Nghiên cứu Phật Giáo Tây Vực

III. Thời Vận Thịnh Suy Của Phật Giáo Đại Nguyệt Thị

Nay đem niên đại của các vua Đại Nguyệt Thị trình bày lại, vì đây là kết quả qua nhiều lần khảo chứng để chấn chỉnh cho bài này.

- Kaniṣka (Ca-nị-sắc-ca) đời thứ nhất… tức vị năm 58 trước Tl. (tại vị 28 năm).

- Huviṣka (Hồ-vi-tư-ca)… tức vị năm 31 trước Tl. (tại vị chừng 40 năm).

- Vāsudeva (Vi-tô-đặc-bà)… tức vị ước chừng năm 10 Tl. (tại vị chừng 30 năm).

- Kujula (Kujula Kadphises – Khâu-tựu-khước)… tức vị ước chừng năm 40 Tl. (tại vị chừng 35 năm).

- Wema (Wema Kadphises – Diêm-cao-trân)… tức vị ước chừng năm 75 Tl. (tại vị chừng hơn 20 năm).

- Vāsishka (Vi-tây-tư-ca)… tức vị ước chừng năm 95 Tl. (tại vị chừng 15 năm).

- Kaniṣka (Ca-nị-sắc-ca) đời thứ hai… tức vị ước chừng năm 110 Tl. (tại vị trên 10 năm).

- Vāsudeva (Ba-điều) đời thứ hai… ước chừng sinh vào giữa thế kỷ thứ III Tl..

- Kitara (Ký-đa-la)… ước chừng sinh vào giữa thế kỷ thứ V Tl..

III. THỜI VẬN THỊNH SUY CỦA PHẬT GIÁO ĐẠI NGUYỆT THỊ

Dân tộc Đại Nguyệt Thị từ khi di trú đến sông Amu Darya, cùng dân tộc Đại Hạ tiếp xúc với Phật giáo, chậm lắm là thế kỷ thứ I trước Tây lịch, quá trình kính tín phụng hành của họ đã nói rõ rồi.

Năm 58 trước Tây lịch, Kaniṣka đời thứ nhất, vua của Đại Nguyệt Thị đã có quan hệ với Phật giáo, kết quả như thế nào? Về truyền thuyết vua Kaniṣka, chủ yếu sớm nhất là từ Tây

Vực ký của ngài Huyền Trang, thứ đến thấy rải rác trong Đại Trang nghiêm kinh luận, Mã Minh bồ-tát truyện, Bà-tẩu-bàn-đậu truyện, Phó pháp tạng nhân duyên truyện, Tạp bảo tạng kinh, Pháp Hiển truyện và Lịch sử Phật giáo Ấn Độ của Tāranlācha v.v… Nhưng chân tướng chuyện ấy rất khó nắm bắt, vả lại trong những truyền thuyết này, muốn tách biệt hai vị vua đồng tên trước sau quả là một việc khó. Hơn nữa nhân duyên nhà vua quy y Phật trong những ký thuật ấy rất tỉ mỉ rõ ràng, như Phó pháp tạng nhân duyên truyện quyển 5,34 đại khái liên hệ y cứ theo A-dục vương truyện,35 sự tích ấy cũng tường tận. Như trong ký sự của Tây Vực ký quyển 3, liên quan đến việc kết tập, rõ ràng là mô phỏng diễn bày theo truyền thuyết của lần kết tập thứ nhất. Còn những ghi chép khác đúng hay sai rất khó để chọn lấy hay bỏ đi.

Người ta khảo cứu trên đồng tiền của vua Kaniṣka đời thứ nhất có khắc hình Phật đủ chứng minh ông là tín đồ Phật giáo. Hơn nữa, tiết trước đã dẫn việc xưa về “Thuận hiện nghiệp” trong luận Đại Tỳ-bà-sa, có thể ngầm biết tình hình Phật giáo đã cảm hóa đức vua và bề tôi của vua. Tuy nhiên việc vua quy y Phật pháp hình như vào những năm cuối đời, vì những loại tiền mà nhà vua phát hành trước nhất đều có khắc tượng của các vị thần Hy Lạp, Ba-tư, Ấn Độ. Còn những tiền tệ phát hành sau cùng nhà vua mới đúc tạo hình Phật Thích-ca Mâu-ni (V. Smith: Early History of India. 2nd. ed. p. 247). Cho nên Tây Vực ký quyển 236 ghi:

———

34 Phó pháp tạng nhân duyên truyện 6 quyển, Cát-ca-dạ cùng Đàm Diệu dịch thời Nguyên Ngụy, T50n2085_p297.

35 A-dục vương truyện 7 quyển, An Pháp Khâm dịch thời Tây Tấn, T50n2042_p99.

36 Tây Vực ký 2, T51n2087_p879c15.

“Sau khi đức Như Lai Niết-bàn đến năm thứ bốn trăm, vua Ca-nị-sắc-ca đảm đương vận nước, thống lĩnh Thiệm-bộ châu, chẳng tin tội phước, khinh hủy Phật pháp”.

Lại nói:

“Nhà vua đi săn ở vùng đầm cỏ, gặp được con thỏ trắng, nhà vua đuổi theo, thỏ bỗng nhiên biến mất, thấy đứa trẻ chăn trâu ở trong rừng làm ngôi tháp nhỏ, cao chừng ba thước, nhà vua hỏi nó đang làm cái gì, đứa trẻ chăn trâu đáp, (xưa) Phật Thích-ca huyền ký (tiên đoán): ‘Sẽ có vị quốc vương ở nơi thắng địa này xây dựng ngôi tháp, xá-lợi thân ta gom tụ nhiều để trong tháp ấy’, nói rồi liền biến mất. Nhân đó, nhà vua phát đại chánh tín, thâm kính Phật pháp”.

Đầu đuôi câu chuyện xưa này hình như có quan hệ đến truyền thuyết Kaniṣka đời thứ nhất. Mục nước Phất-lâu-xa (Purushapura) trong Pháp Hiển truyện37 có nói đến vua Kaniṣka là Kế-nị-ca,38 cũng thuật nhân duyên vị vua ấy quy y Phật như lời trước, nhưng ghi về ngôi tháp vua xây dựng lúc bấy giờ rằng:

“Cao hơn bốn mươi trượng, trang sức bằng mọi thứ báu, ai đã từng thấy qua những tháp miếu tráng lệ uy nghiêm cũng không thể sánh được với ngôi tháp này, tương truyền: Tháp ở cõi Diêm-phù-đề chỉ ngôi tháp này là trên hết”.

———

37 Cao tăng Pháp Hiển truyện, T51n2085_p858b12.

38 Cao tăng Pháp Hiển truyện, p858b13: “…Thuở xưa, đức Phật cùng các đệ tử du hành đến nước này (nước Phất-lâu-sa), (lời ngài A-nan kể lại) Ngài bảo: ‘Sau khi Ta Bát-nê-hoàn sẽ có một quốc vương tên Kế-nị-ca (già) xây dựng tháp ở đây’. Sau đó, vua Kế-nị-ca xuất thế, một hôm đi du ngoạn…” (xem thêm cht. 109, tr. 231).

Lại tương truyền, kinh Trang nghiêm luận39 do ngài Mã Minh trước tác cũng chép:

“Ta thuở xưa từng nghe, trong dòng Câu-sa có vị vua tên Chân-đàn-ca-nị-tra, thảo phạt Đông Thiên Trúc, sau khi bình định, uy thế hiển hách, phước lợi đầy đủ. Lúc quay về bản quốc, giữa đường gặp chỗ bằng phẳng rộng rãi, nhà vua dừng nghỉ lại. Bấy giờ niềm vui duy nhất trong lòng vua chỉ lấy Phật pháp thay trang sức ngọc ngà. Ngay chỗ dừng nghỉ, nhà vua trông thấy xa xa một ngôi tháp, cho là tháp Phật, rồi cùng một ngàn người thị tùng đến chỗ tháp Phật; đi gần đến tháp, họ xuống ngựa đi bộ tới, trên đầu họ đều đội mũ Thiên bảo để trang sức, đến chỗ tháp họ quy mạng đảnh lễ.”

Chữ “Ta” trong câu mở đầu “Ta thuở xưa từng nghe…” thì Tây Tạng truyện của ngài Ma-hí-lí-chế-tra (Māṭrceṭa)40 tức Mã Minh (Aśvaghoṣa), nói hai người này là chỉ là một người mà khác tên. Tôi cho rằng, Kế-nị-ca (Kanika) cùng với Kaniṣka đời thứ hai cùng thời đại, có thể dựa vào sự ghi chép đó làm bằng chứng khảo tra được. (Tāranātha Geschichte d. Buddhismus. S. 83-92). Người gọi là Chân-đàn-ca-nị-tra (Candra Kaniṣka) thuộc chủng tộc Câu-sa (Kusān?), phải là Kaniṣka đời thứ nhất. Vậy khi vua Kaniṣka đời thứ nhất quy y Phật pháp, ngôi tháp lớn hoa lệ trang nghiêm tại đô thành Purushapura, tức nay là Peshawar

———

39 Trang nghiêm luận kinh (Đại trang nghiêm kinh luận, Đại trang nghiêm luận kinh…) 6, T4n201_p287a22.

40 Ma-hí(điệt)-lí-chế-tra 摩咥里制吒, Skt. Mātṛceṭa, là học giả Phật giáo ở Trung Ấn Độ, sống khoảng hậu bán thế kỷ thứ II đến thứ III. Ngài có trước tác nhiều bài thơ tiếng Phạn tán dương trí đức của Phật (xem thêm cht. 172, tr. 106)… Theo thuyết Tây Tạng truyện nói, ngài và Bồ-tát Mã Minh là một người.

là do ông kiến lập. Việc ghi chép trong Tây Tạng truyện hình như trước thời vua Kaniṣka tổ chức kết tập, nhưng khảo tra sự ghi chép của Trung Quốc thì lần kết tập thứ 3 trong Tây Tạng truyện chính là lần kết tập thứ 4 mà chúng ta hay nói, đương nhiên không thể không xem là việc làm sau thời vua Kaniṣka.

Về lãnh thổ của vua Kaniṣka đời thứ nhất cai trị, căn cứ khảo sát những tiền tệ và văn khắc đã tìm kiếm được ở một số khu vực, thì ngoài Kiền-đà-la, Ca-thấp-di-la ra, phía Đông xa đến tận Muttra của sông Jumna, phía Nam đến thành Ba-la-nại (Benares) ở bờ Bắc sông Hằng, phía Bắc từ Panjab, phía Tây bắc đến miền Tây sông Ấn Độ. Nhà vua đã chiếm cứ một vùng lãnh thổ rộng lớn như thế, rồi sớm quy y Phật giáo, sự ảnh hưởng đó cũng phổ cập sâu sắc, rộng lớn. Tóm lại, vua Kaniṣka đời thứ nhất chính là Thỉ tổ của vương triều Quí-sương, đồng thời là người đầu tiên cải đổi tôn giáo quy y phụng sự Phật giáo.

Người nối dõi sau vua Kaniṣka đời thứ nhất là Huviṣka (Huska), hoặc con của Kaniṣka đời thứ nhất. Người đó thừa kế lãnh thổ của cha mình, thống lĩnh cai quản Kabul, Kashmir (kaśmira), Gaya và Muttra, kiến trúc ngôi thành Hushapura tại Kashmir, lấy tên mình đặt tên ngôi thành, lại xây dựng ngôi Già-lam rất tráng lệ. Về tiền của nhà vua, ông làm như tiên vương của mình, cho khắc tượng thần Hy Lạp, Ấn Độ, Ba-tư trên đồng tiền, nhưng tiền khắc đúc hình Phật thì tuyệt đối không thấy một đồng. Dù ông Smith có căn cứ vào sự thật này để tìm kiếm bàn luận về niềm tin của vua đối với Phật giáo thì cũng chưa chắc chắn lắm (V. Smith: Early Hist of Ind. P. 252). Nhà vua từng kiến lập Già-lam trang nghiêm, vào năm 2 trước Tây lịch, sai phái Y Tồn đến Trung Quốc xa xôi tuyên dương Phật giáo, nếu cho

rằng nhà vua ít tín ngưỡng Phật giáo thì quả thật chưa hẳn thế. Không luận là vua trước hay vua này, họ không phải là những tín đồ Phật giáo hẹp hòi mê muội, mà giống vua Asoka có tinh thần rộng rãi bao dung đối với các tôn giáo khác, vì đó là sự thật không thể nghi ngờ.

Người thừa kế ngôi vua Huviṣka là vua Vāsudeva, ông cho chạm khắc hình trâu và tượng thần Śiva41 trên mặt trái đồng tiền, hoặc là những vật liên quan đến sự sùng bái thần tượng của Ấn Độ như xích sắt,42 kích ba răng (cái chỉa ba răng) v.v… Đến như tên của vị vua này, nếu khảo sát kỹ, quả thật đồng nghĩa với thần Viṣṇu,43 có quan hệ tín phụng Bà-la-môn giáo, hình như chẳng phải người có tín ngưỡng sâu sắc Phật giáo. Đặc biệt khoảng từ năm thứ 10 đến năm 30 Tây lịch, trong tiền của nhà vua có chữ số niên đại từ 74 đến 98, mà văn trên đã từng thuật đến, và trong văn khắc Sanchi còn có chữ số niên kỷ 68. Theo sự thật này, thì thời gian nhà vua nắm giữ quốc gia ít lắm phải đến 30 năm — Phật giáo nước Đại Nguyệt Thị không những bị ảnh hưởng trở ngại đến sự phát triển, mà còn bị vua ấy ngược đãi. Nếu đúng như thuyết đó thì những tin tức từ Tây Vực đến Trung Quốc trong thời vị vua này đều mờ mịt không thể tìm được. Khu vực mà tiền tệ của nhà vua phân tán chỉ phát hiện ở vùng Tây bắc Ấn Độ; vì đến thời đại của vua Vāsudeva, phần lớn lãnh thổ của tiên vương đã mất hết, thế

———

41 Hán: Thần Thấp-bà 濕婆神 (Skt. Śiva), một trong ba vị thần chính trong Ấn Độ giáo, còn gọi là Lỗ-đạt-la (Skt. Rudra). Vị thần này mang tính cách lưỡng cực, huỷ diệt và cứu tế.

42 Hán: Luân sách 輪索, xích sắt treo bốn bên trên đỉnh tháp.

43 Hán: Tỳ-nữu thần 毘紐神, dịch Biến nhơn thiên, Biến tịnh thiên… Một trong ba vị thần giáo chủ của Ấn Độ giáo – Brahma, Vishnu (Viṣṇu), Shiva (Śiva). Thời kỳ thần thoại Phệ-đà, vị thần này được xem như một trong những vị thần Thái Dương.

lực của vương quốc Quí-sương cũng bị suy yếu, như vậy đã rõ ràng!

Kujula lên ngôi khoảng năm 40 Tây lịch, chính là người khôi phục dần lãnh thổ tiên vương một thời đã mất dưới thời Vāsudeva, cũng chấn hưng lại Phật giáo một thời suy vi. Trên đồng tiền của nhà vua có khắc hình Phật, theo ông Cunningham nói, trên đó thường ghi văn tự “Sachadharmathida” (Boyer: L’epoque de Kaniṣka. J.A.1900, tome XV. P. 528). Ý nghĩa của từ đó là người bảo hộ chánh pháp, người bảo hộ Phật pháp. Nếu đúng như vậy thì Kujula thật là một tín đồ Phật giáo nhiệt tâm, chắc chắn thế, không cần nói thêm. Ngoài ra như Lương cao tăng truyện quyển 144 đã ghi, trong thời Vĩnh Bình đời Minh đế (năm 58-75 Tây lịch), Ma-đằng, Pháp Lan từ nước Nguyệt Thị đến Trung Quốc là đúng với thời đại của Kujula. Nhưng Ma-đằng có phải là người đầu tiên truyền Phật giáo vào Trung Quốc hay không, thật khó nói. Xuất Tam bảo ký tập45 ghi:

“Hán Hiếu Minh đế mơ thấy người vàng, xuống chiếu sai sứ giả Trương Khiên, Vũ lâm trung lang tướng Tần Cảnh đến Tây Vực, đầu tiên gặp Sa-môn Trúc-ma-đằng ở nước Nguyệt Thị dịch chép kinh này (kinh Tứ thập nhị chương), rồi trở về Lạc Dương”.

Lời văn trên chỉ nói, gặp Trúc-ma-đằng ở nước Nguyệt Thị, ngài Tăng Hựu (soạn Xuất Tam bảo ký tập) nhận định có việc Ma-đằng đến Trung Quốc, nhưng sách ấy lại nói: “Người truyền dịch đầu tiên là sứ giả Mĩ Du Trương

———

44 Cao tăng truyện 1, T50n2059_p322c15.

45 Xuất tam tạng ký tập 2, T55n2145_p5c17.

Khiên”,46 cho Trương Khiên là người đầu tiên trực tiếp phiên dịch. Cũng trong sách ấy, ngài Tăng Hựu ghi truyện 32 vị phiên dịch, nhưng tên ngài Ma-đằng và Pháp Lan bị lược bỏ, không liệt kê vào.

Tuy nhiên khảo cứu những điểm thuật trên, chắc chắn hai vị tăng Ma-đằng và Pháp Lan từng đến Trung Quốc phiên dịch kinh điển, điều này không gì khó tìm bằng chứng. Trong Tây Tạng truyện ghi, học trò của đệ tử ngài Long Thọ (Nāgārjuna) có vị sư chú thuật tên Đồ Chủng (Mātanga). Ông A. Schiefner cho rằng, ông Đồ Chủng này có thể là ngài Ma-đằng đến Trung Quốc truyền đạo, đây không phải là lời văn tưởng tượng (Tāranātha, Geschichte d. Buddhismus. S. 88, 311). Chúng ta cũng xét kỹ những gì trong Cao tăng truyện của Tuệ Kiểu, liên quan đến những truyện ký đó, rất có thể có nhiều chuyện lạ tồn tại, như việc ghi chép kinh điển do ngài Pháp Lan dịch, thuyết đó khó tin. Điểm này ông Ngốc Thị Hựu Tường đã bàn luận rồi!

