Nghiên cứu Phật Giáo Tây Vực

VI. Sự Truyền Bá và Du Nhập Của Phật Giáo

VI. SỰ TRUYỀN BÁ VÀ DU NHẬP CỦA PHẬT GIÁO

Bản văn:21

“Phía Nam vương thành hơn 10 dặm, có ngôi Già-lam lớn do tiên vương nước này vì ngài A-La-hán Tỳ-lô-chiết-na (Đường gọi là Biến Chiếu)22 mà kiến tạo. Thuở xưa khi Phật pháp chưa kịp truyền đến nước này, có vị A-la-hán từ nước Ca-thấp-di-la đến trong rừng nước này, ngồi yên tập định (thiền định). Có người thấy, lấy làm lạ về dung mạo phục sức của vị ấy, đem đầy đủ hình trạng của ngài tâu lên đức vua. Nhà vua đích thân đến quan sát hình dung của ngài rồi hỏi: ‘Ngài là ai mà ở một mình trong rừng sâu vậy?’ Vị La-hán trả lời: ‘Tôi là đệ tử đức Như Lai, nhàn cư tập định. Nhà vua nên gieo trồng phước đức, tán dương quảng bá Phật giáo, kiến lập Già-lam, triệu tập Tăng chúng’. Nhà vua hỏi: ‘Đức Như Lai có đức gì, có thần gì mà ngài làm con chim đậu nghỉ, cần khổ phụng giáo?’ Đáp rằng: ‘Như Lai là bậc thương cảm bốn loài chúng sinh, dỗ dành dẫn đường cho ba cõi; hoặc hiển hoặc ẩn, thị hiện sinh, thị hiện diệt; người tuân theo pháp của Ngài thì ra khỏi sinh tử; kẻ mê lầm giáo pháp của Ngài thì mắc vào lưới ái triền miên’. Nhà vua nói: ‘Quả đúng như lời nói thì xin phụng sự lời bàn định cao! Đã là bậc Đại thánh thì hãy vì tôi hiện hình; nếu đã được chiêm ngưỡng thì tôi sẽ kiến lập, đem hết lòng qui tín, hoằng dương giáo pháp’. Vị La-hán nói: ‘Đức vua hãy kiến tạo Già-lam, công thành thì cảm ứng ngay!’ Nhà vua tạm theo lời thỉnh cầu của vị La-hán, kiến tạo Tăng già-lam. Xa gần đều vân tập, mừng vui xưng tán pháp hội, mà chưa có ‘kiền trùy’23 gõ

———

21 Tây Vực ký 12, p943b25.

22 Phạn ngữ (Sanskrit) Vairocaṇa. (cht. Tg)

23 Phạn ngữ Ghaṇṭa. (cht. Tg)

đánh để triệu tập. Nhà vua hỏi vị La-hán: ‘Già-lam đã thành, đức Phật ở đâu?’ Vị La-hán nói rằng: ‘Đức vua phải chí thành, gương thánh chẳng xa!’ Nhà vua liền làm lễ thỉnh. Bỗng nhiên thấy giữa hư không, tượng Phật hạ xuống, trao cho nhà vua kiền trùy; nhân đó nhà vua liền thành tín, hoằng dương Phật giáo.”

Giải thích: (lược)

Khảo chứng:

Nói là Phật-đà hiển hiện ở không trung, tuy là ký sự của truyền thuyết, song sự biểu hiện trong những truyền thuyết này hoàn toàn trước khi Phật giáo còn chưa lưu hành đến Vu-điền, còn Tăng nhân Biến Chiếu bắt đầu đến truyền Phật giáo tại Ca-thấp-di-la là một sự thật. Truyện Vu-điền trong Ngụy thư (quyển 102) ghi lại việc chùa viện của ngài Biến Chiếu kiến lập:

“50 dặm về phía Nam thành có ngôi chùa Tán-ma, tức là chỗ thuở xưa vị La-hán Tỳ-kheo Tỳ-lô-chiên vì vị vua nước ấy tạo ngôi phù-đồ phúc bát.24 Trên đá có chỗ vị Bích-chi Phật đi chân không, hai dấu chân vẫn còn.”

Tỳ-lô-chiên tức là Tỳ-lô-chiết-na (Vairocana), một cách dịch khác tên ngài Biến Chiếu, tên ấy tương đương với Tsarma Vihara trong Tây Tạng truyện (Rockhill: Life of the Buddha, trang 237). Việc Phật giáo truyền đến do ngài Biến Chiếu, tuy truyền là tại Vu-điền năm thứ 165, tức là năm thứ 5 của vua Vijayasambhava tức vị, nhưng do niên đại kiến quốc của Vu-điền chẳng rõ ràng nên niên đại ngài Biến Chiếu truyền Phật giáo đến cũng khó biết chính xác. Hậu bán thế kỷ thứ III, ngài Chu Sĩ Hành sang nước Vu-điền, được bản Phạn kinh Bát-nhã.

———

24 Ngôi tháp hình cái bát úp — kiến trúc theo Ấn Độ.

VII. Lịch Sử Phật Giáo Vu-Điền

Và việc ngài Chu Sĩ Hành đem bản Phạn kinh Đại thừa về Trung Quốc, bị Tăng lữ phái Tiểu thừa cản trở gây hại, cho thấy thế kỷ thứ III, Đại thừa, Tiểu thừa đều có truyền bá ở Vu-điền là rõ ràng. Phật giáo cực thịnh đến như thế nhất định phải trải qua những năm tháng tương đương khá dài. Đó là do thời đại ngài Biến Chiếu truyền giáo đến Vu-điền tại thế kỷ thứ II, hoặc từ đó trở về trước. Thời kỳ tiền bán thế kỷ thứ II, là lúc vua Kaniṣka xuất hiện, thời đại Phật giáo Ấn Độ truyền bá ra khắp bốn phương. Vậy ngài Biến Chiếu truyền Phật giáo đến Vu-điền cũng có thể ở thời này.

VII. LỊCH SỬ PHẬT GIÁO VU-ĐIỀN

Khảo chứng:

Ở đây, chúng tôi phác thảo vài điều được ghi chép giống nhau trong những sách như Cao tăng truyện, Lữ hành ký, Phật điển v.v…, để đủ tư liệu thuyết minh về tình hình Phật giáo Vu-điền có cái nhìn tổng hợp hơn.

1. Phật giáo Vu-điền thế kỷ thứ III — Đời Hậu Hán, ngài Chi-lâu-ca-sấm (Jokarakṣa) nước Nguyệt Thị, dịch kinh Đạo hạnh bát-nhã ra Hán văn, gồm 10 quyển, lưu hành ở đời. Đến thời thế kỷ thứ III, ngài Chu Sĩ Hành thường thích trì tụng kinh đó, lại còn dùng kinh đó để truyền dạy cho đệ tử. Nhân đó cảm thấy ý nghĩa văn dịch có chỗ chưa hết ý, ngài mới đích thân đi đến Tây Vực tìm cầu nguyên bản. Năm Cam Lộ thứ 5 (năm 260 Tl.), đời vua Cao Quý Hương Công thời Tào Ngụy, ngài Chu Sĩ Hành từ Trung Quốc xuất phát, đi vào lưu vực Tarim, được bản Phạn kinh Bát-nhã tại Vu-điền. Xuất tam tạng ký tập (quyển 2)25 chép rằng:

———

25 Xuất tam tạng ký tập 2, T55n2145_p7b08.

“Vào năm Cam Lộ thứ 5, sa-môn Chu Sĩ Hành đi đến Vu-điền, chép được kinh này là ‘Phạm thư Hồ Bản’ Chính phẩm gồm 90 chương”.

Ngài Chu Sĩ Hành tìm thấy kinh Bát-nhã tại Vu-điền là bằng tiếng Phạn, tức là Thánh điển ngôn ngữ Sanskrit, được ghi chép bằng văn tự Brāhmi. Ngài Chu Sĩ Hành căn cứ vào sách này chép ra một bản sao, mang về Trung Quốc.

Đại Đường nội điển lục (quyển 2)26 nói rằng: Phạn bản kinh này ước chừng có 60.000 lời, ngài Chu Sĩ Hành mang về nước Trung Quốc, Tăng đồ Tiểu thừa Vu-điền kiến nghị với vua rằng: “Những kinh Đại thừa như kinh Bát-nhã v.v… là ngụy kinh, do tà thuyết hỗn nhập của ngoại đạo mà chế tác ra, đem kinh đó đưa cho Trung Quốc thì Phật giáo đồ Vu-điền sẽ không tránh khỏi trách nhiệm nhiễu loạn Phật giáo Trung Quốc.” Nhất thời, sự nghiệp của ngài Chu Sĩ Hành bị hãm vào tình thế khó khăn. Nhưng cuối cùng quốc vương cũng cho phép ngài đưa kinh về Trung Quốc.

