Nghiên cứu Phật Giáo Tây Vực

Nghiên Cứu Phật Giáo Tây Vực - I. Lời nói đầu

NGHIÊN CỨU

PHẬT GIÁO TÂY VỰC

Vũ Khê Liễu Đế

I. LỜI NÓI ĐẦU

“Tây Vực”, danh xưng này được người Trung Quốc dùng từ thời Tiền Hán. Ở biên thùy phía Tây Trung Quốc có Ngọc Môn Quan (nay ở phía Tây huyện Đôn Hoàng tỉnh Cam Túc chừng 160 dặm) và Dương Quan (cách Tây Nam huyện Đôn Hoàng chừng 140 mươi dặm), từ hai quan ải này trở về Tây, xưa nay đều gọi là Tây Vực. Qua mỗi thời đại, những vùng đất phía Tây của hai quan ải này dần dần phát triển rộng lớn về tri thức, địa lý. Đầu tiên, từ Tân Cương hiện nay tiến dần qua Samarkand, lãnh thổ Nga, Turkestan, rồi đến một phần của Ấn Độ. Lại từ Siberia, Ba-tư, đến Asia Minor (Tiểu Á-tế-á). Cuối cùng đưa toàn bộ Ấn Độ vào trong phạm vi của Tây Vực.

Nhưng xem lại những nơi lịch sử Phật giáo dừng chân thì phạm vi Tây Vực không chỉ hạn định ở các vùng nói trên, mà phải nói đến những địa vức từ khi Phật giáo Ấn Độ hưng khởi, truyền đến theo đường bộ, sau cùng vào Trung Quốc. Đó là đất Đại Hạ (Bactria) của dân tộc Đại Nguyệt Thị thống trị, rồi vượt qua núi Đại Tuyết (Hindu Kush) đến Kabul (Cao-phụ) một phần của Afghanistan, Gandhāra, Kashmir (Ca-thấp-di-la) và một phần của Punjab hiện nay, tất cả đều nằm trong phạm vi của Tây Vực. Từ miền Bắc Ba-tư dưới quyền cai trị của nước Parthia (An Tức), và vùng Sogdiana (Túc-

đặc) thuộc lãnh thổ của nước Khương Cư, hợp với Kế Tân, