Nghiên cứu Phật Giáo Tây Vực

Cổ Vật Phật Giáo Tây Vực

CỔ VẬT

PHẬT GIÁO TÂY VỰC

Trương Úy Tây

Ông Albert Grünwedel người Đức, có một bức bích họa ở Cao Xương, trong tranh có một vị Cao tăng ngồi xoạc chân trên tòa sư tử nói pháp, dưới tòa các vị Cao tăng đều cầm kinh văn, lắng lòng nghe giảng, quan sát dáng vẻ của họ, có người mắt xanh, có người da đen, có người nhan sắc đỏ hồng, trắng sáng... Có thể thấy sự phức tạp về giống người lúc đương thời, mà từ xưa đến nay chính vì con đường giao thông với các ngã Đông-Tây. Nhìn lại từ khi Hồi giáo xâm nhập, văn hóa bỗng nhiên suy vi, trên mặt địa lý lại chịu sự thảm hại của gió cát, do đó những đô thị phồn hoa, những tự viện trang nghiêm đều bị mai một trong khói bụi cỏ rác, thật đáng ngậm ngùi!

Về Phật giáo Tây Vực, ban đầu người Âu chẳng biết. Năm Quang Tự thứ 17 (đời Thanh), nước Anh có vị đại úy kỵ binh tên là Bower, đi du lịch Tây Tạng, qua Kucha, ngẫu nhiên được bản kinh chữ Phạn viết trên vỏ cây Hoa,1 khảo tra đó là kinh Khổng tước vương thuộc Bí mật bộ. Kinh nói về dược pháp, chú pháp, và pháp bói toán, mà phần nhiều không có Hán dịch. Vả lại, văn tự bản viết ấy là loại chữ rất cổ trên thế giới. Năm tiếp theo, ông M. Grenard người Pháp lại được những mảnh rời kinh Pháp cú ở Vu-điền. Văn kinh là chữ Kharosthi,2 cũng dùng vỏ cây Hoa chép. Từ những thẻ rời

———

1 Cây Hoa: Xem cht 52, tr. 65.

2 Chữ Kharosthi: Xem cht. 53, 65.

1. Kinh Tiểu Thừa

này trao qua bán lại trong tay người địa phương, rồi ông Petrovski người Nga vốn tính hiếu cổ, đang làm tổng lãnh sự tại Kāshgar, thấy những việc đó sợ thất tán kinh điển cổ mới hết lòng sưu tầm, mua gom chúng lại, đưa đến cất giữ ở Petersburg. Ông Marquarht, đại biểu nước Anh cũng đang ở Kāshgar, mới cùng với Nga liên hợp, dốc lòng thực hiện sưu tập cổ vật ở Trung Á khoảng 3, hay 4 năm, sưu tập rất nhiều mảnh kinh cổ, khiến giới học giả châu Âu rúng động. Đến năm Quang Tự thứ 25, nhà đại học Khảo cổ học Stein (M. Aurel Stein), từ Ấn Độ vào Tây Vực, hơn một năm là đến Vu-điền, mới xác định địa thế, rồi tiến hành khai quật, phát hiện được tượng Phật, hình Phật, và những mảnh kinh điển cổ, cho đến tiền cổ, nhạc khí, dụng cụ gia đình v.v..., gom thành đống như núi. Ông Stein chọn những vật quý giá trong số ấy đem trưng bày ở hội Đông dương học lần thứ 13 tại Hamburg,3 người xem đều kinh ngạc và khen ngợi. Trước đó, hội nghị Đông dương học tổ chức tại La-mã, ủy viên nước Nga là ông La-đức-luận từng đề nghị khai quật vùng Trung Á, trước phải thiết lập cơ quan nghiên cứu Petersburg. Nhưng chưa kịp tiến hành, trong thời gian ấy, ông G. Huth và Grünwedel nước Đức, thám hiểm ở vùng đất cũ Cao Xương rồi trở về Berlin trình bày với Bộ giáo dục, họ được hỗ trợ một số vàng lớn, đồng thời suy cử vua nước Đức làm lãnh sự điều hành, rồi năm Quang Tự thứ 32, đi đến Turfan (tức Cao Xương) khai quật, thu hoạch được tượng Phật, kinh cổ, tranh tường, kết quả không thua kém ở Vu-điền. Thống kê những bản kinh tìm được ở hai vùng đất ấy như sau:

1- Kinh Tiểu thừa (Tứ A-hàm và Luật)

———

3 Hamburg, thành phố lớn thứ hai ở Đức.

2. Kinh Đại Thừa

(A) Trường A-hàm: 1. A-truân-na-trí, 2. Đại hợp tập kinh, 3. Tùy Dũng tôn giả kinh.

(B) Trung A-hàm: 1. Ưu-ba-lợi kinh.

(C) Tạp A-hàm: 1. Nguyệt dụ kinh, 2. Từ tâm kinh, 3. Tân tuế kinh.

(D) Tiểu bộ kinh tạng: 1. Một số tờ kinh Pháp cú.

(E) Hai tờ Luật.

2- Kinh Đại thừa

(A) Bát-nhã: 1. Vài mươi tờ Đại phẩm bát-nhã, 2. Kim cương bát-nhã.

(B) Các kinh Phương quảng:4 1. Chúng dịch, 2. Đại niết-bàn, 3. Thành dụ, 4. Vài tờ Pháp hoa, 5. Ba mươi tờ Nhập chư Phật cảnh giới, 6. Anh Vũ trưởng giả, 7. Kim quang minh.

(C) Đại tích: 1. Nguyệt tạng phần, 2. Bảo tràng, 3. Nhật tạng phần, 4. Hiền hộ phần.

(D) Mật tông: 1. Vô lượng môn đà-la-ni, 2. Đại bạch tản cái chú.

(E) Tán Ca: 1. 150 bài kệ tán Phật của Ma-điệt-lí-chế-tra,5 2. 400 bài kệ tán Phật (đồng tác giả).

Sau lần thu hoạch thành công trước, tiếp theo vài năm sau, ông Stein thám hiểm nhiều nơi, dấu chân đi khắp các nước Tây Vực, cuối cùng không nhọc sức bỏ công, mà ngược lại sự thu hoạch xa hơn hai vùng đất trước, tức là phát hiện thấy động Thiên Phật tại Đôn Hoàng. Động Thiên Phật ở tại Đông

———

4 Phương quảng 方廣: Skt. Vaipulya, dịch là phương quảng, quảng bác...; một trong chín bộ hay mười hai bộ kinh, là chỉ cho kinh điển Đại thừa.

5 Ma-điệt-lí-chế-tra: Xem cht. 172, tr. 106.

nam Đôn Hoàng, ước chừng 50 dặm cạnh núi Minh Sa. Vào năm Quang Tự thứ 34, ông Stein du lịch đến đây, nghe trong động ấy có tàng chứa kinh cổ, vội vàng đến động bí mật đàm phán với người giữ động là đạo sĩ họ Vương, rồi đưa 500 Ruble6 mua kinh cổ, tranh cổ, gồm 29 hòm mang đi. Kiểm tra những quyển kinh ấy thì ra đều hoàn chỉnh, vả lại có bản là văn Phạn, có bản là văn Hán, có bản là văn Hồi Cốt,7 có bản là văn Tây Tạng, có bản in, có bản viết, có bản bằng lá Bối,8 có bản được khâu liền lại... Tổng cộng trên một vạn quyển. Và những bức tranh tường mà ông mua được đều rất đẹp, loại tranh hiếm có thời nay, thật là bảo vật vô giá của nhân gian. Năm Tuyên Thống nguyên niên (đời Thanh-1909), ông Stein chở hết về London. Ông Paul Pelliot người Pháp nghe được việc đó vội vàng đi đến động Thiên Phật, hỏi Vương đạo sĩ về những thứ mà ông Stein chưa mua được, rồi mua chín ngàn quyển sách cổ đem về Paris. Đến khi chính phủ Trung Quốc biết, cấp tốc cho phái viên kiểm tra, nhưng chỉ thu hoạch những thứ còn thừa của người Âu, được vài hòm nay còn trong thư viện Bắc Kinh.

———

6 Hán: Lô-bố 盧布: E. Rouble (Ruble), gọi là Rúp, đơn vị tiền của Nga.

7 Văn Hồi Cốt 囘鶻文: Hồi Cốt hay gọi là Hồi Hột, Hồi Cật, một trong những bộ tộc thuộc hệ tộc Đột-quyết. Thời Đường gọi Hồi Cốt, thời Nguyên gọi Uý-ngột-nhi (Duy-ngô-nhĩ - Uighur). Nay là Tổ tiên tộc Uighur tại Tân Cương. Văn Hồi Cốt là văn Uighur (xem thêm cht. 10, tr. 49).

8 Lá Bối 貝葉: Skt. Pattra, dịch âm Bối-đa-la, tên khoa học Laurus oassia. Người Ấn Độ dùng lá cây này chép kinh Phật nên gọi Bối diệp (kinh lá Bối), Bối văn (kinh văn chép trên lá Bối).