Theo Khai Nguyên thích giáo lục quyển 227 nói: Năm Thái Khang thứ 3 đời Võ đế nhà Tây Tấn (năm 282 Tl.), đệ tử ngài Chu Sĩ Hành là Phất Như Đàn v.v… gồm 10 người đã mang kinh bản Phạn về đến Lạc Dương. Năm đầu niên hiệu Nguyên Khang đời Huệ đế, vị Tăng Vu-điền là Vô-xoa-la (Mokṣala) cùng ngài Trúc-thúc-lan gốc người Ấn Độ sinh ở Trung Quốc, dịch kinh đó ra Hán văn gồm 30 quyển, lấy nhan đề là kinh Phóng quang bát-nhã ba-la-mật-đa, tức nay là kinh Phóng quang bát-nhã.

———

26 Đại Đường nội điển lục 2, (Đường – Đạo Tuyên biên soạn, 10 quyển), T55n2149_p236a27.

27 Khai Nguyên thích giáo lục 2, T55n2154_p497c19.

2. Phật giáo Vu-điền vào thế kỷ thứ V — Năm 401 Tây lịch, ngài Pháp Hiển đến Vu-điền, lưu lại 3 tháng. Pháp Hiển truyện đã thuật lại những điều mắt thấy tai nghe lúc đương thời:

“Nước ấy giàu thịnh an vui, nhân dân đông đúc, hết thảy đều phụng hành pháp, lấy pháp lạc làm vui. Chúng Tăng đến vài vạn người, đa số theo phái Đại thừa, mọi người đều no đủ. Nhân dân nước đó đông đúc, trước cửa nhà đều có dựng tháp nhỏ, cái nhỏ nhất cao đến 2 trượng; làm phòng ở cho Tăng tứ phương, cung cấp cho khách Tăng và những đồ cần dùng khác. Quốc chủ là An Đốn cấp cho ngài Pháp Hiển v.v… ở Tăng Già-lam. Ngôi Tăng Già-lam tên là Cù-ma-đế, đó là ngôi chùa Đại thừa. 3.000 vị Tăng vân tập ăn chung theo tiếng kiền chùy, khi vào nhà ăn, uy nghi chỉnh tề nghiêm túc, theo thứ lớp mà ngồi, tất cả lặng yên, không có tiếng bát đũa… (Ngài Pháp Hiển) lưu lại 3 tháng. Trong nước ấy có 14 ngôi Tăng Già-lam lớn, chẳng tính những ngôi nhỏ… Tăng Già-lam Cù-ma-đế là học phái Đại thừa, được nhà vua kính trọng…”

Vào đầu thế kỷ thứ 5, Phật giáo Đại thừa ở nước Vu-điền rất thịnh hành, Tăng chúng Đại thừa vài vạn người, chùa viện lớn thì có đến 14 ngôi. Trong số ấy, chùa Cù-ma-đế (Gomati) là ngôi tự viện lớn đứng hàng đầu. Quốc vương qui y ở chùa đó, có đến 300 vị Tăng Đại thừa. Tăng nhân trong nước tu hành nghiêm túc nên rất được sự tin yêu ngưỡng mộ của quân vương và nhân dân. Ngôi chùa Cù-ma-đế này cũng như ngôi tinh xá Ngưu Giác Sơn của ngài Huyền Trang ghi lại, là những ngôi tự viện nổi tiếng rất được sùng kính. Theo sự kể lại của ngài Pháp Hiển thì Tăng đồ có đến vài vạn người, phái Đại thừa chiếm đa số; nhưng ngài Huyền Trang nói rằng:

“Già-lam hơn 100 ngôi, Tăng đồ hơn 5.000 người, đa số đều tu tập Đại thừa giáo.” Vậy thời ngài Huyền Trang, số Tăng nhân có giảm thiểu rõ rệt, kết quả này là do lãnh địa Vu-điền thu nhỏ lại, nhưng cũng có thể thấy thời ngài Pháp Hiển là thời đại Phật giáo thịnh vượng nhất ở Vu-điền.

Vị Tăng nhân Chi Pháp Lĩnh đi sang Vu-điền được kinh Hoa nghiêm bản Phạn gồm 3.600 kệ; năm Nghĩa Hi thứ 14 đời An đế nhà Đông Tấn (năm 418 Tl.), ngài Giác Hiền v.v… dịch kinh đó ra Hán văn, tức là “Lục thập Hoa nghiêm” ngày nay (Tham chiếu Xuất tam tạng ký tập quyển 2, Khai Nguyên thích giáo lục quyển 3). Vậy thời gian ngài Chi Pháp Lĩnh ở tại Vu-điền được bản Phạn kinh Hoa nghiêm nhất định là khoảng năm 414, hay 415 Tây lịch.

Căn cứ theo Lương cao tăng truyện (quyển 2),28 Khai Nguyên thích giáo lục (quyển 4),29 Ấn Độ có ngài Đàm-vô-sấm (Dharmarakṣa) mang theo kinh Đại niết-bàn bản Phạn từ bổn quốc qua Kế Tân, Qui-tư; rồi năm 411 Tây lịch (hoặc năm 412) đến Cô Tạng (Lương Châu ngày nay), nhận sự qui y của vua Tự-cừ-mông-tốn nhà Bắc Lương. Bắt đầu từ năm 414 Tây lịch, ngài dịch kinh Đại niết-bàn, năm sau thì hoàn thành. Bản Phạn mà ngài Đàm-vô-sấm mang theo chỉ là nửa phần trước của kinh văn, chưa đầy đủ, nên ngài xin trở lại Ấn Độ. Lưu lại một năm, ngài hướng về lưu vực sông Tháp-lý-mộc bắt đầu lên đường. Tại Vu-điền, ngài được bản Phạn nửa phần sau kinh văn, sao chép xong thì trở lại Cô Tạng. Năm 421 Tây lịch, ngài dịch xong toàn bộ kinh Đại niết-bàn gồm 40 quyển. Năm ngài Đàm-vô-sấm vào Vu-điền là năm 415, hay 416 Tây lịch. Đương thời, bản Phạn kinh Đại niết-bàn đã

———

28 Cao tăng truyện 2, T50n2059_p335c16.

29 Khai Nguyên thích giáo lục 4, p520a20.

tồn tại ở Vu-điền là một sự thật đủ để chứng minh, sự nghiên cứu học phái Đại thừa rất thịnh hành.

Căn cứ Lương cao tăng truyện (quyển 3)30 nói rằng: Vào tháng 11 năm đầu niên hiệu Cảnh Bình, đời Thiếu đế nhà Lưu Tống, vị Tăng Tiểu thừa Vu-điền là Trí Thắng, lấy bộ luật của Hóa địa (chưa dịch) mà ngài Pháp Hiển sở đắc khi trước ở Tích-lan, trợ giúp ngài Phật-đà-thập dịch ở Giang Nam, thành Ngũ phần luật gồm 34 quyển. Nếu vậy ngài Trí Thắng đi đến phía Nam sông Dương Tử phải vào năm 424 Tây lịch.

Khai Nguyên thích giáo lục (quyển 4) nói: Em họ của Tự-cừ-mông-tốn lãnh chúa Bắc Lương là Tự-cừ-kinh-thanh, kính cẩn phụng sự Phật giáo, vào Vu-điền, tại chùa Cù-ma-đế, theo vị Tăng Ấn Độ là Phật-đà-tư-na (Buddhasena) học tập Đại thừa và pháp thiền, về Cô Tạng (nay là Lương Châu), dịch ra Thiền pháp yếu giải 2 quyển trong thời gian Bắc Lương tồn tại từ năm 433 đến năm 439 Tây lịch. Vậy ngài Tự-cừ-kinh-thanh ở Vu-điền học tập Đại thừa và pháp thiền cũng nhất định vào thời đại này.

Theo Khai Nguyên thích giáo lục (quyển 6) chép, có 8 vị Tăng Lương Châu là Tuệ Giác, Uy Đức v.v… đến Vu-điền, ở trong một ngôi chùa lớn học tập tiếng Phạn, được kinh Hiền Ngu bản Phạn; năm Thái Bình Chân Quân thứ 6, đời Thái Võ đế nhà Hậu Ngụy (năm 445 Tl.), từ Vu-điền trở về đến nước Cao Xương, dịch thành 13 quyển. Lại có vị Tăng tên là Pháp Hiến, vào năm Nguyên Huy đời Hậu Phế đế nhà Lưu Tống (năm 475 Tl.), du hành Tây Vực, ở Vu-điền được bản Phạn và răng đức Phật, rồi về Trung Quốc. Khoảng năm Vĩnh

———

30 Cao tăng truyện 3, T50n2061_p339a05.

Minh thời Tiêu Tề, vị ấy cùng với vị Tăng Tây Vực là Pháp Ý dịch phẩm Đề-bà-đạt-đa trong kinh Pháp hoa. Từ đây mà quan sát thì những kinh văn có được tại Vu-điền là những kinh điển Đại thừa như Bát-nhã, Hoa nghiêm, Niết-bàn, Pháp hoa v.v… cho đến cả pháp thiền. Cho nên việc nghiên cứu và tín ngưỡng Đại thừa đã có tại Vu-điền là rất rõ ràng. Ngoài những kinh điển Đại thừa này, còn có kinh điển Tiểu thừa như kinh Hiền Ngu v.v…, và có Tăng Tiểu thừa như ngài Trí Thắng v.v…, như vậy cũng có sự tồn tại của Tiểu Thừa.

