánh chân La-hán. Song Thương-na-hòa-tu cho đến Ưu-bà-cúc-đa đều là người thời trước sau 100 năm sau khi đức Phật diệt độ, mà đương thời việc giao thông giữa vùng Trung Ấn Độ và Ca-thấp-di-la hình như không dễ dàng lắm, nên ngài Thương-na-hòa-tu chỉ vì lý do nước ấy hợp với thiền định, liền đi đến nước Ca-thấp-di-la xa xôi chưa có Phật giáo, chuyện ấy e là khó tin. Vả lại, nói là thời đó đã có Tăng sĩ Phật giáo cư trú tại Ca-thấp-di-la, càng khó tin nữa. Thường

II. Phật Giáo Ca-Thấp-Di-La Trước Thế Kỷ Thứ IV Tây Lịch

những chuyện này rõ ràng đều là truyền thuyết của hậu thế phụ hội vào thôi.

Kết luận lại, nước Ca-thấp-di-la vào thời vua Asoka trở về trước, những ghi chép cổ đại tuy cho rằng nước ấy có quan hệ với Phật giáo, nhưng đều là truyền thuyết, tạo thêm nhiều ngộ nhận. Phật giáo nước này như được truyền bá ở phương Nam, là thời vua Asoka, ngài Mạt-điền-để-ca và bốn người đi theo ngài đến truyền giáo đầu tiên.

II. PHẬT GIÁO CA-THẤP-DI-LA TRƯỚC THẾ KỶ THỨ IV TÂY LỊCH

Ngài Mạt-điền-để-ca v.v… đi đến Ca-thấp-di-la và Kiền-đà-la truyền giáo, kết quả ấy rất vĩ đại, từ đó trở đi, cả một dải đất này trở thành nước Phật giáo; rồi sau ấy như thế nào thì sử liệu rỗng không khuyết thiếu, rất khó tra khảo.

Sau khi Phật giáo truyền vào Ca-thấp-di-la, từng bị bao phen áp bức, ngược đãi. Tây Vực ký quyển 3 ghi là sau khi ngài Mạt-điền-để-ca nhập diệt, những nô lệ do ngài thuê đến liền đắc thế, trong bộ tộc tự ủng hộ lập nền quân chủ, song lân quốc cho họ là giống hạ tiện khinh bỉ họ, không giao thiệp qua lại, tên tộc ấy là Cật-lợi-đa (Kritīyas – mua được). Nhằm sau khi vua Kaniṣka mất, Phật giáo chịu nhiều áp bức của tộc Cật-lợi-đa, có thể biết tộc ấy nguyên chẳng phải là người ưa thích Phật. Vậy lúc tộc Cật-lợi-đa đắc thế, chi phối nước này thì Phật giáo càng bị tộc ấy áp bức, hoặc Phật giáo được ngài Mạt-điền-để-ca gieo trồng phát triển lại. Theo Kalhaṇa8 ghi chép, thời đại ấy rất xa xưa, từ thời vua Asoka trở về sau, thời vua Nara đời thứ nhất, ở vùng Kiṁnaragrama

———

8 Kalhaṇa: Xem cht. 58, tr. 67.

xây dựng một ngôi Già-lam, chỉ có một hành giả Phật giáo cư trú ở đó. Vị hành giả ấy dùng ma lực dụ dỗ vương phi, vua nổi giận phục thù, thiêu hủy hết những ngôi chùa thuộc Già-lam này, không dưới vài ngàn ngôi (Rājataraṅginī, I. 199-200). Phật Tổ thống kỷ quyển 35, Phật Tổ lịch đại thông tải quyển 6 đều có ghi sự việc đó. Sách trước cho rằng con của Tổ sư thứ 24 là Tôn Vương, khi du hóa đến Kế Tân, dùng huyễn thuật biến làm ngoại đạo giả trang Phật tăng, lén vào vương cung dụ dỗ gian dâm với vương phi, vua cả giận liền thiêu hủy chùa, chém giết Tăng đồ, thân hành cầm kiếm chém chết tôn giả. Sách sau thì chép việc này xảy ra giữa thế kỷ thứ III Tây lịch, niên đại cũng không đủ tin. Nhưng giả như chuyện này nói có phần nào chân thật thì việc này phải xảy ra ở trước kỷ nguyên, Phật giáo nước Ca-thấp-di-la từng một phen gặp cảnh khuất nhục đình trệ lớn!

Đến thế kỷ thứ I trước Tây lịch, Phật giáo nước này lưu hành hưng thịnh trở lại, khoảng năm 70 trước Tây lịch, vị Cao tăng nước này là ngài Tỳ-lô-chiết-na (Vairocana) đầu tiên đến nước Vu-điền tuyên dương Phật giáo. Nhưng Phật giáo do ngài truyền chính là Tiểu thừa giáo, trước đã bàn rồi. Sau đó, vua Kaniṣka đời thứ nhất qui y Phật giáo, vào những năm cuối đời, ông kiến lập ngôi tháp lớn hoa lệ trang nghiêm ở thành Purushapura (Phất-lâu-sa), thủ đô của nước Kiền-đà-la, đang thời trị thế của ông (năm 58-31 trước Tây lịch), nước Kiền-đà-la là trung tâm chính trị của vua ấy và Phật giáo nước Ca-thấp-di-la cũng trong vòng thế lực của ông ta nên rất hưng thịnh. Vua Huviṣka kế tục vua Kaniṣka lên ngôi, từng kiến lập ngôi Già-lam ở nước Ca-thấp-di-la, lấy tên mình đặt tên cho chùa, nên Phật giáo Ca-thấp-di-la được sự bảo hộ của vua là điều không gì nghi ngờ. Khi Tam tạng Huyền Trang đến nước này từng treo tích trượng nghỉ tại chùa Hộ-sắt-ca-la

(Huviṣkāra), tức là chùa của vua kiến lập. Nguyên tên các ngôi chùa nước này phần nhiều lấy tên của người kiến tạo mà đặt tên, đã quen thành lệ rồi; sau luận bàn lại nên thấy âm của tên chùa hài hòa với tên của vua. Điều này có thể khảo chứng được. Sau Huviṣka là vua Vāsudeva lên ngôi năm thứ 10 Tây lịch, vốn là tín đồ Bà-la-môn giáo, tuy ông có áp bức Phật giáo chút ít, nhưng đương thời nước Ca-thấp-di-la đã thoát ly sự chi phối của nhà vua rồi. Bởi thời kỳ đầu thế kỷ thứ I Tây lịch, vua nước Ca-thấp-di-la là Meghavahana trị vì, thì Phật giáo nước này hình như rất hưng thịnh. Lúc ấy, vương phi Amṛtaprabhā được sự cảm hóa của Tăng đồ nước khác, đã kiến lập ngôi Già-lam Amṛtaprabhā rất tráng lệ. Sau đó có Stunpā, từ nước Loḥ đến, cha của vương phi được sự cảm hóa của người ấy cũng tạo một ngôi tháp tên là Lostonp. Đồng thời có một vương phi tên là Yūkadevī cũng bày tỏ không ai hơn mình, đã kiến tạo một ngôi Già-lam ở đất Naḍavana, bên ngoài trông lạ tuyệt vời. Lại có vị vương phi tên là Indradeve, cũng tạo một ngôi Già-lam chỗ phương đình Indradevīḍhavana, đặt chung tên và xây thêm ngôi tháp. Ngoài ra, các vương phi khác cũng lấy tên mình đặt tên cho những ngôi Già-lam mà mình đã kiến tạo như Khādanā và Sammī v.v… (Rājataraṅginī, III. 9-14). Vậy có thể biết, Phật giáo lúc bấy giờ rất có thế lực ở trong vương tộc.

Vua Kujula lấy việc bảo hộ Phật giáo làm nhiệm vụ của mình, khôi phục lãnh địa của tiên vương, lại diệt Kế Tân, lúc ấy Phật giáo Kiền-đà-la và Ca-thấp-di-la được sự bảo hộ của nhà vua nên rất hưng thịnh. Sau trải qua vua Wema, vua Vāsishka, đến vua Kaniṣka đời thứ hai (tiền bán thế kỷ II Tl.), Kiền-đà-la và Ca-thấp-di-la trở thành đất trung tâm của Phật giáo đương thời. Lúc cử hành lần kết tập thứ tư, những bậc Long tượng trong giới Phật giáo đều qui tập hết ở nước

Ca-thấp-di-la, đo đó mà thời ấy nước này đã trở thành thủ phủ uyên bác của Phật giáo.

Trong Tây Vực ký quyển 3 của ngài Huyền Trang, Lịch sử Phật giáo Ấn Độ (trang 59-61) và Bà-tẩu-bàn-đậu truyện của ngài Chân Đế v.v… đều có ghi chép lần kết tập thứ tư rất rõ ràng, chỉ có điều việc truyền lại không giống, chân tướng của lần kết tập ấy rất khó luận định.

Trước tiên thuật lại động cơ vua Kaniṣka (Ca-nị-sắc-ca) triệu tập kết tập trong Tây Vực ký9 ghi chép:

“Vua Ca-nị-sắc-ca nước Kiền-đà-la…. Lúc rảnh rỗi việc cai trị nước là tu tập kinh Phật, mỗi ngày thỉnh một vị Tăng vào cung nói pháp, nhưng các bộ luận nghị nghĩa chẳng đồng, nhà vua càng thêm nghi ngờ không lấy gì giải trừ nghi hoặc. Ngài Hiếp tôn giả tâu rằng: Đức Như Lai qua đời năm tháng quá xa vời, một số đệ tử theo sự luận nghị (kiến giải) riêng của thầy mình, căn cứ vào sự nghe thấy, chung lại trở thành mâu thuẫn. Nhà vua nghe xong lấy làm cảm thương, buồn than hồi lâu, rồi gọi tôn giả nói rằng: Kẻ hèn này đem chút dư phước, tuân theo giềng mối trước, cách đức Thánh tuy xa nhưng vẫn có may mắn, dám quên đi ngu hèn mà thiệu long (tiếp nối chấn hưng) pháp giáo, theo các bộ phái ấy, giải thích đủ tam tạng. Ngài Hiếp tôn giả nói rằng: Đại Vương đời trước trồng gốc thiện, phước lành tích góp nhiều, lưu tình đến Phật pháp, là sở nguyện vậy.”