Khảo Cứu Về Thời Đại Diệt Vong Của Phật Giáo Tây Vực

KHẢO CỨU VỀ

THỜI ĐẠI DIỆT VONG

CỦA PHẬT GIÁO TÂY VỰC

Trương Úy Tây

Phật giáo từ khi được vua Asoka (A-dục) làm hộ pháp, ngoài việc phổ cập Ấn Độ, Phật giáo còn phát triển hưng thịnh đến tận cao nguyên Iran, các vùng Trung Á, các thành ở đường phía Nam Thiên Sơn. Những Cao tăng đầu tiên đến Trung Quốc và những bản kinh được phiên dịch phần nhiều đến từ các nước An Tức, Khương Cư, Đại Nguyệt Thị, Vu-điền, Qui-tư... lần lượt có thể khảo sát được. Đến khoảng đời Tùy-Đường, Muhammad1 sáng lập ra Hồi giáo ở Đại Thực,2 dùng binh lực hành giáo, dấu chân ngựa đến đâu là Phật giáo tận diệt đến đó, tuy Ấn Độ là quê hương Phật giáo nhưng cũng không thể bảo tồn được. Từ khi nhà Đường suy vi, tuyệt lộ với Hà Niết,3 những sự kiện quan trọng này mà một chữ cũng không thấy ghi trong lịch sử Trung Quốc. Nay tạm dựa vào thời đại diệt vong của các nước mà ước lược suy tìm:

———

1 Muhammad, chuyển tự Mohammed, Muhammed… (Hán: Mục-hãn-mặc-đức 穆罕默德), giáo tổ Hồi giáo (570?-632). Nguồn gốc tên của ông không biết rõ, Muhammad là một cách gọi tôn xưng, nghĩa là “Người được ca ngợi”.

2 Đại Thực 大食: Đế quốc Ả-rập (Arab). Trong sách cổ sử Trung Quốc, “Đại Thực” là dịch âm theo tiếng Ba-tư (Persia).

3 Hà Niết 河涅, là khu vực cư trú của các bộ lạc Thổ Phồn thuộc tộc Khương, nay là thành phố Tây Ninh tỉnh Thanh Hải.

An Tức vốn là Ba-tư xưa, nơi bắt nguồn của Hỏa yêu giáo. Khoảng năm 100 Tây lịch, vương triều Sassanid của Ba-tư hưng khởi, tôn giáo Hỏa yêu là quốc giáo, do đó Phật giáo bị bài báng nên Hỏa yêu giáo mới hoành hành cả một dải Trung Á. Nguồn gốc của Hỏa yêu giáo rất xa xưa, nó giống với Bà-la-môn giáo ở Ấn Độ. Lúc Hồi giáo chưa hưng thịnh, chắc chắn Hỏa yêu giáo là một tôn giáo lớn ở phương Tây.

Sau khi Đại Nguyệt Thị mất, trải qua Áp-đạt,4 Tây Đột-quyết thì Tam bảo (Phật giáo) vẫn còn. Đến năm Khai Nguyên đầu đời Đường, ngài Tuệ Siêu5 đi Tây vẫn nói rằng, quốc vương, thủ lĩnh và bá tánh v.v... rất sùng kính Tam bảo, đủ chùa đủ Tăng, tu hành giáo pháp Tiểu thừa v.v... (Sau thời ngài Tuệ Siêu thì đường đi Tây bị gián đoạn, đến khi Mông Cổ Tây chinh mới khai thông lại, những nước trong vùng đã biến thành Hồi giáo hết vậy!) Nhưng lúc đó tướng Hồi là Khắc-thái-ba (Qutaibah bin Muslim) đã chiếm cứ Bộ-phược-để-da (Bokhara, Khwarizm…), do đó đã tóm thâu hết các thành nên Nguyệt Thị đất xưa của Phật giáo không còn nữa.

Khương Cư cũng thờ Hỏa yêu giáo, lúc ấy là triều đại Sassanid tại An Tức. Chỗ ngài Tuệ Siêu gọi là Tự Đại Thật (tức là Đại Thực) về phía Đông đều là nước Hồ, hầu hết thờ Hỏa yêu giáo, chẳng biết Phật pháp, duy chỉ chùa nước Khương có một vị Tăng, lại không có người hiểu biết kính trọng gì... Nhưng khi ngài Tuệ Siêu đến vẫn có chùa còn Tăng, vậy có thể thấy Phật giáo bị diệt sạch chắc từ khi Đại Thực xâm chiếm đất ấy trở về sau.

Ca-thấp-di-la ở niền Tây bắc Ấn Độ, núi non trùng điệp, tiện cho việc phòng thủ. Năm 1003 Tây lịch bị vua Hồi là Ca-tật-ninh (Mahmud của Ghazni) đánh bại. Lại hơn 20 năm vua Hồi mới chiếm cứ được nước ấy. Nhưng thời Nguyên Hiến Tông còn có đại sư nước Kế Tân là Lan-

———

4 Áp-đạt 嚈噠: Tên bộ tộc (cũng là tên quốc gia) thời cổ đại Trung Quốc. Sử Tây phương gọi là Ephthalites, hay gọi là “Bạch Hung Nô” (White Huns). Cương vực phía Đông từ Nam lộ Thiên Sơn, và phía Tây giáp Ba-tư…

5 Tuệ Siêu 慧超: Ngài Tuệ Siêu người nước Tân La, đến Trung Quốc năm 20 tuổi, thời Đường. Sau ngài sang Ấn Độ chiêm bái tất cả Thánh tích và có trước tác “Tuệ Siêu vãng Ngũ thiên trúc quốc truyện” 3 quyển.

ma làm Tăng thống Phật giáo (Xem bài tựa Biện ngụy lục).6 Gần đây thấy Đái-duy-tư nước Anh thống kê, Ca-thấp-di-la có tín đồ Phật giáo hai trăm ngàn người. Do nước này tiếp giáp với Tây Tạng nên Phật giáo đến nay vẫn được bảo tồn.

Kiền-đà-la, vị trí hiện nay ngay eo sông Kabul, hình thế nước ấy đối với phương Tây bắc nhỏ bé như kinh đô nước Yên Trung Quốc. Vua Hồi Ca-tật-ninh đã chiếm cứ đất ấy, rồi từ đây xuống phía Nam dày xéo Ấn Độ khoảng 17 lần. Năm 1008 Tây lịch, liên hợp quân ở Peshawar đại phá Ấn Độ, thả cho quân đốt phá tượng Phật, điện thờ Phật, thâu tóm đồ trân bảo đem đi.

Ấn Độ: Thời Tống Thái Tông, vua Hồi là Ca-bố-nhĩ (Mohammad Ghori) cát cứ Peshawar, đó là buổi đầu Hồi giáo nhập cư vào Ấn Độ. Đến năm cuối đời Nam Tống thì Bắc Ấn Độ mới rơi hết vào phạm vi của người Hồi. Đời Nguyên, vua Hồi Đài-lý là Ô-điền (Qutb-ud-din Aibak) xâm lược các châu của Nam Ấn, thu hoạch vàng ròng, đá quí đem về. Như vậy cả vùng phía Nam núi Sindh, cao nguyên Deccan đều bị Hồi giáo chiếm lĩnh. Khoảng năm Gia Tĩnh đời Minh, các vua Hồi ở tại cao nguyên Deccan hợp binh tiêu diệt tộc Nhĩ, Nhung, Tắc, đến đây thì các vị Phạm vương7 ở Nam Ấn Độ đã hết. Nhưng sự diệt vong của Phật giáo bắt đầu từ sau khi vua Giới Nhật mất, Bà-la-

———

6 Biện ngụy lục 5, T52n2116_p776a25. Năm Chí nguyên 28 (1291), ngài Tường Mại vâng sắc lệnh vua Thế tổ nhà Nguyên, soạn bộ lục này (gồm 5 quyển) để bác bỏ ngụy thuyết của Đạo giáo, .

7 Phạm vương 梵王, có thể danh từ này gọi chung cho những vị vua Ấn Độ, hoặc có liên quan đến Phật giáo. Như chùa viện gọi Phạm vũ 梵宇, Ấn Độ gọi là Phạm độ 梵土, hay một thời người ta gọi Tăng sĩ từ Tây Vực, Ấn Độ đến Trung Quốc truyền giáo là Phạm tăng 梵僧 v.v…

môn lại phục hưng, tức nay gọi là Ấn Độ giáo (hiện thời tín đồ Ấn Độ giáo là mười triệu hai ngàn người, tín đồ Hồi giáo là bảy mươi triệu người), thời ấy tương đương với thời Đường họ Lý (Lý Uyên cao tổ nhà Đường).

Sơ-lặc: Tiếng Hồi gọi là Kāshgar. Năm Khai Bảo thứ tư đời Tống Thái Tổ, hậu duệ của cháu ngoại Muhammad là Tháp-bố-lạp-lý-tư đánh lấy Kāshgar, xưng là Pasha.8 Đó là Hồi giáo đầu tiên vượt Thông Lĩnh xâm chiếm Sơ-lặc.

Vu-điền: Đương thời người Hồi đã chiếm cứ Sơ-lặc, Vu-điền chống đỡ họ, khổ chiến lâu đến 24 năm, sức cùng lực kiệt, cuối cùng bị diệt vong. Tăng đồ nước ấy không chỗ nương tựa chạy trốn sang Tây Tạng. Sự việc xảy ra sau đức Phật diệt độ khoảng 1600 hay 1700 năm.

Qui-tư: Ngài Tuệ Siêu ghi là nước Qui-tư đủ chùa đủ Tăng, tu hành theo pháp Tiểu Thừa, ăn thịt và hành tỏi v.v... Tăng người Hán tu hành theo pháp Đại thừa. Xem đây thì biết nước ấy cũng bị diệt vong, tương đương cuối thế kỷ thứ X Tây lịch!