3. Phật giáo Vu-điền thế kỷ thứ VII trở về sau — Tuệ Siêu truyện31 thuật về Phật giáo Vu-điền:

“Đủ chùa đủ Tăng, hành Đại thừa pháp, chẳng ăn thịt… Vu-điền có một ngôi chùa Hán tên là Long Hưng Tự; có một vị Tăng người Hán tên là…32 chủ ngôi chùa đó, vị chủ trì rất tốt; vị Tăng đó là một vị nhân sĩ của Ký Châu tỉnh Hà Bắc.”

Nhà Đại thừa cấm ăn thịt nên Tăng Đại thừa chẳng ăn thịt. Có chùa Hán tên là Long Hương Tự, thời đại Tuệ Siêu có một vị Tăng người Hán trụ trì. Theo Khai Nguyên thích giáo lục quyển 9 ghi: Vào năm đầu niên hiệu Vĩnh Xương đời Võ Hậu Tắc Thiên (năm 689 Tl.), vị Tăng Vu-điền tên là Thiên Trí (Devejñā), đi đến Lạc Dương, đến năm Thiên Thọ thứ 2 (năm 691 Tl.) phiên dịch 6 bộ kinh, luận. Theo truyện thì ngài Thiên Trí tinh thông cả Đại, Tiểu thừa, lại giỏi chú thuật và thiền quán, có dịch một phần của kinh Hoa nghiêm và Pháp giới vô sai biệt luận v.v…, đều là sách của Đại thừa giáo. Cùng sách trên lại chép: Võ Hậu Tắc Thiên nghi ngờ kinh Hoa nghiêm bản Hán dịch trước chưa phải là toàn bộ, lại

———

31 Du phương ký sao 1, T51n2089_p979b01.

32 Trong bản đại tạng đã khuyết danh, Tác giả trích dẫn lại nguyên văn.

VIII. Tịnh Xá Ngưu Giác Sơn

nghe ở Vu-điền có toàn bộ kinh Hoa nghiêm bản Phạn, liền sai sứ đi Vu-điền cầu một vị Tăng nhân chép lại bản kinh Hoa nghiêm và có thể giảng thuyết được kinh này. Vua Vu-điền tuyển chọn ngài Thật-xoa-nan-đà (Śikṣānanda) mang theo bản Phạn đến Trung Quốc. Vào năm đầu niên hiệu Chứng Thánh (năm 695 Tl.), ngài Nan-đà đến Lạc Dương, Võ Hậu cho ngài ở tại Lạc Dương phiên dịch kinh Hoa nghiêm. Năm Thánh Lịch thứ 2 (năm 699 Tl.), việc dịch kinh hoàn thành, tức là bộ “Bát thập Hoa nghiêm kinh”. Ngoài kinh này, những kinh, luận mà ngài Nan-đà dịch thuật ở Trường An, Lạc Dương có đến 19 bộ, đều là sách của Đại thừa, đủ chứng minh ngài Nan-đà là người đại biểu Đại thừa giáo ở Vu-điền đi đến Trung Quốc. Tống cao tăng truyện (quyển 3)33 nói: Đầu niên hiệu Trinh Nguyên thời Đường Đức Tông (năm 786 Tl.), ngài Ngộ Không đến Bắc Đình của lưu vực Tarim (tức là Turfan ngày nay), đón mời vị Tăng Vu-điền là Giới Pháp (Sīladharma) ở chùa Hưng Long tại Bắc Đình, phiên dịch kinh Thập địa v.v… Kinh ấy là một bộ phận của kinh Hoa nghiêm, có thể biết việc truyền pháp môn Hoa nghiêm ở Vu-điền đã có rất lâu!

VIII. TINH XÁ NGƯU GIÁC SƠN

Bản văn:34

Hơn 20 dặm phía Tây nam vương thành có núi Cù-thất-lăng-già (Đường gọi là Ngưu Giác).35 Núi nhô lên hai ngọn, núi cao chất ngất, bốn phía tuyệt đường, ở khoảng hang ven núi kiến tạo một ngôi Già-lam, trong ấy tượng Phật, đèn

———

33 Tống cao tăng truyện 3, T50n2061_p721b02.

34 Tây Vực ký 12, p943c14.

35 Núi Cù-thất-lăng-già, tiếng Phạn là Gośṛnga-giri, tức là Ngưu Giác Sơn (Gośirṣa-giri). (cht. Tg)

đuốc sáng trưng. Thuở xưa đức Như Lai đến chỗ này, vì chư thiên, Ngài lược nói pháp yếu. Ngài huyền ký đất này sẽ kiến lập đất nước, sùng kính giáo pháp của Ngài để lại, tu tập Đại thừa. Núi Ngưu Giác có thạch thất lớn, bên trong có vị A-la-hán định tâm nhập diệt, đợi chờ đức Phật Từ Thị. Khoảng vài trăm năm, người cúng dường không suy giảm. Gần đây triền núi lở, lấp kín đường vào cửa hang; quốc vương hưng binh muốn trừ bỏ đá lở, liền có bày ong đen bay đến, chích độc mọi người, do vậy đến nay cửa đá chẳng mở. Hơn mười dặm phía Tây nam có ngôi Già-lam Địa-già-bàn-phược-na,36 bên trong có lập tượng Phật giáp trữ,37 vốn từ nước Khuất-chi đến đây. Thuở xưa trong nước này có người bề tôi bị khiển trách, cư ngụ ở nước Khuất-chi, thường lễ bái bức tượng này; về sau nhờ ơn trở lại nước cũ, từ xa hết lòng kính ngưỡng vọng bái về. Sau nửa đêm thì tượng bỗng nhiên tự đến. Người ấy bỏ nhà cửa mà kiến lập ngôi Già-lam này.

Khảo chứng:

Căn cứ lịch sử Vu-điền trong Tây Tạng truyện (Rockhill: Life of the Buddha, p. 238) thì vua Vijayavirya từng theo ngài Phật-sứ (Buddhadūta) học tập Phật pháp, xây dựng chùa Hgento-Shan ở trên núi Ngưu Đầu (Gośirṣa-giri). Ông Rockhill nói núi Ngưu Đầu trong lịch sử Vu-điền tức là núi mà ngài Huyền Trang gọi là núi Ngưu Giác, bởi ý nghĩa Ngưu Đầu giống Ngưu Giác. Ngài Na-liên-đề-lê-da-xá (Narendrayaśas) đời Tuỳ đã dịch Nhật tạng phần quyển 45

———

36 Già-lam Địa-già-bàn-phược-na, (Phạn ngữ) Dirghabhavana-Sanghārāma. (cht. Tg)

37 Tượng giáp trữ 夾紵像: Loại tượng được đắp bằng bùn, sơn và vải. Tức lấy vải gai đắp lên tượng mẫu bằng đất, sơn lên một lớp cho chắc, rồi trải thêm một lớp vải gai nữa, phết sơn thêm cho dính, đến khi đủ độ dày và cứng thì bỏ khuôn đất ra, hoàn thành.

của kinh Đại phương đẳng đại tập ra Hán văn, có ghi việc đức Phật dạy các Long vương làm người thủ hộ chùa tháp các nước:

“Lại từ bên trong nước Vu-điền ở Diêm-phù-đề, trên bờ sông Thuỷ, bên núi Ngưu Đầu, gần bên cạnh bờ sông là trụ xứ của Chi-đề (tháp) Đại thánh nhân Cù-ma-bà-la-hương, phú chúc cho Long vương Cật-lợi-ha-bà-đạt-đa thủ hộ cúng dường… Chi-đề lớn của đức Mâu-ni Cù-ma-bà-la-càn-đà ở núi Ngưu Giác Phong trong nước Vu-điền….”38

Đoạn văn trên, trước gọi là Ngưu Đầu Sơn, sau thì gọi là núi Ngưu Giác Phong, có thể là đồng ngữ mà dịch khác. Cù-ma-bà-la-hương tức là ngài Cù-ma-bà-la-càn-đà (Phạn văn là Gomasala-gandha), Mâu-ni là danh xưng của Thánh nhân; kiến lập Chi-đề (Caitya) ở trú xứ của Thánh nhân này tức là tự viện, tên gọi là Cù-ma-bà-la-hương; vị trí của tự viện bên núi Ngưu Giác tại bờ sông Ngọc (Ngọc Hà). Căn cứ bản dịch Tây Tạng về Nhật tạng phần (Sūryagarbha) trong kinh Đại tập thì địa phương Địa Nhũ (Khustana, Vu-điền) ở nước Khư-sa (Khasa) có núi Ngưu Giác (Glau-ru) dài tới tận sông Cù-ma-đế (Gomati). Tại bờ sông, trên triền núi, tiên nhân Cù-ma-bà-la-hương cư trú (tham chiếu S. Lévi: Notes Chinoises Sur L’inde, 1897–1, bản đầu tiên, trang 40).