Căn cứ truyện Tây Vực trong Hậu Hán thư, ở mục nước Thiên Trúc ghi:

“Đời truyền rằng: Minh đế mơ thấy người vàng, cao lớn, đỉnh có ánh sáng, nhà vua đem chuyện hỏi quần thần, có người thưa rằng: Phương tây có vị thần tên là Phật, thân hình ngài cao một trượng sáu thước màu hoàng kim. Do đó vua sai sứ đi Thiên Trúc học hỏi đạo pháp của Phật, ngay ở Trung Quốc vua cho vẽ hình tượng. Sở Vương Anh đầu tiên tin cái thuật ấy, nhân việc này Trung Quốc có nhiều người thờ phụng đạo ấy.”

———

46 Xuất tam tạng ký tập 2, p5b25: “Truyền dịch sở thuỷ, Mĩ Du Trương Khiên chi sứ 傳譯所始, 靡踰張騫之使”.

Sở Vương Anh, một tín đồ Phật giáo trước nhất, là con vợ lẻ của Quang Võ đế, anh em của Minh đế. Căn cứ truyện Sở Vương Anh trong Hậu Hán thư Liệt truyện quyển 32, Minh đế chiếu chỉ cho ông rằng:

“Sở Vương tụng lời vi diệu của Hoàng Lão,47 còn thờ cúng Phù-đồ (Phật), trai giới tinh khiết ba tháng, cùng thần linh phát thệ, hiềm gì nghi gì, phải có hối hận, chuộc trở lại lỗi ấy, thết cỗ lớn khoản đãi Y-bồ-tắc, Tang-môn”.

Đó là từ năm Vĩnh Bình thứ 8 trở về trước. Y-bồ-tắc là Ưu-bà-tắc, Tang-môn là Sa-môn nhận Sở Vương Anh cúng dường, chắc chắn là vậy. Lúc bấy giờ mà thấy nghi thức Phật giáo trang nghiêm quan trọng cũng không phải là sai. Cho nên Lịch đại tam bảo kỷ quyển 4 của Phí Trường Phòng ghi, năm Vĩnh Bình thứ 7, Minh đế mơ thấy người vàng, triệu quần thần đến đoán xem, cũng không thể cho là truyền thuyết tuyệt đối khó tin. Lại như Phật tổ thống kỷ quyển 35 chép, năm Vĩnh Bình thứ 10, Phật giáo bắt đầu truyền vào Trung Quốc, đây quả thật là lầm lẫn hoàn toàn. Phật giáo truyền vào Trung Quốc ít lắm là năm Vĩnh Bình thứ 8 trở về trước. Pháp Lâm phá tà luận quyển thượng48 nói rằng:

“Từ năm Vĩnh Bình thứ 3 đời Minh đế nhà Hậu Hán mơ thấy người vàng trở lại thì thời tượng giáo lưu hành về phía Đông”.

———

47 Hoàng Lão 黃老: Hoàng Lão học phái, học phái này gộp chung Hoàng đế trong truyền thuyết với Lão Tử và tôn xưng lên hàng các vị khai sáng phái Đạo gia.

48 Phá tà luận 1 (ngài Pháp Lâm soạn thời Đường, 2 quyển), T52n2109_p467c17.

Thuyết này gần với sự thật hơn. Việc ghi chép của ngài Pháp Lâm đại khái là căn cứ vào Hán pháp bản nội truyện.49 Tóm lại, sự tích của Ma-đằng, Pháp Lan, không muốn tin cũng không được, bởi vì việc truyền bá Phật giáo nhất định phải nhờ vào sự thông dịch của những bậc thầy truyền đạo này. Thời Minh đế quả thật sớm đã có Tăng nhân Phật giáo ở Tây Vực đến Lạc Dương truyền giáo, chắc chắn như thế. Lúc bấy giờ, nước Đại Nguyệt Thị phải là đời của Kujula, vì Kujula là tín đồ Phật giáo nên đại đa số những bậc thầy truyền đạo cũng đến từ nước Đại Nguyệt Thị. Thời trước Tây lịch, sứ giả của vua Đại Nguyệt Thị là Y Tồn đã đến Trung Quốc truyền bá kinh Phật, nên đương thời vua Đại Nguyệt Thị tự coi mình là người bảo hộ Phật giáo, thì người nước ấy từ xa đến Trung thổ truyền giáo, không thể nói là không chính xác.

Như đoạn ký sự trong mục nước Phất-lâu-sa (Purushapura), Pháp Hiển truyện50 nói:

“Thuở xưa vua Đại Nguyệt Thị muốn lấy cái bình bát của Phật, hưng binh hùng mạnh chinh phạt, hàng phục được nước ấy. Vua Nguyệt Thị dốc một lòng tin Phật pháp, muốn đem bát đi nên tổ chức lễ cúng dường lớn. Cúng dường Tam bảo xong, mới trang hoàng con voi lớn, rồi đặt bát lên trên voi, nhưng con voi cứ phục sát xuống đất, không thể tiến tới trước được. Vua lại làm chiếc xe bốn

———

49 Hán pháp bản nội truyện: Hay gọi là Pháp bản nội truyện, gồm 5 quyển, được soạn vào thời nào và ai soạn không rõ. Sách này nói việc Phật giáo lúc mới du nhập Trung Quốc khoảng năm Vĩnh Bình (58-75 Tl.) đời Minh đế nhà Hậu Hán… Đến nay bản hoàn chỉnh của sách này vẫn không thấy lưu truyền, chỉ thấy rải rác trong Quảng hoằng minh tập quyển 1, Pháp uyển châu lâm quyển 18 v.v…

50 Cao tăng Pháp Hiển truyện 1, T51n2085_p858b21.

bánh để chở bát, tám con voi chung sức kéo, cũng không thể tiến tới, nhà vua biết nhân duyên với bát chưa đến, rất thẹn thùng. Tại chỗ này ông liền dựng tháp và Tăng Già-lam, đồng thời để lại người trấn thủ cúng dường đủ thứ.”

Vậy vua Đại Nguyệt Thị thật là người nào? Theo kiến giải của tôi, đại khái vị vua này là Kujula, như Hậu Hán thư đã ghi là Kujula (Khâu-tựu-khước) lấy đất Kabul, lại diệt Bộc-đạt, Kế Tân, và nếu chúng ta nghiên cứu thêm từ trên tiền cổ thì chính xác nhà vua là tín đồ Phật giáo. Vậy vua Kujula tín phụng Phật giáo, và đối với di vật của đức Phật, tôn trọng bát của Phật, chắc chắn là việc đương nhiên.

Vua Nguyệt Thị kế sau Kujula là Wema, tuy từng diệt Thiên Trúc nhưng trên đồng tiền thời vua Wema thường cho đúc văn tự tín ngưỡng Đại tự tại thiên (Mahésvara),51 còn khắc tượng thần Śiva (Thấp-bà), vậy vua Wema là người tin thần Śiva, chẳng phải tín đồ Phật giáo. Nhân đây có thể biết, đối với bát Phật, vua Wema không có sự kính trọng. Hai vị vua Kaniṣka tuy là người đại bảo hộ Phật giáo, nhưng họ từng định đô ở Purushapura, là đất sở tại của bát Phật thì việc mang bát Phật đi khỏi đất này thật không thể có. Căn cứ vào sự khảo sát này, vua Đại Nguyệt Thị trong Pháp Hiển truyện tức chỉ Kujula, điều này đương nhiên có lý do. Nếu quả thế thì tại sao Kujula dốc lòng tin Phật pháp? Tại sao tôn trọng di vật của đức Phật v.v…? Chắc chắn có nhiều chỗ nghiên cứu. Vì muốn lấy bát Phật mà hưng chiến, là biết được sự tận lực của vị vua này đối với Phật giáo, và Phật giáo có sự hưng long là kết quả đương nhiên. Do đó lúc bấy

———

51 Đại tự tại thiên 大自在天: Skt. Maheśvara, Pāli. Mahissara, dịch âm Ma-hê-thủ-la, theo truyền thuyết là thân phẫn nộ của thần Lỗ-nại-la (Skt. Rudra). Vị trời này cũng là Chủ thần Thấp-bà của Bà-la-môn giáo.

giờ Phật giáo ở nước Đại Nguyệt Thị cực kỳ phát triển, còn sai phái những vị đại sư đến các nước xa xôi truyền đạo.

Mâu Tử lý hoặc luận52 ghi lại rất nhiều kết quả việc vua Minh đế sai phái sứ giả, mà niên đại của việc sai sứ cho thấy Phật giáo bắt đầu vào Trung Quốc rất sớm; như Lịch đại tam bảo kỷ53 đã chép, là năm thứ 7 niên hiệu Vĩnh Bình, chính là khoảng năm 65, trong giai đoạn Tây Vực và Trung Quốc cách tuyệt giao thông được ghi trong truyện Tây Vực Hậu Hán thư. Năm 65 là khoảng năm Vĩnh Bình thứ 16, kể từ lúc Vương Mãng cướp ngôi đến lúc Ban Siêu trở lại với Tây Vực. Lại nữa, nếu việc Minh đế sai phái sứ giả là năm Vĩnh Bình thứ 16 trở về sau, mà không phái sứ giả khác thì không cần qua sự nghe thấy của Ban Siêu và mọi người sao? Nếu không có chuyện ghi chép việc sai phái sứ giả khác để tra cứu, thì trong truyền thuyết xưa của Phật giáo do Tây Vực truyện truyền lại, cũng có một đoạn ghi chép sau đây, sách Tịnh độ tam bộ kinh âm nghĩa tập54 (Sa-môn Tín Thụy biên tập năm Gia Trinh thứ 2) quyển 1 viết:

“Đông Cung thiết vận ghi: Quách Tri Huyền nói, kinh là linh điển cổ; kinh có nghĩa là kinh vĩ, Thích Thị nói rằng, kinh còn có nghĩa là dây tơ bện nhờ máy dệt thành, Tiết Tuân nói, kinh là kinh pháp, sách của Thánh vương (kinh Phật, kinh Thánh…), hoặc nghĩa kinh là thường pháp

———

52 Mâu Tử lý hoặc luận 牟子理惑論: Hay gọi là Mâu Dung biện hoặc, 1 quyển, do Mâu Tử (người quận Thương Ngô, sống cuối đời Đông Hán, họ Mâu tên Dung) soạn vào cuối thế kỷ II đầu thế kỷ III, thu vào Hoằng minh tập quyển 1, T52n2102_p01.

53 Lịch đại tam bảo kỷ 2, 4, T49n2034_p29b9, p49b6.

54 Tịnh độ tam bộ kinh âm nghĩa tập 淨土三部經音義集, 4 quyển, T57n2207_p383. Bộ này chú giải những câu, chữ, danh tướng v.v… khó hiểu thuộc Phạn ngữ trong ba bộ kinh Tịnh độ.

(thường thấy, thường có). Lại nữa, lời dạy của văn tịch gọi ‘kinh’ là lời dạy của đức Phật lưu lại. Hán Minh đế đêm mơ thấy người vàng hơn một trượng, triệu quần thần nghị bàn, quần thần quả quyết rằng: Nước Tây Trúc sinh ra vị Thánh nhân người Hồ, gọi là Phật. Sau đó vài tháng, nước Tây Trúc hiến Phật, ngựa trắng chở kinh đến vậy.”55

Theo ông Ngốc Thị nói, Sa-môn Tín Thụy là Gian Nguyên Thị Thiện, văn từ soạn Đông Cung thiết vận là của ông ấy. Ông Đằng Nguyên Tá Thế người Nhật Bản, xem trong mục lục thư tịch thời triều đại Bình An thấy có nhiều bản in (viết) tốt, nay lại tuyệt truyền, mà phần nhiều từ Trung Quốc truyền vào Nhật Bản. Nói như thế bởi vì nguyên lai lúc bấy giờ việc ghi chép của Nhật Bản cho rằng do Trung Quốc truyền đến Nhật Bản, có bản khắc tinh tế trân quí. Nếu thuyết này không sai thì trong văn gọi nước Tây, đại khái chỉ Đại Nguyệt Thị mà nói.

Vấn đề ấy trước tiên tôi xin nêu lên một ý, trong đồng tiền của Wema (Wema Kadphises) có khắc tượng thần Śiva, lại cầm cái chỉa ba biểu thị cho tín ngưỡng Śiva (Wieson: Antiquities and Coins of Afghanistan PP. 354–355), chắc vị vua ấy không phải tín đồ Phật giáo. Nhưng năm thứ 18, nhà vua lên ngôi, nhân kỷ niệm việc vương gia phục hưng, tướng quân Lala vương tộc Quí-sương cho kiến lập tháp, do đó có thể biết trong vương tộc này phải có tín đồ Phật giáo, chắc chắn như thế. Thứ nữa, vị vua lên ngôi kế Wema phải thuộc về Vāsishka, nhưng những đồng tiền thời ông ta vẫn chưa tìm

———

55 Nguyên đoạn văn trên, Dịch giả y theo nguyên bản trong “Tịnh độ tam bộ kinh âm nghĩa tập” 1, (T57n2207_p383c28) dịch lại, vì trong nguyên tác trích dẫn có nhiều chữ nhầm lẫn.

thấy, nên luận về tín ngưỡng của nhà vua không biết căn cứ vào đâu để phán đoán. Và sự tích của vua cũng không biết được điều gì, không thể khảo sát được, chỉ biết Kalhaṇa là người kiến tạo thành Jushkapura. Tên Jushka (Rājataranginī. 169) có thể là chuyển sai của tên Vāsishka. Lại nữa, ngài Huyền Trang đã nghỉ qua đêm ở chùa Hộ-sắt-ca-la (Huviṣkāra) tại nước Ca-thấp-di-la, căn cứ tên chùa này mà xét, hình như nó cũng do nhà vua tạo dựng (Từ Ân tự truyện quyển 2).56

Tiết trước đã bàn luận tỏ tường việc vua ấy khôi phục lãnh địa cũ của vua Kaniṣka đời thứ nhất, tái phục hưng vương gia Quí-sương, tự khai sáng Wema tân kỷ nguyên, tuy vua ấy có làm như thế nhưng không phải người tín ngưỡng Phật giáo, là giáo đồ Bà-la-môn. Thời đại của nhà vua là cuối thế kỷ thứ I Tây lịch. Phật giáo Đại Nguyệt Thị lúc này đang trong tình trạng không chấn hưng được. Nếu đúng thế thì từ thời Minh đế nhà Hậu Hán, Tăng sĩ Phật giáo nước Đại Nguyệt Thị đã vào Trung Quốc hoằng pháp truyền giáo cho tới nay. Lúc đó, Trung Quốc và Tây Vực giao hảo qua lại về chính trị rất thịnh, nhưng sự giao lưu Phật giáo ở hai vùng đất ấy hoàn toàn đoạn tuyệt rất lâu đến 80 năm. Đời vua Vāsishka cai trị cũng ở trong thời kỳ gián đoạn này, nên có lẽ Vāsishka cũng không phải người để tâm đến Phật pháp.

Nhưng đến giữa thế kỷ thứ II Tây lịch, tức là năm Kiến Hòa thứ 3 đời Hoàn đế (năm 149 Tl.), Tăng sĩ Phật giáo Nguyệt Thị là Chi-lâu-ca-sấm đến Lạc Dương, rồi từ đây về sau, Sa-môn, cư sĩ Tây Vực liên tục đến Trung Thổ giáo hóa, truyền đạo. Song, sự giao thông Phật giáo của hai vùng

———

56 Từ Ân tự truyện (Đại Đường Đại Từ Ân tự tam tạng pháp sư truyện) 2, T50n2053_p231a12.

đất này cũng không phồn thịnh lắm. Do đâu mà tín đồ Phật giáo Tây Vực được đến Trung Thổ? Do con Vāsishka là Kaniṣka đời thứ hai sau khi lên ngôi, tận lực hưng long Phật pháp. Vả lại, nhà vua không chỉ khôi phục lại lãnh thổ cũ của tiên vương chiếm cứ, mà theo sự ghi chép của ngài Huyền Trang thì cả vùng đất Thông Lĩnh trở về phía Đông đều là khu vực trong thế lực của vua ấy. Ông Stein, Smith đều nói, các vùng đất Kāshgar, Yarkand, Khotan cũng ở trong phạm vi thế lực của vua Kaniṣka. Kinh Tạp bảo tạng quyển 757 chép, nhà vua từng vượt Thông Lĩnh chinh phạt phương Đông mà chưa thỏa chí — Lại căn cứ vào Mã Minh bồ-tát truyện58 và Phó pháp tạng nhân duyên truyện quyển 5,59 có nói ẩn ý, hoặc trình bày rõ việc nhà vua từng chinh phục Trung Thiên Trúc. Những truyền thuyết này không có sự khảo chứng xác thật nên cũng như không. Tóm lại, nhà vua không những kế thừa lãnh thổ của tiên vương mà còn khuếch trương rộng lớn ra nữa, điểm này quả thật không còn gì bàn cãi nghi ngờ nữa. Và hình như nhà vua cũng từng định đô ở thành Purushapura tại Kiền-đà-la.

Theo Tây Tạng truyện ghi, nước Ca-thấp-di-la có vị vua tên Sư Tử (Siṃha), sau xuất gia làm Tăng đổi tên là Thiện Kiến (Sudarsana), đắc quả A-la-hán, truyền bá Phật giáo rộng khắp nước Ca-thấp-di-la. Vua Chiên-đàn Ca-nị-sắc-ca (Candra Kaniṣka) nghe danh tôn giả Sư Tử Thiện Kiến liền đến nước Ca-thấp-di-la xin qui y, nghe giảng pháp và lễ bái tất cả tháp (caitya, Chi-đề) ở phương Bắc.

