Nghiên cứu Phật Giáo Tây Vực

Phật Giáo Nước Qui-Tư - I. Giải Thích Địa Danh Qui -Tư

PHẬT GIÁO NƯỚC QUI-TƯ

Đông Sơ

I. GIẢI THÍCH ĐỊA DANH QUI-TƯ

Qui-tư là tên của một vương quốc xưa ở Tây Vực. Tiếng Phạn gọi là Kueina, tiếng Tây Tạng gọi là Kutsahiyui, xưa gọi Khưu-tư, Qui-tư, Khuất-tư, Khuất-phu, Khuất-tỳ, Khâu-tư, Câu-di, Khúc-tiên, Khổ-xoa, Khố-xa (Kucha) v.v… Từ Kueina của chữ Phạn là xuất phát từ tạp danh Phạn ngữ trong lời nói về lễ nghi của Sa-môn Qui-tư. Phiên dịch danh nghĩa tập1 dịch là “Khúc Cung 曲躬”,2 nên Qui-tư có hàm ý uốn cong (khuất khúc 屈曲), dịch âm từ Phạn ngữ Kuti. Vị trí địa hình nước này lấy Bắc bộ Đông Thổ-nhĩ-kỳ làm trung ương, Bắc dựa vào mạch núi Thiên Sơn, Nam cách sông Tarim, Bắc đến tận sa mạc Toklamakan, Đông tựa nước Kỳ-ni (Yên Kỳ), Tây tiếp giáp nước Bạt-lộc-ca (Cô Mặc).

Đại Đường Tây Vực ký quyển 13 ghi:

“Nước Khuất-chi, Đông Tây hơn 1.000 dặm, Nam Bắc hơn 600 dặm, nước lớn, chu vi đô thành 17, 18 dặm, sản vật thích hợp: Lúa tẻ, lúa mì, có thứ gạo ngon, sản xuất nhiều nho, thạch lựu, quả lê, quả mận, quả đào, hạnh

———

1 Phiên dịch danh nghĩa tập, 7 quyển, Pháp Vân biên soạn thời Tống, T54n2131_p1056.

2 Phiên dịch danh nghĩa tập 3, p1098a25: “Khuất-chi (Kuce), Tây Vực ký nói xưa gọi là Qui-tư, hoặc âm Khâu-từ 屈支,西域記云,舊曰龜玆,又音丘慈.” Phiên Phạn ngữ 8, T54n2130_p1036b15: “Nước Qui-tư dịch là Khúc Cung 龜玆國 (譯曰曲躬)”.

3 Tây Vực ký 1, T51n2087_p870a17.

II. Lịch Sử Mối Quan Hệ Trung Quốc và Qui -Tư

nhân; thổ sản có vàng, đồng, sắt, nhôm, thiếc. Khí hậu điều hòa, phong tục chất phác, văn tự phần lớn dựa theo Ấn Độ rồi cải biến thêm; đàn, sáo, kỹ nhạc giỏi hơn các nước, phục sức bằng gấm, vải; cắt tóc đội khăn, tiền tệ dùng tiền vàng, tiền bạc, tiền nhỏ bằng đồng; vua dòng giống Khuất-chi.”

Tình trạng nước Qui-tư lúc này là thời kỳ đầu nhà Đường.

II. LỊCH SỬ MỐI QUAN HỆ TRUNG QUỐC VÀ QUI-TƯ

Trong các nước Tây Vực, nước có quan hệ mật thiết nhất với Trung Quốc là Qui-tư.

Theo truyện Tây Vực trong Tiền Hán thư quyển 66, Qui-tư ban đầu phụng sự Hung Nô, khi Hiếu Tuyên đế đời Tiền Hán kinh lược4 Tây Vực, sai Trường La Hầu là Thường Huệ công phạt nước Qui-tư, Qui-tư mới thần phục theo về, năm đầu niên hiệu Nguyên Khang vào triều cống. Theo truyện Tây Vực trong Hậu Hán thư quyển 78, vào năm Kiến Võ thứ 22, vua nước Sa-xa là Hiền, giết vua Qui-tư, lập con là Tắc-la làm vua, người trong nước lại giết vua đó, thỉnh Hung Nô lên làm vua, nhưng Hung Nô vẫn lập quí nhân của Qui-tư là Thân Độc làm vua, từ đấy Qui-tư lệ thuộc Hung Nô.

Truyện Ban Siêu trong Hậu Hán thư thì năm Vĩnh Bình thứ 16, Hung Nô lập vua nước Qui-tư là Kiến, ông này cậy thế lực của Hung Nô đánh Sơ-lặc, giết vua nước ấy, rồi cho người Qui-tư là Đâu-đề làm vua Sơ-lặc. Năm Vĩnh Nguyên thứ 3, binh của Trưởng sử Ban Siêu phá Đại Nguyệt Thị, phế vua nước Qui-tư là Vưu-lợi-đa, lập Bạch-bá làm vua. Chẳng

———

4 Kinh lược 經略: Thay mặt vua đem quân đi dẹp loạn ở một vùng; hay tên một chức quan có trọn quyền sắp đặt việc cai trị ở một vùng rộng lớn.

bao lâu, vào thời Tam Quốc, thế lực nước Qui-tư chấn hưng, uy hiếp các nước lân cận. Theo quyển 90 (Hậu Hán thư), các nước Cô Mặc, Ôn Túc, Uý Đầu v.v… đều thuần phục nước đó, bởi nước Qui-tư là một nước lớn của Bắc đạo5 thời cổ đại. Theo Tấn thư Liệt truyện quyển 67, năm Thái Nguyên thứ 7, vua Phù Kiên sai Lữ Quang thảo phạt quốc vương Qui-tư là Bạch Thuần, lập em vua ấy là Bạch Chấn làm vua. Ngụy thư Liệt truyện quyển 90 và Bắc sử Liệt truyện quyển 85 ghi, sau Bạch Chấn có vua Đầu-hệ. Chẳng bao lâu, năm Thái Bình Chân Quân, Bắc Ngụy cho là Qui-tư chận cướp đặc sứ nước ấy, xuống chiếu sai Thành Châu Công là Vạn Độ thảo phạt Qui-tư, Qui-tư cùng (tộc) Ô Yết, Mục Đề v.v…. chống cự lại, không chịu hàng phục. Đến thời Cao Tổ Thái Tông đời Đường, vua Qui-tư là Tô-phạt-bột-quyết và con ông ấy là Tô-phạt-điệp đến Trung Hoa triều cống. Về sau nhà Đường thảo phạt Đột-quyết, Yên Kỳ, quốc vương Tô-phạt-điệp viện trợ cho Yên Kỳ. Sau khi Tô-phạt-điệp chết, lập em ông ấy là A-lê-bố-thất-tất, năm Trinh Quan thứ 21 đến hiến cống, Thái Tông nổi giận, dùng mười vạn binh A-sử-na Xã-nhĩ6 trước phạt Yên Kỳ, bắt vua nước ấy là A-na-chi, tiếp đến công phạt thành Qui-tư, vua và tướng ông ấy là Yết-lạp-điên bị bắt. Tướng Qui-tư là Tức-lợi cùng binh Tây Đột-quyết chống cự, rồi cũng bại, do đó A-sử-na Xã-nhĩ lập vương đệ là Diệp-hộ làm vua. Quân đội quay trở về bổn quốc. Chẳng bao lâu, Qui-tư bố trí An Tây đô hộ, cùng với Vu-điền, Toái-diệp, Sơ-lặc xưng hiệu là Tứ trấn.

———

5 Bắc đạo, xem cht. 67, tr. 71.

6 A-sử-na Xả-nhĩ 阿史那社爾 (604-655), người tộc Đột-quyết thời Đường, hiệu là Đô Bố Khả Hãn, con của Đông Đột-quyết Khả Hãn. Do mâu thuẫn với Tây Đột-quyết, năm thứ 9 niên hiệu Trinh Quán, ông qui hàng nhà Đường, làm Tả kỵ vệ đại tướng quân….

Thời đại Cao Tông, A-lê-bố-thất-tất làm vua Qui-tư, về sau nhân bên trong có loạn, nhà Đường đặt Qui-tư Đô hộ phủ, con của A-lê-bố-thất-tất tên là Tố-kê làm vua, tiếp theo đặt An Tây đô hộ phủ, mưu đồ giúp cho Tây Vực bình ổn. Thời kỳ (niên hiệu) Nghi Phụng, Thổ-phồn công hãm bốn trấn về phía Tây Yên Kỳ, do đó vua Qui-tư là Hiếu-kiệt phá Thổ-phồn thâu lại bốn trấn, nhà Đường vẫn đặt Qui-tư, An Tây đô hộ phủ, dùng ba vạn binh trấn thủ. Năm Khai Nguyên thứ 7, vua Bạch Mạc-bật chết, con vua ấy là Đa-táp lên ngôi vua, năm Khai Nguyên thứ 18, em là Hiếu Nghi đến Trung Hoa triều cống. Những việc có quan hệ với Qui-tư, truyện Tây Vực trong Đường thư quyển 146 có ghi chép tỉ mỉ rõ ràng.