Kinh Chánh pháp niệm (xứ)39 nói rằng:

———

38 Nhật tạng phần (14) (Đại thừa đại phương đẳng nhật tạng kinh 10 quyển) - Đại phương đẳng đại tập kinh (60 quyển) 45, T13n397_p294b01.

39 Kinh Chánh pháp niệm xứ 67 (Cù-đàm-bát-nhã-lưu-chi [Trí Hi] dịch thời Nguyên Ngụy, 70 quyển), T17n721_p400c01.

“Lại có dòng sông thứ 2 tên là Cù-ma-đế, do có nhiều trâu nên gọi là Ngưu Hà. Sông thứ 2 này rộng nửa do-tuần, dài 300 do-tuần, chảy vào biển lớn.”

Cù-ma-đế là tên dòng sông được đơn cử thực tế. Chỉ kiều dị sĩ tập quyển 8 cũng có tên dịch của Ngưu Hà. Như trước đã dẫn, Pháp Hiển truyện từng nói: Tự viện lớn nhất của Vu-điền tên là chùa Cù-ma-đế, có 3.000 vị Tăng Đại thừa, là một ngôi chùa nổi tiếng. Tên chùa Cù-ma-đế là do dòng sông chảy dưới chân núi mà đặt tên. Hình như tên sông Cù-ma-đế và tên người Cù-ma-bà-la-hương có quan hệ với nhau. Vả lại nếu “Go” tiếng Phạn có nghĩa là trâu, thì tên Ngưu Giác Sơn cùng với tên sông (Gomati — Cù-ma-đế) e rằng cũng có liên quan. Sông Cù-ma-đế là sông Hắc Ngọc (Hắc Ngọc hà), còn Ngưu Giác Sơn thì chỉ cho ngọn núi trên bờ sông ấy. Ông Stein thám hiểm ở Hoà-điền, cho rằng núi Kohmari ngày nay, tức là núi Ngưu Giác thuở xưa. Khoảng giữa sông Hắc Ngọc và sông Bạch Ngọc có một mạch núi, phần giữa hai dòng sông chợt xuất hiện bình nguyên, đầu mối phía Bắc là núi Kohmari. Tại bờ phía Đông sông Hắc Ngọc đối diện với thôn Ujat, có một vách cắt cao 250 thước đứng sừng sững. Núi Kohmari này, từ ngoài quan sát thấy như hai ngọn núi đứng hướng về nhau, khớp với lời ngài Huyền Trang ghi “Hai ngọn núi khởi lên, núi cao ngất tuyệt lối bốn bề”. Trong hang giữa hai ngọn núi này, truyền thuyết nói là chỗ ở của tiên nhân Khōja Mahēb Khojam, có đền cổ tên Mazān, cách thủ phủ chừng 20 dặm. Lại ở đầu phía Nam ốc đảo sa mạc, chính là điều mà ngài Huyền Trang đã nói. Đời sau, kẻ tuẫn giáo (chết vì đạo) của Hồi giáo cũng ở chỗ này lập đền thờ, nên thời nay Hồi giáo ở Hoà-điền cũng rất tôn sùng núi Kohmari (Stein: Ancient Khotan, I. pp. 187, 189). Tiếng Ba-tư từ “Koh” có nghĩa là “Sơn”, từ “Mār” nghĩa là “Xà”, nên ông

Lévi cho là tên Xà Sơn, bởi dịch từ tên của Long vương “Grhapati Nāgaraja” (Lévi: Notes Chinoises sur L’Inde, p.40Nate). Nhưng tên Long vương trong Nhật tạng phần thuộc kinh Đại tập là Grhovadatta, chẳng phải Grhapati. Trong núi Kohmari, ông Grenard từng phát hiện ra hang đá được nhân dân Vu-điền sùng kính, đủ chứng minh lời ngài Huyền Trang nói rằng, núi Ngưu Giác có “thạch thất lớn” là chính xác.

Nói tóm lại, núi mà ngài Huyền Trang gọi là Ngưu Giác Sơn chính là núi Kohmari ngày nay, có thể xác định như thế. Năm 1892 Tây lịch, ở trong núi Kohmari, hai ông Dutreuil de Rhins và Grenard đã tìm thấy bản kinh Pháp cú tiếng Phạn viết bằng văn tự Kharosthi, rồi đưa về kinh đô nước Nga; kết quả nghiên cứu đã chứng minh là quyển kinh chép xưa nhất thế giới. Theo bản văn mà ngài Huyền Trang nói thì nguyên ngữ của tên Địa-ca-bà-phược-na có hai thuyết: Ông Julien cho là Dirghabhāvana (Julien: Memoires, II. 230); ông Watters cho là Tikabhavana (Watters On Yuan Chwang, II. 301). Bà-phược-na khớp với nguyên ngữ là Bhavana; nhưng từ Địa-ca chẳng phải là Dirgha của tiếng Phạn, nên thuyết của ông Julien rất khó được đồng ý. Nguyên do có tượng Phật ở bên trong chùa, trong truyền thuyết nói rằng: Quí tộc Vu-điền lưu trú ở nước Khuất-chi tạo pho tượng Phật này, giống với thuyết nói tượng Phật ở Khuất-chi đưa vào Vu-điền. Ở địa điểm mà ngài Huyền Trang chỉ định, ông Stein đã phát hiện nền hoang phế của ngôi chùa, tục truyền là nơi cư trú của vị thánh nhân Ali Pādshāh mà đến nay nhân dân còn tôn kính. Cái nền hoang phế cao chừng 20 thước, chính là nền của tự viện. (Stein: Ancient Khotan, I.225).

IX. Thành Bột - Gia-Di

IX. THÀNH BỘT-GIA-DI

Bản văn:40

“Đi hơn 30 dặm về phía Tây Vương thành là thành Bột-gia-di. Trong thành có tượng Phật ngồi cao hơn 7 thước, tướng tốt đầy đủ, uy nghi nghiêm túc lạ thường; đầu đội mũ báu, sáng ngời khi có ánh sáng. Nghe các dân địa phương nói rằng: Tượng vốn ở nước Ca-thấp-di-la, thỉnh dời đến nước này. Xưa có vị La-hán, khi người đệ tử Sa-di sắp mạng chung, cầu xin được cái bánh gạo, vị La-hán dùng thiên nhãn quan sát thấy ở nước Cù-tát-đán-na có bánh này, liền vận thần thông, đi đến nước này tìm được. Vị Sa-di ăn rồi, nguyện được sinh vào nước ấy, quả nhiên theo tấm lòng đời trước, được sinh làm vương tử. Khi vương tử nối ngôi, uy lực thống nhiếp xa gần, liền vượt qua núi Tuyết, chinh phạt nước Ca-thấp-di-la. Vua nước Ca-thấp-di-la tập hợp chỉnh đốn binh mã, muốn ngăn giặc cướp biên thuỳ. Khi ấy, vị A-la-hán can nhà vua, chớ đấu bằng binh lính, tôi có thể đẩy lui chúng. Ngài tìm đến vua nước Cù-tát-đán-na mà nói các pháp yếu. Nhà vua ban đầu chưa tin, vẫn muốn hưng binh. Vị La-hán liền lấy cái áo đời trước của vị vua này khi còn làm Sa-di mà bày ra. Nhà vua thấy cái áo biết túc mạng của mình, nên cùng với vua Ca-thấp-di-la tạ lỗi giao hảo, bãi binh mà trở về. Nhà vua cung nghinh tượng Phật mà mình đã cúng dường thời làm Sa-di, cho quân đi theo lễ bái cung thỉnh về bổn quốc (Cù-tát-đán-na). Tượng đến đất này thì chẳng chuyển dời nên vây quanh lại mà xây dựng Già-lam, kính mời Tăng lữ, bỏ mũ báu ra đặt lên đầu pho tượng. Mũ tượng có hôm nay là do tiên vương cúng dường vậy.”