———

57 Kinh Tạp bảo tạng 7 (Cát-ca-dạ và Đàm Diệu dịch thời Nguyên Ngụy, 10 quyển), T4n203_p484b15.

58 Mã Minh Bồ-tát truyện, Cưu-ma-la-thập dịch thời Hậu Tần, 1 quyển, T50n2046_p183a26.

59 Phó pháp tạng nhân duyên truyện 5, T50n2058_p315b5.

Sa-môn bốn phương đều đến cúng dường tôn giả. (Tāranatha: Geschichte d. Budd. S, 58-4). Truyền thuyết này rất giống trong kinh Tạp bảo tạng quyển 760 nói rằng:

“Vua nước Nguyệt Thị tên là Chiên-đàn-kế-ni-tra, nghe nước Kế Tân có tôn giả A-la-hán tên là Kỳ-dạ-đa rất nổi tiếng; nhà vua muốn gặp mặt ngài liền dời xa giá, cùng các quần thần tùy tùng đến nước Kế Tân. Đi giữa đường nhà vua trộm nghĩ, ta nay là vua, vua đối với thiên hạ, tất cả nhân dân đều kính phục ta, và ta là người có đức lớn thì làm sao có ai đủ sức thọ sự cúng dường của ta được? Tuy nghĩ vậy nhưng vẫn tiến về phía trước, qua đến nước kia.… Quốc vương Nguyệt Thị đến trú xứ của vị Tăng ấy, nhìn thấy uy đức tôn giả Kỳ-dạ-đa, nhà vua càng kính tín, đến trước cúi đầu vái chào, rồi lùi về đứng một bên. Nhằm lúc tôn giả muốn nhổ nước dãi, quốc vương Nguyệt Thị vội bước đến trước trao ống nhổ, tôn giả Kỳ-dạ-đa nói với quốc vương: ‘Bần đạo chưa đủ sức làm ruộng phước cho nhà vua, cần gì mà nhà vua phải đích thân khuất tất thần giá?’ Vua Nguyệt Thị quá hổ thẹn: ta hướng về ngài trộm sinh ý niệm nhỏ mà ngài biết được lòng ta, nếu ngài chẳng phải thần đức thì làm sao có thể biết được? Một lần nữa nhà vua tỏ lòng cung kính. Tôn giả Kỳ-dạ-đa vì nhà vua lược nói giáo pháp: ‘Khi vua đến thì đạo tốt, khi đi như khi đến’. Nghe giảng pháp xong, nhà vua tạ từ trở về nước.”

Vị A-la-hán Kỳ-dạ-đa ở Ca-thấp-di-la, có lẽ cùng với ngài Sư tử Thiện Kiến ghi trong Tây Tạng truyện là một người. Câu chuyện cũ này có quan hệ với Kaniṣka đời thứ

———

60 Tạp bảo tạng kinh 7, p484a12, (93) nhân duyên vua nước Nguyệt Thị diện kiến A-la-hán Kỳ-dạ-đa.

nhất đúng hay không tuy chưa thể biết, nhưng kinh Tạp bảo tạng cho ngài Kỳ-dạ-đa là người khoảng 700 năm sau khi đức Phật diệt độ, có lẽ ngài là vị Cao tăng cùng thời với Kaniṣka đời thứ hai. Nếu truyền thuyết này bao hàm tính đáng tin bao nhiêu, thì từ đây có thể tìm biết lòng nhiệt thành cầu đạo của nhà vua bấy nhiêu.

Lại nữa, Tây Tạng truyện ghi chép về thời đại Ma-điệt-lí-chế-tra, cho rằng thời ấy cách đời vua Crichandra đã nhiều năm; đồng thời có vị vua thiếu niên tên là Ca-nị-ca (Kanika), thống trị nước Tili và Malava, ông ta phát hiện thấy 28 mỏ đá quí, trở nên giàu có, kiến tạo bốn ngôi Già-lam lớn ở bốn phương, cúng dường ba vạn chúng Tỳ-kheo Đại thừa và Tiểu thừa (Tāranātha: Geschichte d. Budd S. 89). Việc xây dựng bốn ngôi Già-lam lớn, trong Tây Vực ký quyển 1 nói rằng:

“Vua Ca-nị-sắc-ca từng theo thời tiết nóng lạnh mà dời chỗ ở của mình, mùa Đông cư trú tại các nước vùng Ấn Độ, mùa Hạ đi đến nước Ca-tất-thí, mùa Xuân mùa Thu lưu trú nước Kiền-đà-la, ở chỗ cư trú theo khí hậu ba mùa này đều xây dựng Già-lam”.

Hình như điều này giống với ký sự trước. Vậy người trong Tây Tạng truyện gọi là Ca-nị-ca có thể là Kaniṣka đời thứ hai, bởi vì nhà vua từng kiến lập những ngôi Già-lam lớn ở bốn phương, cung phụng hậu đãi Sa-môn rất nhiều. Vào lúc rảnh rang việc triều chính, nhà vua thường nghiên cứu kinh Phật, mỗi ngày mời một vị Tăng vào cung thuyết pháp, thường thực hành tu tập, đồng thời tạo chùa xây tháp, cúng dường Phật sự, bày tỏ tấm lòng sùng kính Tam bảo. Sự nghiệp lớn nhất trong đời ông là cống hiến cho Phật giáo, như lần kết tập thứ 4 về việc biên tập bộ Đại Tỳ-bà-sa luận. Nhà vua vì sự nghiệp lớn này đã triệu tập từ Hiếp tôn giả

(Pārśva) cho đến vài trăm đại đức để hoàn thành sự nghiệp kết tập tại nước Ca-thấp-di-la. Liên quan đến mục nghiên cứu này xem “Phật giáo nước Ca-thấp-di-la”. Vua Kaniṣka kết tập lần này có liên quan đến các vị đại đức Mã Minh, Thế Hữu, Ca-chiên-diên, Bà-tu-mật v.v… nhưng xin tỉnh lược không bàn luận.

Nói tóm lại, như trước đã luận, Kaniṣka đời thứ hai đã chi phối một vùng lãnh thổ rộng lớn như thế là do sự nhiệt tâm nỗ lực bảo hộ Phật giáo của nhà vua, nên sự ảnh hưởng của ông cũng sâu rộng cùng khắp, việc này xác thật, chắc chắn. Hay nói rõ hơn là Phật giáo thời Kaniṣka đời thứ hai ở Đại Nguyệt Thị đã đạt đến sự hưng thịnh “Vô tiền khoáng hậu”. Về số năm nhà vua thống trị đất nước, trong vòng 41 năm, bớt đi 28 năm trị vì của vua Kaniṣka (Ca-nị-sắc-ca)61 (đời thứ nhất), phải ở con số 10 năm trở lên. Về niên đại của nhà vua tuy không có gì để khảo sát phán đoán, nhưng dựa vào sự khuếch trương lãnh thổ của nhà vua và Phật pháp hưng long thì có thế biết nhà vua tại vị ước chừng khoảng năm 50-60 Tây lịch.

Từ vua Kaniṣka đời thứ hai trở về sau, tên và cuộc đời của các vị vua đều không có để khảo sát, do đó tình hình Phật giáo ở nước Đại Nguyệt Thị về sau hoàn toàn không rõ ràng. Nhưng căn cứ vào sự ghi chép văn thư cổ Clemens ở thành Alexander, thời kỳ đầu thế kỷ thứ III Tây lịch, lúc bấy giờ Đại Nguyệt Thị đã bị Đại Hạ xâm chiếm, Sa-môn đối với triết học đều đã đạt đến chỗ thâm trầm, phồn vinh v.v… (Lassen: Ind Alterthumskunde II. S. 1706). Lại nữa, qua sự khảo sát của tôi, những vị như Chi-cương-lương-tiếp, Chi

———

61 Trong bản nguyên tác, có thể Tác giả (Vũ Khê Liễu Đế) viết nhầm, hoặc do ông Hạ Xương Quần dịch nhầm là Vi-tây-sắc-ca 韋西色迦.

Pháp Độ, Chi Đạo Căn v.v… đều là người nước Nguyệt Thị, ở giữa thế kỷ thứ III Tây lịch trở về sau, họ đến Trung Quốc theo việc phiên dịch kinh điển. Đến đầu thế kỷ thứ 4 Tây lịch, sách Eutebius (Du-đề-tỷ-tư) ghi “Nước Đại Hạ có vài ngàn Bà-la-môn” - ông Lassen khảo chứng, Bà-la-môn tức là Sa-môn (Lassen: Ind. Alterthumskunde. S. 1956). Năm 373 Tây lịch, lại có Ưu-bà-tắc Chi Thí Luân đi qua nước này, từng đến Lương Châu truyền bá phiên dịch kinh điển Phật giáo. Sau đó chừng 10 năm, lại có Đàm-ma-nan-đề (Dharmanandi) từ nước này đến Trường An truyền dịch kinh, luận. Căn cứ vào những điều này có thể biết, nước Đại Nguyệt Thị từ vua Kaniṣka đời thứ hai, đến cuối thế kỷ thứ IV Tây lịch là thời kỳ Phật giáo thịnh hành nối tiếp nhau.

Năm 402 Tây lịch, ngài Pháp Hiển vào Bắc Ấn Độ, chu du qua các nước Udyāna, Swat, Gandhāra, Takshasila, Purushapura, ghi lại tình hình Phật giáo ở những địa phương này. Như trước đã thuật, lúc bấy giờ Đại Nguyệt Thị đã mất thế lực ở vùng Bắc Ấn Độ, lại chiếm cứ vùng đất Turkestan, từ Kush trở về Bắc xây dựng kinh đô, còn miền Bắc Ấn Độ thì bị vương triều Cấp-đa (Gupta) chi phối. Theo sự ghi chép trong Pháp Hiển truyện, hình như lúc ấy nước Đại Nguyệt Thị không có quan hệ với Phật giáo. Sau hơn 30 năm, xuất hiện vua Ký-đa-la vũ dũng, chinh phục Bắc Ấn Độ, đến khoảng năm 480 Tây lịch, Đại Nguyệt Thị bị Áp-đạt xâm nhập, con cháu của vua Ký-đa-la mới chiếm cứ thành Purushapura, lập ra nước Tiểu Nguyệt Thị. Nên lúc bấy giờ, tình hình Phật giáo ở vùng đất này không thể không đặt ra nhiều câu hỏi. Mục nước Ô-trường (Udyāna) trong Pháp Hiển truyện62 chép: “Phật pháp rất thịnh, trong Già-lam đều

———

62 Cao tăng Pháp Hiển truyện 1, T51n2085_p858a20.

có chúng Tăng ở, có đến 500 Già-lam Tăng, đều học Tiểu thừa. Nếu có khách Tỳ-kheo đến, đều cúng dường cho ba ngày, ba ngày qua rồi mới để cho họ tự tìm sự sinh sống”. Lại ở mục nước Túc-ha-đa (Swat) ghi: “Nước ấy Phật pháp cũng thịnh”. Mục nước Kiền-đà-vệ (Gandhāra) ghi:

“Khi đức Phật làm Bồ-tát cũng ở nước này, đem mắt bố thí cho người, nước ấy cũng khởi dựng tháp lớn, trang hoàng bằng vàng bạc, người nước này phần nhiều học Tiểu thừa”.

Lại nữa, trong mục nước Trúc-sát-thi-la (Takshasila) nói bốn ngôi tháp lớn của đất ấy: “trang sức bằng mọi thứ báu, các quốc vương, thần dân luân phiên dâng lễ cúng dường, tung hoa đốt hương nối tiếp nhau chẳng dứt”. Mục nước Phất-lâu-sa (Purushapura) thì luận về cái bát của đức Phật còn tồn tại ở nước ấy: “Có hơn 700 vị Tăng, hằng ngày đến giờ ngọ, chúng Tăng đem bát Phật ra cùng bạch y (cư sĩ) v.v… cúng dường đủ thứ, sau đó mới ăn bữa ngọ. Đến chiều thì đốt hương lại làm như vậy”. Theo những ghi chép này có thể biết, khi ngài Pháp Hiển chu du Bắc Ấn Độ, cả một dải đất này hình như Phật giáo rất thịnh hành.

Từ giữa thế kỷ thứ IV Tây lịch trở về sau, Đại Nguyệt Thị chịu lắm áp bức của Áp-đạt, đến năm 480 Tây lịch, bị Áp-đạt tiêu diệt hoàn toàn. Sau đó, Phật giáo ở những nơi ấy chắc chắn bị nhiều ngược đãi. Vậy thì sao? Truyện Tây Vực trong Ngụy thư nói:

“Nước Áp-đạt thuộc tộc Đại Nguyệt Thị, cũng là chủng tộc Cao-xa, nguồn gốc phát xuất ở vùng biên giới phương Bắc, từ Kim Sơn đến phía Nam, ở phía Tây Vu-điền, đóng đô cách hơn 200 dặm về phía Nam sông Ô-hử… không thành ấp, nương theo chỗ có nước có cỏ, lấy mảnh giạ

làm lều (nhà), mùa Hạ dời về vùng đất mát mẻ, mùa Đông chạy đến chỗ ấm áp, phần vợ con của họ đều ở chỗ riêng, cách nhau 200, 300 dặm. Vua của họ tuần tự đi qua, mỗi tháng một nơi, khi mùa Đông lạnh lẽo thì ba tháng chẳng di chuyển… Người tộc ấy hung hãn, hay đánh nhau. Nước Khương Cư, Vu-điền, Sơ-lặc, An Tức và khoảng 30 nước nhỏ ở vùng Tây Vực đều thần phục họ, xưng hiệu là Đại Quốc.”

Áp-đạt quả thật là một dân tộc sinh hoạt du mục rất hung hãn. Năm đầu niên hiệu Chánh Quang nhà Bắc Ngụy (năm 520 Tl.), Tống Vân vào nước Áp-đạt, căn cứ lời ông nói, dân tộc này phần nhiều không tin Phật pháp, ưa thờ ngoại thần, Phật giáo ở những vùng đất do Áp-đạt chiếm giữ nhất định càng bị áp bức, có thể khẳng định như vậy. Tuy nhiên, vùng đất đầu tiên của Đại Nguyệt Thị mà Áp-đạt xâm chiếm, Phật giáo ở đó có bị diệt nhưng chưa tuyệt mất, nên Tùy thư quyển 83 nói:

“Nước Thổ-hóa-la đóng đô ở chỗ 500 dặm về phía Tây Thông Lĩnh, ở xen lẫn với Ấp-đát, đô thành vuông hai dặm, binh lực hùng mạnh mười vạn người, đều quen chiến đấu, tục nước ấy phụng thờ Phật”.

Nước Thổ-hóa-la này (Đổ-hóa-la, Tukhāra) có quan hệ với nước Đại Nguyệt Thị, học giả Đông-Tây đã phân vân đưa ra nhiều thuyết khác nhau, không một thuyết nào phải lý cả. Gần đây thuyết của ông Richthofen cho rằng hai dân tộc này là một, bởi cùng gốc với dân tộc Tây Tạng (Richthofen: China. 1. P. 439), quả thật hoàn toàn lầm lẫn, chưa rõ ràng. Ông Marquarht và Lassen lại nói, hai dân tộc này vốn là hai dân tộc khác biệt, rồi sau đó ở đất Đại Hạ mới dung hợp làm quốc dân đồng nhất. Nhưng tiến sĩ Bạch

Điểu Khố Cát thì cho là tên “Tokhāra” trong sử phương Tây và Nguyệt Thị trong Hán sử giống nhau, như Ptolemneus63 gọi là Thagoura (Thorara) — người Hán gọi là Đông bộ Sa Tây, nay là Lương Châu, đất này không phải vùng trọng yếu của Nguyệt Thị, danh xưng Nguyệt Thị ngày xưa gọi là Cô Tạng, tên này có từ lâu rồi — Như vậy, nếu cho rằng bản lai hai dân tộc đó đồng nhất thì sẽ có nhiều nghi vấn cần thảo luận tại đây.

Song cũng có nhiều người nhất trí cho là danh xưng Đổ-hóa-la và Đại Nguyệt Thị đồng thể mà khác tên, chắc chắn không chút sai khác. Nhưng gần đây nhất lại có thuyết cho rằng dân tộc này là dòng Indogermanen. Ý này tuy có sức thuyết phục nhưng tháng 5 năm này, tiến sĩ Bạch Điểu phát biểu luận văn cho là thuộc chủng tộc Thổ-nhĩ-kỳ. Thuyết này tuy là chủ thuyết đầu tiên của ông Vambery, Hirht, nhưng đến khi ông Bạch Điểu khảo chứng lại vượt hẳn lên, hình thức thêm mạnh mẽ chắc chắn. Vấn đề nhân chủng của Đại Nguyệt Thị còn nhiều nghiên cứu khác. Thuyết Đại Nguyệt Thị cùng Đổ-hóa-la đồng thể khác tên, căn cứ vào ký sự của Tùy thư mà chúng ta đã dẫn ở trước, từ khi dân tộc Đại Nguyệt Thị bị Áp-đạt tiêu diệt trở về sau, tuy bị Áp-đạt (Ấp-đát) chinh phục, ở xen lẫn, nhưng tộc người Nguyệt Thị vẫn tín phụng Phật giáo. Đến năm 557 Tây lịch, Tây Đột-quyết hưng khởi, Mộc Hãn Khả Hãn phá tan Áp-đạt, sau khi thôn tính những vùng đất này, Phật giáo vẫn lưu hành. Trong Tây Vực ký quyển 1,64 mục nước Đổ-hóa-la, ngài Huyền Trang nói rằng:

———

63 Ptolemneus (khoảng 100-178) là một nhà bác học Hy Lạp xuất xứ từ Tebaida, học và làm việc tại Alexandria. Ông đã viết nhiều tác phẩm trong các lĩnh vực như toán học, thiên văn học, địa lý và nhạc.

64 Tây Vực ký 1, T51n2087_p872a8.

“Từ vài trăm năm, vương tộc tuyệt tự, tù trưởng cường hào ra sức cạnh tranh, đều chuyên quyền quân trưởng, nương theo thế sông núi chiếm cứ nơi hiểm trở, chia làm 27 nước, tuy vạch cõi chia khu vực, nhưng nói chung đều thuần phục Đột-quyết… Chư Tăng lấy ngày 16 tháng 12 vào mùa an cư, ngày 15 tháng 3 giải chế an cư. Vì thời gian ấy nhiều mưa, cũng chính là thiết lập giáo tùy thời vậy.”