Đến đời Tống, tình hình Tây Vực biến chuyển lớn, dân tộc ngữ hệ Âu châu-Ấn Độ đều bị tộc Hồi Cốt bức hại, Phật giáo suy dần, rồi Hồi giáo chiếm vị trí thay thế Phật giáo. Theo Tống sử Chân Tông bản kỷ quyển 6, 7 và Liệt truyện quyển 249 v.v…, từ năm Hàm Bình trở về sau, vua Qui-tư thường đến Trung Hoa triều cống, quốc chủ các triều đại nước ấy đều mang họ Bạch, như Bạch Bá, Bạch Anh, Bạch Sơn, Bạch Thuần, Bạch Chấn, Bạch Tô-ni-hý, Bạch Mạc-bật v.v… Từ đó không gọi vua như vương triều mà gọi vua là Khả Hãn. Theo Tống sử Qui-tư truyện thì Qui-tư vốn là chủng tộc riêng của Hồi Cốt, gọi nước ấy là Tây Châu Hồi Cốt, hoặc là Qui-tư Hồi Cốt. Đến đời Nguyên, danh xưng của nước Qui-tư đổi là Khúc-tiên hoặc Khổ-xoa. Theo Minh sử Liệt truyện quyển 220, đời Minh, đất Qui-tư lại có 5 thành, tức là một phần của Beshbalik (Biệt-thất-bát-lý). Năm Hồng Võ thứ 24 đời Thái Tổ, nước ấy có đến cống, năm đầu niên hiệu Vĩnh Lạc đời Thành Tổ, vua nước ấy là Hắc-đích-nhi mất, con vua ấy là Sa-mê-tra lên nối ngôi. Đến năm Vĩnh Lạc thứ 16, người em họ của nhà vua là Oa-tư giết ông ấy tự lên

III. Phật Giáo Phát Triển Ở Qui -Tư

ngôi, đổi quốc hiệu là Diệc-lực-bả-lực (Li-balik). Về sau cũng thường đến triều cống nhà Minh. Từ thời Tiền Hán, đô thành nước ấy trở lại ở Diên Thành. Đời Đường xưng là Y-la-lư. Đến cuối thế kỷ thứ X, hoặc đầu thế kỷ thứ XI, nước Qui-tư bị Thổ-nhĩ-kỳ xâm lược nên hoàn toàn phụng thờ Hồi giáo, Phật giáo đi dần đến chỗ tiêu điều tàn tạ!

III. PHẬT GIÁO PHÁT TRIỂN Ở QUI-TƯ

Phật giáo tuy bắt nguồn ở Ấn Độ, nhưng từ Hán, Đường trở lại, nhưng các nước Qui-tư, Vu-điền mới chính là con đường giao thông trọng yếu giữa hai vùng Trung-Ấn, nhiều kinh điển Phật giáo, trước tiên truyền đến Qui-tư, Vu-điền v.v… rồi mới truyền vào Trung Quốc. Phật giáo Trung Quốc từ Lục Triều trở về trước, đúng như thời xưa cho rằng: do Bắc Ấn Độ, Afghanistan, Turkestan và Tân Cương — một dải Tây Vực gián tiếp truyền đến. Đương thời Phật giáo ở những vùng đất này đã phồn vinh hơn 1.000 năm trên lịch sử truyền bá Phật giáo, vấn đề đó không cần phải thắc mắc. Đặc biệt là kinh Đại phương quảng hoa nghiêm (60, 80 quyển) đều từ Vu-điền truyền đến. Nhà đại phiên dịch Cưu-ma-la-thập sinh ra ở Qui-tư, nguyên bản kinh Diệu pháp liên hoa do ngài dịch, có thuyết cho là bằng ngôn ngữ Qui-tư. Vậy Qui-tư từ Lục Triều trở về trước quả thật là trung tâm thứ 2 của Phật giáo, là vùng đất hỗn hợp văn hóa Đông-Tây, là kho tàng kinh điển Phật giáo Đại thừa. Nhưng rốt cuộc Phật giáo truyền đến Qui-tư vào thời nào? Vấn đề này chúng ta đang nghiên cứu.

Nương theo địa lý mà quan sát vấn đề đó thì Phật giáo truyền vào Qui-tư phải trước Trung Quốc. Qui-tư, Vu-điền là con đường trọng yếu của sự giao thông trên lục địa Trung-Ấn. Đại Nguyệt Thị, An Tức, Khương Cư cho đến các nước

vùng Ấn Độ muốn đến Trung Quốc, nhất định phải chọn con đường qua Qui-tư mới có thể thông đạt. Trong kinh A-dục vương tức hoại mục nhân duyên cho rằng, vua Asoka (A-dục) nhường một phần trong lãnh thổ cho con tên Pháp Ích, tức là Cưu-na-la, mà tên Qui-tư cũng theo cách gọi đó. Nếu vậy thì vào giữa thế kỷ thứ III trước Tây lịch, Qui-tư và Ấn Độ nhất định có quan hệ với Phật giáo, truyền thuyết khởi nguyên này là khá sớm. Nhưng giữa thế kỷ thứ II Tây lịch, ngài Chi-lâu-ca-sấm và ngài An Thế Cao từ Đại Nguyệt Thị, An Tức đi đến Trung Quốc, đã truyền dịch kinh điển rồi! Mục nước Đát-xoa-thỉ-la trong Tây Vực ký7 của ngài Huyền Trang cũng ghi rõ ràng là thái tử A-dục vương bị người kế mẫu gian dối hãm hại móc mắt thái tử. Căn cứ truyền thuyết này, thì thời vua Asoka, giữa Qui-tư và Ấn Độ đã phát khởi mối quan hệ với Phật giáo; vì những tư liệu về Phật giáo truyền vào Qui-tư tuyệt đối không chỉ có thế. Căn cứ truyện Tây Nhung trong Ngụy thư ghi chép trước Tây lịch, Đại Nguyệt Thị và Trung Quốc đã có liên hệ ít nhiều với Phật giáo rồi. Tín đồ Phật giáo ở Đại Nguyệt Thị nhất định phải đi qua nước Qui-tư mới có thể đến Trung Quốc. Kinh điển Phật giáo thời ấy đã có một số truyền vào Qui-tư. Lại trước Tây lịch, Phật giáo Ca-thấp-di-la, Kiền-đà-la đã truyền vào Vu-điền, Sơ-lặc, mà từ đời Hán trở lại, trên mặt chính trị, Sơ-lặc đã qua lại rất nhiều với Qui-tư.

Theo truyện Ban Siêu trong Hán thư, năm Vĩnh Bình thứ 16 đời Minh đế (năm 73 Tl.), vua Qui-tư công phá Sơ-lặc, giết vua nước ấy, lập người Qui-tư là Đâu-đề làm vua, nhân đây có thể biết mối quan hệ mật thiết giữa Qui-tư và Sơ-lặc. Phật giáo đã truyền vào Sơ-lặc, từ Sơ-lặc chuyển vào Qui-tư

———

7 Tây Vực ký 3, T51n2087_p885a03.

1. Việc truyền dịch của Phật Giáo Qui - Tư

là lý tất nhiên. Từ trên mặt địa lý mà nói, Phật giáo truyền vào Qui-tư, so với việc truyền vào Trung Quốc là sớm hơn, hoặc là cùng thời.

1. Việc truyền dịch của Phật giáo Qui-tư.

Phật giáo truyền thừa đứng đầu là việc phiên dịch, mà phiên dịch kinh điển quí ở tại “đắc thể” (khéo léo). Xuất tam tạng ký tập quyển 7:8

“Ngôn ngữ Thiên Trúc và Hán ngữ khác âm. Gọi sách ấy là Thiên thư, tiếng nói là Thiên ngữ, tên vật chẳng đồng, truyền cho đúng thật chẳng dễ.”

Từ Lục Triều trở về trước, Qui-tư là trung tâm truyền bá Phật điển, phần lớn kinh Phật là do Qui-tư truyền vào, hoặc do Sa-môn Qui-tư trực tiếp tham gia công tác truyền dịch. Truyện An Huyền trong Xuất tam tạng ký tập quyển 13:9 Cuối niên hiệu Chính Thỉ thời Tào Ngụy, vương tử Qui-tư là Bạch Diên tham gia với Chi Thí Luân dịch kinh Thủ lăng-nghiêm. Dịch giả vương thế tử Qui-tư Bạch Diên giỏi tiếng Tấn, tiếng Hồ, hiểu rộng nhiều sách vở, nội ngoại điển đều nắm hết. Kinh Phật khi truyền vào các vùng đất Tây Vực, vì nhân dân bản xứ đương thời chẳng hiểu được kinh điển Phạn văn, nên trước tiên dịch ra tiếng Hồ, rồi từ tiếng Hồ dịch thành Hán ngữ; do đó trong kinh điển Hán dịch, hình như có nhiều kinh điển dịch từ Phạn văn.