———

40 Tây Vực ký 12, p944a4.

X. Gò Đất Chuột

Khảo chứng:

Nguyên âm của thành Bột-gia-di, ông Julien cho rằng chính là Pogai (Julien: Mémoires, II. 230), còn ông Watters thì cho rằng chính là Bhagya (có nghĩa là Phước) (Watters: On Yuan Chwang II.302). Từ Ân truyện quyển 5 cũng có chép truyền thuyết như trên. Ngài Huyền Trang từng lưu lại thành Bột-gia-di 7 ngày. Vua Vu-điền nghe ngài Huyền Trang vào nước mình, đích thân ra nghênh đón. Trước tiên mời về phủ, sai vương tử hầu hạ ngài Huyền Trang. Ra khỏi thành Bột-gia-di đi hai ngày đường, vua lại sai Đạt-quan (Darkan), tức là quan lại bộ hạ đến nghênh đón; ngài Huyền Trang nghỉ đêm ở chỗ cách thủ phủ 24 dặm. Sáng ngày mai, vua Vu-điền cùng chúng Tăng, nhân dân đi theo, tấu nhạc tung hương đón rước ở từ ngoài thành; sau khi vào thành, liền đưa ngài Huyền Trang đến chùa Tiểu thừa nghỉ trọ.

X. GÒ ĐẤT CHUỘT

Bản văn:41

“Cách 156 dặm phía Tây Vương thành, trên con đường chính qua sa mạc lớn có những gò đồi, đều là gò đất chuột. Nghe người địa phương nói rằng: Trong sa mạc này chuột lớn như con nhím. Con có màu lông sắc vàng bạc khác lạ là đầu đàn của bầy chuột, mỗi lần nó ra khỏi hang đi, hay dừng lại thì cả bầy chuột làm theo. Thuở xưa, Hung Nô đốc xuất vài mươi vạn binh cướp phá xâm lược biên thành, đến bên gò đất chuột đóng quân; lúc ấy, Cù-tát-đán-na dẫn vài vạn binh sợ sức chẳng địch nỗi, vốn biết có chuột lạ trong sa mạc mà chưa thấy biểu hiện thần kỳ, gặp lúc giặc cướp đến, không

———

41 Tây Vực ký 12, p944a21.

XI. Chùa Ta-Ma-Nhã

chỗ cầu cứu, vua tôi rúng động kinh sợ, không biết mưu tính thế nào, đành tạm thiết lễ cúng tế, đốt hương khấn thỉnh chuột, mong muốn chúng có linh thiêng thì giúp thêm ít sức mạnh cho quân đội. Đêm ấy, vua Cù-tát-đán-na mơ thấy con chuột lớn nói rằng: Kính mong trợ giúp nhau, nguyện xin ngài sớm sửa trị quân đội, sáng ngày hợp chiến, nhất định phải thắng. Vua Cù-tát-đán-na biết có thần linh phù trợ, liền chỉnh đốn binh mã, ban lệnh cho tướng sĩ, trời chưa sáng mà khởi hành, ruỗi dài đánh úp. Hung Nô nghe được, không thể không kinh sợ! Muốn cưỡi xe, mặc giáp nhưng yên ngựa, quần áo của người, dây cung, dây khoá áo giáp… những thứ dây buộc đều bị chuột cắn đứt hết. Quân giặc xâm lăng đành chịu trói, tướng giặc bị giết, binh sĩ bị bắt sống. Hung Nô rúng động khiếp sợ, cho là có thần linh giúp đỡ. Vua Cù-tát-đán-na cảm ơn sâu của chuột, kiến lập đền thờ, thiết lễ cúng tế, đời đời tuân kính, đặc biệt rất trân trọng lạ thường. Cho nên trên từ quân vương, dưới đến lê dân đều tu sửa cúng tế hàng năm, để cầu phước hộ trì. Người đi qua hang ấy phải xuống ngựa mà rảo bước, lễ bái để tỏ lòng tôn kính, cúng tế để cầu phước lộc, hoặc bằng quần áo, cung tên, hoặc bằng hương hoa, đồ ăn ngon lành. Mọi người đều cúng nạp chân thành, mong được phước lợi; nếu không dâng cúng thì gặp tai biến.”

XI. CHÙA TA-MA-NHÃ

Bản văn:42

“Cách 4, 5 dặm về phía Tây Vương thành, có ngôi Tăng Già-lam Ta-ma-nhã, bên trong có ngôi tháp (Tốt-đổ-ba), cao hơn 100 thước, rất nhiều điềm ứng linh dị, đèn đuốc luôn

———

42 Tây Vực ký 12, p944b13.

sáng. Ngày xưa có vị La-hán từ phương xa đến, ở trong rừng này, dùng sức thần thông phóng ra ánh sáng lớn. Ban đêm nhà vua ở trên lầu cao, từ xa trông thấy trong rừng có ánh sáng chiếu sáng ngời, ông hỏi mọi người ở đó, họ đều nói rằng: ‘Có một vị Sa-môn từ xa đến, ngồi yên trong rừng, thị hiện thần thông’. Nhà vua lệnh đem xa giá đến, đích thân sang quan sát. Nhìn thấy bậc minh hiền, lòng liền kính trọng, tâm luôn khâm phục, vua thỉnh ngài vào cung. Vị Sa-môn nói rằng: ‘Vật có nơi thích hợp, chí có chỗ ở riêng, rừng sâu đầm cỏ là chỗ vui thú của tâm hồn; nhà cao cửa rộng chẳng phải là điều tôi muốn nghe’. Nhà vua càng thêm kính ngưỡng tôn trọng, nên vì ngài xây Già-lam, dựng tháp, Sa-môn nhận lời mời, ở lại trong ngôi chùa ấy. Không lâu, nhà vua cảm được xá-lợi vài trăm hạt rất mừng rỡ, trộm nghĩ: ‘Xá-lợi ứng đến, sao muộn thế? Phải chi sớm được mà đặt bên dưới tháp, há chẳng phải là thắng tích ư!?’ Vua liền đi đến Già-lam bạch đầy đủ với vị Sa-môn. Vị La-hán nói rằng: ‘Vua không phải lo, nay đặt xá-lợi nên làm những cái hộp bằng vàng, bạc, đồng, sắt, đá v.v… bao quanh theo thứ lớp mà đựng’. Nhà vua lệnh cho thợ giỏi bất kể ngày đêm phải hoàn thành công việc, rồi chở trên các xe báu, đi đến Già-lam. Lúc đó, cả vương cung dẫn đường đi theo, thứ dân, quan lại hàng trăm người, người xem tiển đưa xá-lợi đông đến kể hàng vạn. Vị La-hán mới dùng tay phải nâng tháp lên, đặt trong bàn tay, nói với nhà vua rằng: ‘Có thể cất giữ bên dưới’. Nhà vua liền an trí cái hộp vào chỗ đất hõm sâu, công việc ấy làm xong. Vị La-hán hạ ngôi tháp xuống, không chỗ nào bị nghiêng lệch, hư tổn. Mọi người nhìn thấy, vui mừng chưa từng có, lòng tin Phật càng thuần nhất, chí kính pháp thêm bền vững. Nhà vua nói với quần thần rằng: ‘Ta từng nghe Phật lực khó nghĩ lường, thần thông khó đến cùng, hoặc phân thân trăm ức, hoặc ứng tích nhân thiên, cả thế giới ở trong bàn tay, tưởng

chúng sinh không động tịnh, diễn pháp tính bằng âm thanh thường, giác ngộ chúng sinh theo từng loài. Ấy là thần lực chẳng thể bày đặt, trí tuệ không có lời diễn đạt, sự linh thiêng ấy đã ẩn mà giáo pháp ấy còn truyền, ăn uống thanh cao, vị đạo siêu nhiên, còn được sự linh hiển ấy, là nhờ phước thâm sâu của mình. Hay thay! Phải hết sức sùng kính Phật pháp nhiệm mầu thì chỗ uyên thâm mới được sáng tỏ vậy”.

Khảo chứng:

Ông Julien cho tên chùa Ta-ma-nhã là thuộc từ gốc Samājñā (Julien: Mémoires, II. 235), ông Watters cũng chọn từ Samājñā (Watters: On Yuan Chwang, II. 302), còn ông Stein nói là từ Somaña (Stein: Ancient Khotan, I. 225). “Ta 娑” là sa, sá; “Ma 摩” là ma, mā; “Nhã 若” là jña, jñā, ngā, ṇa, ṇya, ña. Nếu xét theo phát âm thì thuyết của ông Julien và Watters đều đúng. Còn theo tiếng Phạn thì chọn thuyết ông Julien, Samājñā biểu thị ý nghĩa của tiếng khen, rất là tốt. Còn như cho từ “Ta” là “so” thì Tác giả (bài viết này) chưa nghe đến, nên chưa thể đồng ý với thuyết của ông Stein. Đồng thời từ “Samājñā” cũng có thể chuyển thành Somana.