Cao Xương: Ở con đường phía Nam núi Thiên Sơn, cũng gọi là Hồi Bộ, thuần là đất của tám vị vua Hồi. Bởi từ năm thứ 25 đời Nguyên Thuận Đế, vua nối dõi của Mông Cổ ở Cáp-thập là Thác-hòa-lạc-hãn cải đổi theo Hồi giáo, sai Hòa-trác-diệt, Mã-mộc... chia nhau đến các thành truyền giáo, từ Turfan trở lên đều bị cuốn theo đạo đó hết. Đó là đầu tiên con đường phía Nam thông hành Hồi giáo. Nhưng xem lịch sử đời Minh thì năm Vĩnh Lạc thứ 6, ngài Tăng Thanh đưa đồ đệ là Pháp Tuyền triều cống, Thành Tổ

———

8 Pasha (Hán: Phách-hạ 帕夏), Pasha là chuyển ngữ từ tiếng Thổ-nhĩ-kỳ (Turkish) “paşa”, nghĩa là “chúa tể”.

ban hiệu là Từ Tuệ Viên Trí Quốc Sư, cùng bảy người đồ đệ làm Tăng cương9 ở Turfan. Vậy là thời Minh, Cao Xương còn lưu hành Phật giáo. Đến nay Phật giáo đã mất hết dấu vết.

———

9 Tăng cương 僧綱: Quan Tăng quản lý Tăng, Ni

Luận Về Tử Hợp Nước Đại Thừa Tây Vực

LUẬN VỀ TỬ HỢP

NƯỚC ĐẠI THỪA TÂY VỰC

Ấn Thuận

Tử Hợp1 là nước Đại thừa duy nhất ở Tây Vực, tức là nơi mà Tây Vực ký ghi là “Chước-cú-ca”. Trong sách “Phật du Thiên Trúc ký khảo thích” của Sầm Trọng Miễn2 ghi lại, nước ấy có quan hệ với Phật giáo Đại thừa. Nhân đây tôi xin trình bày thành một bài tiểu khảo luận về vấn đề này.

Truyện Tây Vực trong Hán thư nói: “Vua Tử Hợp trị ở khe núi Hô Kiền”. Ngụy thư gọi Tử Hợp là “Tất-cư-bán”. Sầm thư (sách Họ Sầm) nói rằng: “Tất-cư-bán” đối âm với “Hô Kiền”, cho Hô Kiền tức là đường khe núi Ngõa-hãn (Wakhan)3 ngày nay, mà ngôn ngữ Tất-cư-bán nguyên là Sa (ragh) Charan, tức là Sarhad hiện nay. Vậy kết luận, Tử Hợp là nơi ngài Pháp Hiển đã đến, tức nay là Sarhad về phía Đông với một dải khe núi Ngõa-hãn. Khảo luận của họ Sầm rất giá trị nhưng cũng lầm lẫn lớn.

Khảo tra về tên khác của “Tử Hợp” thì rất nhiều, Hán thư, truyện Tây Vực trong Hậu Hán thư, Phật du Thiên Trúc

———

1 Tử Hợp 子合: Nay là huyện Diệp Thành tỉnh Tân Cương.

2 Sầm Trọng Miễn 岑仲勉, là lịch sử gia Trung Quốc, người huyện Thuận Đức tỉnh Quảng Đông; ông sinh tháng 9 năm 1886. Tên là Minh Thứ, tự là Trọng Miễn, biệt danh Nhữ Mậu.

3 Đường khe núi Wakhan (Ngoã-hãn 瓦罕), còn gọi là Hành lang Wakhan (Wakhan Corridor), nằm phía Đông bắc Afghanistan, một vùng dài hẹp từ tỉnh Badakhshan ở Afghanistan đến Tân cương Trung Quốc, với nhiều mỏm núi lởm chởm, gồ ghề.

ký4 của ngài Pháp Hiển gọi là Tử Hợp; Lạc Dương già-lam ký5 gọi là Chu-cú-ba, là trích dẫn từ quyển Du ký của Huệ Sinh, Tống Vân6 đời Ngụy; Ngụy thư (102) gọi là Chu-cư; Tùy thư (83) gọi là Chu-câu-ba; Lịch đại tam bảo kỷ (12)7 gọi là Giá-cú-ca; Pháp hoa kinh truyện ký (1)8 dẫn từ Tây Vực chí nói là Giá-câu-bàn; Đại tập kinh (55)9 gọi là Giá-cư-ca; Đỗ Hữu thông điển (193)10 và Tân Đường thư (221)11 lại gọi là Chu-câu-bàn; Tây Vực ký (12)12 gọi là Chước-cú-ca, hay là “Tự-cừ”. Những tên khác nhau như vậy thực tế đều là một, không nghi ngờ gì. Nhưng từ thời ngài Pháp Hiển trở đi không ghi Tử Hợp ở trong khe núi Ngõa-hãn.

———

4 Cao tăng Pháp Hiển truyện 1, T51n2085_p857c3.

5 Lạc Dương già-lam ký 5 (Dương Huyễn Chi soạn thời Nguyên Ngụy, 5 quyển), T51n2092_p1019a23.

6 Huệ Sinh, Tống Vân: Danh Tăng Trung Quốc thời Bắc Ngụy. Mùa Đông tháng 11 năm đầu niên hiệu Thần Qui đời Hiếu Minh đế, Bắc Ngụy (518) (có thuyết cho là năm đầu niên hiệu Hi Bình, hoặc năm thứ 2 niên hiệu Chánh Quang), Huệ Sinh phụng mệnh Hồ Thái Hậu, ngài cùng Tống Vân… từ Lạc Dương đi sứ Tây Vực cầu kinh. Khoảng năm thứ 2 niên hiệu Chánh Quang (521) (có thuyết là năm thứ 3, hoặc năm thứ 4), ngài trở về nước, thỉnh được 170 bộ kinh luận tiếng Phạn. Ngài có trước tác Sứ Tây Vực ký (Huệ Sinh hành ký) 1 quyển. (Xem Lạc Dương già-lam ký 5, T51n2092_p1018b22).

7 Lịch đại tam bảo kỷ (12), truyện Xà-na-quật-đa nói, Giá-cư-ca cách hơn 2000 dặm phía Đông nam Vu-điền. Sự việc dẫn ra từ truyện nghe chẳng đáng tin. (cht. Tg)

8 Pháp hoa (kinh) truyện ký 1 (Huệ Tường soạn đời Đường), T51n2068_p50b5.

9 Đại phương đẳng đại tập kinh 55 (Tam tạng Na-liên-đề-da-xá dịch), T13n397_p367c25, c28.

10 Đỗ Hữu thông điển 杜佑通典: Bộ Thông điển này do Đỗ Hữu (735-812) trước tác vào thời Đường, gồm 200 quyển. Ông là người Vạn Niên, Kinh Triệu (nay là Tây An, tỉnh Thiểm Tây), tự Quân Khanh.

11 Tân Đường thư 新唐書: Do Âu Dương Tu, Tống Kỳ v.v… soạn thời Bắc Tống, gồm 225 quyển.

12 Tây Vực ký 12, T51n2087, p939b16, 942c23.

Tây Vực ký (12) ghi khe núi Ngõa-hãn ở trong núi Thông Lĩnh:

“Thông Lĩnh chiếm cứ trong Thiệm-bộ châu,13 Nam tiếp giáp núi Đại Tuyết, Bắc đến tận Nhiệt Hải, Thiên Tuyền, Tây đến Hoạt quốc,14 Đông đến Ô-sát”.15

Căn cứ đoạn này để xét về Tử Hợp, thì nơi ngài Pháp Hiển đến rõ ràng không nằm trong Thông Lĩnh.

“Vu-điền... tiến về nước Tử Hợp, đi đường hai mươi lăm ngày liền đến được nước ấy... Đi về phía Nam bốn ngày, vào núi Thông Lĩnh, đến an cư ở nước Huy.” (Phật du Thiên Trúc ký).16

“Vu-điền... ngày 29 tháng 7, vào nước Chu-cú-ba... Đầu tháng 8 vào biên giới nước Hán-bàn-đà;17 đi về phía Tây sáu ngày, lên núi Thông Lĩnh” (Lạc Dương già-lam ký 5).18

“Ra khỏi Thông Lĩnh, đến nước Ô-sát... đi về phía Bắc,... hơn 200 dặm, đến nước Khư-sa19... Đi về phía Đông nam hơn 500 dặm, qua sông Tỉ-đa,20 vượt qua Đại Sa Lĩnh,

———

13 Thiệm-bộ Châu 贍部州: Skt. jambudvīpa, tức chỉ cho Ấn Độ.

14 Hoạt quốc 活國: Một nước thời xưa ở Tây Vực, phía Tây ngọn Thông Lĩnh. Vị trí hiện nay chính là vùng Kunduz phía Nam sông Oxus.

15 Ô-sát 烏鎩: Usa (Osh, Och, Ūsch), một nước thời xưa phía Đông Thông Lĩnh, Tân Cương.