Vào thời Hoàn đế nhà Hán, Sa-môn Trúc-phật-sóc người Thiên Trúc đến Trung Hoa, mang theo kinh điển tiếng Hồ đến Hoa Hạ. Lúc bấy giờ, tiếng Hồ lưu hành phổ biến ở đời,

———

8 Xuất tam tạng ký tập 7, T55n2145_p50a05.

9 Xuất tam tạng ký tập 13, p96a09.

nhiều kinh điển từ bản tiếng Hồ dịch thành Hán văn. Năm đầu niên hiệu Nguyên Khang, ngài Chi Pháp Hộ cầm bản kinh Thủ lăng-nghiêm tam-muội tiếng Hồ, dịch miệng, ông Nhiếp Thừa Viễn chấp bút. Truyện Đàm-kha-ca-la trong Cao tăng truyện quyển 110 nói, Thời Tào Ngụy, ngài Bạch Diên dịch kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác v.v… gồm có 6 bộ. Theo Xuất tam tạng ký tập quyển 811 thì Năm Thái Khang thứ 7 (năm 286 Tl.), ngài Trúc Pháp Hộ cầm kinh Chánh pháp hoa văn Hồ, miệng đọc và có vị cư sĩ Qui-tư là Bạch Nguyên Tín tham gia hiệu đính. Xuất tam tạng ký tập quyển 7,12 kinh A-duy-việt-trí-già ghi: Năm Thái Khang thứ 5 đời Tấn, ngài Trúc Pháp Hộ được kinh Bất thoái chuyển pháp luân bằng chữ Phạn ở Đôn Hoàng, từ tay vị phó sứ Qui-tư là Khương Tử Hầu, ngài đọc ra lời Tấn (tức Hán văn). Xuất tam tạng ký tập quyển 1113 ghi, gần Quan Trung xuất hiện hai loại giới bản của Ni là Hạ tọa tạp thập nhị sự và Tạp sự, cộng chung là 3 quyển trước, giữa và sau. Pháp Thái, Tuệ Thường tuy theo người nước ngoài thu thập được Ngũ bách giới bản, nhưng cảm thấy rất phức tạp, hình như người trước tác chẳng viên mãn lắm. Tăng Thuần được Phật-đồ-thiệt-di ở Qui-tư cho giới bản, là Tỳ-kheo-ni giới bản và Thọ giới pháp, mới biết đó chính là do đức Như Lai chế ra, giới pháp đất Hán thịnh hành từ đây. Ngài Phật-đồ-thiệt-di có địa vị rất cao trong giới Phật giáo Qui-tư, đó là nhân vật thời kỳ giữa thế kỷ thứ IV.

Như trước đã thuật, từ giữa thế kỷ thứ III trở lại, những người trong Tăng lữ Phật giáo Qui-tư đến Trung Quốc truyền

———

10 Cao tăng truyện 1, T50n2059_p325a10.

11 Xuất tam tạng ký tập 8, p56c17.

12 Xuất tam tạng ký tập 7, p50b02.

13 Xuất tam tạng ký tập 11, p76c09.

2. La - thập và Đại thừa giáo Qui -tư

dịch kinh điển bao gồm Tăng lữ, cư sĩ và vương tử đều đích thân đem theo Phật điển đến Đôn Hoàng, sự nhiệt thành truyền giáo của họ càng được thấy rõ thêm ở đây. Thời kỳ giữa thế kỷ thứ II, Phật giáo Qui-tư đã rõ bày khí tượng hưng long vậy!

2. La-thập và Đại thừa giáo Qui-tư.

Qui-tư xuất hiện rất nhiều cao Tăng nổi tiếng như ngài Cưu-ma-la-thập, Phật-đồ-thiệt-di, Đạt-ma-bạt-đà v.v…, đối với việc tuyên dương Phật giáo Đại, Tiểu thừa, họ đều dốc hết sức lực. Theo truyện Cưu-ma-la-thập trong Xuất tam tạng ký tập quyển 14:

Ngài La-thập 7 tuổi xuất gia, 9 tuổi theo mẹ đi đến Kế Tân, thờ ngài Bàn-đầu-đạt-ma làm thầy, thọ học kinh điển Tiểu thừa giáo như Tạp tạng, Trung A-hàm, Trường A-hàm v.v… Đến lúc 12 tuổi, mẹ ngài lại dẫn ngài trở về bổn quốc, trên đường qua Sa-lặc, ngài lại học tập A-tỳ-đàm lục túc chư luận và Tăng nhất A-hàm, thông đạt hết diệu nghĩa. Lúc này ngài lại theo vị học giả Đại thừa là Tu-lợi-da-tô-ma học tập kinh A-nậu-đạt, bắt đầu ngộ được “Chân không vô tướng”, rồi học tập, nghiên cứu rộng kinh điển Đại thừa và tụng đọc Trung luận, Bách luận, Thập nhị môn luận v.v… Ở nước ngoài tu học 12 năm, ngài mới về lại bổn quốc. Vào năm Hoằng Thỉ thứ 4 (năm 402 Tl.), ngài đến Trung Quốc, dịch kinh, luật, luận hơn 300 quyển. Kết lại, trong số ấy phải chăng toàn là Phật điển đã lưu thông ở nước Qui-tư, tuy không thể đoán định, nhưng ngài ở chùa Vương Tân Qui-tư, được kinh Phóng quang bát-nhã, rồi bắt đầu tụng đọc, khoảng hai năm tụng đọc nhiều kinh điển Đại thừa, nên bộ Bát-nhã còn ở Qui-tư là điều không nghi ngờ gì. Trong Đại phẩm, Tiểu phẩm kinh Bát-nhã do ngài

dịch, như Kim cương, Nhân vương bát-nhã và Đại trí độ luận v.v… trong số ấy nhất định có những kinh do ngài mang đến từ bổn quốc. Ngoài ra, trong số kinh điển do ngài La-thập dịch, bộ Đại thừa phương đẳng chiếm đa số, như kinh Pháp hoa, kinh Tư ích, kinh Trì thế, kinh Chư pháp vô hành, kinh Thủ lăng-nghiêm, kinh Đại phương đẳng đại tập, cho đến kinh A-di-đà, kinh Di-lặc thành Phật, kinh Di-lặc hạ sinh v.v... Có thể thấy là Phương đẳng bộ, Pháp hoa bộ được truyền vào Qui-tư rất sớm. Ba bộ kinh Ma-ha bát-nhã ba-la-mật đại minh chú, kinh Khổng tước vương chú, kinh Thiện tín ma-ha thần chú đều thuộc kinh điển Bí mật bộ, nhân đây có thể biết đương thời Qui-tư thịnh hành Mật giáo.

Cao tăng truyện quyển 114 ghi, ngài Bạch Thi-lê-mật-đa-la đời Đông Tấn, là con vua nước Tây Vực, có sở trường về chú thuật, linh nghiệm rất nổi tiếng, ngài từng ở chùa Kiến Sơ dịch kinh Đại quán đỉnh, kinh Đại khổng tước vương thần chú v.v…, là người đầu tiên giới thiệu Mật giáo và truyền thọ chú pháp ở Trung Quốc, ngài cũng từ Qui-tư đến. Vậy từ thời kỳ đầu thế kỷ thứ IV trở về trước, hình như Mật giáo thịnh hành ở Qui-tư và có Cao tăng truyền thọ, tập luyện. Sau đó, Mật giáo có thịnh hành hay không tuy khó đoán, nhưng đến thời Đường vẫn có nhiều bộ kinh Mật giáo truyền vào, như ngài Vật-đề-đề-sạn-ngư cư trú tại chùa Liên Hoa, bên ngoài cửa Tây thành nước Qui-tư, đã dịch kinh Thập lực (Tống cao tăng truyện quyển 3), và vị Sa-môn Qui-tư là Nhã-na truyền thọ biệt pháp Phật đỉnh tôn thắng đà-la-ni cho vị Tăng chùa Sùng Phước là Phổ Năng (Căn cứ Tục tạng bộ thứ 3, quyển 4).

———

14 Cao tăng truyện 1, T50n2059_p327c12.

Thứ đến, theo Trinh Nguyên tân định thích giáo mục lục quyển 1415 thì đời Đường, ngài A-chất-đạt-tản (Ajitasena, dịch là Vô Năng Thắng Tướng) ở Tây An (tức Qui-tư) dịch kinh Đại uy lực Ô-xu-sắc ma minh vương v.v… Lại có Tam tạng Pháp Nguyệt đến Qui-tư, ngài Chân Nguyệt dạy Pháp Nguyệt chép 7.000 kệ kinh Đại thừa nguyệt đăng tam-ma bản chữ Phạn, một vạn kệ Lịch đế ký, 5.000 kệ Du-già chân ngôn v.v… một lần nghe qua ngài đã thuộc nằm lòng, về sau ở Trường An ngài dịch ra kinh sách dược thảo, Phạn giáp,16 phương thuật, y phương v.v… ngài Chân Nguyệt cùng Pháp Nguyệt dịch ra lời. Theo chứng cứ này thì Mật giáo đã thịnh hành ở Qui-tư!