Căn cứ lịch sử nước Vu-điền trong Tây Tạng truyện (Rockhill: Life of The Buddha, 238), thì Phật giáo truyền đến Vu-điền vào thời vua Vijayavirya, cháu đời thứ tám của vua Vijayasambhava. Nhà vua ở trên lầu Srog-mkhar, từ xa trông thấy trong rừng có ánh lửa sáng màu vàng bạc, mới nhớ đến lời tiên đoán của đức Phật-đà: Đời vị lai trong rừng Vu-điền sẽ ứng việc kiến tạo chùa Phật. Nhà vua liền mời vị sư tên Buddhadūta làm. Được sự chỉ đạo của vị ấy mới xây dựng tinh xá Hgumstir. Ngài Buddhadūta trong Tây Tạng truyện tương đương với vị La-hán ở chùa Ta-ma-nhã; vua Vijayavirya tức là người mà ngài Huyền Trang gọi là quốc

vương; tinh xá Hgumstir hình như là chùa Ta-ma-nhã mà ngài Huyền Trang ghi. Theo ngài Huyền Trang nói: Vị trí của chùa Ta-ma-nhã ở phía Tây vương thành 5, 6 dặm. Nhưng theo sự ghi chép trong Pháp Hiển truyện:43

“Cách phía Tây thành ấy 7, 8 dặm có ngôi Tăng Già-lam tên là Vương Tân Tự. Chùa làm đến nay đã tám mươi năm, trải ba vị vua mới thành. Chùa cao đến 25 trượng, chạm khắc hoa văn, vàng bạc nạm bên trên, hợp nhiều thứ báu. Phía sau tháp làm Phật đường, trang nghiêm đẹp đẽ; rường cột, cửa lớn, cửa sổ đều dùng rèm vàng. Tăng phòng làm riêng, cũng tô vẽ trang nghiêm tráng lệ, không thể dùng lời mà nói hết được. Các vua sáu nước phía Đông Thông Lĩnh, sở hữu những vật báu có giá trị, phần nhiều đều cúng dường.”

Đoạn này nói rằng, phía Tây thủ phủ chừng 7, 8 dặm, có ngôi chùa mới, mất 8 năm mới làm hoàn thành, trải ba đời vua, kết cấu tráng lệ, rất được các nước lân cận sùng kính. Chùa Vương Tân này tức là nơi mà ngài Huyền Trang gọi là chùa Ta-ma-nhã, khoảng cách của ngôi chùa ấy với thủ phủ cũng rất giống. Khi ông Stein thám hiểm ở vùng Vu-điền, ở phía Tây Yōtkan, phát hiện một thôn trang tên là Somiya. Ở trong thôn trang này có thể nhận ra sự tồn tại của cái gò tha ma. Thời ngàn xưa, theo truyền thuyết của người dân địa phương: Gò tha ma này là thánh tích chỗ ở của vị Thánh nhân từ phương xa đến mà mọi người đều lễ bái, cúng dường, chẳng chút xao nhãng. Lại có một thuyết cho rằng, đó là dấu tích xưa của ba vị thánh Mullah Yahyamtti, Mullah Alamutti và Mullah Serekmutti ẩn lánh đời nhập định (Stein: Ancient

———

43 Cao tăng Pháp Hiển truyện 1, T512085_p857b25.

XII. Tăng Già-Lam Ma-Xạ

Khotan, I. 225). Vị trí thôn Somiya, cách miền Tây Vu-điền xưa hơn một dặm,44 nên cái gò tha ma của thôn ấy tức là di tích xưa của Ta-ma-nhã. Địa danh Somiya hiện nay chính là chuyển âm của Ta-ma-nhã (Samājñā).

XII. TĂNG GIÀ-LAM MA-XẠ

Bản văn:45

“Cách 5, 6 dặm về phía Đông nam Vương thành, có ngôi Tăng Già-lam Ma-xạ, do bà phi của vị tiên vương nước này kiến tạo. Thuở xưa nước này chưa biết trồng dâu nuôi tằm, nghe nói nước ở phía Đông có nghề đó, vua lệnh cho sứ giả đi tìm. Nhưng vị vua nước phía Đông giữ bí mật chẳng truyền cho, ban lệnh nghiêm phòng cửa quan ải, không cho giống dâu tằm ra khỏi nước. Vua nước Cù-tát-đán-na mới bằng lời nhún nhường hạ mình xin cầu hôn với nước phía Đông; quốc vương có chí hoài bão xa liền đáp ứng lời thỉnh cầu. Vua Cù-tát-đán-na ra lệnh sứ giả đi rước vợ, mà chân thành nói rằng: “Ông lựa lời nói với con gái vua nước phía Đông là, nước ta vốn không có giống tơ sợi dâu tằm, người có thể lấy mang đến, để tự làm quần áo mặc.” Người con gái nghe lời nói ấy, bí mật tìm lấy giống, đem con tằm ăn dâu đặt trong cái mũ bông; khi đến cửa quan ải, người giữ cửa ải tìm soát khắp, chỉ cái mũ của vương nữ là không dám kiểm đến, nên vào được nước Cù-tát-đán-na, dừng ở đất cũ ngôi Già-lam Ma-xạ. Bấy giờ, nhà vua mới chuẩn bị nghi lễ rước vợ vào cung, để giống dâu tằm lưu lại đất này. Bắt đầu mùa xuân trồng giống dâu ấy. Đến tháng tằm nở, lại hái lá dâu nuôi

———

44 Dặm 里(哩): Đơn vị đo độ dài, dặm của Trung Quốc là 500m, dặm của Anh là 1.609m.

45 Tây Vực ký 12, p944c12.

dưỡng. Lúc đầu mới đến còn dùng lá tạp nuôi dưỡng chúng. Từ đó về sau, cây dâu rợp bóng. Vương phi mới khắc đá làm qui chế, chẳng cho phép sát thương, ngài tằm bay hết, mới được chế biến kén tằm, ai vi phạm thì thần minh chẳng hộ giúp. Người lén lấy tơ thì năm đến chẳng được nuôi tằm.”

Khảo chứng:

Tên chùa Ma-xạ, đời Tống vốn viết là “Lộc-xạ”, Phúc Châu viết là “Thử-xạ”, tuy ba cách truyền viết khác nhau, nhưng nay theo sách Cao-ly viết là “Ma-xạ”. Căn cứ theo sự ghi chép của ngài Huyền Trang thì tằm của Vu-điền vốn do nước phía Đông đem vào; còn theo truyện Tây Tạng nói là từ Trung Quốc truyền đến. Theo lịch sử Vu-điền của Tây Tạng, đời vua Vijayavirya, Phật giáo từ Ấn Độ lưu thông vào Vu-điền, trải qua hai đời đến vua Vijayavirya, cưới con gái của quân chủ Trung Quốc là Punyeshar, vị vương phi này từ bổn quốc mang theo giống tằm đến Vu-điền; sau này Vu-điền mới có nghề nuôi tằm. Nhà vua thờ vị Tăng Ấn Độ là Chúng Âm (Shamghaghoṣa) làm thầy, lại vì giống tằm mà cúng dường, mới xây tháp Potarya và ngôi chùa lớn Ma-xạ (Ma-dza; tham khảo, Rockhill: life of the Buddha, 338). Ngôi chùa tên Ma-dza trong truyện Tây Tạng, tương đương chùa Ma-xạ mà ngài Huyền Trang ghi, đều là danh xưng có quan hệ cùng nghề nuôi tằm. Khi ông Stein thám hiểm Vu-điền, ở tại địa phương cách phía Đông nam đô thành cũ chừng một dặm, phát hiện ngôi đền Thánh tên thường gọi là Kumishaidān. Đền Thánh này là nơi linh thiêng kiến quốc của quốc vương từ xưa đến nay, nên rất được nhân dân tôn sùng. Vị trí ngôi đền ấy khớp với lời ngài Huyền Trang nói “phía Đông nam vương thành 5, 6 dặm”. Căn cứ vào đây mà dò tìm thì có thể đoán đó là chùa Ma-xạ xưa (Stein: Ancient Khotan, I. 230).

XIII. Chùa Viện Cổ Trì Và Long Nữ

XIII. CHÙA VIỆN CỔ TRÌ VÀ LONG NỮ

Bản văn:46

“Phía Đông nam thành hơn 100 dặm, có con sông lớn chảy về Tây bắc, người trong nước lợi dụng nó để tưới ruộng. Sau đó bị đứt dòng chảy, nhà vua lấy làm lạ mới xa giá đến hỏi vị Tăng La-hán:

‘Nước sông lớn, người trong nước lấy đủ dùng, nay chợt bị đứt dòng, lỗi ấy ở đâu? Vì cai trị có điều bất bình, hay đức trẫm có chỗ chưa thấm nhuần? Nếu không phải thế thì sao trách phạt nặng vậy!?’