16 Cao tăng Pháp Hiển truyện 1, p857b3, p857c3.

17 Nước Hán-bàn-đà: Xem cht. 41, tr. 61.

18 Lạc Dương già-lam ký 5, T51n2092_p1019a22.

19 Khư-sa 佉沙: Skt. Khāsa, hoặc gọi Sa-lặc, Sơ-lặc. Vị trí hiện nay là Kashgar, Tân Cương.

20 Sông Tỉ-đa 徙多河: Skt. Śītā, Pāli. Sītī, dịch sông Lạnh, vị trí hiện nay là sông Tích-nhĩ (Sir-Daria). Theo Tây Vực ký 12, phần tự thuật về nước Ô-sát, nước Thương-di, nước Chước-cú-ca thì suy đoán sông Tỉ-đa hiện nay là sông Diệp-nhĩ-khương (Yarkand)…

đến nước Chước-cú-đa... từ đây theo hướng Đông, vượt qua núi, hang, đi hơn 800 dặm, đến Cù-tát-đán-na (tức Vu-điền)” (Tây Vực ký 12).21

“Chu-cú-ba ở phía Tây nước Vu-điền hơn 1.000 dặm, từ phía Tây nước ấy đến nước Hát-bàn, phía Nam đến Nữ Quốc22 3.000 dặm, phía Bắc đến Sơ-lặc 900 dặm, phía Đông đến Thông Lĩnh 200 dặm (giống Tân Đường thư, chỉ nói khác phía Bắc Thông Lĩnh 300 dặm)” (Thông điển 193).

“(Sơ-lặc) phía Nam cách Chu-câu-ba một ngàn dặm... (Vu-điền) phía Tây cách Chu-câu-ba một ngàn dặm” (Tùy thư 83).

Ngài Huyền Trang từ Khiết-bàn-đà23 sang phía Đông, xuống sườn núi phía Đông Thông Lĩnh là tới Ô-sát; Chước-cú-ca còn ở phía Đông núi ấy. Ngài Pháp Hiển từ phương Đông Tử Hợp, tức Chước-cú-ca — từ Tây đi về phía Nam 4 ngày, tiến vào Thông Lĩnh tới nước Huy. Ở Độc Ô, nước Huy tức là Ô-sát, nhất định vị trí phía Đông Thông Lĩnh là đầu mối chỗ cửa ra vào. Ngài Huệ Sinh v.v... từ Chu-cú-ba đi về hướng Tây, 6 ngày lên đến Thông Lĩnh thì Chước-cú-ca phải ra đến phía Đông Thông Lĩnh, chỗ đầu mối ra vào về phía Đông (tới điểm Bắc), cách nhau chừng hơn 200 dặm, tất cả đã được trình bày rất rõ. Từ sự ghi chép trong mỗi sách về nước Chước-cú-ca và các quốc gia khắp bốn phía xa gần, có thể thấy được vị trí của Chước-cú-ca.

———

21 Tây Vực ký 12, T51n2087_p942b9.

22 Nữ quốc 女國: Nước này nằm phía Nam Thông Lĩnh, quốc vương là nữ giới.

23 Khiết-bàn-đà: Xem nước Hán-bàn-đà.

Từ Bắc Chước-cú-ca đến Sơ-lặc, so với từ phía Đông đến Vu-điền gần hơn chừng một, hay hai phần mười. Tây Vực ký24 ghi rằng: “Đến dải đất hai dòng sông”, rõ ràng vị trí ấy ở khoảng lưu vực sông Ước-phu và sông Diệp-nhĩ-khương. Hoặc là quốc thành tức Diệp Thành (Kargalik)25 mà ông Stein và Chavannes đã tìm hiểu xác định. Tây Vực ký nói: “Phía Nam đất nước có núi lớn”; ngài Pháp Hiển đi về phía Nam 4 ngày vào đến núi, ngài Huệ Sinh v.v... đi về phía Tây 6 ngày lên đến Thông Lĩnh. Núi lớn của phía Tây nam cách thành Chước-cú-ca chừng hai, ba trăm dặm. Nói tóm lại, Chước-cú-ca là nước Đại thừa Phật giáo ở tại dải đất gần Diệp Thành, phía Tây nam lấy núi lớn làm biên giới.

Tuy nhiên, cho rằng Tử Hợp mà ngài Pháp Hiển đi qua là cách xa núi khe Ngõa-hãn chắc chắn không đủ tin, nhưng nói núi Hồ Kiền là Ngõa-hãn cũng không mất giá trị. Vấn đề

———

24 Tây Vực ký 12, T51n2087_p942c25.

25 Diệp Thành 葉城 (Kargalik): Nay là huyện Diệp Thành tỉnh Tân Cương, cũng là vị trí nước Tử Hợp trước đây.

này có thể khảo luận ở Hán thư. Theo chỗ tôi thấy thì Tử Hợp trong Hán thư hoàn toàn không giống với điều mà hậu thế nói.

“Vua nước Tây Dạ26 hiệu là Tử Hợp, trị ở khe núi Hô Kiền;... nước Bồ Lê27, Y Nại,28 Vô Lôi29 đều là Tây Dạ vậy. Tây Dạ khác với tộc Hồ, giống chủng tộc ấy là tộc Khương, Hành quốc,30 theo vật nuôi qua lại những vùng có nước có cỏ, mà đất đai Tử Hợp sản xuất ra đá ngọc”.

Theo đoạn văn trên, hình như Tây Dạ là tên nước, Tử Hợp là tên vua, thật ra thuật lại nước Tây Dạ chỉ phụ thêm việc vua Tử Hợp. Tây Dạ, Bồ Lê v.v... là đồng một chủng tộc du mục, phong tục giống nhau. Như nói sau đây:

Bồ Lê... phong tục giống Tử Hợp.

Y Nại... tiếp giáp với Tử Hợp, phong tục giống nhau.

Vô Lôi... phong tục giống Tử Hợp.

Trong những bộ tộc du mục này, thì Tử Hợp hình như đặc biệt kiệt xuất hơn. Và tuy những bộ tộc này cùng chủng tộc với Tây Dạ, nhưng phong tục nhất định giống với Tử Hợp. Tử Hợp có riêng lãnh địa nên họ không đồng với Tây Dạ v.v... Bằng chứng là Hán thư (như văn dẫn trên) tổng luận về dân tộc du mục Tây Dạ, lại nói “đất đai Tử Hợp sản sinh ra

———

26 Tây Dạ 西夜: Nay phía Nam huyện Sa-xa tỉnh Tân Cương.

27 Bồ Lê 蒲犂: Nay là huyện, phía Tây huyện Diệp Thành tỉnh Tân Cương.

28 Y Nại 依耐: Nay là huyện Anh Cát Sa tỉnh Tân Cương.

29 Vô Lôi 無雷: Vị trí hiện nay phía Bắc cao nguyên Pamir, tỉnh Tân Cương.

30 Hành quốc 行國: Tên một bộ lạc du mục cũng là tên nước thời cổ đại, đời sống giong ruổi theo thú nuôi đến nơi có nguồn nước, thảo mộc, phạm vi hoạt động rộng, không nhà cửa, không thành quách cố định.

ngọc thạch”, vậy trong các bộ tộc này, Tử Hợp là bộ tộc chiếm vùng đất đặc sắc.

Tham khảo Tây Vực ký (12):31

“Ô-sát... sản xuất ra đủ thứ ngọc, có ngọc trắng, ngọc đen, ngọc xanh.”

Nước Huy ở thời Tấn, Ô-sát thời Đường thật ra là Tử Hợp ở đời Hán, phải là chỗ cửa ra vào — trên núi dưới núi — sườn núi phía Đông Thông Lĩnh, nên cho là Tây Dạ đời Hán, “Phía Đông cùng với Bì Sơn,32 ... Bắc tiếp giáp với Sa-xa”, đất ấy là Tử Hợp từ thời Ngụy, Tấn trở về sau. Nhưng Tử Hợp đời Hán thì ở trong núi Tây nam của Tây Dạ. Từ đây đi về phía Tây tức là con đường khe núi Ngõa-hãn. Hán thư cho là vua Tử Hợp cai trị khe núi Hô Kiền, vùng đất sản xuất ngọc thạch, nước ấy thuộc khu vực núi Thông Lĩnh là không nghi ngờ gì. Nếu luận về vị trí thì Tây Dạ và Tử Hợp cũng không đồng. Tây Dạ là tộc người xa nhất, ở phía Đông, nên “Đông cùng (tiếp giáp) với Bì Sơn”. Thứ đến, Tây thì Bồ Lê, tức là huyện Bồ Lê ngày nay. Người phương Tây gọi là Tashkurgan. Hán thư nói là “Phía Nam tiếp giáp với Tây Dạ, Tử Hợp”, đại để là Đông nam tiếp giáp gần Tây Dạ, Tây nam gần Tử Hợp. Lại nữa, phía Tây là Y Nại; phía Đông của Y Nại đến tận Sa-xa; phía Tây (Bắc) đến Vô Lôi, đều là 540 dặm; khoảng cách Sa-xa, Vô Lôi và Bồ Lê đồng nhau. Nhưng mà phía Bắc đến Sơ-lặc, Bồ Lê là 550 dặm, Y Nại thì 650 dặm. Theo ý ấy mà suy tìm thì Y Nại cách Tây nam Bồ Lê 100 dặm. Như từ phía Bắc lên Sơ-lặc lại phải qua Bồ Lê nên xa 100 dặm. Từ Đông đến Sa-xa thì có thể đi ra thẳng sườn

———

31 Tây Vực ký 12, T51n2087_p942b11.

32 Bì Sơn 皮山: Một trong những nước ở Tây Vực thời Hán. Nay là huyện Bì Sơn tỉnh Tân Cương.

phía Đông núi Thông Lĩnh, khoảng cách Sa-xa và Bồ Lê xa gần bằng nhau. Vậy Y Nại trong Hán thư chỉ nói rằng: “Phía Nam tiếp giáp cùng Tử Hợp”, không bao gồm thêm Bồ Lê và Tây Dạ.