Căn cứ vào những điều ghi trên thì từ thế kỷ thứ III trở lại, Phật giáo đã thịnh hành ở Qui-tư, tuy Phật giáo Tiểu thừa ở Qui-tư chiếm ưu thế, nhưng Đại thừa Phương đẳng bộ, Bảo tích bộ, Bí mật bộ, Pháp hoa bộ cũng thịnh hành ở Qui-tư. Đến thời Đường, Phật giáo Qui-tư hiển nhiên chịu ảnh hưởng Mật giáo của Ấn Độ, bắt đầu phát khởi lên. Từ kinh Di-lặc thành Phật và kinh A-di-đà do ngài La-thập dịch, có thể nhìn thấy tư tưởng Tịnh độ lưu hành ở Qui-tư. Ngoài ra, ngài La-thập còn dịch kinh Tọa thiền tam-muội, kinh Thiền bí mật, Thiền pháp yếu giải v.v… tuy chưa thể khẳng định được tư tưởng thiền học lưu hành ở Qui-tư, nhưng có thể ngài La-thập đã sở đắc chúng khi lưu học ở Kế Tân, vì thiền học ở Kế Tân đã thịnh hành.

———

15 Trinh Nguyên tân định thích giáo mục lục 14, T55n2157_p878b06.

16 Phạn giáp 梵夾: Kinh Phật, kinh lá Bối. Kinh Phật viết trên lá Bối rồi xếp lại, hai mặt ngoài ép lại, chận lại bằng hai bản gỗ, về sau dù viết bằng chữ Phạn, hay chữ Hán mà đóng thành quyển theo lối ấy đều gọi là Phạn giáp.

3. Ngài Thiệt -di và Tiểu thừa giáo Qui -tư

Trước đây khi chưa đến Cô Tạng, ngài La-thập ở chùa Vương Tân nói pháp, các vị vua đều quỳ bên ngài cung kính nghe pháp, sự hưng long của Phật giáo Qui-tư có thể nói là lên đến cực đỉnh. Sở dĩ Phật giáo Qui-tư có thể thịnh hành ở đỉnh cao trong xã hội là do nước ấy chủ yếu xuất hiện nhiều bậc Cao tăng, thạc đức, và được sự bảo hộ của quốc vương. Ngài La-thập ở nước Kế Tân và Sa-lặc hết lòng nghiên cứu giáo nghĩa Đại thừa, sau lại ở nước Ôn Túc thuyết phục được tất cả đạo sĩ giỏi luận biện, thanh danh ngài vang dội khắp nơi. Nhân đây quốc vương Qui-tư là Bạch Thuần đích thân đến Ôn Túc nghinh thỉnh ngài trở về nước và kiến tạo cho ngài tòa kim cương, tòa sư tử, trải đệm gấm, chiếu gấm Đại thừa, rồi thỉnh ngài La-thập lên tòa nói pháp, có thể thấy sự chân thành sùng pháp, kính Tăng của vua ấy.

3. Ngài Thiệt-di và Tiểu thừa giáo Qui-tư.

Nếu ngài La-thập là lãnh tụ Đại thừa giáo Qui-tư thì ngài Thiệt-di là lãnh tụ Tiểu thừa Phật giáo Qui-tư. Nước Qui-tư từ xưa Tiểu thừa giáo đã chiếm ưu thế. Lời tựa Tỳ-kheo-ni giới bổn sở xuất mạt bản trong Xuất tam tạng ký tập quyển 11 ghi:17

“Nước Câu-di chùa rất nhiều, sửa sang trang hoàng rất tráng lệ, hình tượng đức Phật chạm trổ ở vương cung không khác với chùa. Có chùa tên là Đạt-mộ Lam (170 Tăng), chùa ở núi phía Bắc tên là Trí-lệ Lam Kiếm (50 Tăng),18 Kiếm-mộ Vương Tân Lam (60 Tăng), Ôn-túc Vương Lam (70 Tăng). Bốn ngôi chùa trên do ngài Phật-đồ-thiệt-di cai quản. Tăng của chùa, sau 3 tháng đều một

———

17 Xuất tam tạng ký tập 11, T55n2145_p79c10.

18 Phụ chú trong Tạng: Hoặc có 60 Tăng. Xuất tam tạng ký tập 11, p79c12.

lần đổi nhà, giường, chỗ ngồi, hoặc đổi Già-lam, chưa đầy 5 lạp hạ, thì chỉ được một lần nghỉ qua đêm không được không y chỉ.19 Già-lam Vương Tân Tăng (90 Tăng), có vị Sa-môn niên thiếu tên là Cưu-ma-la, tài giỏi cao minh, học Đại thừa, là sư đồ của ngài Thiệt-di, mà ngài Thiệt-di là học giả A-hàm. A-lệ Lam (180 Tỳ-kheo-ni), Luân-nhã-can Lam (50 Tỳ-kheo-ni), A-lệ-bạt Lam (30 ni đạo), ba ngôi chùa trên đều nương theo ngài Thiệt-di thọ giới pháp. Vì theo pháp nước ngoài, Tỳ-kheo-ni chẳng được độc lập vậy. Những vị ni của ba ngôi chùa này, phần nhiều là những phụ nữ vương hầu ở phía Đông Thông Lĩnh, vì đạo mà từ xa vân tập về những ngôi chùa ấy, dùng giới pháp tự chỉnh, giữ gìn rất nghiêm mật, cũng ba tháng một lần đổi phòng ở, hoặc đổi chùa; không phải là bậc đại ni thì ba người chẳng được đi ra ngoài. Phần nhiều các vị đều giữ 500 giới, nếu không thầy mà một lần nghỉ qua đêm liền bị tội. Ngày nay những điều xuất phát từ Tỳ-kheo-ni giới bản, là chư ni thường sử dụng.”

Từ đoạn ký sự trên, đặt ra ba vấn đề cho chúng ta nghiên cứu:

Một, ở Già-lam Vương Tân Tăng ghi “Có vị Sa-môn niên thiếu tự là Cưu-ma-la tài giỏi cao minh, học Đại thừa”. Sau chữ “La” nhất định khuyết chữ “Thập”, người tên là Cưu-ma-la nhất định là Cưu-ma-la-thập, bởi ngài La-thập trước khi

———

19 Trong luật chế định, người (Tỳ-kheo) chưa đủ 5 Hạ hoặc dù đủ 5 Hạ nhưng là người ngu si phải tìm bậc minh đức để y chỉ, học hỏi giáo pháp. Tứ phần luật hành sự sao tư trì ký 1, T40n1805_p31b02: “Thiên thứ 9, Sư tư tương nhiếp: Có mười loại người phải y chỉ – một, Hòa thượng (thầy mình) mạng chung; hai, Hòa thượng bỏ đạo; ba, Hòa thượng quyết ý ra khỏi cương giới; bốn, Hòa thượng bỏ dưỡng dạy chúng; năm, đệ tử duyên ly tha phương; sáu, đệ tử không vui trú xứ, cầu thắng duyên; bảy, chưa đủ năm Hạ (…)”

đến nước Cô Tạng còn trụ ở chùa Vương Tân, được sự sùng kính của quốc vương, tuyên dương Đại thừa giáo, phát huy anh tài, lúc đó ngài La-thập mới có 37 tuổi, nên gọi ngài là Sa-môn thiếu niên. Ngài Phật-đồ-thiệt-di có quan hệ thầy trò với ngài La-thập; ngài La-thập 7 tuổi xuất gia, 9 tuổi đi đến nước Kế Tân, ở đây ngài thờ Phật-đồ-thiệt-di làm thầy, đương thời ngài Thiệt-di là vị Sa-môn danh đức của Qui-tư, với thân phận địa vị cực cao của ngài nên có thể cai quản phần nhiều những ngôi Đại Già-lam kia.

Hai, đối với ba ngôi chùa lớn của Tỳ-kheo-ni ở Qui-tư, những người ở đó đều là những phụ nữ vương tộc từ Thông Lĩnh trở về Đông, chẳng kể đường xa lặn lội đến Qui-tư, tập trung cư trú ở chùa ni, tu hành phạm hạnh; có thể biết, lúc bấy giờ từ Thông Lĩnh trở về phía Đông một dải khu vực Phật giáo Tân Cương, xã hội quý tộc rất có thế lực. Hơn nữa đương thời Qui-tư là trung tâm thứ hai của Phật giáo, do đó mới có nhiều phụ nữ quí tộc đường xa đến ở, càng thấy thêm sự nhiếp hóa sâu xa về nhân tâm xã hội của Phật giáo!

Ba, ngài Thiệt-di không chỉ là lãnh tụ phái Tiểu thừa Qui-tư, mà còn chuyên về luật học. Có thể giới pháp Tỳ-kheo-ni truyền vào Trung Quốc đều do công đức lớn lao của ngài Thiệt-di, như trên đã thuật.

Tỳ-kheo-ni giới bản mà ngài Tăng Thuần được ở Qui-tư là thuộc Tát-bà-đa bộ, theo Khai Nguyên thích giáo lục quyển 4:20 Trong số kinh Phật ngài Trúc Phật Niệm dịch ra có nói “Ngài Tăng Thuần được Phạn bản ở nước Câu-di rồi Phật Niệm dịch ra. Về sau Trúc Pháp Thái cải chính điều đó”. (Thập tụng Tỳ-kheo-ni giới sở xuất bổn mạt).