Lại căn cứ Tây Vực ký quyển 12,65 mục nước An-đát-la-phược trong số mười nước nhỏ của Đổ-hóa-la, nói rằng: “Tính người hung bạo, phong tục không kỷ cương, chẳng biết tội phước, chẳng chuộng học tập, chỉ tu theo việc thờ cúng thần, ít tin Phật pháp, Già-lam ba ngôi, Tăng đồ vài mươi người, họ đều tu tập tuân theo pháp Đại thừa bộ”; mục nước Khoát-tất-đa (Khost) ghi: “Tính người hung bạo, phong tục không pháp độ. Già-lam ba ngôi, Tăng đồ rất ít”; mục nước Hoạt quốc (Kunduz): “Phong tục thuần chất, tính người nóng nảy, hung tợn, y phục bằng len dạ, phần nhiều tin Tam bảo, ít thờ các thần. Già-lam hơn mười ngôi, Tăng đồ vài trăm người, tu tập theo cả Đại thừa, Tiểu thừa”; mục nước Hí-ma-đát-la (Himatala đất phương Nam sông Kokeha) ghi: “Tính người hung bạo nóng nảy, chẳng biết tội phước, hình mạo thấp hèn, cử chỉ không uy nghi, quần áo bằng dạ, da, vải thô, đồng loại với Đột-quyết”; mục nước Bát-đạt-sáng-na (Badakshan) nói: “Người tính cứng cỏi, phong tục không lễ pháp, chẳng biết học nghệ, nhan sắc thấp hèn, áo quần phần nhiều bằng dạ, vải thô. Già-lam ba, bốn ngôi, Tăng đồ ít ỏi. Vua tính thuần lương chất phác, thâm tín Tam bảo”; mục đế quốc Đạt-ma-tất-thiết (miền Nam Wakhan) nói: “Tính người

———

65 Tây Vực ký 12, T51n2087_p939c29.

hung bạo, dáng vẻ thấp hèn, quần áo bằng dạ, vải thô, mắt phần nhiều màu xanh lục, khác với các nước. Già-lam hơn mười ngôi, Tăng đồ ít ỏi”. Theo những ghi chép ấy thì những nơi mà dân tộc Đại Nguyệt Thị chiếm cứ, dù sau khi bị Đột-quyết chinh phục, vẫn có một số quốc vương kính tín Tam bảo, và còn nhiều người dân phụng hành Phật giáo.

Sau thời kỳ đó, đến đầu thế kỷ thứ VIII Tây lịch, ở vùng Bamiyan và Balkh (Phược-hát), Phật giáo vẫn thịnh hành như cũ. Điều này căn cứ trong sách của Tuệ Siêu ghi chép mà biết được. Ngài Huyền Trang ghi chép về Phật giáo ở Phược-hát: “Già-lam có hơn một trăm ngôi, Tăng đồ hơn ba ngàn người, đều tu học giáo pháp Tiểu thừa”. Ngài Tuệ Siêu chép rằng: “Quốc vương, thủ lĩnh và bách tính v.v… đều thâm kính Tam bảo, chùa đủ, Tăng đủ, tu hành pháp Tiểu thừa.” Vậy từ thời đại ngài Huyền Trang, Phật giáo đất này còn kế tục lưu hành là rõ ràng. Căn cứ truyện Đổ-hỏa-la trong Đường thư quyển 221 hạ, ghi là năm Khai Nguyên thứ 14, đời Huyền Tông (năm 726 Tl.), Tăng nhân nước này là Nan-đà (Nanda) đến triều đình cống hiến sản vật địa phương. Nhưng đến thời ngài Tuệ Siêu thì đô thành Phược-hát của quốc vương Thổ-hỏa-la đã bị người Arabia xâm nhập, nên ở mục “thành Phược-để-da” (đô thành Bactria, tức là Balkh), ngài Tuệ Siêu ghi: “Nay thấy rất nhiều binh mã ở tại đó trấn áp. Vua nước ấy bị áp bức”.

Kỳ thật vào giữa thế kỷ thứ VII Tây lịch, đất Đổ-hóa-la bị tín đồ Hồi giáo xâm lược. Đến năm 715 Tây lịch, tướng quân Hồi giáo của vương triều Umayyad (vương triều thứ hai của Đế quốc A-rập) là Qutaibah bin Muslim chiếm lấy các vùng đất Bokhara, Khwarizm, Transoxiana (Mawar-an-nahr). Lại có tướng quân Hồi giáo tên là Muhammad (Muhammed bin Qasim) xâm chiếm Mokran, Sindh, Multan, cả một vùng lãnh

IV. Phật Giáo Đại Nguyệt Thị

thổ rộng lớn ấy đều thuộc phạm vi thế lực của tín đồ Hồi giáo. Nguyên nhân đó đã làm cho Phật giáo trên lãnh địa dân tộc Nguyệt Thị hoàn toàn tuyệt gốc vậy.

IV. PHẬT GIÁO ĐẠI NGUYỆT THỊ

Nếu chúng ta muốn biết tình trạng Phật giáo lưu hành ở nước Đại Nguyệt Thị, thì phải kiểm chứng kinh điển Phật giáo từ nước ấy truyền vào Trung thổ mới rõ được. Lấy việc này làm chuẩn mực, thử làm một cuộc nghiên cứu Phật điển từ nước Đại Nguyệt Thị mang đến Trung Quốc, vậy những bộ kinh ấy như thế nào?!

Sách Xuất tam tạng ký tập quyển 2,66 do ngài Tăng Hựu soạn thời Lương nói rằng: “Hựu kiểm duyệt ba tạng, hỏi han nghiệm xét nguồn gốc để lại thì kinh xưa hiện tại không kinh nào có trước kinh Tứ thập nhị chương”. Cao tăng truyện quyển 167 của Tuệ Kiểu nói: “Các kinh thấy còn ở đất Hán, chỉ kinh này là trước tiên vậy.”

Vậy kinh Tứ thập nhị chương như trong Xuất tam tạng ký tập đã nói, quả thật là do vua Minh đế sai sứ giả đến Nguyệt Thị gặp Sa-môn Trúc-ma-đằng mà chép dịch ra, mang về Lạc Dương đó ư? Nếu đây là sự thật thì kinh Tứ thập nhị chương hiện còn, chắc chắn từ Nguyệt Thị truyền đến. Nhưng thuyết kinh Tứ thập nhị chương hiện còn, từ Nguyệt Thị truyền đến vào thời vua Minh đế, thì ông Cảnh Dã Triết (Trung Quốc Phật giáo sử cương, chương thứ nhất) và ông Linh Mộc Tông Dịch (Triết học tạp chí số 270, từ trang 783) đều nghi vấn. Theo lời ngài Tăng Hựu nói, cho là trong Kinh lục của ngài

———

66 Xuất tam tạng ký tập 2, T55n2145_p5b24.

67 Cao tăng truyện 1, T50n2059_p325a15.

Đạo An, năm Ninh Khang thứ 2, đời Đông Tấn (năm 374 Tl.) đều chưa ghi chép tên kinh này. Nếu thời đại ngài Đạo An, kinh này đã lưu hành, thế thì người học rộng như ngài Đạo An lý gì chẳng biết đến kinh này.

Vả lại, ký sự liên quan đến kinh này được ghi chép sớm nhất, thấy trong Lý hoặc luận của Mâu Tử, cho là 12 người sứ giả của vua Minh đế đến Đại Nguyệt Thị thỉnh bốn mươi hai chương kinh Phật. “Bốn mươi hai chương kinh Phật” này có quả thật là kinh Tứ thập nhị chương không thì vẫn còn nghi ngờ? Ông Ngốc Thị Hựu Tường cho rằng: đây phải là bộ kinh Phật 42 bài đã ghi chép lấy được, lời dẫn rất rõ ràng. Ngoài ra, theo ông Linh Mộc, nếu dựa trên tính chất của kinh thì có nghi vấn, vì đem ba bản khắc in: Triều Tiên, đời Tống, đời Nguyên, so sánh với bản khắc đời Minh, chương tiết của kinh rất sai lạc, trái ngược nhau. Hơn nữa, quan sát ngôn ngữ dịch trong kinh thì bản kinh Tứ thập nhị chương hiện còn tuyệt đối chẳng phải là sản vật thời kỳ đầu Phật giáo truyền dần về Đông. Nhưng ông Linh Mộc lại căn cứ vào tiết một, chương thứ 3 kinh Tứ thập nhị chương, bản Triều Tiên hiện còn, có viết:

“Đức Phật nói, cạo bỏ râu tóc làm Sa-môn, thọ nhận đạo pháp, bỏ của cải thế gian, khất thực cầu lấy đủ, giữa ngày ăn một bữa, mỗi đêm dưới gốc cây ngủ một lần, thận trọng đừng thêm. Làm cho con người ngu mê chính là ái và dục vậy.”

Và tiết 1, chương thứ 25 đồng sách, viết:

“Thiên thần hiến dâng Ngọc nữ cho đức Phật, muốn thử ý đức Phật, quan sát đạo Ngài. Đức Phật nói: Túi da chứa nhiều dơ bẩn, ngươi đến làm gì; dùng thứ khá dung tục

ấy khó động được lục thông, đi đi, Ta không dùng đến ngươi.”

So sánh với tiết 1 trong Hoàn Đế thư, Tương Giai truyện quyển thượng, Hậu Hán thư Liệt truyện quyển 20 hạ, ghi:

“Hoặc nói rằng: Lão Tử vào vùng Di Địch làm Phù-đồ (Phật), Phù-đồ chẳng ba lần nghỉ qua đêm dưới cây dâu, chẳng muốn ở lâu sinh ân ái, rất tinh ròng vậy. Thiên thần để lại gái đẹp, Phù-đồ nói rằng: Đây chỉ là túi da chứa máu, không ngó đến, giữ gìn như thế mới có thể thành đạo. Nay bệ hạ nào là gái dâm, đàn bà đẹp, đẹp nhất thiên hạ, đồ ăn ngọt béo, đồ uống ngon lành, một mình hưởng hết vị của thiên hạ, thì làm sao muốn được như Hoàng Lão ư?”

Thấy hai sách ấy có quan hệ mật thiết, nên cho rằng sách gốc của kinh Tứ thập nhị chương hiện còn phải là thời Hoàn đế (năm 147-167 Tl.), mà chính xác là tồn tại từ Hoàn đế trở về trước. Kinh này đã truyền vào Trung Quốc, chắc chắn có thể quyết đoán mà nói. Song, từ Minh đế trở về sau là thời gian Trung Quốc và Tây Vực trên phương diện Phật giáo hầu như đã đoạn tuyệt giao lưu đến 80 năm, thì kinh Tứ thập nhị chương truyền vào Trung Quốc không thể tìm ở thời Minh đế.

Nhưng căn cứ vào lời ghi trong Lý hoặc luận và Xuất tam tạng ký tập, kinh này chắc chắn có quan hệ với nước Nguyệt Thị. Có lẽ kinh Tứ thập nhị chương hiện còn là từ nước Nguyệt Thị truyền đến. Năm trước, ông Tự Bản Uyển Nhã dịch kinh Tứ thập nhị chương từ nguyên bản Tây Tạng, rồi so sánh câu cú, văn tự bản Hán dịch hiện còn không thấy có chỗ trái nhau. Trước đây, tôi cho là nguyên bản Tây Tạng nhất định từ bản chữ Hán hiện còn mà dịch lại, nhưng gần đây

theo lời ông Tự Bản, nguyên bản Tây Tạng chính từ nguyên bản Ấn Độ phiên dịch ra, vì trong lời tựa của sách ấy có ghi, nên biết là không phải căn cứ bản dịch Trung Quốc. Nếu quả thật như vậy thì kinh Tứ thập nhị chương bản hiện hành có nguồn gốc từ Ấn Độ. Nhưng nếu chúng ta căn cứ kết quả nghiên cứu, khảo tra bản kinh Tứ thập nhị chương hiện còn, thì không thể không nghi ngờ. Chỉ có điều kinh Tứ thập nhị chương bản Tây Tạng phải chăng là bản Thiên Trúc dịch thành, rồi bản chữ Hán dịch lại?

Cùng đi với ngài Ma-đằng là ngài Trúc Pháp Lan, nhưng so ra ngài Trúc Pháp Lan đến Lạc Dương sau, căn cứ Cao tăng truyện quyển 168 nói rằng: “Đã từng phiên dịch năm bộ kinh là: Thập địa đoạn kết kinh, Phật bản sinh, Pháp hải tạng, Phật bản hạnh, Tứ thập nhị chương v.v…” Lại căn cứ Lịch đại Tam bảo kỷ quyển 4,69 kinh do ngài Trúc Pháp Lan phiên dịch: kinh Phật bản hạnh 5 quyển, kinh Thập địa đoạn kết 4 quyển (hoặc là 8 quyển, xem Hán lục của Chu Sĩ Hành), kinh Pháp hải tạng 1 quyển (1 bản không có chữ Tạng), kinh Phật bản sinh 1 quyển (xem Danh tăng lục), Nhị bách lục thập giới hiệp dị 2 quyển (xem Biệt lục). Nếu ngài Pháp Lan và ngài Ma-đằng đều là người từ Đại Nguyệt Thị đến, thì có thể thấy những kinh điển này có quan hệ với Đại Nguyệt Thị. Nhưng chúng ta tìm tòi giải thích kỹ càng thêm những kinh điển này lại có điểm nghi ngờ. Tuy trong Xuất tam tạng ký tập có ghi tên ngài Ma-đằng, nhưng liên quan đến tên ngài Pháp Lan thì không có ghi chép. Truyện Pháp Lan trong Lương cao tăng truyện cho là kinh điển phiên dịch của ngài gồm năm bộ, rồi nói tiếp rằng: “Loạn lạc giặc cướp, dời kinh đô, bốn bộ mất bản, chẳng

———

68 Cao tăng truyện 1, T50n2059_p323a12.

69 Lịch đại tam bảo kỷ 4, T49n2034_p50a5.

truyền bá ở Giang Tả, chỉ có kinh Tứ thập nhị chương là đến nay thấy còn, có thể gồm hơn hai ngàn lời.”

Vậy là thời Lương, bốn bộ kinh Thập địa đoạn kết, Phật bản sinh, Pháp hải tạng, Phật bản hạnh không còn tồn tại là rõ ràng. Nhưng đương thời kinh Tứ thập nhị chương tồn tại đều xác định là do Pháp Lan dịch. Truyện Ma-đằng trong Cao tăng truyện70 của Tuệ Kiểu cho rằng: “Có ghi là Ma-đằng dịch kinh Tứ thập nhị chương 1 quyển, ban đầu cất kỹ trong gian thứ 14 của Lan đài thạch thất”. Tuy nhiên, kinh Tứ thập nhị chương do ngài Ma-đằng dịch, dường như vẫn khiến người ta nghi ngờ, chưa tin chắc được.

Sách Chúng kinh mục lục quyển 2,71 do Pháp Kinh v.v… biên soạn năm Khai Hoàng thứ 14 nhà Tùy, nói rằng: “Kinh Tứ thập nhị chương 1 quyển (6 tờ) do Trúc Pháp Lan v.v… dịch năm Vĩnh Bình đời Hậu Hán”, rõ ràng nói do ngài Pháp Lan dịch. Ngài Bảo Xướng cũng cho kinh này là do ngài Pháp Lan dịch. Điều mục kinh Tứ thập nhị chương trong Lịch đại tam bảo kỷ quyển 4 nói rằng: “Ngài Bảo Xướng cho rằng chính ngài Pháp Lan dịch”. Nhưng người viết Lịch đại tam bảo kỷ là Phí Trường Phòng nhắc lại để phản đối, ông viết tiếp rằng: “Điều này hoặc căn cứ việc ngài (Pháp Lan) và ngài Nhiếp Ma-đằng đi đến cùng thời vậy”. Nên họ Phí xác định là ngài Ma-đằng cùng ngài Pháp Lan dịch chung. Vì dịch giả kinh này đầu tiên đã lờ mờ chẳng rõ ràng, như trong Lý hoặc luận chỉ nói là mười hai người sứ giả của vua Minh đế ở nước Đại Nguyệt Thị chép lấy kinh Tứ thập nhị chương, còn đối với dịch giả kinh ấy thì tuyệt nhiên không ghi chép. Lại thấy thế văn cú pháp trong sách Xuất tam tạng ký tập nói,

———

70 Cao tăng truyện 1, p323a1.

71 Chúng kinh mục lục 2, T55n2147_p161b29.

nếu cho người dịch kinh này không phải là ngài Ma-đằng thì thà cho sứ giả Trương Khiên, Tần cảnh là hơn.

Tóm lại, chúng ta luận thuật đến đây, trên phương diện nghiên cứu trọng tâm về kinh Tứ thập nhị chương hiện còn là thời Minh đế, từ nước Nguyệt Thị truyền đến đã rõ ràng. Còn dịch giả kinh ấy là ai, nghiên cứu không đến được rốt ráo.

Tiếp theo là bộ Nhị bách lục thập giới hợp dị 2 quyển, của ngài Pháp Lan dịch, có chép trong Lịch đại tam bảo kỷ, còn Xuất tam tạng ký tập không thấy ghi chép, bàn luận. Kinh lục72 của Pháp Kinh, Trí Thăng cũng chẳng rõ. Nhưng Trinh Nguyên tân định thích giáo mục lục quyển 2573 của ngài Viên Chiếu soạn, chú rằng: Vị Sa-môn đời Đông Tấn là Trúc-đàm-vô-lan đã dịch Nhị bách lục thập giới tam bộ hợp dị 2 quyển, việc ấy được luận thuật ở đoạn văn dưới đây:

“Bài tựa Hợp giới nói rằng: ngày 25 tháng 6 năm Tân Tỵ, nhằm năm Thái Nguyên thứ 6 nhà Tấn, Tỳ-kheo Trúc-đàm-vô-lan ở chùa Tạ Trấn Tây hợp giới này,74 đến ngày 18 tháng 7 ghi chép hợp giới đó. Lại nữa, trong Trường Phòng nội điển nhị lục và Tĩnh Mại kinh đồ đều nói rằng: Thời Hán Minh đế, Sa-môn Trúc Pháp Lan dịch Nhị bách lục thập giới hợp dị 2 quyển; tuy thuyết này rõ ràng, nhưng xét về lý không đúng. Đang khi Phật pháp mới hưng khởi, giới luật chưa đủ thì việc hợp sự sai khác của giới từ đâu mà đến? Nay theo ngu kiến của tôi đoán chắc

———

72 Kinh lục: Xem cht 12. tr. 50.

73 Trinh Nguyên tân định thích giáo mục lục 25, T55n2157_p985a9.

74 Khoảng thời gian từ ngày 25 tháng 6 đến ngày 18 tháng 7, năm thứ 6 niên hiệu Thái Nguyên, ngài Trúc-đàm-vô-lan (Đàm-vô-lan) ở tại chùa Tạ Trấn Tây, cương giới huyện Kiến Khang, quận Đan Dương, Dương Châu, hợp ba bộ giới bổn Đại Tỳ-kheo, so sánh sự dị đồng rồi khảo biên soạn thành Đại Tỳ-kheo nhị bách lục thập giới tam bộ hợp dị.

chỉ là nêu đầy đủ tên họ hai người hợp giới là Trúc-đàm, Vô-lan. Nhà sao lục ngộ nhận ý trên, cho Đàm-vô tức là Pháp, lại cho đó là Pháp Lan, nên Cao tăng truyện ghi do Pháp Lan dịch, nhưng chỉ ở đây nêu lên, còn các bộ khác không có tên của giới này. Nay trong bản sao lục này bỏ đi chẳng lập nữa vậy.”