Sau khi đức Phật diệt độ 100 năm, hai bộ Thượng tọa và Đại chúng bắt đầu chia cắt, trong hai bộ lại phân ra nhiều tiểu phái, đều chấp theo nghĩa khác. Tây Tạng truyện chép là cuộc

———

9 Tây Vực ký 3, T51n2087_p886b22.

tranh luận này đến năm đầu vua Kaniṣka, trải qua 63 năm vẫn không chấm dứt, nên ban đầu vua Kaniṣka nghe dị thuyết của Tăng đồ các bộ, càng thêm nghi hoặc mới mưu bàn với ngài Hiếp tôn giả (Pārśva – Ba-túc-thấp-phược), cử hành kết tập. Thuyết này hình như là chân tướng của việc ấy. Đoạn văn dưới này, ngài Huyền Trang đã tường thuật những ủy viên được chọn ra, gồm 499 người, đều là những bậc thánh triết đương thời, nghiên cứu tận cùng ba tạng, thông đạt ngũ minh, lại có ngài Thế Hữu (Vasumitra – Bà-tu-mật) làm nghị trưởng. Song tiết này mô phỏng theo sự kiện lịch sử của lần kết tập thứ nhất, sau cùng lại dẫn vào ngài Thế Hữu. Đây rõ ràng là căn cứ sự tích của ngài A-nan ở lần kết tập thứ nhất mà diễn bày thành. Đạt-ma-đa-la thiền kinh quyển thượng10 ghi về người truyền đăng (truyền đuốc tuệ), sau khi đức Phật diệt độ:

“Tôn giả Đại Ca-diếp, Tôn giả A-nan, Tôn giả Mạt-điền-địa, Tôn giả Xá-na-bà-tư, Tôn giả Ưu-ba-quật, Tôn giả Bà-tu-mật, Tôn giả Tăng-già-la-xoa, Tôn giả Đạt-ma-đa-la cho đến Tôn giả Bát-nhã-mật-đa-la”.

Trong ấy nêu Bà-tu-mật tức là Thế Hữu, là hậu bối của Ưu-ba-quật (Upagupta) thời vua Asoka, sau khi đức Phật diệt độ 700 năm mới sinh ra ở nước Tu-lại, xuất gia học đạo, du học các nước, đi đến đất Kiền-đà-việt tức là Kiền-đà-la, làm thầy vua Kế-nị, tức là vua Kaniṣka, lại là tiền bối của ngài Tăng-già-la-sát (Saṃgharakṣa) (Tăng-già-la-sát tập kinh hậu ký - Xuất Tam Tạng ký tập quyển 10). Vậy nên biết ngài Thế Hữu ra đời thời vua Kaniṣka trở về trước. Những Tăng đồ tham dự lần kết tập này phần nhiều là hàng lưu bối (cùng

———

10 Đạt-ma-đa-la thiền kinh 1 (quyển thượng) (Phật-đà-bạt-đà-la dịch thời Đông Tấn, 2 quyển), T15n618_p301c6.

thời) với ngài Thế Hữu, nên ý nghĩa chính trong Đại Tỳ-bà-sa luận của lần biên tập diễn giải thời này hầu hết đều đặt cơ sở ở học thuyết của ngài Thế Hữu, nhân đó dẫn đến hình thành truyền thuyết này.

Trong Ấn Độ Phật giáo sử của Đặc-thị cho rằng, ngài Thế Hữu tham dự lần kết tập này cùng ngài Thế Hữu Đại Kinh Sư là cùng tên mà khác người, thuyết ấy thật không có căn cứ, chẳng thể tin được. Ghi chép của ngài Huyền Trang là Thánh chúng tham dự lần kết tập này gồm 500 người mà Đặc-thị căn cứ Truyền thống lục nguyên bản Ấn Độ dịch thành, rất là tỉ mỉ rõ ràng thì cho rằng là 400 người. Song Tây Tạng truyện lại ghi số người hội tập trong lần kết tập này là 500 vị La-hán, 500 vị Bồ-tát và 500 Ban-đạt-di (Paṇḍita – Học giả), mà Đặc-thị thì phủ nhận điều đó. Vả lại ngài Huyền Trang đã ghi về địa điểm cử hành lần kết tập này chỉ một mình nước Ca-thấp-di-la, nhưng Đặc-thị cho rằng nơi ấy là chùa Kunḍalavana ở nước Xà-lan-đà, mà học giả ở đời phần nhiều chấp nhận thuyết sau. Nhưng chúng ta tham chiếu những điều ngài Huyền Trang ghi lại, hình như thuyết trước là chính xác.

Tây Vực ký và Tây Tạng truyện đều nói thượng thủ của lần kết tập này là ngài Hiếp Tỳ-kheo, nhưng Bà-tẩu-bàn-đậu truyện thì nói rằng:

“Sau khi đức Phật diệt độ trong 500 năm, có vị A-la-hán tên là Ca-chiên-diên Tử… về sau đến nước Kế Tân… cùng 500 vị A-la-hán và 500 vị Bồ-tát chung soạn tập Tát-đa bộ A-tỳ-đạt-ma, chế làm tám ‘Già-lan-tha’11….

———

11 Bà-tẩu-bàn-đậu pháp sư truyện (1 quyển), T50n2049_p189a6: “…. chế làm tám Già-lan-tha, tức na ná nghĩa này là tám càn(kiền)-độ. Già-lan-tha dịch là ‘kết’, cũng gọi là ‘tiết’ 製為八伽蘭他, 即此間云八乾度,

Cũng gọi văn này là Phát tuệ luận…… tạo ra tám kết (Già-lan-tha), rốt cuộc lại muốn tạo ra Tỳ-bà-sa để giải thích nó.”

Trong truyện này cho rằng, ngài Ca-chiên-diên (Katyāyana) là thủ tọa của cuộc kết tập. Ông Tiểu Dã Huyền Diệu luận rằng Ca-chiên-diên và Hiếp Tỳ-kheo là khác tên mà đồng một người, nhưng chỉ là bàn luận theo cảm hứng (Phật giáo niên đại khảo, trang 111-112). Ông vận dụng việc ghi chép về “Truyền đăng sư” trong Phó pháp tạng nhân duyên truyện để đưa ra lý do thứ hai. Theo thứ tự Truyền đăng sư là Ma-ha Ca-diếp, A-nan-đà, Thương-na-hòa-tu, Ưu-bà-quật-đa, Đề-đa-ca, Phật-đà-nan-đề, Phật-đà-mật-đa, Hiếp Tỳ-kheo, Phú-na-xa, Mã Minh, mà chẳng thấy tên ngài Ca-chiên-diên, nhưng ngài Phật-đà-mật-đa (Buddhamitra) hình như là tiền bối của Hiếp Tỳ-kheo mà hậu bối của ngài Ca-chiên-diên. Trong Tứ đế luận của ngài Bà-tẩu-bạt-ma (Vasuvarman) tạo (Chân Đế dịch), mở bài bằng một bài kệ:

Đại Thánh Ca-chiên-diên

Ngôn lược nghĩa thâm quảng

Đại đức Phật-đà-mật

Quảng thuyết ngôn cập nghĩa

Hữu thứ đệ trang nghiêm

Quảng lược nghĩa tương xứng

Danh lý hỗ tương nhiếp

Ngã kiến lưỡng luận dĩ

Kim tắc xả quảng lược

Cố tạo Trung Lượng Luận

———

伽蘭他譯為結, 亦曰節…亦稱此文為發慧論”. (Trích lại nguyên văn trong tạng để giải thích từ Già-lan-tha).

Tạm dịch:

Đại Thánh Ca-chiên-diên

Lời lược nghĩa sâu rộng

Đại đức Phật-đà-mật

Nói rộng lời và nghĩa

Có thứ lớp trang nghiêm

Nghĩa rộng, lược tương xứng

Danh, lý hòa lẫn nhau

Ta đọc xong hai luận

Nay bỏ đi rộng, lược

Tạo ra Trung lượng luận

Thì ra ngài Phật-đà-mật-đa-la (Phật-đà-mật-đa) nhất định từng viết lời chú sớ cho Phát trí luận của ngài Ca-chiên-diên, chắc chắn như thế. Nếu thuyết trong Phó pháp tạng truyện chân thật thì Hiếp Tỳ-kheo là hậu bối của Phật-đà-mật-đa-la và Ca-chiên-diên là tiền bối của vị ấy, nếu xem họ là đồng một người thì không thể. Ông Tiểu Dã lại dẫn lời ở Đại trí độ luận quyển 2:12

“Ngài Ca-chiên-diên người đạo Bà-la-môn, trí tuệ lợi căn, đọc hết kinh sách nội ngoại Tam tạng, muốn giải Phật pháp nên làm Phát trí kinh bát càn-độ, phẩm đầu chính là Thế gian đệ nhất pháp. Về sau các đệ tử vì hậu nhân chẳng thể giải hết tám càn-độ nên làm Tỳ-bà-sa.”

Ông Tiểu Dã cho rằng, thời kỳ chế tác Phát trí luận và diễn giải Đại Tỳ-bà-sa luận là cùng một thời. Nhưng trong đoạn văn có câu “các đệ tử”, nếu nhất định quyết đoán là đệ tử học trò của ngài Ca-chiên-diên thì e rằng chưa chắc đã

———

12 Đại trí độ luận 2, (Bồ-tát Long Thọ tạo, Cưu-ma-la-thập dịch thời Hậu Tần, 100 quyển) T25n1509_p70a10.