———

20 Khai Nguyên thích giáo lục 4, T55n2154_p512a13.

4. Sự sa sút của Đại thừa giáo

Đến đây chúng ta có thể hiểu rõ, toàn bộ giới bổn Tỳ-kheo-ni truyền vào Trung Quốc phải quy công cho ngài Phật-đồ-thiệt-di, người có địa vị trong giới Phật giáo Qui-tư lúc bấy giờ.

4. Sự sa sút của Đại thừa giáo.

Qui-tư nguyên thuộc Phật giáo Tiểu thừa, nhân vì luận sư Đại thừa là Cưu-ma-la-thập ra đời, đối kháng với toàn quyền Tiểu thừa giáo là Phật-đồ-thiệt-di, nên giới Đại thừa mới bắt đầu lớn mạnh. Nhưng từ khi ngài La-thập đi đến Cô Tạng trở về sau thì Phật giáo Đại thừa của Qui-tư mất dần thế lực, Phật giáo Tiểu thừa lại lan tràn toàn quốc, thậm chí giáo đồ Tiểu thừa còn lăng nhục giáo đồ Đại thừa, đâu chẳng phải là việc quái lạ!

Pháp hoa kinh truyện ký quyển 6,21 dẫn sự ghi chép nước ngoài rằng:

“Đạt-ma-đạt-bà, người nước Qui-tư, người Đường gọi là Pháp Hiền. Ngài thiên tính thông minh, thông đạt đủ ba tạng, hiểu biết nhiều ngôn từ ngoại quốc, cho rằng ‘Tiểu’ là tột cùng, tự sinh ra cống cao, lăng nhục chúng Ma-ha-diễn (Đại thừa). Đương thời, có vị Sa-môn đi tuần bái tên là Tu-lê-da đọc tụng đạt đến 6.000 câu kệ Pháp hoa, không thoát ly pháp, ngài đạt đến chỗ uyên áo hơn sở học của ngài Pháp Hiền. Ngài Pháp Hiền nhận thức được sự đơn giản thiển cận của mình đối với Tam tạng mà đem lòng về với Đại thừa, theo ngài Tu-lê-da tụng đọc Pháp hoa mỗi ngày 5 biến (lần), lấy đó làm sự nghiệp (hành trì) v.v….”

———

21 Pháp hoa truyện ký 6 (Tăng Tường soạn thời Đường, 10 quyển), T51n2068_p76a24.

Đây là ký sự về giáo đồ Tiểu thừa qui tâm theo Đại thừa. Người tên Tu-lê-da, chính là vị thầy Đại thừa của ngài La-thập, tên là Tu-lê-da-tô-ma. Ngài Tô-ma ở nước Sơ-lặc, từng trao cho ngài La-thập bộ kinh Bát-nhã, về sau đến nước Qui-tư hoằng dương Pháp hoa. Ngài Đạt-ma-bạt-đà ban đầu là giáo đồ thuần túy Tiểu thừa, nhận Tiểu thừa là đạt đến cùng cực của Phật giáo, mà lăng nhục giáo đồ Đại thừa, nhân gặp được ngài Tu-lê-da giáo hóa mới qui tâm theo Đại thừa. Về sau, vì Qui-tư không có sự chống đối với những đại đức Tiểu thừa giáo đương thời, hơn nữa lại có Tăng đồ Tiểu thừa từ nước Kế Tân đến, phần nhiều họ là những vị giới luật tinh nghiêm, nên hiển nhiên Phật tử ở Qui-tư càng tăng lòng tin Tiểu thừa giáo. Đồng thời, Quốc vương nhiều đời của Qui-tư đều sùng kính Tam bảo, bảo hộ Phật giáo, như truyện Qui-tư trong Tấn thư viết: “Thành ấy ba lớp, bên trong có ngàn ngôi tháp miếu thờ Phật”. Do đó Phật giáo nước này rất hưng thịnh là vậy. Nhưng từ khi nhà Diêu Tần sai phái Lữ Quang công phá Qui-tư, cướp đi ngài La-thập, quốc vương Qui-tư không còn nhiệt thành bảo hộ Đại thừa giáo nữa, nên khiến Đại thừa giáo ở Qui-tư đi đến suy vi, nhân đó thúc giục Tiểu thừa giáo phát triển.

Khi ngài Huyền Trang đi đến Ấn Độ, Qui-tư hoàn toàn là vùng Tiểu thừa giáo. Lúc ngài Huyền Trang vừa đến cổng thành kinh đô Qui-tư thì quốc vương dẫn quần thần và vài ngàn Tăng chúng cùng đại đức Mộc-xoa-cúc-đa v.v…. ra nghênh tiếp, rồi rạng sáng ngày mai rước vào vương cung, cung kính bày lễ cúng dường, khi chia tay lại tặng cho người giúp việc, lạc đà, ngựa… Có thể biết sự sùng kính Tam bảo của nước ấy. Nhưng việc ngài Huyền Trang đi Tây, đến Ấn Độ cầu Du-già luận thì không phải vậy. Điều này có thể căn cứ vào lời đối đáp của ngài Mộc-

xoa-cúc-đa với ngài Huyền Trang — ngài Mộc-xoa-cúc-đa từng du học Ấn Độ hơn 20 năm, nghiên cứu mọi thứ kinh điển, tên tuổi rất nổi tiếng, quốc vương và nhân dân đều kính ngưỡng, địa vị cao tột, là lãnh tụ của Tiểu thừa giáo. Vị ấy nói với ngài Huyền Trang rằng: “Nước này Tạp tâm (Tạp tâm luận), Câu-xá, Tỳ-bà-sa v.v…. tất cả đều có, học những thứ đó đủ rồi, chẳng phiền phải lặn lội đi Tây, chịu gian nan khổ nhọc”.22 Ngài Huyền Trang hỏi lại nước ấy có Du-già không? Vị ấy đáp: “Cần gì hỏi đến thứ sách tà kiến đó? Người đệ tử Phật chân chính không học sách đó”. Quốc vương từng dùng “tam tịnh thực”23 cúng dường ngài Huyền Trang, ngài Huyền Trang chẳng thọ, nhà vua rất làm lạ. Ngài Huyền Trang cho biết là “tam tịnh thực” Tiểu thừa giáo được phép dùng, còn Đại thừa giáo thì không được. Tam tịnh thực nguyên là ba loại thịt thanh tịnh được phép dùng trong luật Tiểu thừa, tức là vì nuôi dưỡng thân mạng của mình, mà lúc dùng chẳng thấy, chẳng nghe và lòng chẳng nghi ngờ. Tuy là tịnh nhục, Tỳ-kheo cũng có thể ăn, nhưng Đại thừa giáo điều căn bản cấm ăn thịt, nên ngài Huyền Trang chẳng thọ. Có thể thấy thanh thế của Tiểu thừa giáo ở Qui-tư rất hưng vượng. Ngài Tuệ Siêu đi sang Ngũ Thiên Trúc có nói rằng: Nước Qui-tư lưu hành Phật pháp Tiểu thừa, cho ăn thịt và hành hẹ v.v… còn Tăng người Hán tu hành Phật pháp Đại thừa.

Đại Đường Tây Vực ký quyển 1:24

“Già-lam hơn 100 ngôi, Tăng đồ hơn 5.000 người, học tập Tiểu thừa Nhất thiết hữu bộ, kinh giáo luật nghi thì

———

22 Từ Ân truyện 2, T50n2053_p226c21.

23 Tam tịnh thực: Xem cht. 10, tr. 384.

24 Tây Vực ký 1, T51n2087_p870a24.

lấy theo Ấn Độ, tức là học tập, tụng đọc theo kinh sách bản văn ấy. Còn câu nệ Tiệm giáo,25 ăn tạp tam tịnh (nhục), một mực tập tành thanh khiết, người ta lấy công phu mà cạnh tranh nhau.”

Và có ngôi Già-lam A-xa-lý, hai ngôi Già-lam Chiêu-hỗ-ly, cái sau lại gọi là Đông Tây, thật ra là ba tòa Già-lam, cái trước là ngôi chùa ngài Mộc-xoa-cúc-đa đã cư trú. Lúc bấy giờ những Già-lam của Phật giáo Qui-tư qui mô hoành tráng, trang hoàng hoa lệ, Tăng ni cư trú mỗi chùa rất nhiều. Trong chùa viện, chỗ cư trú của Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni đều có khu riêng biệt, như đã thuật ở trước (năm ngôi chùa Đạt-mộ Lam, Trí-lệ Lam, Kiếm-mộ Vương Tân Lam, Ôn-túc Vương Lam và Vương Tân Tăng Già-lam là chỗ ở của Tỳ-kheo; ba ngôi chùa A-Lệ Lam, Luân-nhã-can Lam, A-lệ-bạt Lam là chỗ ở của Tỳ-kheo-ni. Chín ngôi chùa trên đều thuộc sự coi quản của ngài Phật-đồ-thiệt-di). Truyện ngài La-thập trong Lương cao tăng truyện quyển 2 ghi, ngoài chín ngôi chùa này, lại có một ngôi đại Già-lam, tức là “Tước-lê Đại Tự”, ngôi Tước-lê Đại Tự này là ngôi Già-lam Chiêu-hỗ-ly đã ghi chép ở trước.