Vị La-hán nói rằng: ‘Đại vương trị nước, chính hoá thanh hoà; nước sông đứt dòng chảy là do rồng làm; nên lập lại đền thờ cầu thì lợi xưa sẽ phục hồi’. Nhà vua quay xa giá trở về, cúng tế rồng sông. Bỗng nhiên có một người con gái, lướt trên sóng đến nói: ‘Chồng ta mất sớm, chủ mạng không theo, do đó nước sông tuyệt dòng, nông phu thất lợi; nhà vua hãy tuyển một bề tôi yêu quí, phối hợp với ta làm chồng thì nước chảy như xưa’.

Nhà vua nói: ‘Kính nghe theo, xin làm như ý muốn của người’. Rồng liền nhìn qua đại thần của nước tỏ vẻ hài lòng. Vua hồi giá gọi quần thần nói: ‘Đại thần là trọng trấn của đất nước; nông vụ là mạng sống của con người. Nước mất trấn thì nguy, người tuyệt thực thì chết. Việc nguy thì chết, nào ai muốn làm?’ Đại thần rời chỗ ngồi quì xuống tâu: ‘Đã lâu không có việc gì, nay xem việc được sai bảo như một trách nhiệm quan trọng. Thần luôn nghĩ đến việc báo quốc mà chưa gặp được lúc, nay mà được chọn lựa, thì nào dám lẩn tránh; nếu lợi cho muôn dân, sao còn tiếc rẻ một bề tôi?

———

46 Tây Vực ký 12, p945a01.

Thần (bề tôi) thì giúp nước, mà người là gốc của nước, nguyện xin đại vương chẳng nên đắn đo! Xin vua vì thần mà tu phước kiến tạo Tăng Già-lam’. Nhà vua ưng theo sở cầu, cho chọn bất cứ ngày nào để hoàn thành công việc. Vị đại thần ấy lại xin được sớm vào Long cung. Tới đây cả nước từ quan liêu đến thứ dân tấu nhạc, uống rượu tiễn đưa; vị đại thần ấy mặc áo tơ trắng, cuỡi ngựa trắng, cùng nhà vua từ biệt; kính tạ người trong nước rồi ruổi ngựa vào dòng sông, dẫm lên nước chẳng chìm, qua đến giữa dòng, vẫy roi vạch nước, giữa dòng nước mở ra, từ đó chìm mất. Giây lát, con ngựa trắng nổi lên, mang một cái trống lớn bằng gỗ Chiên-đàn, một hộp thư phong kín. Thư ấy đại lược nói rằng: “Đại vương chẳng bỏ sót điều nhỏ nhặt, không chọn lầm người thần linh muốn, nguyện cho vua làm nhiều phước đức, ích cho nước, thấm nhuần bề tôi. Hãy đem cái trống lớn treo ở phía Đông nam thành, nếu có giặc cướp đến thì tiếng trống chấn động trước.” Từ đó nước sông liền chảy, đến nay còn lợi. Năm tháng xa dần, trống rồng đã lâu không còn; bên cạnh ao chỗ cũ treo cái trống nay vẫn còn ngôi Già-lam hoang tàn đổ nát không có Tăng chúng.”

Khảo chứng:

Khi ông Stein thám hiểm Vu-điền, phía Đông nam Yōtkan, phát hiện một cái ao tên là Aiding-kul, nay còn gọi là Cổ Trì (ao cái trống), bên cạnh ao còn có cái gò mả cao tên là Cổ Xá (nhà cái trống - Naghāiakhānah), chiều Đông-Tây 175 thước, chiều Nam-Bắc 72 thước, có thể chứng minh nơi ấy là đất cũ của ngôi tự viện xưa. Nếu thế thì cái hồ Aiding do ông Stein phát hiện tức là nơi mà ngài Huyền Trang gọi là Cổ Trì, và Cổ Xá ứng với di tích của ngôi Già-lam bên cạnh ao (Stein: Ancient Khotan, I. 227-228). Kinh Đại phương đẳng

XIV. Chiến Địa Của Hai Đội Quân Đông, Tây

đại tập quyển 45, có chép lời tiên đoán của đức Phật liên quan tới Vu-điền rằng:

“Nhân dân Vu-điền phỉ báng Cao tăng, đạo đức bại hoại cùng cực, nên Cao tăng đều sang nơi khác. Chư thiên nổi giận, các dòng sông ở Vu-điền đều tuyệt nguồn nước, nên sông ngòi, ao đìa, giếng suối v.v… đều khô cạn, người trong nước chết hết, vương quốc hoang phế. Đến 100 năm sau khi đức Phật điệt độ, nước Vu-điền phục hưng, chợ ấp thịnh trở lại, sản nghiệp lại hưng vượng, nhân dân giàu có thừa thải, Đại thừa giáo lưu thông rộng rãi.”

Đây tuy là truyền thuyết sau khi Phật giáo truyền đến, nhưng cũng đủ để đối chiếu với truyền thuyết “đoạn thuỷ” (cạn nguồn nước) do ngài Huyền Trang kể.

XIV. CHIẾN ĐỊA CỦA HAI ĐỘI QUÂN ĐÔNG, TÂY

Bản văn:47

“Phía Đông vương thành hơn 300 dặm, trong đầm hoang lớn, vài mươi khoảnh đất tuyệt nhiên không có cây cỏ, đất những nơi ấy đỏ đen. Nghe các bậc già xưa nói rằng: Đó là vùng đất bại quân. thuở xưa hàng trăm vạn quân sĩ của nước phương Đông chinh phạt phía Tây, lúc này vua nước Cù-tát-đán-na cũng chỉnh tề binh mã đến bốn mươi vạn người để chế ngự cường địch phía Đông. Đến vùng đất này, quân hai nước gặp nhau, liền hợp chiến. Binh đội nước phía Tây thất lợi, (quân phía Đông) thừa thắng mà tàn sát, bắt sống vua, giết tướng, sát sĩ tốt, không chừa lại một ai! Máu chảy nhuộm đất, dấu vết còn lưu nơi đây.”

———

47 Tây Vực ký 12, p945a28.

XV. Thành Tỉ-Ma

XV. THÀNH TỈ-MA

Bản văn:48

“Từ vùng chiến địa đi về phía Đông hơn 30 dặm, đến thành Tỉ-ma, có tượng Phật đứng, điêu khắc bằng gỗ Chiên-đàn, cao hơn 2 trượng, rất nhiều linh ứng, đèn đuốc luôn sáng trưng. Phàm có bệnh tật, tuỳ theo chỗ đau lấy vàng mỏng thếp y chỗ đó trên tượng (như đau tay thì thếp lên tay tượng), tức thời khỏi bệnh; hết lòng thỉnh nguyện, phần nhiều thỏa được mong cầu. Nghe những người dân địa phương nói rằng: Tượng này thuở xưa khi đức Phật còn tại thế, do vua Ổ-đà-diễn-na nước Kiều-thưởng-di làm. Sau khi đức Phập nhập diệt, thì pho tượng từ nước đó lướt đi trên không đến thành Hạt-lao-lạc-ca của nước này. Ban đầu người thành này an vui giàu có, nhưng mang nặng tà kiến, không tôn trọng cung kính; tương truyền tượng ấy tự đến, dẫu linh thiêng mà chẳng được quí trọng. Về sau có vị La-hán lễ bái pho tượng này, người trong nước kinh hãi; hình dung y phục người ấy lạ lẫm nên vội vàng đem tâu lên vua, nhà vua liền hạ lệnh, nên dùng đất cát ném đuổi người lạ này. Khi ấy, thân vị La-hán lấm đầy đất cát, không lương thực để ăn. Có một người vốn thường cung kính, tôn trọng lễ bái pho tượng này, nay thấy tình cảnh vị La-hán không nhẫn tâm nên bí mật đem đồ ăn cho ngài. Vị La-hán khi ra đi, nói với người ấy rằng: ‘Sau 7 ngày, trời sẽ mưa đất cát lấp đầy thành này, không để lại loài nào cả; ông nên biết điều đó để sớm toan tính ra đi, còn những kẻ ném đất bụi ta sẽ bị tai ương đó.’ Nói rồi quay đi, bỗng nhiên biến mất. Người ấy vào thành nói đầy đủ với người thân; mọi người nghe ai cũng phì cười. Đến ngày thứ hai, gió lớn chợt nổi lên, thổi bay đi lớp đất bẩn, rồi

———

48 Tây Vực ký 12, p945b06.

mưa xuống đủ thứ báu đầy cả đường đi lớn nhỏ. Người ta lại mắng người báo cáo. Lòng người này biết nhất định là đúng, lén đào mở con đường thông ra ngoài thành. Ngày thứ bảy, sau khi trời vào đêm thì mưa xuống cát đất đầy trong thành; người ấy theo con đường thông ra ngoài, vượt qua phía Đông nước này, dừng lại ở thành Tỉ-ma. Người ấy vừa đến thì pho tượng kia cũng theo đến, ông liền cúng dường tại đây, chẳng dám di dời nữa. Nghe các ghi chép người trước nói rằng: ‘Khi pháp đức Thích-ca diệt tận thì tượng vào Long cung’. Nay thành Hạt-lao-lạc-ca là cái đồi lớn, quân vương các nước và bọn cường hào phương khác phần nhiều muốn khai quật để lấy vật báu trong ấy. Nhưng họ vừa đến bên thành thì gió mạnh bộc phát, khói mây bốn bề hợp lại, lạc mất đường lối.”