đúng. Như trước đã dẫn, Bà-tẩu-bàn-đậu truyện chép Đại Tỳ-bà-sa luận là để chú thích Phát trí luận của ngài Ca-chiên-diên, nên việc trước tác Phát trí luận và việc biên tập diễn giải Đại-tỳ-bà-sa luận, cả hai hỗn hợp làm thành một việc rõ ràng vậy! Thậm chí địa điểm sở tại khi ngài Ca-chiên-diên trước tác Phát trí luận đều không phải nước Kế Tân mà ở tại Đáp-mạt-tô-phạt-na (Tamasāvana), hơn 500 dặm về phía Đông nam thủ đô nước Chí-na-bộc-để (Cīnabhukti) (nay là Firozpur [thuộc bang Punjab, Ấn Độ]). Đây là căn cứ việc truyền lại của ngài Huyền Trang (Tây Vực ký quyển 4). Cho nên ngài Ca-chiên-diên cùng ngài Hiếp Tỳ-kheo nhất định chẳng phải là một người khác tên. Ngài Ca-chiên-diên tác giả Phát trí luận phải là người thời vua Kaniṣka đời thứ hai trở về trước, còn vị chủ tịch lần kết tập thứ tư là Hiếp Tỳ-kheo, không gì nghi ngờ nữa, quả quyết như thế.

Sau cùng lược bàn kết quả của lần kết tập này. Căn cứ việc thuật lại trong Tây Vực ký,13 có 500 vị Thánh hiền cùng tụ hội, đầu tiên tạo ra mười vạn tụng Ổ-ba-đệ-thước luận14 (Upadesa Sastra), giải thích Tố-đát-lãm tạng15 (Sūṭra Pitaka), tiếp đến lại tạo ra mười vạn tụng Tỳ-nại-da tỳ-bà-sa luận (Vinaya Vibhāṣa Sastra), giải thích Tỳ-nại-da tạng16 (Vinaya Pitaka), tiếp theo lại tạo ra mười vạn kệ A-tỳ-đạt-ma Tỳ-bà-sa luận (Abhidharma Piṭaka, Luận tạng), tổng cộng là ba mươi sáu vạn tụng, gồm sáu trăm sáu mươi vạn lời. Giải

———

13 Tây Vực ký 3, T51n2087_p887a5.

14 Ổ-ba-đệ-thước luận 鄔波第鑠論: Skt. Upadeśa, dịch âm khác Ưu-bà-đề-xá…, nghĩa là chỉ thị, giáo huấn, tuyên thuyết, luận nghị kinh, chú giải chương cú kinh…

15 Tố-đát-lãm tạng 素呾纜藏: Skt. Sūṭra Pitaka, Pāli. Sutta-piṭaka, cách dịch âm khác Tu-đa-la…, dịch là Kinh tạng. Kinh điển Phật thuyết.

16 Tỳ-nại-da tạng 毘奈耶藏: Skt=Pāli. Vinaya-piṭaka, dịch Điều phục tạng, tức Luật tạng.

thích đầy đủ kinh, luật, luận đến tận cùng chi tiết, rốt ráo sâu cạn, xiển minh nghĩa lớn, mở bày lời vi diệu. Cuộc cử hành kết tập nói một cách nghiêm túc hình như không phải kết tập mà cái cớ để biên tập, diễn giải Đại Tỳ-bà-sa luận. Song căn cứ sự truyền lại của Kalhaṇa thì dị nghị của 18 bộ thời này đều công nhận là chính thuyết. Vả lại thời này luật văn được ghi chép, những thứ kinh, luận chưa ghi chép cũng được ghi chép. Những kinh, luận đã ghi chép rồi lại đính chính. Có thể thấy thời này ba tạng kinh, luật, luận hình như đều trải qua sự ghi chép mà sau còn thêm chỉnh lý nữa. Nhưng liên quan đến việc này, trong Tây Vực ký không một chút ghi chép lại, chỉ nói rằng, vua Kaniṣka lấy đồng đỏ cán mỏng khắc viết luận văn mà thôi. Hoặc là Tây Tạng truyện cho rằng, những thứ ghi chép hình như chẳng phải là bản văn của tam tạng mà thật ra truyền lầm là luận giải thích, cũng chưa thể biết được.

Giờ cũng không ngại phí lời, muốn đặt ra một vấn đề là ngài Mã Minh (Aśvaghoṣa — A-thấp-phược-lâu-sa) có mối quan hệ với lần kết tập này. Trong Bà-tẩu-bàn-đậu truyện17 ghi, ngài Mã Minh nhận lời mời của ngài Ca-chiên-diên, từ thành Xá-vệ (Srāvast) đến Ca-thấp-di-la, khởi thảo Tỳ-bà-sa luận; lại Phó pháp tạng nhân duyên truyện quyển 518 chép, vua nước Nguyệt Thị là Chiên-đàn-kế-ni-tra tấn công thành Khắc-hoa-thị (Pāṭaliputra), được ngài Mã Minh, rồi trở về Bắc Thiên Trúc, bản quốc của vua ấy. Nhưng chúng ta kiểm nghiệm kỹ những ký sự này thì biết những chuyện ấy nhất định là bịa đặt ra, tuyệt đối khó có bằng chứng để tin. Sự quan hệ đối với việc biên soạn diễn giải Đại Tỳ-bà-sa luận trong Bà-tẩu-bàn-đậu truyện đã bàn luận là truyền lầm.

———

17 Bà-tẩu-bàn-đầu pháp sư truyện 1, p189a21.

18 Phó pháp tạng nhân duyên truyện 5, T50n2058_p315b5.

Chuyện cho rằng ngài Mã Minh từng nhận trách nhiệm soạn thuật này là bởi ngài Mã Minh nổi tiếng về văn, vang dội xa gần đều biết nên miễn cưỡng mượn vào vậy. Thậm chí việc ghi chép ở Phú pháp tạng nhân duyên truyện cũng không có gì làm căn cứ, vì Tây Tạng truyện cũng chưa bao giờ ghi việc ngài Mã Minh từng đi đến Bắc Ấn Độ (Tham khảo Lịch sử Phật giáo Ấn Độ của Kalhaṇa, trang 92). Các sách khác như kinh Tạp bảo tạng quyển 7,19 ghi là trong ba bậc trí giả bạn thân của vua Kaniṣka, có một người tên là Mã Minh, nhưng thuyết này cũng không đủ bằng chứng.

Theo sự ghi chép của ngài Huyền Trang, vị Hiếp Tỳ-kheo thời vua Kaniṣka nhị thế là người Kiền-đà-la, đến năm 80 tuổi mới xuất gia (Đại trí độ luận quyển 97 viết là 60 tuổi), có một thiếu niên chê ông rằng:

Ngu phu, hủ lão sao mà trí cạn thế! Phàm người xuất gia có hai nghiệp, một thì tập định (thiền định), hai tụng kinh, nay ông già cả suy kiệt, không điều kiện tiến thủ, lạm dụng dòng nước trong, chỉ biết miếng ăn no. Ngài Hiếp Tôn giả nghe những lời chê bai dị nghị, bèn từ tạ người đương thời mà tự thề rằng: “Nếu ta chẳng thông suốt nghĩa lý ba tạng, chẳng đoạn được dục của ba cõi, đầy đủ tám giải thoát, thì nhất định không để hông dính đến chiếu”. Từ ấy về sau chuyên tâm tu hành, một lòng nghiên cứu học tập, cuối cùng thành đạo, được người đương thời kính ngưỡng, nhân đó xưng hiệu là Hiếp Tôn giả. (Tây Vực ký quyển 2,20 mục nước Kiền-đà-la).

Nhưng Đại trí độ luận quyển 99 cho rằng, ngài từng trước thuật Tứ a-hàm ưu-ba-đề-xá, lúc đó danh ngài Long

———

19 Kinh Tạp bảo tạng 7, T4n203_p484b16.

20 Tây Vực ký 2, p880b22.

Thọ (Nāgārguna — Na-già-át-lạ-thọ-na) mới nổi, che khuất tên tuổi ngài, chẳng truyền đến ngày nay, rất đáng tiếc vậy.

Truyện ngài Mã Minh tường thuật, ngài Hiếp Tỳ-kheo dùng sức thần thông từ Bắc Thiên Trúc đi đến Trung Thiên Trúc, cùng với ngài Mã Minh tranh luận, thuyết phục ngài Mã Minh làm đệ tử ngài, sau ấy trở lại bổn quốc. Nhưng ngài Hiếp Tỳ-kheo đến vãn niên mới qui y cửa Phật thì làm sao có thể từ Bắc Thiên Trúc đi đến Trung Thiên Trúc mà giáo hóa Mã Minh được. Đâu có thể một người như ngài Mã Minh biện tài trác tuyệt, còn ngài Hiếp Tỳ-kheo chỉ mới là một người tu đạo chân thực, mà cho rằng ngài có thể thuyết phục ngài Mã Minh, ai có thể tin được điều ấy. Vả lại theo Tây Tạng truyện ghi chép, thế độ cho ngài Mã Minh làm đệ tử Phật ở tại chùa Na-lan-đà (Nalanda) nước Ma-yết-đà (Magadha), là ngài Đề-bà (Deva) đệ tử của ngài Long Thọ. Ngài Đề-bà đã thuyết phục ngài Mã Minh chịu vị ấy giáo hóa (tham khảo Lịch sử Phật giáo Ấn Độ của Kalhaṇa trang 84-85). Ngài Đề-bà là một luận sư trí tuệ lạ lùng phong phú, vì muốn phá ngoại đạo mới đến nước Ma-yết-đà, việc ghi chép trong Tây Tạng truyện hình như là sự thật. Vậy việc ngài Mã Minh qui y cửa Phật chắc chắn không phải ngài Hiếp Tỳ-kheo giáo hóa, thật ra ngài Mã Minh là đệ tử của ngài Đề-bà, có lẽ thích đáng hơn.

Ngoài ngài Hiếp Tôn giả, Cao tăng qui y Phật môn thời vua Kaniṣka đời thứ hai còn có ngài Tăng-già-la-sát (Saṃgharakṣa) và ngài Kỳ-dạ-đa (Jeyata) đều rất nổi tiếng. Vị trước là người nước Tu-lại, trước thuật rất nhiều, sách biên soạn của ngài có: Kinh Tu đại hạnh đạo địa, kinh Tăng-già-la-sát sở tập v.v… . (Trong bài tựa kinh Tăng-già-la-sát sở tập). Vị sau là đại đức La-hán nước Kế Tân, kinh

Tạp bảo tạng quyển 721 ghi chép sự tích thần bí của vị ấy, chắc chắn không đủ tin cậy.