Lại nữa, Tây (bắc) là Vô Lôi, ra khỏi Đại Nguyệt Thị là đi qua nơi này; phía Tây tiếp giáp Đại Nguyệt Thị, phía Nam nước ấy đến thẳng Ô Thác, là biên giới Tây bắc Ấn Độ. Vùng đất ấy nằm ở phía Tây khe núi Ngõa-hãn, nên không đề cập Tử Hợp nữa. Tây Dạ ở phía Đông mà Tử Hợp ở phía Tây; Bồ Lê, Y Nại ở phía Bắc mà Tử Hợp ở phía Nam. Quả thật Hán thư đã nói về chúng rất rõ.

Tây Dạ — Đông tiếp giáp Bì Sơn... Tây tiếp giáp Bồ Lê... Tây nam tiếp giáp Ô Trạ.33

Bồ Lê — Nam tiếp giáp Tây Dạ, Tử Hợp.

Y Nại — Nam tiếp giáp Tử Hợp.

Vô Lôi — Nam tiếp giáp Ô Trạ.

Tây Dạ khác với Tử Hợp, nhưng do đâu Hán thư không phân ra nước Tử Hợp mà viết “Vua nước Tây Dạ hiệu là Tử Hợp”? Trộm nghĩ, Tử Hợp lúc bấy giờ hưng thịnh, phía Đông ra khỏi Thông Lĩnh mà thống trị luôn đất Tây Dạ, trung tâm cương thổ ở trong Thông Lĩnh, phía Tây đến đường khe núi Ngõa-hãn. Cho nên Hán thư lúc chép, từ Đông sang Tây, đầu tiên rõ biết Tây Dạ, lại trong lời văn ghi “Vương hiệu Tử Hợp, vua trị khe núi Hô Kiền”. Nói về Tây Dạ phiếm luận đến các dân tộc giống nhau, lại kết luận “Đất đai Tử Hợp sản sinh ra ngọc thạch”. Nếu cho Hán thư không biết Tây Dạ, Tử Hợp có khác nhau thì chưa chắc!

———

33 Ô Trạ (Nã) 烏秅: Một trong những nước ở Tây Vực thời Hán. Vị trí hiện nay nằm giữa núi Karakoram và thượng du sông Yarkand.

Và Hậu Hán thư chỉ nói đến Tây Dạ, Tử Hợp, Đức Nhược; còn với Bồ Lê, Y Nại, Vô Lôi thì đề cập chưa trọn vẹn. Vả lại do Hán thư cho Tử Hợp, Tây Dạ là một nước mà Hậu Hán thư trách “Trong Hán thư ngộ nhận rằng Tây Dạ và Tử Hợp chính là một nước, nay mỗi nơi đều tự có vua”. Nhưng đến lúc này thời thế đổi thay mới có sự bất đồng. Hậu Hán thư nói rằng:

“Nước Tây Dạ... gồm có 2.500 hộ, có hơn một vạn nhân khẩu, thắng binh (quân lực hùng mạnh) gồm 3.000 người”.

“Nước Tử Hợp... gồm có 350 hộ, 4.000 nhân khẩu, binh gồm 1.000 người”.

Tây Dạ chợt trở nên cường thịnh, mà Tử Hợp thì lui về giữ khe núi phía Tây, thật chẳng phải (địa lý) thời cũ nhà Hán. Vả lại Hán thư nói: Ô Trạ “Khoảng ruộng đá có bạch thảo”; Hậu Hán thư lại viết Tây Dạ, “Đất sinh bạch thảo”. Thế thì khu vực núi phía Tây nam, cả vùng Tây Dạ đều có phần ấy. Sách họ Phạm (Phạm Diệp soạn Hậu Hán thư) căn cứ hôm nay để ngờ vực xưa, hình như chưa trọn vẹn được!

Nhưng từ đời Tấn trở về sau, ngài Pháp Hiển, Tống Vân, Huyền Trang v.v... đi qua đất này đều một mực gọi Tây Dạ vào đời Hán là Tử Hợp; nhưng mà vùng núi Thông Lĩnh đặc biệt có Ô-sát, Kiệt-xoa,34 Khiết-bàn-đà v.v... lại không nghe có danh xưng khe núi Hô Kiền, Tử Hợp. Rất có thể do Tây Dạ, Tử Hợp... đồng một bộ tộc, cùng phong tục rồi lâu ngày hợp lại dần mà khó phân biệt. Lại do khi đời Hán mới thông với Tây Vực thì phía Đông Tử Hợp làm vua Tây Dạ, nghiễm

———

34 Kiệt-xoa 竭叉: Một nước thời xưa nằm giữa cao nguyên Pamir, Ấn Độ.

nhiên đứng đầu đồng tộc. Người Hán quen nghe việc ấy mới phần nhiều dùng Tử Hợp để gọi họ, lâu ngày chầy tháng quên dần cái tên gốc kia. Nhưng ở trong vùng Thông Lĩnh, Tử Hợp trở nên suy bại, có bộ tộc khác dấy lên, đến khi Phật pháp lưu thông suốt con đường Thông Lĩnh thì đệ tử Phật đã không biết là có Tử Hợp vậy!

Tóm lại, lúc ngài Pháp Hiển, Tống Vân, Huyền Trang v.v... đến Tử Hợp, thì Tử Hợp là nước Đại thừa duy nhất ở Tây Vực, chính xác ở phía Đông của Thông Lĩnh. Họ Sầm (Sầm Trọng Miễn) dựa vào Hán thư để cùng hậu thế tìm Tử Hợp ở trong Thông Lĩnh thì không đủ bằng chứng xác thực được.

Những Nhà Sử Học Nhật Bản Có Quan Hệ Nghiên Cứu Đại Lý Lịch Sử Phật Giáo Tây Vực - I. Niên đại văn hóa truyền từ phía đông

NHỮNG NHÀ SỬ HỌC NHẬT BẢN

CÓ QUAN HỆ NGHIÊN CỨU

ĐỊA LÝ LỊCH SỬ PHẬT GIÁO TÂY VỰC

Đông Sơ

I. NIÊN ĐẠI VĂN HÓA TRUYỀN TỪ PHÍA ĐÔNG

Nhật Bản là một quốc gia hải đảo ở Đông Á, cách Trung Quốc chỉ một vùng nước, và bán đảo Triều Tiên lại nhô lên ở khoảng giữa. Thời kỳ đầu, văn hóa Nhật Bản do Trung Quốc từ Đông truyền đến, phần nhiều lấy Triều Tiên làm môi giới. Cho nên nguồn gốc văn hóa hai nước Trung-Nhật rất uyên nguyên sâu xa. Sự thật lịch sử có thể chứng minh, như Cơ Tử1 dẫn dân Ân đến nhận phong ở Triều Tiên. Vệ Mãn2 dẫn dân Yến kiến lập nước ở bán đảo. Thời kỳ triều nhà Ân và Châu, bán đảo Triều Tiên rơi vào phạm vi thế lực Trung Quốc, mà khoảng cách giữa Triều Tiên và Nhật Bản lại ngắn, chỉ cách nhau bờ biển nên không tránh khỏi việc hai dân tộc vượt biển qua lại. Người Nụy3 qua đến bán đảo, và truyền

———

1 Cơ Tử 箕子: Cơ Tử là Thúc phụ của vua Trụ đời Thương (Ân), làm quan Thái sư. Vua Trụ hoang dâm vô đạo, ông can gián, vua Trụ không nghe bắt giam. Khi Châu Văn Vương diệt Trụ, ông mới được phóng thích. Sau ông lánh qua Triều Tiên, trở thành Thủy tổ Triều Tiên.

2 Vệ Mãn 衞滿: Người Tế Yến (nay Bắc Kinh, Hà Bắc), Tần-Hán (Tần-Yến). Cuối đời Tần đầu đời Tây Hán, Yến Vương Lô Quản phản Hán chạy trốn vào Hung Nô, Mãn thừa cơ tụ tập hơn ngàn người đánh Triều Tiên, giết vua Triều Tiên là Cơ Chuẩn rồi xưng vương, kiến đô ở Vương Kiệm (nay là Bình Nhưỡng, Triều Tiên)…

3 Người Nuỵ 倭人: Hoặc gọi là người Du (俞人), tên một bộ tộc thời xưa, tức nay là người Nhật Bản.

thuyết đồn rằng đến bán đảo là từ Trung Quốc, trong văn hiến cổ đại Trung Quốc như Sơn hải kinh,4 Hán thư, Luận hành5 v.v... đều có ghi việc của người Nụy. Và chuyện của Từ Phước,6 chắc phải đợi sự xác chứng, nhưng những năm cuối Tần-Hán, thời Đại lục loạn lạc thì việc Đông độ (từ Đông qua) của người Tần và người Hán là sự thật. Từ thời Hán, Ngụy, Tùy, Đường trở về sau, Nhật Bản thường đến Trung Quốc triều cống, được Trung Quốc thọ phong, thấy trong Chính sử ghi chép.