Từ ngài Tuệ Siêu trở về sau khoảng 300 năm, Phật giáo Qui-tư vẫn chưa suy, cho đến cuối thế kỷ thứ X, hoặc đầu thế kỷ thứ XI Tây lịch, nhân giáo đồ Hồi giáo xâm nhập Đông, Tây Thổ-nhĩ-kỳ thì các nước Phật giáo gặp phải vận mệnh đồng nhất, bị Hồi giáo xâm chiếm, thay thế, Phật giáo bị tiêu diệt, mất dần tiếng tăm dấu vết!

———

25 Tiệm giáo 漸教: Tên gọi để đối lại với Đốn giáo. Giáo pháp được thuyết giảng theo thứ tự từ cạn đến sâu, gọi là Tiệm giáo.

IV. Những Phát Hiện Mới Về Phật Sử Qui - Tư

IV. NHỮNG PHÁT HIỆN MỚI VỀ PHẬT SỬ QUI-TƯ

Qui-tư tuy thuộc vùng Tiểu thừa giáo, song Phật giáo Đại thừa rất có ưu thế. Gần đây, khai quật được những bản viết xưa ở Qui-tư, phát hiện thấy nhiều sử tích Phật giáo Đại thừa.

Năm 1890 Tây lịch, thượng úy Bower thu được bản viết cổ, ghi chép trên vỏ cây Hoa hình thức lá bối ở gần Kucha. Cũng từ địa phương này, Tuyên giáo sư F. Weber thu được mảnh kinh viết trên giấy. Theo kết quả nghiên cứu của R. Hoernle thì những kinh của vị trước là bản viết bằng văn Phạn, có liên quan đến kinh Khổng tước vương và dược pháp, chú pháp, bói toán…. Những thứ của vị sau là bản viết bằng văn Qui-tư, có quan hệ đến phương thuật y dược. Ông Hoernle đã phát biểu như thế trong The Bowen Manuscript và The Weber Manuscript (Jounn, Asiaticsoc, Bengal, LVII, 1, 1893). Những phát kiến ngẫu nhiên này đã khơi dậy cuộc vận động thám hiểm Trung Á. Ở đây lần lượt giới thiệu, phân biệt thành quả thám hiểm có liên quan đến vùng đất Qui-tư.

Năm 1905 đến 1907, cuộc thám hiểm lần thứ 2 của ông A. Grünwedel nước Đức (phát biểu trong Altbuddhistische Kultstätten in Chinessisch Turkistan và Alt-Kutscha). Năm 1906 đến năm 1908, lần thám hiểm thứ 2 của ông A. Stein nước Anh (phát biểu trong Serindia vol. III). Năm 1902 đến năm 1904 và năm 1908 đến 1909, cuộc thám hiểm lần thứ nhất, lần thứ 2 của ông Đại Cốc Quang Thụy người Nhật (phát biểu trong Tây Vực khảo cổ đồ phổ). Năm 1909, cuộc thám hiểm của S. Oldenburg (phát biểu trong Russkaja Turkestanskaja Ekspediclija). Năm 1913 đến năm 1914, cuộc thám hiểm lần thứ 2 của Le Coq nước Đức (phát biểu trong Diebuddhistische Spätantike Mittelasiens). Năm 1913 đến năm 1916, cuộc thám hiểm lần thứ 3 của ông A. Stein (phát

biểu ở In Central Asia). Kết quả những lần thám hiểm này, phát hiện thấy ngôn ngữ Qui-tư có liên quan đến ngôn ngữ ở Kucha và các vùng phía Tây nước Ôn Túc (Uch Tun Fam), Cô Mặc (Ahsu); ông F. W. K. Müller, Sieg, Siegling, Meillet v.v…. nhận định đây là ngôn ngữ Tocharian (Thổ-hóa-la – Tokhāni, Tochanisch, Le-Tokhanien). Trong khi ông E. Leumann, Basganisch, V. Smith lại cho là Shuplêspnache. Về sau, ông J. Kinste dựa vào trung tâm địa lý lưu hành của ngôn ngữ này, nói nó là ngôn ngữ Turfan (Tun Easnisch), nhưng ông S. Lévi lại nói là ngôn ngữ Qui-tư, Kuchean (Kautche’n), hệ thống ngôn ngữ ấy thuộc về Italo-Celtique trong ngôn ngữ Châu Âu, là khác biệt với Vu-điền ngữ tên là Spnache.

Ông P. Pelliot (Paul Pelliot) người Pháp, phát hiện thấy chứng thư thông hành viết bằng ngôn ngữ Qui-tư ở vùng gần Kucha, và trong quyển thông hành có tên quốc vương Swapnate - người trị vì lúc ngài Huyền Trang đi đến nước này. Căn cứ vào đây có thể biết, ngôn ngữ Qui-tư vẫn là ngôn ngữ thông dụng ở giữa thế kỷ thứ VII. Những kinh sách Phật viết bằng Qui-tư ngữ được phát hiện thấy có kinh Pháp cú Dharamapada (Udānavarga), kinh Đại Bát-niết-bàn Mahāparinivāna (Sakraprasna), kinh Cổ thành tỷ dụ Nagaropama-sūtra, kinh Bi hoa Karunāpundarika-sūtra, Phật đức tán thán kệ Varṇanārhavayaūanā, Thập tụng tỳ-kheo giới bản Prātimokṣa, Ba-dạ-đề Pāytai từ 71 đến 85, Thập tụng luật ba-dật-đề Prāyayascitika thứ 89 và thứ 90, và Ba-la-đề Đề-xá-ni Pnalidesániya thứ 1 và thứ 2, Thập nhị nhân duyên luận Pratīyasamutpāda-sāstra, Niệm xứ Smtyupasthāna v.v…

Theo bài tựa kinh Thiêm phẩm Pháp hoa (Thiêm phẩm diệu pháp liên hoa kinh) thì nguyên bản kinh Diệu pháp liên hoa của ngài La-thập dịch hình như là loại ngôn ngữ Qui-tư.

Tống cao tăng truyện quyển 326 có nói kinh văn Hồ và văn Phạn vẫn còn:

Kinh, luật Thiên Trúc truyền đến Qui-tư, Qui-tư chẳng giải được ngôn ngữ Thiên Trúc, gọi Thiên Trúc là nước Ấn-đặc-già, rồi dịch những kinh này ra tiếng Qui-tư, nếu chỗ nào dễ hiểu là do bảo tồn Phạn ngữ.

Căn cứ vào điều này có thể chứng minh là đầu thế kỷ thứ V Tây lịch, loại Phật điển này đương nhiên vẫn còn. Lại trong âm dịch của Phật điển Hán dịch, nói là viết âm tiếng Phạn, thật ra là viết âm tiếng Qui-tư. Ví dụ như: Sa-môn, tiếng Phạn là Śramaṇa, tiếng Qui-tư là Samañe. Sa-di, tiếng Phạn là Śrāmaṇera, tiếng Qui-tư là Sanmir. Ba-dật-đề, tiếng Phạn là Pāyattika, tiếng Qui-tư là Pāyti, những loại như vậy không kể hết được. Lại nữa, đối với từ ngữ dịch hai chữ “xuất gia”: tiếng Phạn là Pravrajyā, là tiến về trước, còn tiếng Qui-tư là Ostmamlalāe, hàm ý xuất gia. Còn từ “ngoại đạo”, tiếng Phạn là Mithyāelnsti, có ý là thấy sai; tiếng Qui-tư là Pannaññ, có nghĩa là ngoài. Từ “Diệt”, tiếng Phạn là Sama, Santi nghĩa là hòa, còn tiếng Qui-tư là Kes, hàm ý là dứt (dừng). Do đó những từ cú Hán dịch chẳng phải y theo nguyên bản tiếng Phạn dịch thẳng ra, mà nguyên bản tiếng Phạn dịch thành ngôn ngữ Qui-tư, hoặc thổ ngữ Trung Á trước. Thời kỳ đầu, các Cao tăng Tây Vực đến Trung Hoa truyền giáo, đã y chiếu vào Phật điển viết bằng những loại thổ ngữ này mà truyền dịch ra Hán ngữ. Nhân đó trong số Phật điển Hán dịch có nhiều kinh điển được dịch từ kinh điển tiếng Qui-tư, Vu-điền, cho đến Hồ ngữ v.v… chứ không phải dịch thẳng từ kinh điển Phạn văn. Điều này hiển nhiên là rất rõ.

———

26 Tống cao tăng truyện 3, T50n2061_p723c14.

Đồng thời, khi điều tra hang động, ông A. Grünwedel người Đức phát hiện thấy bích văn (văn khắc trên vách), viết bằng ngôn ngữ Tây Tạng. Quan sát bích văn ấy có thể biết đích xác những bích họa bên trong hang động từ đâu đến, vì khoảng thế kỷ thứ VIII Tây lịch, vùng đất này ngoài Phật giáo, lại có Ma-ni giáo và Mi-si-ya-pa (?) giáo truyền bá. Ngoài ra còn phát hiện nhiều thứ có quan hệ đến mỹ thuật, kiến trúc và các phương diện khác rất nhiều. Những phát hiện về ngữ văn Trung Á cổ đại ấy, không chỉ là tài liệu lịch sử quan trọng để nghiên cứu về sự phát triển của Phật giáo Tây Vực, mà còn là những tư liệu đáng giá để nghiên cứu về nhân văn địa lý học, địa lược học, ngôn ngữ học, nghệ thuật học ở vùng Trung Á, và giúp cho chúng ta hiểu rõ tình hình, thành quả hoạt động của Phật giáo vào thời kỳ trung cổ ở những địa phương ấy.