Tây Tạng truyện cho rằng, năm đầu thời vua Kaniṣka, Tăng đồ tranh luận lẫn nhau, cho đến lúc kết tập mới ở trong đó hòa giải. Vậy lần cử hành kết tập này hình như trước khi vua Kaniṣka đời thứ hai lên ngôi. Từ đó xem xét, vì việc vua Kaniṣka đời thứ nhất cuối đời mới qui y Phật giáo, thì thời gian cử hành lần kết tập thứ tư phải đầu thế kỷ thứ II Tây lịch. Thời này Phát trí luận của ngài Ca-chiên-diên chính được chú thích ở Ca-thấp-di-la, lại biên tập diễn giải Đại Tỳ-bà-sa luận gồm 200 quyển, tập đại thành về tông nghĩa của Hữu bộ (Sarvāstivadin). Từ đó trở đi, nước này trở thành nơi tụ hội học phái Hữu bộ. Nhưng căn cứ sự ghi chép của ngài Huyền Trang, vua Kaniṣka từng dùng lá đồng chạm khắc kinh luận lên trên rồi phong kín vào trong hộp đá, xây dựng tháp để cất giữ. Lại có thần Dược-xoa (Yakṣa) bảo vệ nước ấy, không cho kẻ dị đạo lấy kinh luận cất giữ kia, người nào muốn học tập thì ở trong tháp mà học tập. Có thể biết Phật giáo Ca-thấp-di-la đương thời còn trong tình trạng “bế quan tự thủ”. Cho nên cuối thế kỷ thứ II Tây lịch, Tăng đồ các nước Nguyệt Thị, An Tức, Khương Cư đều liên tiếp đến Trung Quốc hoằng dương Phật giáo, mà ngược lại bấy giờ Phật giáo ở Ca-thấp-di-la rất thịnh hành nhưng đến đầu thế kỷ thứ IV Tây lịch vẫn không có một người đến Trung Hoa truyền đạo. Nên biết, phát sanh cái phong cách học tập “bế quan tự thủ” thật ra là vì Kaniṣka vốn giành sự tín ngưỡng ấy một mình, nên đặc biệt gia thêm bảo hộ những thánh điển Hữu bộ, không cho lan truyền ra nước ngoài, thi hành phong tỏa nghiêm cẩn ở trong nước. Vậy tư tưởng bảo thủ của Phật

———

21 Tạp bảo tạng 7, T4n203_p484a12.

III. Phật Giáo Ca-Thấp-Di-La Vào Thế Kỷ Thứ IV Thứ V Tây Lịch

giáo nước này hình như rất phát triển, muốn độc chiếm Hữu bộ chẳng cho nó lưu thông.

Lại theo Tây Vực ký, sau khi vua Kaniṣka mất, chủng tộc Cật-lợi-đa phục hưng, nắm lấy chính quyền nước Ca-thấp-di-la, phá hủy Phật pháp, xua đuổi Tăng đồ. Đến sau khi đức Phật diệt độ 600 năm — vào khoảng thế kỷ thứ III Tây lịch — vua Himatala (Tuyết Sơn Hạ) nước Đổ-hóa-la, nguyên là dòng họ Thích, tôn sùng Phật pháp, dốc lòng tin phi thường, nghe hành động bài xích Phật của tộc Cật-lợi-đa rất phẫn nộ, mới chiêu tập ba ngàn người dũng sĩ trong nước cải trang làm người đi buôn bán, cất giấu quân khí trong hàng hóa, đem vào nước này. Rồi từ trong ba ngàn người này lựa chọn ra năm trăm người nhiều mưu trí dũng mãnh, đều giấu dao sắc trong tay áo, vào vương cung đem vật báu hiến dâng lên vua Cật-lợi-đa; ngay lúc ấy, vua Tuyết Sơn Hạ liền chém thủ cấp vua ấy, đuổi xua tể tướng của tộc Cật-lợi-đa dời xa đến thành khác, bình định nước Ca-thấp-di-la, kiến lập Già-lam, triệu tập Tăng đồ, Phật giáo nước này lại đến hồi hưng long.

Những truyền thuyết thuật ở trước, chúng ta không có những chứng cứ khác để phủ nhận chúng nên đại thể có thể nhận là sự thật.

III. PHẬT GIÁO CA-THẤP-DI-LA VÀO THẾ KỶ THỨ IV, THỨ V TÂY LỊCH

Thời thế kỷ thứ IV Tây lịch, nước Ca-thấp-di-la bắt đầu quan hệ với nước ngoài, đặc biệt qua lại với tôn giáo các nước ở phía Đông, sự cố ấy bởi do sự giao thông về chính trị và thương nghiệp trở nên phồn thịnh dần, Sa-môn nước ngoài muốn học tập giáo nghĩa Hữu bộ đều đến nước này. Cuối thế kỷ thứ II, ngài Pháp Thắng (Dharmasreṣthin — Đạt-ma-thi-

lợi-đế) sinh ở nước Phược-thục (ngài Huyền Trang gọi là Phược-hát, tại vùng đất Balkh ngày nay), vùng Thổ-hỏa-la (Tukhāra), trước tác A-tỳ-đàm tâm luận 4 quyển, trình bày điều cốt yếu của Đại Tỳ-bà-sa luận (căn cứ Câu-xá luận ký quyển 1 của ngài Phổ Quang), ngài từng đến nước này nghiên cứu bản luận. Tuy phong tục học tập bảo thủ, đóng kín đã trải qua thời gian rất lâu, nhưng cuối cùng cũng đến ngày tan vỡ. Kết quả chính là do tinh thần hướng ra nước ngoài truyền đạo tích cực. Vậy sau khi cử hành lần kết tập thứ tư 100 năm, một vị đại A-la-hán từ nước này đi đến Kiền-đà-la, tức là vị đệ tử của ngài Ba-nhĩ-ni (Paṇini), một đại học giả nổi tiếng ngôn ngữ, đến nước này (Kiền-đà-la) tiến hành việc giáo hóa (xem Tây Vực ký quyển 2).

Lại nữa, kinh Hiền kiếp trong Xuất Tam Tạng ký tập quyển 7 ghi chép, kinh Hiền kiếp 13 quyển, do ngài Pháp Hộ dịch vào ngày 21 tháng 7, năm đầu niên hiệu Vĩnh Khang (năm 300 Tl.), ngài có được bản kinh Phạn văn ấy là từ vị Sa-môn nước Kế Tân, nên Tăng đồ Phật giáo Ca-thấp-di-la lúc bấy giờ nhất định đã có người đi đến phương Đông truyền giáo rồi.

Lại có vị Sa-môn Tây Vực tên là Trí Sơn, được vị Tỳ-kheo-ni Trung Quốc đầu tiên là Tịnh Kiểm ở chùa Trúc Lâm thờ làm thầy, ngài cũng từng đi đến Kế Tân học thiền, cuối năm Vĩnh Gia nhà Tấn (năm 312 Tl.) đến Trung Quốc, năm đầu niên hiệu Kiến Võ (năm 317 Tl.) quay trở lại Kế Tân (Tỳ-kheo-ni truyện quyển 1).22

———

22 Tỳ-kheo-ni truyện 1 (Bảo Xướng soạn thời Lương, 4 quyển), T50n2063_p934c17.

Ngài Phật-đồ-trừng (Buddhacinga) có danh trong lịch sử Phật giáo Trung Quốc, vào thời kỳ đầu cũng đến Ca-thấp-di-la tu học. Theo lời ngài nói, ngài đã hai lần đến Kế Tân thọ giáo danh sư. Nhưng ngài vốn họ Bạch nên quê hương ngài đại khái là nước Qui-tư (xem Lương cao tăng truyện quyển 9). Sau đó trải qua hơn 50 năm, ngài Cưu-ma-la-thập (Kumārajiva) người nước Qui-tư, rất nổi tiếng, vào năm 352 Tây lịch, theo mẹ là Kỳ-bà (Jīva) đi đến Ca-thấp-di-la, thờ vị Sa-môn danh đức dòng dõi vương gia tên là Bàn-đầu-đạt-đa (Vandhudatta) làm thầy, học tập kinh Tiểu thừa như Tạp tạng, Trung A-hàm, Trường A-hàm v.v… rồi ngài trở lại Qui-tư, tuyên dương Đại thừa giáo, danh ngài vang dội đến những nước khác. Ngài Bàn-đầu từ xa nghe được, đem tấm thân già cả, chẳng quản đường xá xa xôi, đi đến nước Qui-tư hội ngộ với La-thập, nghe ngài La-thập nói về Đại thừa diệu thú, đến lúc đó ngài Bàn-đầu liền bỏ hết Tiểu thừa mà quay về Đại thừa (Lương cao tăng truyện quyển 2).

Vào giữa thế kỷ thứ IV Tây lịch, tình hình Phật giáo Ca-thấp-di-la đạt đến cực thịnh, điều này có thể thấy trong lịch sử Trung Quốc, căn cứ Tây Vực chí do Di Thiên Đạo An soạn, ghi rằng: “Nước Kế Tân ở phía Tây của Xá-vệ, quốc vương, nhân dân đều thờ phụng đạo Phật, người thường và Sa-môn đến mùa Đông trước giờ ngọ uống một ít rượu, qua giờ ngọ chẳng ăn nữa.” (Uyên giám loại hàm quyển 316). Nói nước Kế Tân là chỉ cho Ca-thấp-di-la. Trong Tây Vực chí của ngài Đạo An lại nói: “Từ sông Tân Đầu (sông Ấn Độ) chảy qua các nước Kế Tân, Kiền-việt (Kiền-đà-la), Ma-ha-lạt mà vào Nam Hải đó vậy.” (Dẫn Thủy kinh chú quyển 2). Ở đây nói rằng nước Kế Tân ở phía Tây của thành Xá-vệ chắc là lầm, phải ở phía Tây bắc thành ấy. Lại nói, vào mùa Đông, trước giờ ngọ Sa-môn nước này được phép uống một ít rượu.