Từ đây mà xét thì 2 quyển Nhị bách lục thập giới hợp dị là Đàm-vô-lan dịch, do điểm tương đồng của tên ấy mà luận văn cho là Pháp Lan dịch. Trong việc dịch kinh thời xưa, nhiều sự thật đã lưu truyền nhầm lẫn, nên trong bốn bộ kinh điển khác nói là do ngài Pháp Lan dịch, hoặc hậu thế cũng truyền nhầm, nghĩa là thuộc những dịch giả khác, chưa có thể biết.

Như 5 quyển kinh Phật bản hạnh cùng tên với 7 quyển kinh Phật bản hạnh do Tống Vân dịch, kinh Pháp hải tạng 1 quyển, hoặc bỏ chữ “tạng” gọi là kinh Pháp hải, cùng tên với Pháp hải tạng 1 quyển, do ngài Pháp Cự đời Tây Tấn dịch.

Lại nữa, 4 quyển kinh Thập địa đoạn kết do ngài Trúc Phật Niệm dịch đời Hậu Tần, những bản dịch ấy giống nhau không? Tuy chưa thể biết, nhưng vấn đề cốt lõi là kinh Tứ thập nhị chương hiện còn của thời Minh đế, chắc chắn có thể truy tìm nghiên cứu được. Bởi vì những truyền thuyết về nhân cách của đức Phật Thích-ca Mâu-ni, giáo chủ Phật giáo, và những kinh điển cùng một loại như “Kinh bản sinh”, “Kinh bản hạnh” được dịch vào thời kỳ đầu Phật giáo truyền vào, đây là trình tự tự nhiên của việc truyền bá đạo pháp. Do những nguyên cớ này nên các kinh điển ở đây hình như là được truyền vào từ thời Minh đế. Lại căn cứ vào sự ghi chép của Phí Trường Phòng, như kinh Thập địa đoạn kết 4 quyển, thấy ở Hán lục của Chu Sĩ Hành, kinh Phật bản sinh 1 quyển,

thấy trong Danh tăng lục của Bảo Xướng, hầu như những kinh này đều là truyền nhầm.

Trong truyện ký về ngài Ma-đằng, Pháp Lan, có những sự thật đáng tin, lịch sử đã một lần viết thì không thể sửa đổi, bôi xóa được. Giả sử truyện ký ấy là do tín đồ Phật giáo đời sau tạo thành, nhưng vào thời Hoàn đế (Hậu Hán - Lưu Chí), phần tử tri thức và quan lại đã có dẫn dụng kinh điển này mà làm tấu chương dâng lên vua, có thể biết thời kỳ ấy Phật điển được lưu hành rồi. Vả lại, vua Minh đế tự nhận mình là người bảo hộ Phật giáo. Từ tài liệu trên mà kiểm chứng, rõ ràng những Tăng sĩ Phật giáo đó nhận sứ mệnh của vua Đại Nguyệt Thị đến Trung Quốc, sự thật ít nhiều đều có dịch kinh, chắc chắn không được phép phủ nhận.

Sa-môn Chi-lâu-ca-sấm từ nước này (Đại Nguyệt Thị) đến Lạc Dương, vào năm Trung Bình thứ 3 đời Linh đế (năm 186 Tl.), dịch 23 bộ kinh Phật, gồm 67 quyển (Xuất tam tạng ký tập chép 14 bộ, gồm 27 quyển, Lịch đại tam bảo kỷ chép 21 bộ, gồm 63 quyển, nay theo Khai Nguyên lục). Nhưng kinh điển loại này hầu như đều là Đại thừa bộ, tức là kinh Đạo hành bát-nhã ba-la-mật (kinh Bát-nhã đạo hành phẩm, kinh Ma-ha bát-nhã ba-la-mật đạo hành) 10 quyển (8 quyển), tức là hội thứ tư Đại Bát-nhã.

Kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác (kinh Vô lượng thanh tịnh, kinh Đại A-di-đà) 2 quyển, đồng bản với Bảo tích vô lượng thọ hội.

Kinh A-súc Phật quốc (kinh A-súc Phật sát chư bồ-tát học thành phẩm) 2 quyển (1 quyển), đồng bản với Bất Động Như Lai hội.

Kinh Phật di nhật ma-ni bảo (kinh Cát phẩm di nhật thuyết bát-nhã, kinh Đại bảo tích, kinh Ma-ha-diễn bảo nghiêm) 1 quyển, đồng bản với Phổ Minh bồ-tát hội.

Cùng với bộ Phương đẳng có:

Kinh Đại phương đẳng đại tập, 27 quyển.

Kinh Bát-chu tam-muội (kinh Thập phương hiện tại Phật tất tại tiền lập định).

Kinh Đại bát-chu tam-muội, 3 quyển.

Kinh Nội tạng bách pháp, 1 quyển.

Kinh Văn Thù bồ-tát thự (Vấn thự kinh), 1 quyển.

Kinh Thuần-chân-đà-la sở vấn Như Lai tam-muội, 3 quyển.

Kinh Thủ lăng-nghiêm, 2 quyển.

Kinh Bát-chu tam-muội, 1 quyển.

Kinh Đâu-sa (đồng bản kinh Hoa nghiêm [Như Lai] danh hiệu phẩm), 1 quyển.

Những kinh khác:

Kinh Phạm bát-nê-hoàn, 2 quyển.

Kinh Thiền, 1 quyển.

Kinh A-dục vương thái tử hoại mục nhân duyên, 1 quyển v.v… Tất cả đều do ngài Chi-lâu-ca-sấm dịch.

Năm Trung Bình thứ 2, đời Linh đế (năm 185 Tl.) ở Lạc Dương, Sa-môn Chi Diệu dịch 10 bộ kinh. Các Kinh lục đều cho rằng ngài là người Tây Vực. Căn cứ sự ghi chép ở Nam điều mục lục (trang 383), e rằng ngài là người Nguyệt Thị, nhưng bất luận thế nào, hễ tên người Tây Vực có họ “Chi 支” nhất định có quan hệ với Nguyệt Thị, không nghi ngờ gì.

Kinh của ngài Chi Diệu dịch hầu hết đều là kinh điển Tiểu thừa, như kinh A-na-luật bát niệm (kinh Bát niệm, kinh Thiền hành liễm ý) 1 quyển, và kinh Lại-tra-hòa-la là bản dịch khác thuộc Trung A-hàm quyển 18, 31.

Kinh thuộc về Tạp A-hàm quyển 33, là kinh Mã hữu tam tướng (kinh Thiện mã hữu tam tướng) 1 quyển, và kinh Mã hữu bát thái thí nhân (kinh Mã hữu bát thái, kinh Mã hữu bát tệ ác thái 1 quyển).

Những kinh khác ngài dịch còn có:

Kinh Tiểu bản địa (đồng bản với kinh Tu hành bản khởi, Thụy ứng bản khởi) 1 quyển.

Kinh Tiểu đạo địa, 1 quyển. Và kinh Thành cụ quang minh định ý (kinh Thành cụ quang minh tam-muội, Thành cụ quang minh) 1 quyển, mà kinh sau thuộc kinh điển của Đại thừa bộ.

Trong khoảng hơn 30 năm, từ năm Hoàng Võ thứ 2 đời Tôn Quyền (năm 223 Tl.), đến năm Kiến Hưng thứ 2 (năm 253 Tl.), Ưu-bà-tắc Chi Khiêm (tự là Cung Minh hoặc tên Việt) là người Đại Nguyệt Thị, dịch kinh đa số là Phạn văn. Vào thời Hán Linh đế, tổ phụ ông là Pháp Độ, từng dẫn vài trăm người nước Nguyệt Thị đến quy hóa (nhập quốc tịch, hòa nhập truyền thống văn hóa), nghĩa là lúc thiếu thời Chi Khiêm được trưởng dưỡng ở Trung Quốc. Kinh điển do ông dịch tuy không quan hệ gì với nước Nguyệt Thị, nhưng thời thơ ấu, ông theo học với người Nguyệt Thị là Chi Lượng, đệ tử của Chi Sấm, giỏi ngôn ngữ của Trung Hoa và Di tộc, mới thu gom nhiều bản (dịch ra Hán văn). Cuộc đời của ông vì sự nghiệp phiên dịch (Khai Nguyên lục quyển 2). Trong những kinh điển do ông dịch, có những kinh mà ngài Chi Sấm từ nước Nguyệt Thị mang đến để lại chưa dịch. Vả lại, tổ phụ của ông đã dẫn vài trăm người nước Nguyệt Thị đến quy hóa, nếu để ý tìm kiếm thì vật dụng mang theo từ bản quốc của ông nhất định nhiều, mà kinh điển do ông dịch chắc chắn có quan hệ rất nhiều với nước Nguyệt Thị, điều

đó không sai lầm. Theo ngài Trí Thăng ghi số bộ kinh ông dịch:

“Kinh do Khiêm dịch ra, số bộ, quyển nhiều ít nói chẳng nhất định. Số kinh ấy, Tam tạng ký tập75 của Tăng Hựu chỉ chép có 36 bộ. Hựu sao chép truyện Khiêm, nói rằng: dịch ra 37 kinh, Cao tăng truyện của Tuệ Kiểu thì nói 49 kinh, trong Sao lục của Trường Phòng là 129 bộ. Nay do việc chép của Phòng lục phần nhiều là biệt sinh (phát sinh thêm), hoặc chép lặp lại những tên khác của một kinh, nay theo thứ tự san định lại.”

Ngoài ra, trong Khai Nguyên thích giáo lục, Lịch đại tam bảo kỷ còn ghi Chi Khiêm dịch 38 bộ, ngoài ra 36 quyển, lại chép 88 bộ, 118 quyển. Trước tiên nêu lên những kinh thuộc bộ Đại thừa:

Đại minh độ vô cực (tức là kinh Đại minh độ đồng bản với Bát-nhã đạo hành tiểu phẩm) 4 quyển (6 quyển).

Kinh A-di-đà (kinh Phật thuyết chư Phật A-di-đà Tam-da-tam-tát-đà-lâu-Phật-đàn quá độ nhân đạo, kinh Vô Lượng Thọ) 2 quyển.

Kinh Bồ-tát bản nghiệp (kinh Bản nghiệp, kinh Tịnh hạnh phẩm, dịch khác của Hoa nghiêm tịnh hạnh phẩm) 1 quyển.

Kinh Duy-ma-cật (kinh Phật pháp phổ nhập đạo môn tam-muội) 2 quyển (3 quyển).

Kinh Tuệ ấn tam-muội (kinh Tuệ ấn, kinh Bảo điền tuệ ấn tam-muội) 1 quyển.

Kinh Bát cát tường thần chú (kinh Bát cát tường) 1 quyển.

———

75 Khai Nguyên thích giáo lục 2, p489c7, và Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục 3, p787a06, không có chữ “tập”: “… Tăng Hựu Tam tạng ký duy tải tam thập lục bộ 僧祐三藏記唯載三十六部…”.

Kinh Hoa tích đà-la-ni thần chú, 1 quyển.

Kinh Trì cú thần chú, 1 quyển.

Kinh Bồ-tát sinh địa (kinh Sai-ma-kiệt) 1 quyển.

Kinh Nguyệt minh bồ-tát (kinh Nguyệt minh đồng tử, kinh Nguyệt minh đồng nam) 1 quyển.

Kinh Ma-ha bát-nhã ba-la-mật chú, 1 quyển.

Kinh Tu-lại (kinh Tu-lại bồ-tát) 1 quyển.

Kinh Bồ-tát tu hạnh, 1 quyển.

Kinh Phương đẳng thủ lăng-nghiêm, 2 quyển.

Kinh Thập nhị môn đại phương đẳng, 1 quyển v.v…

Những kinh điển Đại thừa này, đa số đều thuộc về bộ Phương đẳng. Số còn lại thuộc bộ Hoa nghiêm, Bát-nhã, Bí mật. Thứ đến là những kinh thuộc bộ Tiểu thừa, như kinh:

Phạm Chí A-bạt (tên khác, kinh A-bạt-ma-nạp, A-bạt, Phật khai giải Phạm Chí A-bạt) 1 quyển, là bản dịch khác của Trường A-hàm quyển 13.

Kinh Phạm võng lục thập nhị kiến 1 quyển, dịch khác của Trường A-hàm quyển 14.

Kinh Thất tri 1 quyển, dịch khác của kinh Trung A-hàm quyển 1.

Kinh Thích Ma-nam (kinh Ngũ ấm nhân sự) 1 quyển, dịch khác của kinh Trung A-hàm quyển 25.

Kinh Chư pháp bản 1 quyển, dịch khác của kinh Trung A-hàm quyển 28.

Kinh Phạm-ma dụ 1 quyển, dịch khác của kinh Trung A-hàm quyển 41.

Kinh Trai 1 quyển, dịch khác của kinh Trung A-hàm quyển 55.

Kinh Tu-ma-đề nữ tính 1 quyển, dịch khác của kinh Tăng nhất A-hàm quyển 22.

Kinh Bất tự thủ ý 1 quyển, dịch khác của kinh Tạp A-hàm quyển 11.

Kinh Đại Bát-nê-hoàn 2 quyển.

Có người cho rằng, kinh Trường A-hàm là do ngài Đạo An dịch, người thì nói do ngài Tăng Hựu dịch. Nhưng các bản đó đều khuyết mất, cuối cùng không thể phán đoán rõ được là người nào dịch.

Ngoài số kinh nêu trên, Chi Khiêm còn dịch: Kinh Thái tử thụy ứng bản khởi 1 quyển; kinh Thiền bí yếu 4 quyển; kinh Pháp cú 2 quyển v.v… được vài mươi bộ.

Vào năm Ngũ Phụng thứ hai, đời (Ngô) Tôn Lượng (năm 255 Tl.), hoặc năm đầu niên hiệu Cam Lộ đời (Ngụy) Cao Quý Hương Công (năm 256 Tl.), ở Giao Châu, ngài Chi-cương-lương-tiếp (Kālasivi ?- Chánh Vô Úy) dịch kinh Pháp hoa tam-muội (tức kinh Chánh pháp hoa) 6 quyển. Kinh lục và Tăng truyện đều ghi ngài là người Tây Vực. Vả lại, dùng chữ “Chi” đứng đầu làm họ thì có lẽ ngài là người từ nước Nguyệt Thị đến.

Tác giả Cao tăng truyện76 là ngài Tuệ Kiểu, viết về truyện ngài Pháp Hộ: “Kinh pháp sở dĩ được lưu truyền rộng rãi ở Trung Hoa là nhờ công sức của ngài Pháp Hộ vậy”. Ngài Pháp Hộ (Đàm-ma-la-ma - Dharmarakṣa) sinh ở Đôn Hoàng, thờ thầy nước ngoài là Sa-môn Trúc Cao Tòa. Tuy xưng họ là Trúc, mà kỳ thật tổ tiên vốn là người nước Nguyệt Thị, nên họ cũ của ngài là Chi. Người đương thời gọi ngài là Bồ-tát Đôn Hoàng, hay gọi là Bồ-tát Nguyệt Thị (Xem Lịch đại tam bảo kỷ quyển 6 và Khai Nguyên lục quyển 2). Nhưng nếu căn cứ tổ tiên ngài là người nước Nguyệt Thị rồi cho là

———

76 Cao tăng truyện 1, T50n2059_p326c15.

những kinh điển ngài dịch đều từ nước Nguyệt Thị đem đến thì chắc chắn không phải lý. Song, căn cứ truyện của ngài cho rằng số kinh điển ngài dịch từ Tây Vực mang đến, hình như phần nhiều đều ở nước Nguyệt Thị. Ngài Tuệ Kiểu ghi trong truyện của ngài:77

“Lúc đó là đời Tấn Võ, chùa miếu đồ tượng tuy được tôn sùng trong kinh, ngoài nội, nhưng mà kinh thâm diệu Phương đẳng còn cất giữ ở ngoài Thông Lĩnh, ngài Pháp Hộ mới bùi ngùi phát nguyện: ‘Quyết chí hoằng dương đại đạo’, liền theo thầy (Sa-môn ngoại quốc Trúc Cao Tòa) đến Tây Vực, du hành trải qua các nước. Tiếng nước ngoài có đến 36 thứ, sách cũng như thế, ngài Pháp Hộ đều học khắp, quán triệt mọi rắc rối, giải thích văn nghĩa. Âm nghĩa, thể chữ, không gì chẳng hiểu biết đầy đủ. Ngài mang theo rất nhiều kinh điển chữ Phạn trở về Hoa Hạ. Suốt dọc theo đường, từ Đôn Hoàng đến Trường An, ngài phiên dịch truyền bá, viết bằng Tấn văn.”