Văn hóa Trung Quốc từ Đông truyền đến Nhật Bản vào thời Tần-Hán đến tới Minh-Thanh, như Hán học từ Đông cứ truyền dần đến chưa từng gián đoạn giữa chừng. Nên người Nhật có lúc gọi Trung Quốc là Đường quốc, gọi người Trung Quốc là người Đường, thậm chí tất cả mọi thứ vật phẩm phần nhiều dùng chữ Đường đặt phía trước (trên đầu) của chúng, vì Nhật Bản sở đắc văn hóa Trung Quốc và phần nhiều do một mình đời Đường truyền đến. Văn hóa đời Đường từ Đông tiến dần, quả thật ảnh hưởng rất lớn đối với quốc dân Nhật Bản. Nhưng từ đời Đường trở về trước, giới học thuật Nhật Bản phần nhiều gián tiếp từ Triều Tiên, chẳng phải trực

———

4 Sơn hải kinh: Sách gồm 18 thiên, phân ra Sơn kinh 5 thiên, Hải kinh 13 thiên, nội dung bao quát về lịch sử, địa lý, dân tộc v.v… Không rỏ ai trước tác, các học giả cho rằng có thể trước tác vào thời Chiến Quốc hoặc năm đầu thời Tây Hán.

5 Luận hành 論衡: Do Vương Sung trước tác thời Đông Hán, 30 quyển, hơn 2 vạn chữ. Nguyên bổn 85 thiên nay mất một. Nội dung chủ yếu phê bình sự mê tín tôn giáo và việc chiêm nghiệm xấu tốt đương thời.

6 Từ Phước 徐福: Còn gọi là Từ Thị (徐市), người Lang Tà (phía Nam Nam Giao, Sơn Đông ngày nay), tự Quân Phòng. Tần Thủy Hoàng năm thứ 18 (219 trước Tl.), sai Từ Phước dẫn theo đồng nam, đồng nữ cả ngàn người vào biển tìm thuốc trường sinh, kết quả đi không trở về. Truyền thuyết rằng, họ đã đến Nhật Bản định cư.

tiếp thâu nhận từ Trung Quốc. Như Ngũ kinh bác sĩ,7 Y bác sĩ,8 Lịch bác sĩ9 cho đến Luận ngữ, Kinh sử v.v... đều do người Bách Tế10 v.v... truyền vào Nhật Bản. Đến thời Lưu-Tống, Nhật Bản sai sứ đến, trước sau gồm mười lần, đó là lần đầu tiên Trung-Nhật chính thức giao thiệp trên phương diện quốc gia, cũng là thời kỳ đầu văn hóa Trung Quốc Đông truyền. Đời Tùy, Nhật Bản trước sau sai phái sứ giả vào Tùy bốn lần. Truyện nước Nụy trong Tùy thư viết:

Năm Đại Nghiệp thứ 3 (năm 607 Tl.), vua nước ấy là Đa-lợi-tư-bắc sai phái sứ triều cống. Sứ giả nói rằng: “Nghe thiên tử Bồ-tát Hải Tây trùng hưng Phật pháp nên sai sứ triều bái, gồm thêm Sa-môn vài mươi người đến học Phật pháp”.

———

7 Ngũ kinh bác sĩ 五經博士: Tên một chức quan, đặt đầu tiên vào năm thứ 5 niên hiệu Kiến Nguyên đời Hán Võ đế (136 trước Tl.), được truyền dạy năm loại kinh của Nho gia: Thi, Thư, Dịch, Lễ và Xuân thu.

8 Y bác sĩ 醫博士: Chức quan chuyên dạy về y học. Chức quan này có từ đời Tuỳ.

9 Lịch bác sĩ 曆博士: Quan coi về lịch năm, tháng, ngày. Chức quan này có từ đời Tuỳ.

10 Bách Tế 百濟: Một nước thời xưa, phía Tây nam bán đảo Triều Tiên, một trong những nước ở Mã Hàn (thời Hán, Mã Hàn có 56 nước, đến năm 350 trước Tây lịch bị Bách Tế tiêu diệt) đầu tiên. Tương truyền do Chu Mông Tử Ôn Tộ (Phù Dư Ôn Tộ) sáng lập vào năm thứ 18 trước Tl.. Nhân vì trăm nhà (bách gia) qua biển (tế hải) đến đất Mã Hàn kiến quốc nên gọi là Bách Tế.

Theo Cổ sự ký và Nhật Bản thư kỷ chép, dưới thời Ứng Thần Thiên Hoàng, vua nước Bách Tế là Tiếu Cổ Vương phái sứ giả là A Trực Kỳ sang cống hai con ngựa quí. Vì A Trực Kỳ là người thông hiểu Nho học, Thiên Hoàng hỏi, bên Bách Tế ai thông bác về ngành học này, A Trực Kỳ đáp, chỉ có Vương Nhân. Thiên Hoàng bèn nhờ Tiếu Cổ Vương mời Vương Nhân. Khi Vương Nhân xuống thuyền sang quần đảo, Tiếu Cổ Vương gửi biếu Ứng Thần Thiên Hoàng một bộ Luận ngữ và một quyển Thiên tự văn. Vương Nhân đến nơi, được hoàng tử Thố Đạo Trĩ Lang Tử bái làm thầy. Thế là Nho giáo truyền từ triều đình rồi lan dần ra dân gian từ thời Ứng Thần Thiên Hoàng.

Trong Quốc thư nước ấy ghi rằng: “Thiên tử phía mặt trời mọc gởi thư cho xứ mặt trời lặn, thăm hỏi”. Vua Tùy Dương Đế vì chiêu dụ ngoại phiên và khoa trương văn hóa Trung Quốc mới sai phái Văn Lang Bùi Thế Thanh và hơn mười người, theo sứ giả Nhật là Tiểu Dã Muội Tử đáp lễ Nhật Bản, từ đó Ngũ kinh bác sĩ, công nghiệp kỹ nghệ và kinh điển Phật giáo đều đi qua bán đảo truyền đến Nhật Bản. Phần lớn hạt giống văn hóa Trung Quốc Đông truyền không chỉ khiến văn hóa quần đảo Nhật Bản phát sinh tác dụng “chất men” mà còn giúp người Nhật Bản có thể lý giải văn hóa Trung Quốc sâu hơn và tiến tới hâm mộ nhiều hơn và học tập theo.

Đến thời Suy Cổ Thiên Hoàng,11 với ý đồ làm cho văn hóa Trung Quốc trực tiếp hoà nhập nên sai sứ vào Tùy. Thời Suy Cổ Thiên Hoàng, Thái tử Thánh Đức nhiếp chính, Thái tử thông minh hiếu học, dốc lòng tin Phật pháp, từng chú giải kinh Pháp hoa, giảng thuyết kinh Thắng Man v.v... vị Tăng Cao Ly là Huệ Từ rất thán phục thái tử. Đến khi trưởng thành nắm chính quyền, trên chế độ quốc gia Thái tử dùng Nho giáo làm gốc lớn cai trị thiên hạ, còn việc giáo dục quốc dân đều dùng Phật giáo làm quốc sách chỉ đạo tinh thần, nên trong 17 điều hiến chương quốc dân có quy định phải dốc một lòng tin Tam bảo; đồng thời cố theo đuổi văn hóa Trung

———

11 Suy Cổ Thiên Hoàng 推古天皇: Năm 587, hoàng đế Dụng Minh (Yomei) băng hà, dòng họ Tô Ngã (Soga) đưa hoàng đế Sùng Tuấn (Sushun) lên ngôi. Nhưng 5 năm sau đó, Sùng Tuấn bị đại thần Tô Ngã Mã Tử (Soga-no-Umako) ám sát. Để đối phó với tình trạng khẩn cấp này, phu nhân của hoàng đế Mẫn Đạt (Bidatsu – Mẫn Đạt trị vì từ năm 572 đến năm 585, là cha của Dụng Minh, chồng của Suy Cổ) lên ngôi lấy hiệu là Suy Cổ. Bà là vị nữ Thiên hoàng đầu tiên, là vị Thiên hoàng thứ 33 của Nhật Bản. Ngay khi lên ngôi, nữ Thiên hoàng đã phong danh hiệu Thánh Đức Thái Thử cho hoàng tử Xứng Đức (Shotoku), con của hoàng đế Dụng Minh rồi trao quyền nhiếp chính cho Thánh Đức Thái Tử lúc đó mới 19 tuổi.

II. Lưu Học Tăng Nhật Bản Đến Trung Hoa Đời Đường

Quốc và hấp thu hoà nhập tư tưởng Phật giáo, mới sai phái Tiểu Dã Muội Tử vào Tùy v.v…, do đó văn hóa Trung Quốc truyền bá ở Nhật Bản được phát triển thuận lợi, thật ra đều nhờ đặt trên nền móng trí tuệ của Thánh Đức Thái Tử cả. Vậy hai đời Tùy, Đường là thời kỳ rất thịnh hành văn hóa Trung Quốc trên toàn cõi Nhật Bản.

II. LƯU HỌC TĂNG NHẬT BẢN ĐẾN TRUNG HOA ĐỜI ĐƯỜNG

Văn hóa Trung Quốc truyền từ Đông đến Nhật Bản phải lấy đời Đường làm cực thịnh. Đời Tùy, nước Nhật Bản tuy có sai sứ đến nhưng quy mô kém xa, chẳng bì kịp sự thịnh hành thời Đường. Từ đời Đường trở về sau, Nhật Bản rất hâm mộ nền văn hóa rực rỡ của đời Đường, do đó giảm phần lớn việc sai phái sứ vào Đường, mà tăng thêm Lưu học sinh (học sinh du học) và Học vấn Tăng (Tăng sĩ đến học) để được trực tiếp hấp thụ nền văn hóa Trung Quốc. Từ đó chế độ văn hóa Trung Quốc trực tiếp vượt qua biển Đông mà đến! Cho nên thời kỳ trung cổ Nhật Bản, tất cả chế độ như quan chế, học chế, hình chế, lịch học, lễ chế, âm nhạc, kiến trúc, công nghiệp, mỹ thuật đều ảnh hưởng và hình thành một nền văn hoá thời Đường trên toàn cõi Nhật Bản. Không nghi ngờ gì nữa, lúc bấy giờ các giai cấp văn hóa Nhật Bản lệ thuộc vào lễ hệ văn hóa Trung Quốc. Vả lại Lưu học sinh Nhật Bản vào Đường, phương thức sinh hoạt của họ cũng lấy phong tục tập quán của đời Đường làm vinh. Danh tính của họ phần nhiều cải đổi dùng theo cách thức người đời Đường, như Lưu học sinh tên A Bộ Trọng Ma Lữ đổi tên là Triều Hành; Đằng Nguyên Thanh Hà đổi tên là Hà Thanh, thậm chí có người cưới con gái nhà Đường mà sinh con huyết thống pha trộn. Từ đây có thể biết được

văn hóa Trung Quốc đã ảnh hưởng rất sâu đến tâm lý quốc dân Nhật Bản vậy.