Chúng ta nên chú ý, thứ nước uống gọi là rượu này, là chưa lên hơi men, hoặc là nước ép trái cây bốc thành rượu một nửa vậy. Thứ nước cốt hoa quả này có thể sung làm đồ uống cho Tăng đồ Phật giáo, do Tỳ-kheo ở Phạt-địa (Vajji)23 chế ra sau khi đức Phật diệt độ 100 năm. Vậy căn cứ vào đoạn ký sự này để xem xét, thì vào giữa thế kỷ thứ IV Tây lịch, vương công, thứ dân của nước Ca-thấp-di-la đã nhất thể tôn sùng Phật pháp là rõ ràng! Chuyện này e rằng tin tức Phật giáo nước Ca-thấp-di-la có từ rất sớm, đã được bút ký xa xưa của Trung Quốc biên chép rồi. Lúc bấy giờ, nhất định ngài Đạo An nghe trực tiếp từ các vị Sa-môn Tây Vực đến Trường An, những điều ghi chép đó đáng được tin cậy.

Giao thông của Trung Quốc và Ca-thấp-di-la được khai thông từ đời Hán Võ đế, những sự kiện ngoại giao giữa hai nước thường có phát sinh, nhưng mối quan hệ tôn giáo so với các nước Tây Vực khác là chậm hơn, mãi đến thế kỷ thứ IV, mối quan hệ tôn giáo mới mở mang dần và đến cuối thế kỷ đó mau chóng thịnh hành. Thử quan sát, đương thời những Cao tăng từ Ca-thấp-di-la đi đến Trung Hoa như các ngài Tăng-già-bạt-trừng (Saṃghabhūti - Chúng Hiện), Tăng-già-đề-bà (Samghadeva - Chúng Thiên), Đàm-ma-tì (Dharma-priya - Pháp Lạc), Tăng-già-la-xoa (Samghakṣā - Chúng Hộ), Đàm-ma-da-xá (Dhamayasas - Pháp Minh), Phất-nhã-đa-la (Puṇyatāla - Công Đức Hoa), Ty-ma-la-xoa (Vimalākṣa - Vô Cấu Nhãn), Phật-đà-da-xá (Buddhayasas - Giác Minh), Phật-đà-thập (Buddhajīva - Giác Thọ), Đàm-ma-mật-đa (Dharmamitra - Pháp Tú), Cầu-na-bạt-ma (Guṇavarman - Công Đức Khải), Tăng thống Sư Hiền v.v… trong khoảng 40

———

23 Phạt-địa (Vajji): Skt. Vṛji, hay cách dịch khác, Bạt-kỳ 跋祇, Việt-kỳ 越祇…, một trong 16 nước ở Ấn Độ thời Phật tại thế, cũng là tên một bộ tộc tại Bắc bộ Trung Ấn Độ.

năm, trước sau họ đều đến Trung Quốc mang theo kinh điển Phật giáo rất nhiều, hoặc phúng tụng, hoặc phiên dịch. Đồng thời Tăng đồ Trung Quốc có chừng vài mươi người như các ngài Trí Mãnh, Pháp Dũng, Trí Nghiễm, Tuệ Lãm v.v… đi đến nước Ca-thấp-di-la, hoặc là lễ bái di tích của đức Phật, hoặc là tu học Thiền pháp, hoặc là cầu kinh… Họ đều liên tục đi về Tây.

Vào năm Kiến Nguyên thứ 17 thời Phù Kiên (năm 381 Tl.), ngài Tăng-già-bạt-trừng đến Quan Trung, miệng tụng (dịch miệng) luận Tôn-bà-tu-mật bồ-tát sở tập, kinh Bà-tu-mật 10 quyển (hoặc 12 quyển, hay 14 quyển), Tỳ-bà-sa luận 14 quyển (15 quyển, hoặc 19 quyển), kinh Tăng-già-la-sát sở tập 3 quyển (hoặc làm 5 quyển).

Năm Kiến Nguyên thứ 19 thời Phù Kiên, ngài Tăng-già-đề-bà đến trường An, năm sau nhận lời mời của Sa-môn Pháp Hòa ở Ký Châu, dịch A-tỳ-đàm bát kiền-độ luận (Ca-chiên-diên A-tỳ-đàm kinh bát-kiền độ) 30 quyển (hoặc làm 20 quyển). Năm Thái Nguyên thứ 16 đời Tấn (năm 391 Tl.), theo lời thỉnh cầu của ngài Tuệ Viễn, ngài lại ở Lô Sơn dịch A-tỳ-đàm tâm 16 quyển (hoặc 13 quyển) và Tam pháp độ luận 2 quyển. Năm đầu niên hiệu Long An đời Tấn, ở Kiến Nghiệp, ngài đáp lời thỉnh cầu của Sa-môn Nghĩa Học, Tuệ Trì v.v… hơn 40 người, dịch kinh Tăng nhất A-hàm 51 quyển (hoặc 42 quyển, 32 quyển, 60 quyển) và kinh Trung A-hàm 60 quyển (hoặc 58 quyển).

Theo lời tựa kinh Bát kiền-độ A-tỳ-đàm căn kiền-độ hậu biệt ký, trong Xuất tam tạng ký tập quyển 10,24 ghi:

———

24 Xuất tam tạng ký tập 10, T55n2145_p73b8.

“Người ấy quên một phẩm Nhân duyên nên văn khuyết. Gần đây từ vị Sa-môn Kế Tân là Đàm-ma-ty thuộc lòng phẩm đó, đi qua Mật Xuyên, ngài Tăng-già-đế-bà dịch ra Phẩm này thì văn Bát kiền-độ mới đủ”.

Căn cứ văn trên thì năm Kiến Nguyên thứ 18, ngài Đàm-ma-ti đã hiến bản Phạn kinh Đại phẩm Bát-nhã cho quốc sư Cưu-ma-la-bạt-đề (Kumarabhadra) của Xa Sư Tiền Vương (Turfan), các Kinh lục đều cho rằng vị đó là người Ấn Độ, vậy ngài cũng là người nước Ca-thấp-di-la.

Văn trên cho rằng ngài Tăng-già-đề-bà ở Kiến Nghiệp đáp lời thỉnh cầu của ngài Tuệ Trì dịch lại kinh Trung A-hàm v.v…, lúc bấy giờ ngài Tăng-già-la-xoa là Sa-môn Ca-thấp-di-la, khẩu tụng bản tiếng Phạn kinh này (Xem Truyện ngài Tăng-già-đề-bà trong Lương cao tăng truyện quyển 1).

Niên hiệu Long An nhà Tấn (năm 397–401 Tl.), ngài Đàm-ma-da-xá đến chùa Bạch Sa ở Quảng Châu, trong niên hiệu Nghĩa Hy (năm 405-418 Tl.) ngài vào Trường An. Vì ngài giỏi tụng Tỳ-bà-sa luận nên mọi người đều gọi ngài là “Đại Tỳ-bà-sa”. Ngài Đàm-ma-da-xá ở chùa Thạch Dương tại Trường An, cùng Sa-môn Thiên Trúc là Đàm-ma-quật-đa (Dharmagupta) dịch Xá-lợi-phất A-tỳ-đàm luận 22 quyển (hoặc 20 quyển, hoặc 30 quyển), ngoài kinh này ra ngài còn dịch kinh Thiện ma 1 quyển, kinh Lạc anh lạc trang nghiêm phương tiện phẩm 1 quyển.

Ngài Phất-nhã-đa-la thông đạt đầy đủ ba tạng, rất giỏi luật Thập tụng. Ngày 17 tháng 10 năm Hoằng Thủy thứ 6 (năm 404 Tl.), ở chùa Trung tại Trường An, ngài cùng Tam tạng La-thập dịch luật Thập tụng gồm 58 quyển.

Ngài Ty-ma-la-xoa tức là Luật sư Thanh Nhãn (người nước Kế Tân) rất có tiếng tăm. Đang lúc ở Qui-tư, ngài hoằng

dương Luật tạng thì Cưu-ma-la-thập cũng theo ngài học luật, nên năm Hoằng Thỉ thứ 8 (năm 406 Tl.), ngài nghe ngài La-thập rất nổi tiếng ở Trung Quốc, mới đến Quan Trung. Sau khi ngài La-thập mất, ngài đi đến Thọ Xuân, trụ ở chùa Thạch Giản, đại hoằng dương Luật tạng, đồng thời ngài duyệt xét 58 quyển luật Thập tụng của ngài La-thập dịch, triển khai thêm 3 quyển nữa, cộng thành 61 quyển, rồi lại trước tác riêng 2 quyển Tạp vấn luật sự. Sau ngài sang phương Nam, ở chùa Trụ Tân tại Giang Lăng, xiển dương hoằng truyền luật Thập tụng.

Ngài Phật-đà-da-xá trước khi đến Trung Quốc từng lưu lại Sa-sơ (Kāshgar), nhận đầy đủ lễ ưu đãi của quốc vương nước ấy, cũng từng quen biết ngài La-thập. Sau đó, ngài muốn hội ngộ với ngài La-thập, liền đến Qui-tư, nghe ngài La-thập đã vào Trung Quốc, mới đến Cô Tạng. Vào năm Hoằng Thỉ thứ 10, ngài ở chùa Trung, Trường An dịch Tứ phần luật 60 quyển (hoặc làm 45 quyển, hoặc 40 quyển, hoặc 44 quyển). Năm Hoằng Thỉ thứ 15, ngài dịch xong 22 quyển kinh Trường A-hàm. Lại dịch Tứ phần tăng giới luật 1 quyển. Sau đó, ngài trở lại Kế Tân, lại có được kinh Hư Không Tạng bồ-tát 1 quyển, mới giao phó cho thương nhân đưa sang Lương Châu.