Phật Giáo Nước Vu- Điền - I. Sự Thành Lập Tên Vu-Điền và Diễn Biến Của Tên Ấy

PHẬT GIÁO NƯỚC VU-ĐIỀN

Đông Sơ

Thời đại Hán-Đường, các nước Tây Vực có hơn 50 nước, nhưng có quan hệ mật thiết với lịch sử, văn hóa và Phật giáo Trung Quốc thì chỉ một số nước như Vu-điền, Qui-tư, Tây Hạ, Cao Xương v.v… mà thôi. Một số kinh điển Phật giáo Đại thừa tại Trung Quốc, như nguyên bản kinh Hoa nghiêm, Bát-nhã, Pháp hoa, Niết-bàn v.v… đều từ Vu-điền, Qui-tư v.v… truyền đến. Những vị Tăng đi Tây cầu pháp như ngài Chu Sĩ Hành, Chi Pháp Lĩnh, Trúc Pháp Hộ, Trí Nghiễm v.v… đều lấy Vu-điền, Qui-tư v.v… làm mục đích điểm đến. Do đó đất Vu-điền, Qui-tư v.v… không những là vùng đất hỗn hợp văn hóa Trung-Ấn, mà còn là trung tâm thai nghén nuôi dưỡng kinh điển Phật giáo Đại thừa, rất nhiều kinh điển Phật giáo được dịch từ văn Qui-tư, Vu-điền thành văn Hán, hoặc văn Tây Tạng, gần như đó là sự thật. Nhưng nay cũng phải phân biệt để khảo chứng.

I. SỰ THÀNH LẬP TÊN VU-ĐIỀN VÀ DIỄN BIẾN CỦA TÊN ẤY

Vu-điền là một nước cổ Tây Vực, tiếng Phạn là “Cù-tát-đán-na — Ku-stana”, tiếng Tây Tạng là Li-yul, nên dịch là Vu-điền, Vu-chân, Vu-độn, Vu-điện, Hạn-bảo, tức là Hòa-điền (Khotan) ở phía Tây Tân Cương của Trung Quốc ngày nay. Theo Đại Đường Tây Vực ký quyển 121 giải thích, Cù-

———

1 Tây Vực ký 12, T51n2087_p943a11.

tát-đán-na, người đời Đường gọi là Địa Nhũ, đó là mỹ từ thông thường để chỉ về đất ấy, hay gọi là Hoán-na. Người Hung Nô gọi là Vu-độn, các dân tộc Hồ gọi là Khoát-đán, Ấn Độ gọi là Khuất-đan, xưa gọi Vu-điền là nhầm.

Ông Quật Khiêm Đức nói về nguyên lai những dị danh này: Khuất-đan là Ku-stana, truyền dịch Khotana là nhầm. Khotana lại chuyển thành Kanra tức là Hoán-na. Hoặc viết là Cát-đán — Khotan, Vu-độn là chuyển thể của Khotan thành ra u-tor. Lại nữa, ông Bạch Điểu Khố Cát thuyết minh về Vu-điền: chữ Vu là tiếng Tây Tạng, hàm ý là ngọc thạch (gyu), chữ Điền hàm ý là thôn xóm, thành ấp.

Đại phương đẳng đại tập kinh quyển 452 gọi là “Ca-la-sa-ma”; tiếng Tây Tạng là Li-yul, nếu theo Rockhill (W. W. Rockhill) v.v… nói thì tương đương với tiếng Phạn là Kamsa-desa, gọi là nước Thanh Đồng (T. Wattere), đều có ý là địa phương sản sinh ra loài bò rừng (mao ngưu).

Đại Đường Tây Vực ký quyển 12 trình bày về hình thế nước Vu-điền:

“Cù-tát-đán-na, chu vi hơn 4.000 dặm, quá nửa là sa mạc, lãnh thổ đất đai hạn hẹp, thích nghi lúa má, nhiều trái cây, sản xuất thảm lông, dạ mịn, kéo tơ, dệt sợi khéo léo, lại sản xuất ngọc trắng, ngọc đen. Khí hậu ôn hòa, gió thổi bụi bay, tục biết lễ nghĩa, tính người khiêm cung, hiếu học điển nghệ, rộng đạt kỹ năng, dân chúng giàu có, mọi nhà đều an cư lạc nghiệp. Nước chuộng âm nhạc, người ưa ca múa, ít mặc vải lông áo dạ, phần nhiều áo làm bằng dạ trắng. Nghi thức có lễ, phong tục có kỷ

———

2 Đại phương đẳng đại tập kinh 45 (Tam tạng Na-liên-đề-da-xá, người Thiên Trúc dịch thời Tuỳ), T13n397_p294c16.

cương, văn tự hiến chương tuân theo Ấn Độ. Sửa đổi chút ít về thể thế, phần lớn có noi theo mà cải cách. Ngôn ngữ khác các nước, sùng tín chuộng Phật pháp, Già-lam hơn 100 ngôi, Tăng đồ hơn 5.000 người, phần nhiều đều học tập giáo pháp Đại thừa, vua rất kiêu hãnh oai vũ, kính trọng Phật pháp, tự nói rằng: đời đời nối dõi theo trời Tỳ-sa-môn3 vậy”.

Theo văn trên có thể biết một loạt những phong tục, quốc tình của nước ấy vào thời ngài Huyền Trang đi đến Ấn Độ. Do vị trí nước Vu-điền ở giữa mặt phẳng nghiêng phía Bắc mạch núi Côn Lôn và sa mạc Taklamken, nên đa số các dòng sông đều chảy rót vào. Trong số ấy, dòng sông chính là sông Hắc Ngọc (Kara-kash Darya) và sông Bạch Ngọc (Yurung-kash Darya) đều chảy hướng về phía Bắc, đến phía Bắc thành Hòa-điền thì hợp dòng chảy, khiến cho đất màu mỡ, khí hậu ôn hòa, thực vật tốt tươi rậm rạp, và các thứ khoáng vật, ngọc quí, dã thú lại nhiều. Lĩnh vực nước ấy hiện nay thuộc sáu địa phương là Hòa-điền (Khotan), Karakasr, Vururgkash, Tchina, Kiria và Niya, mỗi địa phương đều có đô thị khác tên. Phía Đông nam thành Hòa-điền Varkahd 150 dặm, cách sa mạc 6 dặm, chính là vùng trung tâm nghề nghiệp sản xuất thạch cao, lụa, nhung tía v.v… Nơi ấy cũng chính là điểm trọng yếu của con đường phía Nam mà xưa nay Trung Quốc thông qua Ấn Độ, tự nhiên trở thành địa điểm giao lưu văn hóa Đông-Tây. Những tư liệu lịch sử liên quan đến Vu-điền: Trong văn Tây Tạng thì có li-yul-gyilo-rgyus-Pa (Vu-điền sử), li-yul-lun-bstar-Pa (Vu-điền quốc huyền ký), dgha-neom-pa-dge-

———

3 Trời Tỳ-sa-môn 毘沙門天: Skt. Vaiśravana, Pāli. Vessavaṇa, dịch là Đa Văn, là một trong bốn vị Thiên vương. Vì thường đến nghe đức Phật thuyết pháp nên gọi là Đa Văn.

hdurhphel-gyis, lurs-bstah-pd samg havardhana (A-la-hán huyền ký), r-glar-iulur-bstar (Ngưu Giác huyền ký) v.v…

Nay theo Vu-điền quốc huyền ký mới có cái nhìn về sự biến thiên của lịch sử nước này. Nói chung, vào thời đức Phật Ca-diếp, Phật pháp đã lưu hành ở đất này, về sau nhân dân dần dần chẳng tin Phật, các rồng nổi giận hóa thành hồ nước. Sau đó đức Phật Thích-ca ra đời đi đến nước này, dạy ngài Xá-lợi-phất và trời Đa Văn làm cho nước hồ khô cạn. Sau khi hồ cạn mất, gọi đất ấy là Liyul và tiên đoán rằng U-then sẽ được kiến thiết thành thị. Chuyện ấy ở trong kinh Đại phương quảng đại tập truyền lại đại để giống nhau. Khi Phật diệt độ được 234 năm, chưa bao lâu ở Ấn Độ có vương phi của vua Đạt-ma A-dục, hạ sinh một người con, nhân sợ con đoạt ngôi vua liền đem bỏ ở đất này. Đất ấy lại sinh ra buồng sữa, nuôi dưỡng vương tử, nên gọi là Ku-stana (sữa đất [địa nhũ]). Đại thần vua A-dục là Da-xá (Yasas) cũng đến đất này, muốn giao chiến với vương tử. Nhờ trời Đa Văn và thiên nữ Cát Tường phân xử, cho nên chưa giao chiến mà vương tử được làm vua đất này, Da-xá làm thuộc hạ vua ấy. Đại Đường Tây Vực ký quyển 12 ghi chép việc kiến lập nước này có chỗ hơi khác. Nói rằng, vua A-dục buông bỏ hào tộc của mình, cho kiến lập quốc ở biên giới phía Tây đất này; đồng thời vùng đất phía Đông cho một vương tử kiến lập vương quốc ở biên giới phía Đông, rồi hai vua gặp nhau giao chiến, kết quả vua phía Tây thất lợi, vua phía Đông thừa thắng, chiêu tập kẻ mất nước, thôn tính toàn bộ lãnh thổ ấy. Về sau vì tuổi già, vua sợ tuyệt tự tông đường mới cầu đảo cúng tế trời Tỳ-sa-môn, sinh được một người con trai, vương tử dùng sữa đất sinh sống cho đến thành người, trí dũng song toàn, đại chấn uy vũ. Vua nước ấy nhân nhờ sữa đất nuôi lớn thành người nên dùng từ “sữa đất” (địa nhũ) làm quốc hiệu.