Căn cứ đoạn văn trên, hình như ngài Pháp Hộ từng vượt Thông Lĩnh đến phía Tây tìm cầu kinh điển Đại thừa. Nhưng đời Tấn Võ đế, tức vào giữa thế kỷ thứ III Tây lịch, là lúc thế lực của Đại Nguyệt Thị chưa suy bại hoàn toàn. Như tiết trước đã dẫn trong truyện Tây Nhung sách Ngụy lược đang lưu hành của Ngư Hoạn, khoảng niên hiệu Chánh Thỉ - Gia Bình nhà Ngụy (năm 240-253 Tl.), cho rằng: Thời bấy giờ Kế Tân, Đại Hạ, Cao-phụ, Thiên Trúc đều thuộc về nước Đại Nguyệt Thị. Vậy kinh điển mà ngài Pháp Hộ từ Thông Lĩnh đến Tây Vực tìm được, hầu như ở bên trong lãnh thổ nước Đại Nguyệt Thị.

———

77 Cao tăng truyện 1, p326c7.

Tóm lại, những kinh điển do ngài Pháp Hộ mang đến, đa phần là đang lưu hành ở nước Đại Nguyệt Thị lúc bấy giờ, chắc chắn không sai lầm. Nếu như vậy, thì những kinh điển ngài Pháp Hộ có được ở Tây Vực là từ năm Thái Thỉ thứ 2, đời Tấn Võ đế (năm 266 Tl.), đến năm đầu niên hiệu Kiến Hưng đời Mẫn đế (năm 313 Tl., nếu căn cứ Xuất tam tạng ký tập và Lịch đại tam bảo kỷ thì đến năm Vĩnh Gia thứ 2, đời Hoài đế. Nhưng trong số kinh ngài dịch cũng có những bản được dịch vào năm đầu niên hiệu Kiến Hưng, hợp với thuyết trong Khai Nguyên lục, nay theo thuyết đó).

Sự nghiệp phiên dịch của ngài Pháp Hộ tổng cộng 175 bộ, 354 quyển, nhưng số kinh điển do ngài dịch có nhiều thuyết khác nhau. Theo Xuất tam tạng ký tập ghi là 154 bộ, gồm 309 quyển; Lịch đại tam bảo kỷ ghi 210 bộ, gồm 394 quyển. Ngài Trí Thăng cho rằng:

“Trong ghi chép của Phí Trường Phòng, số kinh ấy tăng thêm nhiều. Nay tìm bao quát kỹ càng thì số đó là do các dị bản phát sinh. Có những kinh không phải do ngài Pháp Hộ dịch, không đủ số chánh dịch (của ngài dịch), nay muốn chép đúng nên tổng san định lại chúng.”78

Ý ấy là trừ sự ghi chép trong Lịch đại tam bảo kỷ, nên chỉ nói có 29 bộ.

Trước tiên nêu những bản dịch thuộc bộ Bát-nhã trong Đại thừa bộ do ngài dịch:

Kinh Nhân vương bát-nhã, 1 quyển (hoặc là 2 quyển).

Kinh Quang tán bát-nhã ba-la-mật (tức kinh Quang tán ma-ha bát-nhã — hội thứ hai Đại bát-nhã), 10 quyển.

———

78 Khai nguyên thích giáo lục 2, p497a10.

Những kinh thuộc bộ Bảo tích:

Kinh Mật tích kim cương lực sĩ (hội thứ ba Bảo tích), 7 quyển (hoặc là 5 quyển, 4 quyển, 8 quyển).

Kinh Bồ-tát thuyết mộng (hội thứ tư Bảo tích), 2 quyển.

Kinh Phổ môn phẩm (đồng bản với kinh Phổ môn, Bảo tích Văn-thù phổ môn hội), 1 quyển.

Kinh Bào thai (đồng bản với kinh Bào thai thọ thân, Bảo tích xử thai hội), 1 quyển.

Kinh Văn-thù Sư-lợi Phật thổ nghiêm tịnh (đồng bản với kinh Nghiêm tịnh Phật thổ, Bảo tích - Úc-già trưởng giả hội), 2 quyển.

Kinh Huyễn sĩ nhân hiền (đồng bản với kinh Nhân hiền huyễn sĩ, Bảo tích - thọ huyễn sư hội), 1 quyển.

Kinh Tu-ma-đề (đồng bản với kinh Tu-ma-đề bồ-tát, Bảo tích - Diệu tuệ hội), 1 quyển.

Kinh Ly cấu thí nữ (đồng bản với Bảo tích - Vô cấu thí hội), 1 quyển.

Kinh Như huyễn tam-muội (đồng bản với Bảo tích - Thiện trụ ý hội), 2 quyển.

Kinh Thái tử Loát Hộ (đồng bản với Bảo tích A-xà-thế vương tử hội), 1 quyển.

Kinh Bảo Kế bồ-tát sở vấn (kinh Bồ-tát Tịnh Hạnh, kinh Bảo Kế, Bảo tích hội thứ 47), 2 quyển.

Kinh Di-lặc bồ-tát sở vấn bản nguyện (đồng bản với kinh Di-lặc bản nguyện, kinh Di-lặc nan, Bảo tích - Di-lặc sở vấn hội), 1 quyển.

Những kinh thuộc về bộ Đại tập:

Kinh A-sai-mạt (tức kinh Vô tận ý), 7 quyển (hoặc 4 quyển, 5 quyển).

Kinh Đại ai (kinh Như Lai đại ai, biệt dịch của phẩm đầu Đại tập), 8 quyển.

Kinh Bảo nữ sở vấn (kinh Bảo nữ vấn tuệ, kinh Bảo nữ tam-muội, phẩm Bảo nữ của Đại tập), 3 quyển (hoặc 4 quyển).

Kinh Vô Ngôn đồng tử (kinh Vô Ngôn bồ-tát, dịch khác của phẩm Vô Ngôn bộ Đại tập), 2 quyển (hoặc 1 quyển).

Những kinh thuộc về bộ Hoa nghiêm:

Kinh Bồ-tát thập trụ hành đạo (kinh Bồ-tát thập trụ, dịch khác của phẩm Thập trụ bộ Hoa nghiêm) 1 quyển.

Kinh Tiệm bị nhất thiết trí đức (kinh Thập trụ, kinh Đại tuệ quang tam-muội, dịch khác của phẩm Thập trụ bộ Hoa nghiêm), 5 quyển (hoặc 10 quyển).

Kinh Đẳng Mục bồ-tát sở vấn tam-muội (kinh Phổ Hiền bồ-tát định ý, kinh Đẳng Mục bồ-tát, dịch khác của phẩm Thập địa bộ Tân Hoa nghiêm) 2 quyển (hoặc 3 quyển).

Kinh Như Lai hưng hiển (kinh Hưng hiển như huyễn, dịch khác của phẩm Như Lai tính khởi và phẩm Thập nhẫn bộ Hoa nghiêm) 4 quyển.

Kinh Độ thế phẩm (kinh Độ thế, dịch khác của phẩm Ly thế gian bộ Hoa nghiêm), 6 quyển (hoặc 5 quyển).

Những kinh thuộc bộ Niết-bàn:

Kinh Bát-nê-hoàn hậu quán lạp (kinh Bát-nê-hoàn hậu tứ bối quán lạp, kinh Quán tượng), 1 quyển.

Kinh Phương đẳng bát-nê-hoàn (kinh Đại bát-nê-hoàn), 2 quyển hoặc 3 quyển.

Nhưng bản Phạn kinh Quang tán bát-nhã ba-la-mật có sớm nhất thuộc về bộ Bát-nhã, căn cứ bài tựa lược giải Hợp

phóng quang quang tán của ngài Đạo An viết trong Xuất tam tạng ký tập quyển 7, cho là kinh do vị Sa-môn nước Vu-điền là Kỳ-đa-la79 (Gītamitra)80 mang lại, rõ ràng kinh này không có quan hệ với nước Nguyệt Thị.

Ngoài 5 bộ trên, lại nêu những kinh Đại thừa sau đây:

Kinh Chánh pháp hoa (kinh Phương đẳng chánh pháp hoa), 10 quyển (hoặc 7 quyển).

Kinh Phổ diệu (kinh Phương đẳng bản khởi), 8 quyển.

Kinh Đại phương đẳng đỉnh vương (kinh Duy-ma-cật tử vấn, kinh Thiện tư đồng tử), 1 quyển.

Kinh Vu-lan-bồn, 1 quyển.

Kinh Trì tâm Phạm Thiên (kinh Trang nghiêm Phật pháp, kinh Đẳng ngự chư pháp, kinh Trì tâm), 4 quyển (hoặc 6 quyển).

Kinh Phạm nữ thủ ý (kinh Thủ ý nữ), 1 quyển.

Kinh Đại tịnh pháp môn, 1 quyển.

Kinh Vô cực bảo tam-muội (kinh Vô cực bảo), 1 quyển.

Kinh Văn-thù Sư-lợi hiện bảo tạng (kinh Bảo tạng), 3 quyển.

Kinh A-xà-thế vương nữ A-thuật-đạt bồ-tát (kinh A-xà-thế vương nữ, kinh A-thuật-đạt nữ), 1 quyển.

Kinh Tuệ Thượng bồ-tát vấn đại thiện quyền (kinh Đại thiện quyền, kinh Tuệ Thượng bồ-tát, kinh Thiện quyền phương tiện, kinh Thiện quyền phương tiện sở độ vô cực), 2 quyển.

———

79 Kỳ-đa-la 祇多羅 (Xuất tam tạng ký tập 7, T55n2145_p48a02).

80 Có thể Tác giả viết nhầm tên Phạn. “Gītamitra”, dịch âm Kỳ-đa-mật 祇多蜜, dịch nghĩa Ca Hữu, Ca Chi... Ngài là người Tây Vực, dịch kinh thời Đông Tấn (Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục 5, p805c12).

Kinh Hiền kiếp (kinh Bạt-đà kiếp tam-muội, kinh Hiền kiếp định ý) 13 quyển (hoặc 2 quyển).

Kinh Duy-ma-cật sở thuyết pháp môn, 1 quyển.

Kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác, 2 quyển.

Kinh Siêu nhật minh tam-muội, 2 quyển.

Kinh Di-lặc thành Phật, 1 quyển.

Kinh Bồ-tát thập địa, 1 quyển.

Kinh Bát-chu tam-muội, 2 quyển.

Kinh Bồ-tát tạng, 3 quyển.

Ngài Pháp Hộ còn dịch hơn 30 bộ kinh khác, thuộc bộ Phương đẳng đều thất lạc.

Những kinh do ngài dịch, thuộc về luật Đại thừa: kinh Văn-thù Sư-lợi tịnh luật (đồng bản với kinh Tịnh luật, kinh Tịch điều âm và kinh Tỳ-ni phương quảng) 1 quyển, mà Xuất tam tạng ký tập quyển 781 đã ghi ở sau kinh này rằng:

“Sa-môn Trúc Pháp Hộ ở kinh sư gặp Tây Quốc Tịch Chí tụng ra kinh này, sau kinh còn một số phẩm mà người ấy quên mất, ngài liền đọc kinh hiện có mà chuyển thành văn Tấn (Hán dịch), được thêm bản ấy rồi bổ sung cho đầy đủ. Ngày mồng 8 tháng 4 năm Thái Khang thứ 10, Nhiếp Đạo Chân trách nhiệm cầm bút viết tại chùa Bạch Mã .”

Lời chép này tuy chưa nói là kinh ấy từ nước Đại Nguyệt Thị truyền đến, nhưng ngài Pháp Hộ từng dịch kinh Văn-thù hối quá 1 quyển, cũng thuộc luật Đại thừa.

Thứ đến, nêu các kinh điển thuộc về Tiểu thừa bộ:

Kinh Thọ tuế 1 quyển, dịch khác của kinh Trung A-hàm thứ 23.

———

81 Xuất tam tạng ký tập 7, T55n2145_p51b9.

Kinh Lạc tưởng 1 quyển, dịch khác của kinh Trung A-hàm thứ 26.

Kinh Ly thụy, kinh Tôn thượng đều 1 quyển, dịch khác của kinh Trung A-hàm thứ 43.

Kinh Ý, kinh Ứng pháp đều 1 quyển, dịch khác của kinh Trung A-hàm thứ 45.

Kinh Ương-quật-ma (kinh Chỉ kế, kinh Chỉ Man) 1 quyển, dịch khác của kinh Tăng nhất A-hàm thứ 31.

Kinh Lực sĩ di sơn (kinh Di sơn), kinh Tứ vị tằng hữu pháp đều 1 quyển, dịch khác của kinh Tăng Nhất A-hàm thứ 36.

Kinh Xá-lợi-phất Mục-liên du chư quốc (kinh Xá-lợi-phất Ma-ha Mục-kiền-liên du chư tứ cù) 1 quyển, dịch khác của kinh Tăng nhất A-hàm thứ 41.

Kinh Lâu khôi 6 quyển (hoặc 5 quyển, hoặc 8 quyển), dịch khác của kinh Thế ký phần thứ tư trong Trường A-hàm.

Kinh Đại lục hướng bái (kinh Thi-ca-la-việt lục hướng bái) 1 quyển, dịch khác của kinh Trường A-hàm thứ 11.

Kinh Lục thập nhị kiến (kinh Phạm võng lục thập nhị kiến) 1 quyển, dịch khác của kinh Trường A-hàm thứ 14.

Thuộc về kinh Tạp A-hàm có:

Kinh Thánh pháp ấn (kinh Tuệ ấn), kinh Thân quán đều 1 quyển.

Những kinh điển ngài dịch đơn lẻ khác rất nhiều, không thể nêu lên hết được. Kết lại, tất cả bộ loại thuộc kinh bộ trong kinh tạng mà ngài Pháp Hộ dịch đều còn, nay có thể khảo tra thấy được.

Sự nghiệp phiên dịch của ngài Pháp Hộ nhờ sự trợ lực của cha con tín sĩ Nhiếp Thừa Viễn, Nhiếp Đạo Chân đã đạt được thành công lớn. Ngoài trách nhiệm chấp bút, hiệu chính, sửa các bản dịch của ngài Pháp Hộ, họ còn tự dịch mới lại nữa. Đầu tiên Nhiếp Thừa Viễn dịch kinh Việt nạn 1 quyển, Nhiếp Đạo Chân dịch kinh Chư bồ-tát cầu Phật bản nghiệp 1 quyển, kinh Văn-thù Sư-lợi Bát-niết-bàn 1 quyển, kinh Dị xuất bồ-tát bản khởi 1 quyển, kinh Tam-mạn-đà-bạt-đà-la bồ-tát 1 quyển… đều thuộc bộ Hoa nghiêm, Phương đẳng và luật Phật điển Đại thừa, cộng chung 24 bộ, 36 quyển. Những kinh điển này, họ nghĩ là ngài Pháp Hộ mang từ Tây Vực đến cho và để lại dịch, nên kế tục sự nghiệp của ngài mà dịch tiếp. Nhưng trong số kinh điển ấy so với cách dịch của ngài Pháp Hộ có chỗ giống nhau rất nhiều và khác nhau cũng chẳng ít, nên phải đối chiếu tu sửa, đính chính từ ngữ câu văn còn lại trong những bản dịch của ngài Pháp Hộ.

Năm đầu niên hiệu Vĩnh Ninh, đời Tấn Huệ đế (năm 301 Tl.), Sa-môn Chi Pháp Độ dịch kinh Thệ đồng tử 1 quyển, kinh Văn-thù Sư-lợi hiện bảo tạng 2 quyển, kinh Thập thiện thập ác 1 quyển, kinh Thiện sinh tử 1 quyển (dịch khác của kinh Trung A-hàm thứ 33). Căn cứ sự ghi chép của Kinh lục tuy không rõ người dịch là người nước nào, nhưng có thể cũng là người Nguyệt Thị.

Lại có Sa-môn Chi Đạo Căn mà Kinh lục cũng không ghi người ấy là người nước nào. Vào năm đầu niên hiệu Hàm Khang, đời Thành Đế nhà Đông Tấn (năm 335 Tl.), Chi Đạo Căn dịch kinh Phương đẳng pháp hoa 5 quyển, niên hiệu Hàm Khang (năm 335 Tl.) dịch kinh A-súc Phật sát bồ-tát học thành phẩm 2 quyển (theo ghi chép của Phí Trường Phòng thì kinh này được dịch năm Thái Khang, nhưng Thái

Khang là niên hiệu của Võ đế nhà Tây Tấn, cách niên hiệu Hàm Khang 60 năm, nên sự lầm lẫn phải thuộc về Hàm Khang).

Lại trong sách Nam điều mục lục (trang 398) cho rằng: ngài Chi Đạo Căn là người Trung Quốc, song theo tôi, họ Chi đứng đầu tên ngài, chắc ngài có quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp gì đó với người nước Nguyệt Thị. Nhưng kinh điển do hai người này dịch, và kinh điển nước Nguyệt Thị có quan hệ hay không, thì chưa thể quyết đoán nói được.

Theo sự ghi chép trong Tỳ-kheo-ni truyện quyển 1,82 thì trong năm Hàm Khang nhà Đông Tấn, vị Tăng người Tấn là Tăng Kiến đã được Tăng-kỳ ni yết-ma và Giới bổn ở nước Nguyệt Thị, rồi đem dịch ra vào năm đầu niên hiệu Thăng Bình (năm 357 Tl.) tại Lạc Dương. Theo đây có thể biết Tỳ-kheo-ni giới bổn quả thật từng lưu hành ở nước Nguyệt Thị.

Ưu-bà-tắc Chi Thí Luân, tương truyền thông kinh điển bộ Phương đẳng, cũng là người nước Nguyệt Chi. Năm Hàm An thứ ba, thời Đông Tấn (năm 373 Tl., căn cứ trong Thủ lăng-nghiêm hậu ký sách Xuất tam tạng ký tập quyển 7, cho là kinh này được dịch vào năm Quý Dậu, nhằm năm Hàm Hòa thứ 3, nhưng sách Khai Nguyên thích giáo lục ghi là năm Hàm An, có vẻ đáng tin cậy), ở Lương Châu, ông truyền bá phiên dịch kinh Như huyễn tam-muội (đồng bản với Bảo tích - Thiện trụ ý hội83 [Thiện trụ ý thiên tử hội])2 quyển, kinh Thượng kim quang thủ 1 quyển, và kinh Thủ lăng-nghiêm 2 quyển. Những kinh này đều thuộc bộ Phương đẳng.