Ngài Phật-đà-thập chuyên tinh luật Di-sa-tắc bộ (Mahīśāsaka). Năm đầu niên hiệu Cảnh Bình nhà Tống (năm 423 Tl.), ngài đến Dương Châu, tháng 12 năm sau ở chùa Long Quang, khẩu tụng Ngũ phần luật 30 quyển (hoặc 34 quyển), Ngũ phần luật tỳ-kheo giới bổn 1 quyển, Di-sa-tắc yết-ma 1 quyển. Người chịu trách nhiệm phiên dịch những luật ấy là Sa-môn nước Vu-điền tên Trí Thắng (Xuất Tam Tạng ký tập quyển 3).

Ngài Đàm-ma-mật-đa ban đầu đi qua nước Qui-tư, đến Đôn Hoàng, kiến lập tinh xá. Năm đầu niên hiệu Nguyên Gia nhà Tống (năm 423 Tl.), ngài lần hồi đi đến đất Thục, rồi men theo sông Dương Tử xuống phía Đông, đến Kiến Nghiệp, mới lưu lại chùa Trung Hưng, sau cư trú tại chùa Kỳ Hoàn. Năm Nguyên Gia thứ 18, ngài dịch kinh Hư Không Tạng bồ-tát thần chú 1 quyển, kinh Quán Hư Không Tạng bồ-tát 1 quyển, kinh Quán Phổ Hiền bồ-tát hạnh pháp 1 quyển, kinh Tân vô lượng thọ 2 quyển, kinh Úc-già trưởng giả sở vấn 1 quyển, kinh Quán vô lượng thọ Phật 1 quyển, Ngũ môn thiền kinh yếu dụng pháp 1 quyển, kinh Thiền bí yếu 5 quyển, kinh Phật thăng Đao-lợi thiên vị mẫu thuyết pháp 1 quyển, kinh Tượng dịch 1 quyển, kinh Chư pháp dũng vương 1 quyển, kinh Chuyển nữ thân 1 quyển v.v…. cộng lại là 17 quyển, 12 bộ. Trong số ấy phần nhiều là thuộc bộ Đại thừa Phương đẳng, điều đó không thể không làm cho chúng ta chú ý. Ngài đối với thiền pháp đã đạt đến chỗ sâu xa, thường dùng đạo thiền để dạy bảo học trò, nên nhiều người ngưỡng mộ cao phong của ngài, bất kể ngàn dặm xa xôi đều đến qui y ngài. Người xa gần đều tôn sùng ngài là Đại thiền sư.

Ngài Cầu-na-bạt-ma năm 20 tuổi xuất gia thọ giới, học hết 9 bộ kinh Đại thừa,25 lại thông đạt Tứ A-hàm của Tiểu

———

25 9 bộ kinh Đại thừa: 1. Tu-đa-la, dịch Khế kinh, tức là văn trường hàng…; 2. Kì-dạ, dịch Trùng tụng kệ… là lặp lại văn trường hàng bằng kệ; 3. Già-đà, dịch Phúng tụng… là không lặp lại văn trường hàng mà chỉ nói thẳng vào kệ tụng…; 4. Y-đế-mục-đa, dịch Bản sự… Như Lai nói những việc tu hành của Bồ-tát còn ở nhân địa; 5. Xà-đa-già, dịch Bổn sanh, Như Lai nói những việc tu khổ hạnh của Ngài khi còn là Bồ-tát…; 6. A-phù-đạt-ma, dịch Vị tằng hữu, đức Phật nói những việc chưa từng có; 7. Ưu-đà-na, dịch Tự thuyết, là không có người thưa hỏi Như Lai, Ngài tự dùng Tha tâm trí quán căn cơ chúng sanh mà giảng thuyết; 8. Tỳ-

thừa, đối với Thiền pháp cũng thâm hiểu diệu lý, nên người đương thời gọi là pháp sư Tam tạng. Lúc ngài 30 tuổi, vua nước Kế Tân mất, không người nối dõi, người trong nước cho rằng ngài Bạt-ma là hậu duệ của Đế thất (dòng dõi vua), vả lại tài đức cao minh nên cố mời ngài hoàn tục, nối thừa ngôi vua, nhưng ngài không nhận, chạy trốn vào vùng sơn dã. Về sau, ngài hành giáo ở nước Sư Tử (Tích-lan) và nước Xà-bà (Jawa),26 rồi theo thuyền của thương nhân tên là Trúc-nan-đề (Nandi) đến Quảng Châu. Năm Nguyên Gia thứ 8 nhà Tống (năm 431 Tl.), đáp lời thỉnh mời tha thiết của Văn đế, ngài đến Kiến Nghiệp, trụ ở chùa Kỳ Hoàn, thọ đủ sự đãi ngộ ưu ái, vì vua giảng kinh Pháp hoa và kinh Thập địa. Những kinh ngài dịch: Kinh Bồ-tát thiện kiến 9 quyển (hoặc làm thành 20 quyển), kinh Ưu-ba-li vấn bồ-tát thọ giới 1 quyển, kinh Bồ-tát nội giới 1 quyển, kinh Ưu-bà-tắc ngũ giới tướng 1 quyển, kinh Long Thọ bồ-tát vị Thiền-đà Ca-nị-sắc-ca vương thuyết pháp yếu lược 1 quyển, kinh Ưu-bà-tắc ngũ giới oai nghi 1 quyển, Sa-di oai nghi 1 quyển, Tứ phần tỳ-kheo yết-ma pháp 1 quyển, Thiện tín nhị thập giới 1 quyển, kinh Luật phần dị ký 1 quyển v.v… tổng cộng 10 bộ, 18 quyển.

Sa-môn Sư Hiền vương tộc Kế Tân, trước du hóa ở Lương châu, rồi đến Lạc Dương, nhằm giai đoạn Thái Võ đế nhà Ngụy diệt pháp, mới làm nghề y để tự che giấu, giữ đạo chẳng bỏ. Thoáng chốc Phật pháp hưng thịnh trở lại, vua sắc triệu nhậm chức làm Tăng thống, ở Trung Quốc có tên quan chức này là bắt đầu từ Sư Hiền (xem Đại Tống tăng sử lược quyển trung).

———

phật-lược, Phương quảng, tức chỉ kinh điển Đại thừa phương đẳng, nghĩa ấy rộng lớn; 9. Hòa-già-la, dịch Thọ ký, là Như Lai thọ ký cho Bồ-tát, Duyên giác, Thanh văn thành Phật.

26 Hán: Trảo-oa 爪哇, E. Java (Jawa), hòn đảo của Indonesia.

Ngài Trí Mãnh vì muốn chu du Tây Vực, tuần bái Thánh tích và cầu chánh pháp nên cùng 15 vị Sa-môn đồng chí hướng, vào năm Hoằng Thỉ thứ 6 (năm 404 Tl.) xuất phát từ Trường An đi qua Nam đạo (con đường giao thông phía Nam), vượt Thông Lĩnh, qua sông Tân-đầu (Sindhu), vào nước Ca-thấp-di-la, ở hồ A-nậu-đạt (Anavataptā), gặp được đại A-la-hán, vị A-la-hán khen ngợi ngài. Ngài Trí Mãnh từng cúng dường bát của Phật, cái bát có màu sắc, ánh sáng rực rỡ, ai có phát nguyện đều linh nghiệm chẳng sai (xem Xuất Tam Tạng ký quyển 15).

Vào năm đầu niên hiệu Vĩnh Sơ nhà Tống (năm 420 Tl.), ngài Pháp Dũng cùng với 225 Sa-môn đồng chí hướng như Tăng Mãnh, Đàm Lãng v.v… xuất phát từ U Châu đi qua quận Hải Tây tỉnh Hà Nam, ra khỏi quận Cao Xương, theo Bắc đạo (con đường giao thông phía Bắc), vượt Thông Lĩnh, đến nước Ca-thấp-di-la, lễ bái bát Phật, ở lại nước này hơn một năm, học sách Phạn và ngôn ngữ Phạn, cầu tìm được một bộ kinh Quan Thế Âm thọ ký bản Phạn (Xuất Tam Tạng ký quyển 15).

Ngài Trí Nghiễm cũng vì cầu chánh pháp, Tây du các nước, đến nước Ca-thấp-di-la, vào tinh xá Ma-thiên-đà-la (Mahēndra), theo ngài Phật-đà-bạt-đà-la (Buddhabhadra - Giác Hiền) học hỏi Thiền pháp và khẩn cầu ngài cùng mình trở lại vào Quan Trung. Đến năm Nguyên Gia thứ 4 (năm 427 Tl.), ngài cùng Sa-môn Bảo Vân thu hoạch nhiều kinh điển bản Phạn ở Tây Vực rồi phiên dịch ra, tức là những kinh Vô Tận Ý bồ-tát 6 quyển, kinh Pháp hoa tam-muội 1 quyển, kinh Quảng bác nghiêm tịnh bất thoái chuyển luân 4 quyển (hoặc 6 quyển), kinh Tứ Thiên vương 1 quyển, kinh Phổ diệu 8 quyển (hoặc 6 quyển, hoặc 4 quyển), kinh Tịnh độ tam-muội 1 quyển, kinh Bồ-tát anh lạc bản nghiệp 2 quyển, kinh

Sanh 5 quyển, kinh Thiện Đức Ưu-bà-tắc 1 quyển, kinh A-na-hàm 2 quyển v.v…., cộng 10 bộ, 31 quyển. Trong số kinh điển ấy là lúc ngài ở tại nước Ca-thấp-di-la mà cầu được. Sau đó một lần nữa, ngài đi đến Ấn Độ rồi mất ở nước Ca-thấp-di-la.