Thật sự Lưu học Tăng Nhật Bản (đến Trung Quốc) vào thời Đường nhiều hơn những Lưu học sinh khác. Đời Đường là thời đại hoàng kim của Phật giáo, lúc bấy giờ nhiều Lưu học Tăng vào Đường rất nổi tiếng, như vị Tăng chùa Nguyên Hưng là Đạo Chiêu, theo ngài Huyền Trang học Pháp tướng tông, khi trở về nước, kiến lập thiền viện ở Hữu Kinh, Nại Lương; ngài Đạo Từ từng học Tam luận, Pháp tướng ở Trường An, sự ưu tú trong việc học của ngài đã được vua Đường Huyền Tông khen ngợi. Sau khi trở về nước, ngài đã phỏng theo chùa Tây Minh ở Trường An mà kiến lập chùa Đại Phật. Ngài Huyền Phưởng học Pháp tướng ở nhà Đường, khi về nước mang theo tượng Phật và kinh, luận hơn năm ngàn quyển, trú ở chùa Hưng Phước, đặc biệt được (hoàng triều) tôn kính sủng ái.

Người khai sáng Thiên thai tông ở Nhật Bản là ngài Tối Trừng (Saicho – tức Truyền Giáo đại sư). Năm 804 thời Tuỳ-Đường, ngài đi sứ sang Trung Hoa, học giáo lý ở núi Thiên Thai. Năm 805, ngài trở về nước mang theo 230 bộ kinh, gồm 460 quyển, năm sau khai sáng Thiên thai tông. Ngài Không Hải (Hoằng Pháp) cùng ngài Tối Trừng vào Đường, học Mật giáo ở chùa Thanh Long tại Trường An, lưu trú ở Đường hai năm. Khi về nước, ngài mang theo nhiều kinh điển, dịch thành là 142 bộ, gồm 240 quyển, Chân ngôn tán bằng chữ Phạn v.v... 40 bộ, gồm 44 quyển, Luận sớ hai bộ gồm 170 quyển v.v... Chân ngôn Mật giáo được truyền bá rộng rãi ở Nhật Bản. Sau những vị ấy, các ngài Viên Hạnh, Viên Nhân, Viên Trân v.v... nối tiếp nhau vào Đường lưu học. Rồi Tam luận, Thành thật, Pháp tướng, Câu-xá, Hoa nghiêm, Luật, sáu tông nối tiếp nhau truyền vào Nhật Bản.

Việc Đông truyền của Phật giáo Trung Quốc đều nhờ sự nỗ lực và lòng nhiệt thành của Lưu học sinh Nhật Bản, khiến cho văn vật chế độ trung cổ Nhật Bản được tiến bộ một bước dài. Lúc bấy giờ, chính phủ Nhật Bản càng thêm ưu ái đãi ngộ các vị sứ giả văn hóa này, đồng thời ban cho lễ phẩm khen thưởng.

Cao tăng Trung Quốc từ biển Đông sang phải kể đến Giám Chân đời Đường, Siêu Nguyên, Ẩn Nguyên đời Thanh v.v… đều nổi tiếng. Khi Giám Chân từ Đông sang, ngài mang theo phần lớn là thánh điển trân quí như kinh, luật; ngài thiết lập đàn truyền giới ở chùa Đông Đại, người thọ giới từ Thánh Võ thượng hoàng trở xuống hơn 400 người. Ngài Giám Chân lại xây chùa Chiêu Đề theo phương thức nhà Đường rất được người Nhật tôn kính. Trải qua các đời như: Tống, Nguyên, Minh đều có Cao tăng từ Đông sang (Đông độ), và đến đầu đời Thanh, cũng có nhiều Cao tăng danh tiếng đến Nhật ước chừng hơn 50 người. Phần nhiều các ngài lấy việc truyền giáo làm sự nghiệp, như Dật Nhiên Tính Dung, Đạo Giả Siêu Nguyên, Độc Lập Tính Dị, Ẩn Nguyên Long Kì, Đại Mi Tính Thiện, Mộc Am Tính Phách, Tức Phi Như Nhất, Cao Tuyền Tính Đôn, Tâm Việt Hưng Trù v.v... trong đó, người có ảnh hưởng lớn đối với Phật giáo Nhật Bản là ngài Đạo Giả Siêu Nguyên. Ngài Siêu Nguyên là người Hưng Hóa tỉnh Phúc Kiến. Năm Thuận Trị thứ 8, ngài đến Nhật Bản, trú ở các chùa Sùng Phước (Trường Khi), Phổ Môn (Bình Hộ), Thiên Đức (Kim Trạch). Ngài cổ xúy Thiền phong, khuyến hóa người đời, rất được sự trọng thị của giới Phật giáo Nhật Bản. Năm Thuận Trị thứ 11, vị Tăng núi Hoàng Bá ở Phúc Châu là Ẩn Nguyên Long Kì đến Nhật, giảng đạo ở hai ngôi chùa là Hưng Phước và Sùng Thiện, sau ngài yết kiến tướng quân Đức

III. Minh Trị Duy Tân Và Sự Cách Tân Của Phật Giáo Nhật Bản

Xuyên Cương Cát, được ban đất làm chùa ở Vũ Trị tại Sơn Thành, sáng lập ra chùa Hoàng Bá Sơn Vạn Phước, mở ra Hoàng Bá tông. Ngài chính là tổ đầu tiên của Hoàng Bá tông tại Nhật Bản. Ngài Ẩn Nguyên thời Thanh từng khai ấn Ngữ lục, Ngữ lục này truyền đến Nhật Bản, Tăng lữ cùng nhau thỉnh về trì tụng, nên Phật giáo Nhật Bản chịu ảnh hưởng của ngài rất nhiều. Năm đầu đời Khang Hy, lại có vị Danh tăng tên là Tâm Việt Hưng Trù đến Nhật, được Đức Xuyên Quang Quốc nghênh đón ở Thủy Hộ, ngài mở chùa Kỳ Viên, đang thời gian khai sơn, người bốn phương kéo đến hơn một vạn bảy ngàn người. Sự ảnh hưởng to lớn của ngài, chúng ta có thể tưởng tượng mà biết được. Nhà Nho đời Minh là Chu Thuấn Thủy không chịu làm quan triều Thanh, vào năm 1659 (năm Thuận Trị thứ 16) đến Nhật Bản, được Đức Xuyên Quang Quốc nghênh đón mời làm Tân sư (thầy khách), ông giảng nhiều về Nho học, mở ra vận mới tu sửa sử, học giả Nhật Bản chịu nhiều sự cảm hóa của ông, mãi đến nay vẫn còn sùng bái. Nhưng học giả Thiền của Nhật Bản ảnh hưởng ngài Siêu Nguyên, Ẩn Nguyên sâu xa, rộng lớn hơn là đời sống đạo đức của người dân Nhật Bản ảnh hưởng đạo Nho của Chu Thuấn Thủy.

III. MINH TRỊ DUY TÂN VÀ SỰ CÁCH TÂN CỦA PHẬT GIÁO NHẬT BẢN

Nhật Bản nghiên cứu đọc tụng thư tịch cổ Trung Quốc, là hồi tưởng lại thời đại Ứng-thần Thiên Hoàng hơn 1700 năm trước, hoàng tử Trĩ Lang đọc sách Luận ngữ.12 Sau đó, trải qua Tùy, Đường, Tống, Nguyên, Minh, Thanh không luận là Phật học, Lý học, Thi văn và Sử học, bất cứ về

———

12 Xem cht. 10 trước.

phương diện nào, Nhật Bản đều ảnh hưởng Trung Quốc. Nhưng từ khi vua Minh Trị duy tân trở về sau, Nhật Bản lại tiếp thu văn hóa mới của thế giới, đối với việc nghiên cứu Phật học đã bỏ đi quan niệm truyền thống, theo xu hướng dùng phương pháp khoa học, khảo chứng bằng lịch sử, khiến cho Phật giáo trở nên học thuật hóa, khoa học hóa, triết học hóa. Có nhiều vấn đề thôi thúc các học giả Nhật Bản chạy theo quan niệm Sử học trên, một là chịu ảnh hưởng sự so sánh Bắc sử13 và Tây Vực sử của những sử gia Trung Quốc, như Đinh Khiêm, Thẩm Tăng Thực, Lý Văn Tư v.v...; hai là đam mê, thích thú việc các nhà khảo cổ Anh, Pháp, Đức, Nga v.v... đến Trung Á thám hiểm. Ngoài việc tự chủ và thích thú, Nhật Bản còn nghiên cứu lịch sử Tây Vực và Mãn-Mông. Từ khi vua Minh Trị duy tân đến thế giới đại chiến lần thứ 2, khoảng 70 năm là thời kỳ bên trong nước Nhật rất an định, no cơm ấm áo, học thuật hưng vượng, quân chính tiến thủ, lưu hành chính sách “Đại lục” và “Hải dương”, lại bừng lên một trào lưu nồng nhiệt nghiên cứu Mãn-Mông ở nội địa Trung Quốc, Trung Á và dọc bờ biển (duyên hải) Tây nam. Tuy động cơ nghiên cứu đa phần là tư tưởng thực dân địa cùng nhân tố xâm lược, nhưng thành quả ấy vẫn có nhiều tác phẩm mang tính học thuật. Từ Đại chiến thứ hai trở về sau, nhân chiến tranh thất bại, tư tưởng thực dân địa nhanh chóng tiêu thoái, việc nghiên cứu vẫn y vậy kế tục. Đối với việc nghiên cứu lịch sử Tây Vực, tuy bắt đầu ở Âu châu, đến đầu thế kỷ XX, Nhật Bản mới chú ý đến việc này, nhưng sự nghiên cứu của họ chuẩn mực cao, nhân tài lại nhiều, tìm được tư liệu phong phú, do đó họ đã thành công lớn, có giá trị nghiên cứu trong tương lai.