———

82 Tỳ-kheo-ni truyện 1, (ngài Bảo Xướng soạn thời Lương, 4 quyển) T50n2063_p934c22.

83 Bản nguyên tác in sai: Bảo tích - Trụ hội ý (Khai Nguyên thích giáo lục 4, T55n2154_p519a17 v.v…)

Năm Kiến Nguyên thứ 20 (năm 384 Tl.) thời Phù Tần, ngài Đàm-ma-nan-đề (Dharmānandī - Pháp Hỷ) dịch 59 quyển Trung A-hàm, năm sau dịch 50 quyển kinh Tăng nhất A-hàm. Năm Kiến Sơ thứ 6 (năm 391 Tl.), ngài dịch kinh A-dục vương tức hoại mục nhân duyên 1 quyển; lại dịch Tam pháp độ luận 2 quyển, Tăng-già-la-sát tập 2 quyển. Ngài Đàm-ma-nan-đề là người Đâu-khư-lặc (Tukhāra), tức là người nước Nguyệt Thị. Người ta nói rằng, ngài có thể tụng thuộc lòng Trung A-hàm và Tăng nhất A-hàm, thì chắc chắc những kinh luận này đều do ngài Đàm-ma-nan-đề và ngài Trúc Phật Niệm truyền dịch.

Ngài Tuệ Kiểu đã ngợi khen công lao ngài Trúc Phật Niệm rằng:

“Hiển bày hai kinh A-hàm (Trung và Tăng nhất A-hàm), là công lao của ngài Trúc Phật Niệm tuyên dịch vậy. Từ An Thế Cao, Chi Khiêm trở về sau, không ai vượt qua được ngài Trúc Phật Niệm. Ngài là người kinh đầu tiên vào hai đời Phù Tần và Diêu Tần, nên Tăng chúng ở Quan Trung (tỉnh Thiểm Tây ngày nay) đều khen ngợi ngài.”84

Năm Nguyên Gia thứ 10, đời Tống Văn đế (năm 433 Tl.), ở phía tây Thông Lĩnh, Sa-môn Đạo Thái được bản Phạn luận Tỳ-bà-sa hơn mười vạn câu kệ. Năm Vĩnh Hòa thứ 5, tức năm Nguyên Gia thứ 14 nhà Tống (năm 437 Tl.), ngài Phù-đà-bạt-ma (Buddhavarman - Giác Khải) dịch bản luận ấy tại cung Nhàn Dự, trong thành Lương Châu. Lương cao tăng truyện, Xuất tam tạng ký tập đều ghi ngài Phù-đà-bạt-ma là

———

84 Cao tăng truyện 1, T50n2059_p329b9.

người Tây Vực, mà Đại Đường Tây Vực cầu pháp cao tăng truyện quyển thượng, lại cho ngài là người nước Đổ-hóa-la, vậy rõ ràng ngài thuộc người nước Nguyệt Thị.

Ngài Phù-đà-bạt-ma hiểu được Tỳ-bà-sa luận đạt đến chỗ thậm thâm, nên ngài Đạo Thái mời ngài dịch bộ luận đó, đến năm Vĩnh Hòa thứ 7 (năm 429 Tl.) mới dịch xong. Đầu tiên, bộ luận gồm 100 quyển, đời Thái Võ đế nhà Ngụy chinh phạt Tây Cô Tạng, lúc phá Lương Châu bị mất đi 40 quyển, còn lại 60 quyển. Nhưng căn cứ trong Khai Nguyên thích giáo lục quyển 4, ở bài tựa của bộ luận này nói rằng: “Dịch năm Ất Sửu, tức là năm Huyền Thỉ thứ 14, đời Mông-tốn (năm 425 Tl.). Dịch xong năm Đinh Mão, tức năm Huyền Thỉ thứ 16 (năm 427 Tl.)”, vậy đâu là chính xác? Rất khó biện giải. Thuyết ấy bắt đầu ở Xuất tam tạng ký tập, rồi sau đó Lương cao tăng truyện, Lịch đại tam bảo kỷ v.v… đều noi theo mà ghi chép lại. Nay bắt đầu từ thuyết này thì Phù-đà-bạt-ma phải thuộc người nước Đổ-hóa-la, mà Tỳ-bà-sa luận nhất định từng lưu hành ở nước Nguyệt Thị là không sai.

Như trước đã thuật, lúc bấy giờ vua Đại Nguyệt Thị là Tông-đa-la vũ dũng, từng vượt núi Khố-thập (Hindu Kush), dựng kinh đô, chinh phạt bắc Ấn Độ. Năm nước Thiên Trúc85 của vùng Càn-đà-la trở về Bắc đều thuần phục nước ấy. Lúc đó cũng là thời gian ngài Đạo Thái đến vùng phía Tây Thông Lĩnh cầu bản Phạn văn bộ luận này, nhất định ngài được nó ở lãnh thổ nước Đại Nguyệt Thị là không nghi ngờ gì.

Từ đây mà suy luận thì Tỳ-bà-sa luận và các kinh luận mà ngài Đạo Thái mang từ phía Tây Thông Lĩnh về đều có quan hệ với địa phương này. Vậy Đại trượng phu luận (Bồ-

———

85 Năm nước Thiên Trúc: Xem cht. 96, tr. 81.

tát Đề-bà-la tạo) 2 quyển và Nhập đại thừa luận (Bồ-tát Kiên Ý tạo) 2 quyển, do ngài Đạo Thái dịch, đương nhiên cũng từng lưu hành ở nước Đại Nguyệt Thị, chắc chắn không đợi phải bàn.

Lại một lần nữa, nếu dựa vào Kinh lục mà xét một cách công bằng thì sau khi Đại Nguyệt Thị diệt vong, kinh điển phiên dịch do nước Đổ-hóa-la truyền vào Trung Quốc là rất nhiều. Những kinh điển này tuy không có quan hệ trực tiếp với tộc Đại Nguyệt Thị, nhưng chúng đã lưu hành từ lãnh thổ Đại Nguyệt Thị, bởi có nhiều điều đủ nghiên cứu để chứng minh.

Ngài Nguyệt-bà-thủ-na (Upaśūnya - Cao Không) du hóa ở Trung Quốc vào thời Đông Ngụy, căn cứ Tục cao tăng truyện quyển 1, Lịch đại tam bảo kỷ quyển 9, Đại Đường nội điển lục quyển 4, và những ghi chép trong các Kinh lục đều cho ngài là vương tử nước Ưu-thiền-ni (Udyāna) ở Trung Thiên Trúc. Nhưng Chúng kinh mục lục quyển 1,86 Sa-môn Tịnh Thái soạn đời Đường, cho Bà-thủ-na là vương tử nước Nguyệt Thị, hoặc gọi là Nguyệt Thị Bà-thủ-na. Nhưng bản Kinh lục của Tịnh Thái soạn và Chúng kinh mục lục do Pháp Kinh soạn năm Khai Hoàng thứ 14 đời Tùy (năm 594 Tl.) chẳng qua chỉ thêm phần phiên dịch của ngài Huyền Trang mà thôi. Sách Mục lục của Pháp Kinh ghi là Nguyệt Thị Bà-thủ-na, không ghi ngài là người nước nào; còn ngài Tịnh Thái chỉ đặt chữ “Nguyệt” ở trước tên của ngài. Nếu vội vàng dựa vào đó mà suy xét, liên kết cho là “Nguyệt Thị” thì không khỏi bị chê trách là độc đoán. Vả lại, Nguyệt-bà-thủ-na, tên dịch này đã có từ khoảng giữa thế kỷ thứ VI Tây lịch, mà thời ấy không còn danh xưng người nước Nguyệt Thị, nên việc

———

86 Chúng kinh mục lục 1, T55n2148_p182b3.

ghi chép của ngài Tịnh Thái hầu như không đủ tin hoàn toàn. Thời Đường Thiên Hậu (năm 685-704 Tl.), ngài Di-đà-sơn (Mitrasanta - Tịch Hữu) cùng ngài Thật-xoa-nan-đà (Śikṣānanda - Học Hỉ) dịch kinh Đại thừa nhập Lăng-già 7 quyển, cùng Sa-môn Pháp Tạng dịch kinh Vô cấu tịnh quang đại đà-la. Ngài Di-đà-sơn là Sa-môn nước Đổ-hóa-la, kinh điển ngài dịch chưa biết là có hay không?! Còn đất Đổ-hóa-la, ngài Huyền Trang nói: “Đất ấy Nam, Bắc hơn 1.000 dặm, Đông Tây hơn 3.000 dặm, phía Đông tận Thông Lĩnh hiểm trở, phía Tây tiếp giáp Ba-lạt-tư,87 phía Nam liền với núi Đại Tuyết, phía Bắc chiếm cứ Thiết Môn, dòng sông lớn Phược-sô chảy qua giữa nước hướng về phía Tây” (Tây Vực ký, quyển 1).88 Nếu đúng như thế thì đất này chính là đất cũ của Đại Nguyệt Thị.

Tổng hợp những luận bàn ở trên, trong số kinh điển Phật giáo truyền vào Trung Quốc, chúng ta sẽ thống kê rõ số kinh điển có quan hệ với nước Đại Nguyệt Thị, đồng thời phân loại, liệt kê ra. Sau đây là biểu đồ phân loại kinh điển Phật giáo Đại Nguyệt Thị:

(1) Đại thừa Hoa nghiêm bộ

Tên kinh | Số quyển | Đời | Người dịch

Đâu-sa | 1 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Bồ-tát bản nghiệp | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Như Lai hưng hiển | 4 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Độ thế phẩm | 6 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Bồ-tát thập trụ hạnh đạo phẩm | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tiệm bị nhất thiết trí đức | 5 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Đẳng Mục bồ-tát sở vấn tam-muội | 3 | Tây Tấn | Pháp Hộ

———

87 Ba-lạt-tư 波剌斯: Skt. Pārasva, còn gọi là nước Ba-tư, nay là Iran.

88 Tây Vực ký 1, T51n2087_872a6.

Chư Bồ-tát cầu Phật bản nghiệp (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Thập trụ (mất) | 12 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Bồ-tát thập pháp trụ (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

(2) Đại thừa Phương đẳng bộ

Tên kinh | Số quyển | Đời | Người dịch

Thập địa đoạn kết (mất) | 8 | Hậu Hán | Trúc Pháp Lan

Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác | 4 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

A-súc Phật quốc | 2 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Phật di nhật Ma-ni bảo | 1 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Đại phương đẳng đại tập (mất) | 27 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Bát-chu tam-muội89 | 3 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Nội tạng bách pháp | 1 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Bát-chu tam-muội90 | 1 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Văn-thù Sư-lợi vấn bồ-tát thự | 1 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Thuần-chân-đà-la sở vấn Như Lai tam-muội | 3 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Thủ lăng-nghiêm (mất) | 2 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Thành cụ quang minh định ý | 1 | Hậu hán | Chi Diệu

A-di-đà Tam-da-tam-phật-tát-lâu-phật-đàn quá độ nhân đạo | 2 | Ngô | Chi Khiêm

Duy-ma-cật | 2 | Ngô | Chi Khiêm

Tuệ ấn tam-muội | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Bát cát tường thần chú | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Bồ-tát sinh địa (mất) | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Nguyệt Minh bồ-tát | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Tu-lại (mất) | 1 | Ngô | Chi Khiêm
325

———

89 Bát-chu tam-muội: Tên khác “Thập phương hiện tại Phật tất tại tiền lập định kinh”, hoặc “Đại bát-chu tam-muội”, 3 quyển, hoặc 2 quyển (T13n418_p902).

90 Bát-chu tam-muội: Tên khác “Phật thuyết Bát-chu tam-muội kinh”, 1 quyển (T13n417, p897).

Bồ-tát tu hạnh (mất) | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Phương đẳng thủ lăng-nghiêm (mất) | 2 | Ngô | Chi Khiêm

Thập nhị môn đại phương đẳng (mất) | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Phổ môn phẩm | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Văn-thù Sư-lợi Phật thổ nghiêm tịnh | 2 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Bào thai | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Úc-già La Việt vấn bồ-tát hạnh | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Huyễn sĩ nhân hiền | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tu-ma-đề bồ-tát | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Ly cấu thí nữ | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

A-xà-thế vương nữ a-thuật-đạt bồ-tát | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Như huyễn tam-muội | 2 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Thái tử Loát Hộ | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tuệ Thượng bồ-tát vấn đại thiện quyền | 2 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Di-lặc bồ-tát sở vấn bản nguyện | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

A-sai-mạt bồ-tát | 7 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Đại ai | 8 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Bảo nữ sở vấn | 4 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Vô Ngôn đồng tử | 2 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Mật tích kim cương lực sĩ (mất) | 7 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Bồ-tát thuyết mộng (mất) | 2 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Bảo Kế bồ-tát sở vấn (mất) | 2 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Đẳng tập chúng đức tam-muội | 3 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Đại phương đẳng đỉnh vương | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

A-duy-việt-trí-già | 3 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Phật thăng Đao-lợi vị mẫu thuyết pháp | 3 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Phổ diệu | 8 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Trì Nhân bồ-tát | 4 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Văn-thù Sư-lợi hiện bảo tạng | 2 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Văn-thù Sư-lợi phổ siêu tam-muội | 3 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Đại tịnh pháp môn | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Vô hy vọng | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Trì Tâm Phạm Thiên sở vấn | 4 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Di-lặc hạ sinh | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Thuận quyền phương tiện | 2 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Thái tử mộ phách | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Nguyệt Quang đồng tử | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Phật thuyết thân nhật | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Nhũ Quang Phật | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Vô Cấu Hiền nữ | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Phật thuyết quyết định tổng trì | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tế chư phương đẳng giác | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Vô cực bảo tam-muội | 2 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Như Lai độc chứng tự thệ tam-muội | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Long Thí bồ-tát bản khởi | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Bát dương thần chú | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Vu-lan-bồn | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Phạm Chí nữ thủ ý | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Bảo võng | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Bồ-tát hạnh ngũ thập duyên thân | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tứ bất khả đắc | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tu Chân thiên tử | 4 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Chư Phật yếu tập | 2 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Hiền kiếp | 8 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Hoằng đạo quảng hiển tam-muội | 4 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Hải Long vương | 4 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tứ bối | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Đương lai biến | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Quá khứ Phật phân vệ | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tâm minh | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Diệt thập phương minh | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Lộc Mẫu | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Ma nghịch | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Đức Quang thiên tử | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Vô Cấu Thí bồ-tát phân biệt ứng biện | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Văn-thù Sư-lợi bát-niết-bàn | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Đại phương quảng bồ-tát thập địa (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Bồ-tát sở hạnh tứ pháp (mất) |
1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Bồ-tát đạo hạnh lục pháp (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Văn-thù Sư-lợi dữ Ly Ý nữ luận nghị cực tợ Duy-ma
(mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Quán Thế Âm thọ ký (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Bồ-tát túc mạng (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Bồ-tát cầu ngũ nhãn pháp (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Tịch Âm Bồ-tát nguyện (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Thệ đồng tử | 1 | Tây Tấn | Chi Pháp Độ

Văn-thù Sư-lợi hiện bảo tạng (mất) | 2 | Tây Tấn | Chi Pháp Độ

A-súc Phật quốc (mất) | 2 | Đông Tấn | Chi Đạo Căn

Như huyễn tam-muội (mất) | 2 | Đông Tấn | Chi Thí Luân

Thượng kim quang thủ (mất) | 1 | Đông Tấn | Chi Thí Luân

Thủ lăng-nghiêm (mất) | 2 | Đông Tấn | Chi Thí Luân

Tu-lại | 1 | Đông Tấn | Chi Thí Luân

Đại thừa nhập Lăng-già | 1 | Đường | Thật-xoa-nan-đà và Di-đà-sơn

(3) Đại thừa Bát-nhã bộ

Tên kinh | Số quyển | Đời | Người dịch

Đạo hạnh bát-nhã ba-la-mật | 10 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Đại minh độ vô cực | 6 | Ngô | Chi Khiêm

Nhân vương bát-nhã (mất) | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

(4) Đại thừa Pháp hoa bộ

Tên kinh | Số
quyển | Đời | Người dịch

Pháp hoa tam-muội | 6 | Ngô | Chi-cương-lương-tiếp

Chánh pháp hoa | 10 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Phương đẳng pháp hoa (mất) | 5 | Tây Tấn | Pháp Hộ

(5) Đại thừa Niết-bàn bộ

Tên kinh | Số quyển | Đời | Người dịch

Phạm bát-nê-hoàn (mất) | 2 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Phương đẳng bát-nê-hoàn | 2 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Bát-nê-hoàn hậu quán lạp | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

(6) Tiểu thừa Kinh bộ

Tên kinh | Số quyển | Đời | Người dịch

Pháp hải tạng (mất) | 1 | Hậu Hán | Trúc Pháp Lan

A-na-luật bát niệm | 1 | Hậu Hán | Chi Diệu

Lại-tra-hòa-la (mất) | 1 | Hậu Hán | Chi Diệu

Mã hữu tam tướng | 1 | Hậu Hán | Chi Diệu

Mã hữu bát thái thí nhân | 1 | Hậu Hán | Chi Diệu

Tiểu bản địa (mất) | 1 | Hậu Hán | Chi Diệu

Phạm Chí A-bạt | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Phạm võng lục thập nhị kiến | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Thất tri | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Thích Ma-nam bản | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Chư pháp bản | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Phạm ma dụ | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Kinh Trai | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Tu-ma-đề nữ | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Bất tự thủ ý | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Tệ-ma thí Mục-liên | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Lại-tra-hòa-la | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Ngũ mẫu tử | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Thái tử Thụy Ứng bản khởi | 2 | Ngô | Chi Khiêm

Bình-sa vương ngũ nguyện | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Phật thuyết nghi túc | 2 | Ngô | Chi Khiêm

Tứ nguyện | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Chế cẩu | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Lý thị Phạm Chí | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Thất nữ | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Bát sư | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Long vương huynh đệ | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Trưởng giả âm duyệt | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Vị Sinh Oán | 1 | Ngô | Chi Khiêm

A-nan tứ sự | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Tôn-đa-da-trí | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Tu-ma-đề trưởng giả | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Tu hành phương tiện (mất) | 2 | Ngô | Chi Khiêm