Trong “Thích-ca Mâu-ni Như Lai Tượng pháp diệt tận ký’’4 do ngài Pháp Thành dịch, tường thuật việc kiến lập nước Vu-điền giống trong Vu-điền kiến quốc huyền ký. Huyền ký nói rằng, nước Vu-điền vào thế kỷ thứ VII, thời vua Tỳ-tả-da-cật-đa, có vị La-hán Tăng-già-bà-nhĩ-đà-na cư trú trong núi Bà-ca-da-kỷ-na ở nước ấy, nói với các đệ tử rằng: Sau khi đức Thích-ca Như Lai diệt độ 2.000 năm, ba nước Vu-điền, Sơ-lặc và An Tức theo về Hán, xâm lược Xích Diện (tức là Tây Tạng), Tô-tỳ, Đột-quyết, Hồi Cốt v.v…, Phật pháp suy vi. Không lâu, Tăng chúng Sơ-lặc, An Tức di trú vào Vu-điền. Về sau Vu-điền thuộc về nước Xích Diện, chánh pháp lưu hành rộng rải. Nhưng chẳng lâu, vua (vua Song-tán-tư-cam-phổ) đời thứ 7 nước Xích Diện lấy công chúa Bồ-tát nhà Hán (tức là công chúa Văn Thành nhà Hán) làm phi, thì Phật pháp rất hưng thịnh, Tăng chúng nước Vu-điền đều di trú đến nước Xích Diện. Song nước Xích Diện phát khởi bệnh đậu mùa do Tăng chúng tộc Nhung, Di mang đến, nên nhà nước đuổi hết người ngoại quốc. Chưa bao lâu, Tăng chúng các nước lại chạy đến nước Càn-đà-la, cũng gặp cảnh xua đuổi. Về sau họ di trú đến nước Câu-thiểm-di. Nhưng nội bộ Tăng chúng khởi lên sự tranh đấu, giết hại lẫn nhau, cuối cùng Tượng pháp5 diệt tận. Sau quyển Áo nghĩa thư6 còn có Thích-ca Mâu-ni Như Lai Tượng pháp diệt tận nhân duyên

———

4 Thích-ca Mâu-ni Như Lai Tượng pháp diệt tận chi ký, 1 quyển, Pháp Thành dịch đời Đường, T51n2090_p996.

5 Tượng pháp 像法: Một trong ba thời Chính, Tượng, Mạt. Tượng nghĩa là tương tự. Giáo pháp thời kỳ này tương tự thời Chính pháp nhưng chỉ có người thuyết giáo và tu hành, rất ít người chứng quả.

6 Áo nghĩa thư 奧義書: Skt. Upaniṣad, sách triết học Ấn Độ, chứa đựng tư tưởng triết học cội nguồn của Ấn Độ. Sách ghi giáo nghĩa bí truyền giữa thầy và trò nên gọi là Áo nghĩa thư.

1 quyển. Sơ khởi sách này bằng văn Tây Tạng, chỉ là một phần, không phải là bản hoàn bị. Ông P. Pelliot phát hiện thấy bản Hán dịch ở Đôn Hoàng. Không lâu, năm 1920, hiệp hội Châu Á Paris phát hiện thấy bản kinh đó trùng hợp với bộ Đan-châu-nhĩ7 của kinh tạng Tây Tạng.

Căn cứ vào chương thứ tư Huyền ứng âm nghĩa cũng như Đại Đường Tây Vực ký đã truyền lại, thì sau khi lập quốc năm 165, có vị vua tên là Vijayasambhava tự xưng là hóa thân của đức Di-lặc, lại có chỗ nói là hóa thân của đức Văn-thù, hoặc là Tỳ-lô-chiết-na (Vairocana), là vị thiện tri thức đầu tiên đến nước này chấn hưng Phật pháp, nhà vua vì ngài Tỳ-lô-chiết-na kiến lập ngôi Già-lam lớn. Đại Đường Tây Vực ký quyển 12 và Ngụy thư Liệt truyện quyển 90 v.v… cũng nói về việc kiến lập Già-lam. Trải qua vài đời sau vua Vijayasambhava, là vị vua Vijarirya, Di-lặc hóa thân, rồi có ngài Buddharamdita từ Ấn Độ đến làm quốc sư, xây dựng ngôi Già-lam trên núi Cù-thất-tuấn-già (Gosrnga - Ngưu Giác) ở núi Ngưu Đầu. Trải qua hai đời vua, có vua Vija Yajaya cưới vương nữ từ Trung Quốc về làm hoàng hậu (công chúa Văn Thành nhà Đường), hoàng hậu truyền nghề dâu tằm cho nước này, lại còn vì vị ấy xây dựng tháp và (Già-lam) Ma-xạ (Ma-dza) v.v… cúng dường. Đại Đường Tây Vực ký quyển 12, Đường thư Tây Vực Liệt truyện quyển 146 v.v… cũng có ghi chép về sự du nhập nghề nuôi tằm. Nhà vua có ba người con trai, người anh giữa nối ngôi vua, người anh lớn là Dharmaranda lưu học Ấn Độ, truyền bá giáo nghĩa Đại chúng bộ, người em út là hdor-hdros (mantasfdhi) về sau nối ngôi vua, truyền thừa giáo nghĩa Hữu bộ, cưới vương nữ từ Trung Quốc về làm hoàng hậu. Sau lại có vua Vijayakirti xâm nhập

———

7 Đan-châu-nhĩ: Xem cht. 88, tr. 79.

Ấn Độ, thu được nhiều xá-lợi của đức Phật. Khi đức Phật diệt độ được 1.500 năm, có vị vua không tin Phật giáo, nhân dân cũng dần dần lạt lòng với Tam bảo, Tăng lữ chùa Tán-ma nối tiếp nhau chạy trốn sang Tây Tạng. Theo Tiền Hán thư Liệt truyện quyển 66 ghi:

“Nước Vu-điền, nơi vua ngự trị ở Tây Thành, cách Trường An 9.670 dặm, có 3.300 hộ, 19.300 nhân khẩu, binh hùng mạnh 2.400 người, Phụ quốc hầu, Tả hữu tướng, Tả hữu kỵ quân, Đông, Tây Thành trưởng, Dịch trưởng đều một người, từ Đông bắc đến trị sở Đô hộ là 3.947 dặm; phía Nam tiếp giáp Nặc-khương, phía Bắc tiếp giáp Cô Mặc, vùng Tây Vu-điền. Sông nước đều chảy về Tây, rót vào Tây Hải. Phía Đông nước ấy, nước sông chảy về Đông, rót vào Diêm Đàm (đầm muối), bình nguyên theo dòng sông xuất hiện nhiều ngọc thạch.”

Theo truyện Tây Vực trong Hậu Hán thư quyển 78, đồng sách Ban Lương Liệt truyện quyển 37, và sách Thuận Đế bản kỷ quyển 6 v.v… thì năm Vĩnh Bình, đời Minh đế nhà Hậu Hán, tướng Vu-điền là Hưu Mạc Bá làm phản Sa-xa, tự lập làm vua nước Vu-điền. Hưu Mạc Bá chết, sau khi lập con của anh vua là Quảng Đức, đánh tan nước Sa-xa, thôn tính lãnh thổ nước ấy, rồi chinh phục luôn 13 nước lân cận. Nước Thiện Thiện ở phương Đông và Vu-điền trở thành hai nước lớn ở phía Đông Thông Lĩnh. Năm Vĩnh Bình thứ 16 đời Minh đế, năm Vĩnh Kiến thứ 6 đời Thuận Đế, vua Vu-điền sai sứ đến tiến cống. Trong các nước Tây Vực thì nước ấy thân thiện với Trung Quốc nhất. Về sau, ở các triều đại Hậu Ngụy, Lương, Bắc Ngụy, Bắc Châu, Ngụy, Tùy, Đường, Ngũ Đại, Tống, Minh v.v…. họ đều đến Trung Quốc tiến cống. Diễn biến lịch sử nước Vu-điền xem như đã trình bày xong.