Ngài Tuệ Lãm qua đời niên hiệu Đại Minh nhà Tống (năm 457-464 Tl.). Ngài từng đi Tây Vực lễ kính bát Phật ở nước Ca-thấp-di-la, theo Tỳ-kheo Đạt-ma (Dharma) học hỏi yếu chỉ của thiền. Vào năm Nguyên Gia thứ 4 (năm 427 Tl.), ngài Đạt-ma nhập định, lên cung trời Đâu-suất theo đức Bồ-tát Di-lặc (Maitreya) thọ giới Bồ-tát, về sau lại đem giới pháp trao cho ngài Tuệ Lãm. Cho nên khi ngài trên đường trở về nước Vu-điền, đã đem giáo pháp này trao cho chư Tăng của nước ấy, nhiên hậu mới về Trung thổ (Lương cao tăng truyện quyển 11, Danh tăng truyện quyển 20).

Những điều nêu trên đều liên hệ với sự thật lịch sử. Chúng ta căn cứ vào đây dễ dàng tìm được tình hình đại khái Phật giáo nước Ca-thấp-di-la trước sau thế kỷ thứ V Tây lịch. Nước này từ xưa đến này là đất của Phật giáo Tiểu thừa độc chiếm, tức đương thời Phật giáo Tiểu thừa mười phần vẫn chiếm ưu thế, nên Phật điển từ nước này truyền vào Trung thổ đều là Tiểu thừa bộ, tức là kinh luận Tiểu thừa như kinh Tứ A-hàm, luận Tỳ-bà-sa, luận Xá-lợi-phất A-tỳ-đàm, luận A-tỳ-đàm bát kiền-độ, luận A-tỳ-đàm tâm v.v…, những luật Tiểu thừa khác thuộc về Đàm-vô-đức bộ (Dharmagupta - Pháp tạng bộ), Di-sa-tắc bộ, Tát-bà-đa bộ, cũng có truyền đến.

Nước Ca-thấp-di-la tuy có các bộ luật Tiểu thừa lưu hành, nhưng trong đó có thế lực nhất vẫn là Tát-bà-đa bộ. Tát-bà-đa bộ là bộ giá trị nhất trong các phái Tiểu thừa, biểu lộ sự

hơn hẳn, nên Phát trí luận do ngài Ca-chiên-diên soạn và việc chú thích Đại Tỳ-bà-sa luận của ngài đương nhiên không có gì dị nghị nghi ngờ. Sách của ngài Ca-chiên-diên là những trước tác rất có tổ chức trong các luận mà giải thuyết cực kỳ minh triết, nên sách ấy là bảo điển cho hàng học giả Phật giáo sau này. Thế kỷ thứ III Tây lịch, đại học giả của nước Đát-xoa-thỉ-la tên Đồng Thọ (Kumāralabdha - Cưu-ma-la-đa),27 là vị đại sư về Kinh học (Sautrantika) lúc bấy giờ — Huyền Sướng Ha-lê-bạt-ma truyện, Tam luận huyền nghĩa quyển thượng cho ngài Đồng Thọ là học giả Hữu bộ, mà Đại thừa huyền luận quyển 5 lại nói sở học của ngài xuất phát từ Đàm-vô-đức bộ. Nhưng Tây Vực ký quyển 3, Ấn Độ Phật giáo sử của Kalhaṇa (trang 78) và Duy thức luận thuật quyển 2, đều cho ngài là bậc thầy của Kinh học, đương nhiên là sự thật. Nhưng đệ tử là Ma-hê-bạt-ma (Harivarman) từng đem Phát trí luận của Ca-chiên-diên truyền trao cho chúng Tăng, vì luận này bao hàm các kinh, là mục quan trọng của ba Tạng, cũng có thể biết được giới Phật giáo nước ấy rất tôn trọng bộ luận này. Đồng thời, Đại Tỳ-bà-sa luận được biên soạn tại nước Ca-thấp-di-la, dưới sự bảo hộ nhiệt tâm của Kaniṣka đời thứ hai, đã tập đại thành giáo nghĩa của Hữu bộ, và đối với Hữu bộ coi như là một sự phát triển thuận lợi vi mô. Cho nên tại nước này có nhiều vị đại sư xuất thân từ Hữu bộ mà ra. Như ngài Đồng Thọ tuy là người nước Đát-xoa-thỉ-la, nhưng học được giáo nghĩa ấy ở nước Kế Tân, đương nhiên có thể là nhân vật thuộc giới Phật giáo Ca-thấp-di-la. Căn cứ sự truyền lại của ngài Huyền Trang thì thuở nhỏ ngài xuất gia, nghiên cứu chuyên sâu Phật giáo, lấy việc “phá tà hiển chánh” làm nhiệm vụ của mình, trước thuật vài mươi bộ

———

27 Cưu-ma-la-đa 鳩摩羅多: Hay gọi là Câu-ma-la-la-đa. (Tây Vực ký 3, T51n2087, p885a01).

— Duy thức luận thuật ký28 quyển 2 cho rằng, Luận sư Đát-xoa-sí-la kinh bộ là Cưu-ma-la-đa đã tạo ra Cửu bách luận, Dụ man luận;29 vậy gọi là Cưu-ma-la-đa này đương nhiên tức là Đồng Thọ. Nhưng Duy thức luận thuật ký lại cho rằng ngài là người của thời 100 năm sau khi đức Phật diệt độ, đây rõ ràng là nhầm lẫn (tham duyệt Phật giáo niên đại khảo, trang 174-176). Thanh danh của ngài vang dội khắp năm nước vùng Ấn Độ, là Thái sơn, Bắc đẩu của phương Bắc, cùng với ngài Mã Minh phương Đông, ngài Đề-bà phương Nam, ngài Long Thọ phương Tây, sáng ngời chói rọi lẫn nhau. Về sau, vua Vô Ưu của nước Khiết-bàn-đà (nay là Sarikol) hâm mộ thịnh đức của ngài, dùng vũ lực bức bách rước ngài từ nước Đát-xoa-thỉ-la về nước mình (Tây Vực ký quyển 12, nước Khiết-bàn-đà).

Lại đến giữa thế kỷ thứ V Tây lịch, có vị Luận sư Ngộ Nhập (Skandhila - Sách-kiền-địa-la) đã tận lực tuyên dương Hữu bộ, trước tác Nhập A-tỳ-đạt-ma luận 2 quyển (ngài Huyền Trang gọi là Chúng sự phận Tỳ-bà-sa luận), cũng là bậc thạc học của Ca-thấp-di-la. Đang lúc này, ngài Thế Thân (Vasubandhu) ở nước Kiền-đà-la đến nước này học giáo nghĩa của Hữu bộ, nghiên cứu rộng Tỳ-bà-sa luận, và sau khi về nước, phản đối thuyết của Hữu bộ mà theo Kinh bộ để giải thích yếu chỉ của Tỳ-bà-sa luận, trước tác Câu-xá luận 30 quyển mà đệ tử của ngài Ngộ Nhập là Chúng Hiền (Samghabhadra - Tăng-già-bạt-đà-la) mới tạo ra Câu-xá bạc luận (một tên khác là Thuận chánh lý luận) gồm 80 quyển để đả phá. Sau đó nước này vẫn thuần thành phụng hành thuyết

———

28 Duy thức luận thuật ký (Thành duy thức luận thuật ký, 20 quyển, Khuy Cơ soạn thời Đường) 2, T43n1830_p274a08.

29 Theo Câu-xá luận ký (Câu-xá luận quang ký) 2, T41n1821_p35c03, nói ngài Cưu-ma-la-đa trước tác luận Dụ man, Si man và Hiển liễu.

của Hữu bộ. Rồi có luận sư Vô Cấu Hữu (Vimalamitra - Tỳ-mạt-la-mật-đa) xuất hiện, thông hiểu rộng hết các kinh, nghiên cứu tận cùng các dị luận, chu du năm nước vùng Ấn Độ, tu học ba tạng, thanh danh vang khắp nơi, sau khi học nghiệp thành tựu mới trở về bổn quốc, giữa đường tuần bái tháp của Luận sư Chúng Hiền, trần tình chí nguyện của mình, thề sẽ tuyệt diệt danh xưng Đại thừa, tiêu diệt tên tuổi Thế Thân mà đến nỗi phát điên. Vậy sau khi Luận sư Chúng Hiền mất, nước này nhất định vẫn thịnh hành giáo nghĩa của Nhất thiết hữu bộ là rõ ràng vậy!

Lại căn cứ truyện30 của ngài Huyền Trang, có Luận sư Bố-lạt-noa (Pūrṇa - Viên Mãn) ở Già-lam Thương Lâm, cách vương thành nước này về phía Tây bắc hơn 200 dặm, trước tác Thích Tỳ-bà-sa luận, ngài cũng là người của Hữu bộ. Ngài Huyền Trang lại ghi có vị Luận sư Phật-địa-la (Bodhila), xưa ở tại ngôi Già-lam của Đại chúng bộ, cách vương thành 140 hay 150 dặm phía Tây, trước tác Đại chúng bộ tập chân luận. Có thể biết, thời ngài Huyền Trang trở về trước, giáo nghĩa Đại chúng bộ ở nước này cũng thịnh hành. Các học phái Tiểu thừa khác như Pháp tạng bộ, Hóa địa bộ, cũng từng lưu hành, trong số ấy chỉ có học phái Hữu bộ là chiếm thế lực nhiều nhất.