Nhân dân cầu nguyện (mất) | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Ưu-đa-la mẫu (mất) | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Ma hóa tác Tỳ-kheo (mất) | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Ngũ ấm sự (mất) | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Đại bát-nê-hoàn (mất) | 2 | Ngô | Chi Khiêm

Thiền bí yếu (mất) | 4 | Ngô | Chi Khiêm

(Những bản mất khác còn nhiều, đây tỉnh lược bớt)

Ly thụy | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Lạc tưởng | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Thọ tuế | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tôn thượng | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Kinh Ý | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Ứng pháp | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Lực sĩ di sơn | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tứ vị tằng hữu pháp | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Xá đầu gián thái tử nhị thập bát tú | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Thánh pháp ấn | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Kinh Sanh | 5 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Lưu Ly Vương | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Phân biệt | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Sở dục trí hoạn | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Thân quán | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Ngũ bách đệ tử tự thuyết bản khởi | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Đại Ca-diếp bản | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tứ thân xâm (mất) | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Việt nạn (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Thừa Viễn

Dị xuất bồ-tát bản khởi (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Thập thiện thập ác (mất) | 1 | Tây Tấn | Chi Pháp Độ

Thiện sinh tử (mất) | 1 | Tây Tấn | Chi Pháp Độ

Trung A-hàm | 59 | Phù Tần | Đàm-ma-nan-đề

Tăng nhất A-hàm | 50 | Phù Tần | Đàm-ma-nan-đề

(7) Đại thừa Luật bộ

Tên Luật | Số quyển | Đời | Người dịch

Phật thuyết Văn-thù hối quá | 1 | Tây Tấn | Pháp Hộ

Tam-mạn-đà-bạt-đà-la bồ-tát | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Bồ-tát thọ trai (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Bồ-tát sám hối (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Bồ-tát giới đọc thọ đàn (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

Bồ-tát tạp hạnh pháp (mất) | 1 | Tây Tấn | Nhiếp Đạo Chân

(8) Tiểu thừa Luật bộ

Tên Luật | Số quyển | Đời | Người dịch

Giới tiêu tai (mất) | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Tăng-kỳ ni yết-ma cập giới bản (mất) | không rõ | Đông Tấn | Tăng Kiến

(9) Đại thừa Luận bộ

Tên Luận | Số quyển | Đời | Người dịch

Đại trượng phu luận | 2 | Bắc Lương | Đạo Thái

Nhập đại thừa luận | 2 | Bắc Lương | Đạo Thái

(10) Tiểu thừa Luận bộ

Tên Luận | Số quyển | Đời | Người dịch

Tam pháp độ luận (mất) | 2 | Phù Tần | Đàm-ma-nan-đề

A-tỳ-đạt-ma tỳ-bà-sa luận (mất) | 100 | Tống | Phù-đà-bạt-ma

(11) Tạp bộ

Tên kinh | Số quyển | Đời | Người dịch

Tứ thập nhị chương (mất)91 | 1 | Hậu Hán | Nhiếp-ma-đằng (?)

Phật bản hạnh (mất) | 5 | Hậu Hán | Trúc Pháp Lan

Phật bản sinh (mất) | 1 | Hậu Hán | Trúc Pháp Lan

A-dục vương tức hoại mục nhân duyên (mất) | 1 | Hậu Hán | Chi-lâu-ca-sấm

Pháp cú (mất) | 2 | Ngô | Chi Khiêm

Tứ thập nhị chương (mất) | 1 | Ngô | Chi Khiêm

A-dục vương tức hoại mục nhân duyên | 1 | Phù Tần | Đàm-ma-nan-đề

(12) Bí mật bộ

Tên kinh | Số quyển | Đời | Người dịch

Hoa Tích đà-la-ni thần chú | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Trì cú thần chú | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Ma-ha bát-nhã ba-la-mật chú
(mất) | 1 | Ngô | Chi Khiêm

Vô cấu tịnh quang đại đà-la-ni | 1 | Đường | Di-đà-sơn

Từ biểu đồ phân loại liệt kê trên có thể quan sát biết được, kinh điển Đại thừa giáo ở nước Đại Nguyệt Thị đều đầy đủ năm bộ lớn: Hoa nghiêm, Phương đẳng, Bát-nhã, Pháp hoa, Niết-bàn; kinh điển Tiểu thừa giáo như Trung A-hàm, Tăng nhất A-hàm cũng không khuyết. Một bộ của Tứ A-hàm và những kinh nhỏ nhiều dạng khác rất được lưu hành. Những kinh điển thuộc bộ Luật, Luận, Bí mật của hai Thừa giáo Đại và Tiểu cũng tồn tại. Vậy có thể biết, kinh điển lưu thông ở nước Đại Nguyệt Thị, trừ những kinh điển nêu trên,

———

91 Trong tạng Đại Chánh tập 17 (n784, p722) còn một bản — Ca-diếp-ma-đằng và Trúc Pháp Lan dịch thời Hậu Hán.

nhất định còn có những kinh điển khác. Thật ra, kinh điển Phật giáo từ nước này du nhập vào Trung Quốc, chưa hẳn dừng lại ở những kinh điển như đã nêu. Đến như giới luật của Tát-bà-đa bộ (Sarvāstivāda) từ Đại Nguyệt Thị truyền vào Trung Quốc, ngày nay tuy có một bộ không còn truyền lại, song căn cứ quyển Tát-bà-đa bộ Ba-la-đề-mộc-xoa (Prātimokṣa) còn lại trong số sách bằng ngôn ngữ nước Đại Nguyệt Thị, tức ngôn ngữ Đổ-hóa-la, mà gần đây khai quật phát hiện ở vùng gần Kucha, cũng gọi là Thập tụng Tỳ-kheo-ni giới bản, ngài La-thập đã dịch ra Hán văn, có thể biết Thập tụng Tỳ-kheo-ni giới bản đã được dịch ra từ bản tiếng nước Đại Nguyệt Thị.

Như sự trình bày phân loại ở trên, đều là những kinh điển rất được lưu hành ở Đại Nguyệt Thị. Theo những kinh điển Phật giáo Hán dịch này, người ta có thể suy tìm một cách đại thể về tình hình Phật giáo ở nước Đại Nguyệt Thị.

Tiểu thừa giáo ở nước Đại Nguyệt Thị chắc chắn được lưu hành tương đương như thuật ở trước. Tuy nhiên, so ra thế lực của Đại thừa giáo hiển nhiên chiếm ưu thế hơn, trong kinh điển của Đại thừa giáo, chiếm đại đa số là bộ Bảo tích, bộ Đại tập, thứ đến là bộ Phương đẳng. Tiếp theo những bộ ít hơn là bộ Hoa nghiêm, Bát-nhã, Pháp hoa, Niết-bàn. Và hình như Đại thừa giáo ở Đại Nguyệt Thị lấy tư tưởng của bộ Phương đẳng làm trung tâm, nhưng vẫn chưa đạt đến lĩnh vực thuần thục viên mãn đầy đủ.

Kinh điển bộ Phương đẳng phần nhiều lấy tư tưởng của bộ Hoa nghiêm, như Nhập đại thừa luận của (Bồ-tát) Kiên Ý (Sthiramati) trước thuật — sách này lấy tư tưởng Hoa nghiêm làm lập trường, phẩm “Nghị luận Không” của bản luận này vốn là phẩm “Thập địa” trong kinh Hoa nghiêm, nói về lịch

trình Bồ-tát tu hành — rất được lưu hành. Rõ ràng tư tưởng của Hoa nghiêm được nghiên cứu nhiều.

Kết lại, lãnh thổ nước Đại Nguyệt Thị rất rộng lớn, nên các bộ phái Phật giáo đều lưu hành ở nước này, trong đó kinh điển của bộ Phương đẳng lưu hành rất rộng, rất thịnh.

Phật giáo Đại Nguyệt Thị cùng với An Tức, Khương Cư là đồng một hệ thống. Ba nước này đều cùng thời kỳ thế kỷ thứ III, hoặc thế nước suy thoái, hoặc quốc gia diệt vong, nên Phật giáo các nước bị sự tàn hại của giáo đồ các tôn giáo khác, không thể phát triển thịnh hành. Phật giáo của một hệ thống này tự truyền vào Thông Lĩnh, trở về Đông, cho đến cả một dải Tân Cương, hoa nở rực rỡ, rồi lại vào bản thổ Trung Quốc, liền kết trái tốt đẹp. Trong ba nước đó, người An Tức và người Túc-đặc tuy là chủng tộc Iran, nhưng dân tộc truyền bá Phật giáo ở phương Đông sớm nhất là tộc Đại Nguyệt Thị, không phải tộc Iran (chủng tộc Thổ-nhĩ-kỳ, hoặc chủng tộc Gia-nhĩ-mạn ở Ấn Độ). Bởi vì tộc Đại Nguyệt Thị từ Thiên Sơn xâm nhập Đại Hạ, tiếp xúc với người Iran tại đất này và hấp thụ văn hóa của họ, ảnh hưởng rất lớn đến phương diện ngôn ngữ, phong tục, tập quán. Tuy người Iran cũng từng một thời tín phụng Phật giáo, nhưng việc tận lực truyền bá giữa tộc Đại Nguyệt Thị và tộc Iran chắc chắn có sự lớn nhỏ hơn kém. Nhưng ông Pelliot cho là “chủng tộc Thổ-nhĩ-kỳ chỉ là môi giới giữa Trung Quốc và Ấn Độ, đối với văn hóa cả hai nước đều không có những ý tưởng sáng tạo gì, những gì đặc sắc độc đáo đều nhờ sự môi giới, hoạt động giữa Trung Á, đó là dân chúng của ngữ tộc Iran. Từ nay về sau, các học giả không thể có cái nhìn vội vàng về vấn đề đó”. Địa vị môi giới của Phật giáo truyền dần về phía Đông, qui cho dân chúng thuộc ngữ tộc Iran, mà công lao thành tích là chủng tộc Ārya Ấn Độ, hoặc chủng tộc Thổ-nhĩ-kỳ, nhưng ông Pelliot

không thừa nhận chút nào. Quả thật là lời nói thiên kiến, chẳng phải lời luận bàn thích đáng lắm.

Đến đây, có thể nói: Vấn đề này là lấy kinh điển Phật giáo được dịch từ ngôn ngữ chủng tộc Đại Nguyệt Thị mà luận bàn. Đoạn văn trước đã giới thiệu quyển Ba-la-đề-mộc-xoa còn lại bằng ngôn ngữ Đổ-hóa-la (Tochari). Lại như kinh Di-lặc hạ sinh (Maitraya Vyākaraṇa) do đoàn thám hiểm Trung Á của nước Đức phát hiện. Căn cứ báo cáo của ông Müller năm 1907, phần cuối lời bạt của ông, cho là từ ngôn ngữ Ấn Độ mà dịch ra, thành ngôn ngữ Đổ-hóa-la, rồi từ ngôn ngữ Đổ-hóa-la mà dịch thành ngôn ngữ Thổ-nhĩ-kỳ (F. W. Müller: Beitrag Zur Genaueren Bestimmung der unbekannten Sprachen Mittelasiens). Việc này trong bài luận “Phật điển Hán dịch” tập Văn nghệ năm thứ 2, số 4 của học sĩ Vũ Điền Hanh, ông căn cứ vào Kinh lục và kết quả thám hiểm Trung Á đã luận bàn rất rõ ràng!

Trong Phật điển Hán dịch, học sĩ lại nêu ngôn ngữ Ấn Độ, ngoài ngữ cú tức là ngôn ngữ Đổ-hóa-la, ngôn ngữ Túc-đặc (Sogdia) v.v… còn trình bày ra một số. Đầu tiên, khi luận văn này đề xuất, ông dẫn khởi nhiều nghi ngờ, sau căn cứ vào những báo cáo của các học giả châu Âu về phương Đông để giúp cho việc quyết định về sự thật này. Ngày nay hầu như vấn đề này đã được công nhận. Như ông Pelliot đã nói, ngài Tam tạng Bát-nhã (Prajña) được sự trợ lực của vị Tăng Ba-tư là ngài Cảnh Tịnh (Adam), dịch ra kinh Đại thừa lý thú lục ba-la-mật-đa, viết bằng ngôn ngữ Túc-đặc. Nhưng căn cứ lời thuật của ngài Pháp Hiển và ngài Huyền Trang thì lúc bấy giờ Tăng lữ ở vùng Tây Vực đều bắt chước theo phép Thiên Trúc, không những hiểu rõ ngôn ngữ mà còn có thể viết bằng văn tự đó. Nên biết, họ mang kinh điển đến Trung Quốc, đại để số sách đó đều viết bằng Phạn ngữ. Vả lại, từ khi người

Hán cùng Ấn Độ giao thông qua lại trở về sau thì phong trào tôn trọng tin tưởng kinh điển bằng Phạn ngữ thịnh hành. Đối với kinh điển Hồ ngữ không xem trọng lắm, nên trong kinh điển Hán dịch, những kinh mà dịch từ ngôn ngữ khác, không phải Phạn ngữ là rất ít. Điều đó, ở đời Tùy trở về trước tuy có một số, nhưng từ đời Tùy trở về sau, kinh điển bằng Hồ ngữ đều bị bài xích. Nhân đó mà bộ kinh Đại thừa lý thú lục ba-la-mật-đa 7 quyển, ngài Bát-nhã và Cảnh Tịnh dịch, lúc bấy giờ từng bị Đức Tông hoàng đế (thời Đường) chê là “lý muội từ sơ”, ra lệnh phải căn cứ vào bản chữ Phạn tiến hành phiên dịch lại. Vì thế mà ngài Bát-nhã phải nhờ sự trợ lực của vị Sa-môn chùa Quang Trạch là ngài Lợi Ngôn, căn cứ bản chữ Phạn của kinh này dịch lại thành 10 quyển (xem Tục Khai Nguyên thích giáo lục, quyển thượng). Bản 10 quyển của kinh Lục ba la-mật-đa hiện còn là do bản chữ Phạn dịch thành, còn bản 7 quyển được dịch từ Hồ bản đã sớm thất lạc rồi. Lại vào thời Tống Thái Tông có ngài Pháp Thiên từ Tây Vực đến, mang tặng kinh Đại thừa chúc tạng. Ngài từng được ban chiếu giám định kinh này. Ngài Pháp Thiên tâu rằng:

“Kinh này chính là thể chữ Vu-điền, chẳng phải là Phạn văn, huống là trong kinh ấy không có người thỉnh vấn và chúng nghe pháp, trước sau có 65 chỗ văn nghĩa chẳng chính đáng”.

Do đó, nhà vua triệu kiến Pháp Thiên và sắc dụ rằng:

“Để cho tà ngụy được lưu hành là chẳng phải điều sùng kính Phật giáo, nên trừ bỏ bản này để dứt tuyệt sự mê hoặc về sau.” (xem Bổ tục cao tăng truyện, quyển 1).92

———

92 Bổ tục cao tăng truyện 1, (ngài Minh Hà soạn thời Minh) X77n1524_p369b2.

Từ đây có thể biết, sách văn tự Tây Vực ngoài Phạn ngữ ra, đối với kinh điển Hồ ngữ, thời Đường, Tống tin dùng bạc bẽo thế nào; còn đối với kinh điển Phạn ngữ được tôn sùng trọng hậu ra sao! Thực tế, từ Đường, Tống trở về sau, trong tâm, trong mắt người Trung Quốc nhất định nhận định là những kinh sách được viết bằng Phạn văn mới là Phật điển chân thật. Trong số Phật điển Hán từ Tùy, Đường trở về sau, những kinh được phiên dịch từ Hồ bản hầu như không còn. Giả sử có hai, ba bản dịch loại đó như bộ kinh Đại thừa lý thú lục ba-la-mật, bản 7 quyển, thì cũng bị giới Phật giáo quay lưng, đưa tới sự mất mát. Phật điển từ đời Tùy, Đường trở về trước, số dịch ra từ Hồ bản nhất định là số rất ít, có thể đoán chắn mà nói.

Trong Phật điển Hán dịch, số từ Hồ bản dịch thành chắc chắn là ít, nhưng những kinh điển được dịch ra Hồ ngữ e rằng rất nhiều. Căn cứ vào kết quả của việc thám hiểm vùng Trung Á gần đây, thu hoạch được rất nhiều kinh sách Phật viết bằng ngôn ngữ Đổ-hóa-la. Song, bắt đầu từ thời kỳ nào mà Nguyệt Thị theo sự nghiệp phiên dịch kinh điển Phật giáo, thì cho đến nay vẫn chưa khảo sát rõ được. Ông Vũ Điền Hanh căn cứ trong tiền tệ của vua Kaniṣka đời thứ hai, hoặc vua Vāsishka đời thứ ba, có một loại tiền tệ dùng văn tự Brāhmi, gọi là “Slanting Brāhmi”, đối chiếu với kinh điển tiếng Đổ-hóa-la phát hiện thấy ở Trung Á, cho rằng việc dùng văn tự này để dịch kinh Phật là bắt đầu từ vị vua này. Nhưng nếu chỉ dùng chứng cứ đơn lẻ này thì không thể phúc đáp xác thật được. Theo sự khảo sát nghiêm túc của tôi thì thời đại Vāsishka, Phật giáo Đại Nguyệt Thị một thời bị hãm vào vận suy, nên cho sự nghiệp dịch kinh bắt đầu ở đời vua này e là chưa chắc đúng. Thà từ thời đại này trở về sau, lúc Phật giáo Đại Nguyệt Thị hưng thịnh mà tìm thì hơn. Vậy từ đây về

sau, việc giải quyết vấn đề này còn phải đợi nghiên cứu vậy. Kinh điển bằng ngôn ngữ Đổ-hóa-la, chắc chắn có thể tin là khi nước Đại Nguyệt Thị diệt vong trở về trước đã thành lập rồi. Nếu vậy, việc lưu truyền nguyên bản kinh Di-lặc hạ sinh, do ngài Pháp Hộ dịch, vị Bồ-tát nước Nguyệt Thị này có khả năng hiểu 36 thứ ngôn ngữ nước ngoài, hoặc có cả ngôn ngữ Đổ-hóa-la cũng chưa biết chừng. Bất luận thế nào đi nữa, rõ ràng quyển kinh được dịch kia là ngôn ngữ Đổ-hóa-la!