———

13 Bắc sử: Xem cht. 46, tr. 32.

Người Nhật Bản đầu tiên so sánh sử Chi-na (Trung Quốc), sử Tây Vực là ông Na Kha Thông Thế, Thị Thôn Toản Thứ Lang, Tam Trạch Mễ Cát. Ông Na Kha Thông Thế là giảng sư tại Đông kinh đế đại, ông vốn yêu thích Hán học, đối với sử Trung Quốc, sử Mãn-Mông ông đều có nghiên cứu. Vào năm 1888, ông dùng Hán văn viết một bộ “Chi-na thông sử” rồi xuất bản, do đó mới biết việc tu dưỡng Hán học của ông. Nhưng người có khả năng thâm nhập sở học này và có thu hoạch, sáng tạo nhiều cái mới là hậu duệ Bạch Điểu Khố Cát. Bạch Điểu là người có thẩm quyền trong sử học Tây Vực. Bạch Điểu xuất thân là môn hạ Na Kha, thời còn học Trung học, ông là học sinh của Na Kha Thông Thế. Thời kỳ cầu học tại Đông đại, ông đã tiếp thu ảnh hưởng rất sâu từ vị giáo sư nước Đức, tên là Ludwig Riess, dạy môn sử Tây dương. Đầu tiên, Nhật Bản thâu vào phương pháp sử học mới, tức là hoạch định phân chia quốc sử, Trung Quốc sử, Tây dương sử làm ba tổ chức lớn. Sự chú ý đến lịch sử giao thông Đông-Tây cũng bắt đầu từ thời này. Năm 1900, tốt nghiệp Đông đại, ông bắt đầu nghiên cứu lịch sử từ gần đến xa, từ Triều Tiên, Mãn-Mông, đến Tây Vực. Ông rất giỏi về ngôn ngữ cổ đại Tây Vực, và trước tác một bộ “Nghiên cứu lịch sử Tây Vực”. Trong quá khứ, học giả Nhật Bản đại đa số chịu ảnh hưởng “Hán học”, không thoát khỏi phương pháp tư duy cố hữu của Trung Quốc. Ông Bạch Điểu thì chẳng vậy, phương pháp nghiên cứu của ông thuần túy là pháp thức Tây dương, ông sử dụng phương pháp khoa học cận đại, từ cái thấy mới đối chiếu với vấn đề cũ để tìm ra lời giải thích mới. Ông đã lưu học ở Pháp, Đức, Anh, Nga và Hungary, quá trình học tập ấy đã giúp ông có hứng khởi đối với lịch sử Tây Vực. Ông Bạch Điểu đã phát biểu nhiều luận văn về lịch sử Tây Vực, và đối với những nước có mối quan hệ quan trọng trong lịch sử giao thông Trung Á, như Ô Tôn, Khương Cư,

Đại Nguyệt Thị, Đại Uyển, Kế Tân, Soghd v.v... không nước nào ông không chuyên tâm nghiên cứu. Từ ông Bạch Điểu trở về sau, trên phương diện nghiên cứu lịch sử Tây Vực, những người có thành tích nhất là Vũ Điền Hanh, Tang Nguyên Khích Tạng, Điểu Cư Long Tạng, Đằng Điền Phong Bát v.v...

Vũ Điền Hanh xuất thân là môn hạ của Bạch Điểu, ông giỏi ngôn ngữ hệ Altai14 và ngữ văn cổ đại của Mông Cổ, Đột-quyết, Hồi Cật15 v.v..., lại thông cả Phật học. Ông và ông Bạch Điểu cùng khai sinh ra nghiên cứu lịch sử Tây Vực ở Nhật Bản. Ông từng học ở Nga và châu Âu, đồng thời từng đích thân sao chép văn thư Đôn Hoàng và những thẻ sách rơi rớt ở vùng sa mạc do ông Stein và ông Pelliot sưu tập được. Về “Đôn Hoàng học”, ông đã đóng góp và phát huy rất nhiều. Đối với việc nghiên cứu Tây Vực, ông cũng gặt hái được thành tựu to lớn, không chỉ ở việc khảo chứng địa lý mà cả việc giải thích văn hóa. Nhiều trước tác của ông, hầu hết cất giữ ở Đại cốc, như “Thuyết giải sử liệu Tân Cương”, “Những mảnh kinh Pháp hoa phẩm Phổ môn văn Hồi Cật”, “Phật điển văn Hồi Cật”, “Nghiên cứu Qui-tư, Vu-điền”, “Phật giáo và tộc cổ Thổ-nhĩ-kỳ” v.v..., đều thu gom vào trong tập Luận văn sử học Vũ-điền bác sĩ (tiến sĩ). Ngoài ra, tác phẩm “Khái luận văn minh sử Tây Vực” của ông và “Nghiên cứu sử Tây Vực” của ông Bạch Điểu đều là những tác phẩm trứ danh, những người nghiên cứu về lịch sử Tây Vực và các nhà chuyên môn rất xem trọng.

———

14 Ngữ hệ Altai (A-nhĩ-thái ngữ 阿爾泰系語): Ngữ tộc Altai (Altai family), bao quát ngôn ngữ Đột-quyết (Turk), Mông Cổ, Tungus (bộ tộc này đa phần cư trú ở phía Đông Siberia) v.v… Dân tộc ngôn ngữ Altai sống ở biên cương nội cảnh Trung Quốc.

15 Hồi Cật 回訖: Xem cht. 7, tr. 118.

Ông Đằng Điền Phong Bát có viết “Nghiên cứu lịch sử giao thiệp Đông-Tây”, sách chia làm hai thiên: Tây Vực và Nam Hải. Trước là ông nghiên cứu lịch sử Tây Vực, tiếp theo là phương diện Nam Hải, tức là “Đại Đường Tây Vực ký” của ngài Huyền Trang, ghi thuật về những cảng khẩu miền duyên hải Đông nam Ấn Độ. Dựa vào những ghi thuật ấy, ông Quật Khiêm Đức trước tác một bộ “Giải thuyết Tây Vực ký”; và ông Cao Tang Câu Bát cũng nghiên cứu những nước ở Đông nam Ấn Độ trong “Đại Đường Tây Vực ký” ghi chép. Có sách “Nghiên cứu các nước Đông nam Ấn Độ”, ghi chép từ “Đại Đường Tây Vực ký”. Tiến sĩ Cao Nam Thuận Thứ Lang trước tác “Ghi chép sự truyền bá Phật giáo tại Ấn Độ và các đảo ở Malaysia” bằng tiếng Anh. Những tác phẩm ấy đều là sự cống hiến lớn cho sự phát triển văn hóa Phật giáo ở Nam Hải. Ông Đằng Điền sống lâu ở Trung Quốc nên ông rất thân với ông La Chấn Ngọc, Vương Quốc Duy; lúc ấy, ông La Chấn Ngọc và ông Vương Quốc Duy có nhiệt tâm với nền văn hiến cổ đại được phát hiện thấy tại Đôn Hoàng và Tân Cương. Do họ ảnh hưởng nhau cũng nhiều, mới khơi dậy cho ông Đằng Điền hứng thú với những sử liệu Tây Vực. Ông ta nghiên cứu lịch sử Tây Vực bao quát cả “Chú thích Tuệ Siêu truyện”, “Đất cũ của bộ tộc Nguyệt Thị và niên đại di dời về Tây”, “Nghiên cứu Tây Vực” v.v... Ông Đằng Điền và Tang Điền vốn trau dồi điển tịch Trung Quốc cũng thâm hậu. Từ Đằng Điền trở về sau, có Vũ Khê Liễu Đế, Đại Cốc Thắng Chân, Tùng Điền Thọ Nam, Thạch Điền Cán Chi Trợ, Trọng Tùng Tuấn Chương v.v... đã khảo chứng địa lý, lịch sử Phật giáo Tây Vực và Trung Á, đều có thành tích tốt. Quyển “Giải thuyết Tây Vực ký” của Quật Khiêm Đức viết ra cảo bản vào năm 1912 (năm đầu niên hiệu Đại Chánh), những người đồng thời như Thỉ Khánh Huy, Lang Tinh Nhất, Tùng Bản Văn Tam Lang, Tiểu Dã Huyền Diệu đều có soạn thuật