Khảo chứng:

Tỉ-ma tiếng phạn là Bhīmā, Tây Tạng viết là Sri Mahādevi tức là Nữ thần, được sự sùng kính của nhân dân Vu-điền (On Yuan Chwang, II. 303). Ông Stein ở vùng thám hiểm, từng nghiên cứu vị trí của thành Tỉ-ma, cho là ở chừng 55 dặm về phía Đông bắc Hoà-điền, tương đương với Uzun-Tati ngày nay (Stein: Sand-Buried Ruins of Khotan, trang 434). Nam đạo của lưu vực Tarim, thời kỳ đầu sự giao thông với Trung Quốc tuy chỗ thông hành rất nhiều, nhưng sa mạc chính giữa, mỗi lần gió lớn, xốc cát đưa về phía Nam thì đường đi và thành thị ở con đường phía Nam lần lượt bị cát vùi lấp chẳng ít. Đến thời ngài Huyền Trang, phần nhiều người ta chọn lấy con đường phía Nam (Nam đạo) để giao thông với Tây Vực. Vậy truyền thuyết nói thành Hạt-lao-lạc-ca bị chôn vùi chẳng phải là không có chút căn cứ nào, có thể từ sự thật nào đó làm cơ sở rồi tô điểm thêm, quá rõ ràng.

XVI. Thành Ni-Nhưỡng

XVI. THÀNH NI-NHƯỠNG

Bản văn:49

“Từ sông Tỉ-ma về phía Đông vào sa mạc, đi hơn 200 dặm là đến thành Ni-nhưỡng. Chu vi thành chừng 3, 4 dặm, ở trong cái đầm lớn. Đất đầm nóng ẩm khó mà lặn lội đi qua, cỏ lau mọc đầy kín, lại không có lối đi. Chỉ có con đường riêng đến thành là đi thông được thôi, nên người qua lại không ai không từ con đường này đến thành. Nước Cù-tát-đán-na lấy nơi đây làm quan ải phòng bị biên giới phía Đông.”

Khảo chứng:

Xem những ghi chép của ngài Huyền Trang thì Ni-nhưỡng ở trong ốc đảo sa mạc. Vị trí nó là ở 40 dặm về phía Đông sông Tỉ-ma. Ni (尼) là dịch từ ña (ni?) của tiếng Phạn; Nhưỡng (攘) là dịch từ ṇya, ña, jña của tiếng Phạn, nên Ni-nhưỡng đúng với âm dịch của nguyên âm Niña. Niya ngày nay khớp với vị trí của Ni-nhưỡng mà ngài Huyền Trang chỉ định. Trong văn khắc bằng văn tự Kharosthi, phát hiện thấy tại địa phương Niya, theo sự giải thích của ông Rapson thì từng có địa danh Nina (Rapson: specimens of Kharoṣthi Inseriptions, trang 14, Kharoṣṭhi tablet, I.16). Bởi vì Nina này tức là biến hình của Niña, rồi Niña lại biến nữa mà thành địa danh hiện tại là Niya. Ña phát âm tương tợ như nya, âm “n” bị lược bỏ đi, chỉ còn là “ya”. Loại biến hình này ở trong tiếng Prākrit50 rất là phổ biến. Vậy có thể nhận định: Nina sau một lần biến đổi mà thành Niya, Niya ngày

———

49 Tây Vực ký 12, p945c01.

50 Tiếng Prākrit còn gọi là tiếng gāndhāri, tức ngôn ngữ của xứ Gāndhāra (Ma-kiệt-đà).

XVII. Sa Mạc Nam Đạo - XVIII. Đất Cũ Của Đổ-Hóa-La và Chiết-Ma-Đà-Na

nay tức là thành Ni-nhưỡng mà ngài Huyền Trang ghi (Stein: Ancient khotan, I. 311). Ông Sven Hedin từng đích thân đến địa phương Niya, có văn từ khen ngợi sự chính xác về những điều truyền lại của ngài Huyền Trang (Sven Hedin: Through Asia, trang 783).

XVII. SA MẠC NAM ĐẠO

Bản văn:51

“Từ đây đi về phía Đông, vào sa mạc lớn, cát thì lan tràn, tụ tán theo gió, người đi không dấu vết, phần nhiều lạc đường, bốn bề xa mênh mông, không biết đâu mà chỉ bảo. Do đó người qua lại gom di hài lại để ghi nhớ đường. Thiếu thốn nước cỏ, quá nhiều gió nóng, gió nổi lên thì người và súc vật hôn mê, nhân đó mà thành bệnh. Lúc thì nghe hát hò, khi thì nghe gào khóc, lúc thấy lúc nghe, hoảng hốt chẳng biết đến đâu. Nơi này thường có người mất mạng, vì rơi vào vòng quỉ mị vậy.”

XVIII. ĐẤT CŨ CỦA ĐỔ-HOÁ-LA VÀ CHIẾT-MA-ĐÀ-NA

Bản văn:52

“Đi hơn 400 dặm đến nước cũ Đổ-hoá-la. Nước trống rỗng đã lâu, thành quách đều hoang vu. Từ đây đi về phía Đông hơn 600 dặm, đến nước cũ Chiết-ma-đà-na, tức là vùng Niết-mạt. Thành quách lồng lộng mà người, khói dứt hẳn”.

Khảo chứng:

Đổ-hoá-la (Tukhara) ở phía Đông Niya, hơn 80 dặm hợp tương đương với Endere ngày nay; Chiết-ma-đà-na (Phạn

———

51 Tây Vực ký 12, p945c06.

52 Tây Vực ký 12, p945c11.

ngữ Chalmadana) cũng ở phía Đông 120 dặm, tương ứng Cherechen ngày nay (Watters: On Ynan Chwang, II. 343-344), đây là do ông V. Smith chỉ định, các học giả khác cũng bày tỏ sự đồng ý. Từ Ân truyện quyển 5 cho rằng: “Nước cũ Chiết-ma-đà-na, tức là đất Tự-mạt”. Truyện Tây Vực của Hán thư và Ngụy thư đều viết là Thả-mạt, nên Niết-mạt của Tây Vực ký là viết lầm của Tự-mạt. Truyện Tây Vực trong Hán thư nói rằng: “Vua nước Thả-mạt cai trị thành Thả-mạt, … có 230 hộ, gồm 1.610 nhân khẩu, binh hùng mạnh là 320 người.”

Truyện Tây Vực trong Ngụy thư viết: “Nước Thả-mạt, thủ đô là thành Thả-mạt, ở phía Tây nước Thiện Thiện …. Năm Chân Quân thứ 3, vua nước Thiện Thiện là Tỷ Long tỵ nạn. Tự-cừ-an-châu dẫn một nửa số người trong nước chạy sang Thả-mạt, về sau thần phục Thiện Thiện. Phía Tây bắc Thả-mạt có sa mạc vài trăm dặm; ngày mùa hạ có gió nóng, là hoạn nạn của kẻ lữ hành. Việc gió nóng thổi đến chỉ những con lạc đà già là dự biết được, nó liền kêu lên mà đứng tụ lại, chúng vùi miệng mũi trong cát, mọi người đều biết là đổi thời tiết nên cũng đem vải dạ bưng kín miệng mũi. Gió ấy thổi nhanh vùn vụt phải đợi qua hết. Nếu không phòng bị thì nhất định gặp nguy hiểm đến chết giữa đường.”

Sách này cho rằng, năm Chân Quân thứ 3, đời Thái Võ đế nhà Hậu Ngụy (năm 442 Tl.), vua nước Thiện Thiện là Tỷ Long dẫn người trong nước dời tới Thả-mạt, sau đó quy thuận Thiện Thiện. Thứ đến cho rằng sa mạc ở phía Tây Thả-mạt, thông hành khó khăn, tức là đồng với chỗ mà bản văn ngài Huyền Trang ghi là Ni-nhưỡng, về phía Đông thông hành khó khăn là đồng một địa vực. Lạc Dương già-lam ký53

———

53 Lạc Dương già-lam ký 5, T51n2092_p1018c06.