Điều chúng ta đáng chú ý là việc đương thời các vị Sa-môn từ nước này đến Trung thổ, đa số thông hiểu Thiền đạo. Như các ngài Đàm-ma-da-xá, Đàm-ma-mật-đa-la và Cầu-na-bạt-ma đều thuộc hạng Cao tăng tinh thông thiền pháp, hơn nữa đều đem thiền pháp dạy trao cho học trò. Như Phật-đà-bạt-đà-la (Buddhabhadra) theo ngài Trí Nghiễm đến Trung Thổ, cùng người bạn học là ngài Tăng-già-đạt-đa (Samghadatta) từ nước

———

30 Tây Vực ký 3, T51n2087_p888a05.

Ca-duy-la-vệ (Kapilavastu) đi đến Kế Tân, dùng pháp thiền hành giáo, thanh danh nhờ đó mà vang xa. Ngài đã cống hiến rất nhiều cho sự phát triển Thiền tông Trung Quốc. Ngài Tuệ Quán đem những điều nghe được về ngài Phật-đà-bạt-đà-la viết ở bài tựa kinh Tu hành địa bất tịnh quán.31 Trong bài ấy trình bày rất rõ ràng vị giáo chủ của thiền pháp nước Kế Tân, xin viết lại sau đây:

“Một bộ kinh điển tên là Cụ túc thanh tịnh pháp trường, truyền pháp này đến nước Kế Tân, chuyển đến ngài Phú-nhã-mật-la. Ngài Phú-nhã-mật-la cũng lậu tận, đầy đủ lục thông, sau đến đệ tử là Phú-nhã-la cũng đắc Ứng chơn (A-la-hán). Hai người này ở trong nước Kế Tân, là đệ nhất giáo chủ. Ngài Phú-nhã-mật-la qua đời đã hơn 50 năm, vị đệ tử qua đời hơn 20 năm. Ngài Bồ-tát Đàm-ma-đa-la cùng ngài Phật-đà-tư-na đều chung học hỏi được Pháp bảo cao thắng tuyên hạnh. Ngài Phật-đà-tư-na hành hóa ở Kế Tân là Đệ tam huấn thủ (bậc trưởng giáo huấn), có người gần gũi với ngài, theo ngài nghe dạy pháp giáo, lúc ngài Niết-bàn có di giáo rằng: Số người được ta giáo hóa rất nhiều, học trò nhập đạo có đến 700 người. Người được ngài Phú-nhã-la dạy làm giáo sư là 15, 16 người, như ngày nay ở trong Tây Vực ghi việc giáo hóa hưng thịnh, người thọ học đông.”

Xem qua đoạn văn này thì Đệ nhất giáo chủ nước Ca-thấp-di-la phải là ngài Phú-nhã-mật-la (Puṇyamitra), đệ tử của ngài là Phú-nhã-la (Punyara), là Đệ nhị giáo chủ, ngài Đàm-ma-đa-la (Dharmatrāta - Đạt-ma) và ngài Phật-đà-tư-na (Buddhasena - Phật Thái Tiên), là Đệ tam giáo chủ. Cho nên trong truyện Phật-đà-bạt-đà-la nói ngài Phật Thái Tiên trao

———

31 Xuất tam tạng ký tập 9, T55n2145_p66c20.

giáo pháp cho đại thiền sư Phật-đà-bạt-đà-la, là người truyền thiền pháp cho Đông độ. Lại căn cứ di ngôn của vị ấy, số người của ngài giáo hóa lúc sinh thời rất đông, học trò vào đạo là 700 người. Ngài Tuệ Quán cũng nói rằng: “Có người đến với ngài, gần gũi theo ngài thọ giáo pháp, thấy ngài Niết-Bàn”. Căn cứ lời văn bài tựa này thì biết, lúc này Phật-đà-bạt-đà-la đến Trung Quốc hình như ngài Phật-đà-tư-na đã nhập diệt rồi. Vậy năm mất của ngài phải ở năm 400 Tây lịch trở về trước. Vả lại ngài chẳng phải trọn đời làm khách ở Kế Tân mà từng đến Vu-điền hành hóa. Lúc bấy giờ, ngài Tự-cừ-kinh-thanh ở ngôi chùa lớn (đại tự) Cù-ma-đế (Gomatī) tại Vu-điền, theo vị đó thọ giáo. Căn cứ Thiền yếu bí trị bịnh ký (chép trong Xuất tam tạng ký tập quyển 9), cho rằng ngài Phật-đà-tư-na thiên tài trác tuyệt, một mình đi các nước, có thể tụng nửa ức kệ Phật, kiêm tinh thông thiền pháp, dung hợp rộng trong ngoài, không sách gì chẳng hiểu, người đời đều tôn xưng ngài là sư tử trong loài người. Có thể biết đương thời trong giới giáo hóa vị ấy nhất định có thế lực. Và đương thời, ngài Đàm-ma-đa-la cũng được giới giáo hóa tôn ngưỡng như vị ấy. Sau khi ngài Phật-đà-tư-na tịch, ngài Đàm-ma-đa-la tận lực với Phật giáo Ca-thấp-di-la.

Trong Danh tăng truyện nói: Ngài Huệ Lãm ở nước Kế Tân thọ thiền pháp với ngài Đạt-ma-đạt (Lương cao tăng truyện gọi là Tỳ-kheo Đạt-ma) — e rằng cùng Đàm-ma-đa-la là một người — vào năm Nguyên Gia thứ 4 (năm 427 Tl.), ngài Đạt-ma-đạt nhập định thấy Bồ-tát Di-lặc, theo chỉ dạy của Bồ-tát, liền đi sang nước Ni-kiều-ha-la (ngài Huyền Trang gọi là Na-yết-la-hạt - Nagarahāra) thọ Bồ-tát giới. Trong bài tựa của ngài Tuệ Quán đã dẫn ở trước, nói rằng: “Ngài Đàm-ma-la từ Thiên Trúc đem pháp yếu đó truyền cho ngài Bàn-đà-la”, hình như ngài đó không phải là người Kế

Tân mà là người Ấn Độ đến đây tu học pháp thiền. Thuyết này nói là đem pháp yếu truyền cho Phật-đà-bạt-đà-la, không giống trong Lương cao tăng truyện ghi chép, không biết đâu là chính xác. Song pháp truyền trao cho Đạt-ma cùng Phật Thái Tiên hình như thuộc hệ Phú-nhã-mật-la. Trong bài tựa của ngài Tuệ Quán cho rằng những vị đó thọ pháp với ngài Phú-nhã-la, nhưng trong thiên đầu kinh Đạt-ma-đa thiền đã ghi chép, sau khi đức Phật diệt độ, những vị tôn giả truyền đăng từ ngài Đại Ca-diếp cho đến tôn giả Bất-nhã-đa-la (Phú-nhã-mật-la), ở đầu thiên ghi rằng: “Ta nay đem điều được nghe ấy mà nói lên nghĩa đó”, thì tác giả kinh Đạt-ma thiền nhất định đã trực tiếp thọ pháp với ngài Phú-nhã-mật-la, không có gì nghi ngờ (tham khảo bài Đạt-ma của tiến sĩ Tùng Bản Văn, tiết thứ 5).

Vậy ngài Phú-nhã-la đương nhiên chẳng phải là thầy của các vị đó, hình như là bậc tiền bối trong đồng môn phái. Căn cứ trong bài tựa của ngài Tuệ Quán mà tra khảo thì người thọ giáo với ngài Phú-nhã-la mà thành giáo sư có 15, 16 người, khoảng năm 400 Tây lịch, đều đi đến các nước Tây Vực hoằng dương, giáo hóa, học trò rất nhiều. Nhưng hơn 20 năm trước, ngài Phú-nhã-la với ngài Đạt-ma và ngài Phật Thái Tiên đắc pháp bắt đầu làm giáo chủ, mà ngài Phú-nhã-mật-la đã qua đời hơn 50 năm thì thời kỳ hoạt động của ngài Phú-nhã-mật-la đối với giới Phật giáo Ca-thấp-di-la phải trước, hoặc sau thế kỷ thứ IV Tây lịch, và thời kỳ hoằng pháp của ngài Phú-nhã-la phải khoảng giữa thế kỷ thứ IV.

Do đó, nước Ca-thấp-di-la sớm được ân huệ dạy bảo của các đại Thiền sư, mà đương nhiên thời đại Đàm-ma-đa-la, Phật-đà-tư-na là trung tâm Thiền giáo của các nước Tây Vực, đó là từ thế kỷ thứ V trở về sau. Trong các Sa-môn từ nước này đi đến Trung Quốc, người tinh thông Thiền đạo quả thật

cũng không ít. Thiền pháp nước này chắc chắn rất hưng thịnh, đồng thời đối với việc nghiên cứu và thực hành luật cũng nhiều hơn, những vị từ nước này đến Trung thổ như ngài Phất-nhã-đa-la, Ty-ma-la-xoa, Phật-đà-da-xá, Phật-đà-thập v.v… đều là những vị thanh tịnh Tăng, trì giới kham khổ đã tiếp nối đến Trung Quốc tuyên truyền các bộ luật. Tăng truyện quyển 3 của ngài Tuệ Kiểu khen rằng: “Nước kế Tân xuất hiện nhiều bậc Thánh đạt”, điều đó là có.

Chúng ta lại có thể chú ý đến thời kỳ đầu thế kỷ thứ V Tây lịch, số sách Phật từ nước Ca-thấp-di-la truyền đến Trung thổ, kinh, luật thuộc về Đại thừa bộ đa số là từ bộ Đại thừa phương đẳng. Từ đây quan sát tìm hiểu, hình như lúc bấy giờ nước này cũng ít nhiều có lưu hành giáo lý Đại thừa. Nhưng từ lúc ngài Tam tạng Đàm-vô-sấm người Thiên Trúc đến Trung Quốc trở về trước, ngài đã mang theo những kinh điển Đại thừa như bộ kinh Đại Niết-bàn 10 quyển và kinh Bồ-tát giới, Bồ-tát giới bổn v.v… đến nước Kế Tân, lúc đó nước Kế Tân phần nhiều học Tiểu thừa, chẳng tin Niết-bàn, ngài Đàm-vô-sấm liền từ giã đi đến nước Qui-tư. Có thể thấy Phật điển Đại thừa dù có truyền đến cũng chẳng có ai học tập, vì Tiểu thừa giáo chiếm thế lực rất lớn.

Thế nên Tây Tạng truyện ghi:

“Ban đầu nước Ca-thấp-di-la hoàn toàn không có Đại thừa giáo, nhưng từ thời ngài A-tăng-già (Asaṅga – Vô Trước) và em ngài (Thế Thân) thì Đại thừa bắt đầu lưu truyền chút ít. Đến thời ngài Samghadāsa mới lưu hành nhiều. Ngài Samghadāsa là đệ tử của ngài Thế Thân, đã nhiều năm truyền giáo ở Vaderasana, được sự thỉnh mời của Turuṣka-Mahāsammata, là vua nước Ca-thấp-di-la, mới đến nước này, kiến lập hai ngôi Già-lam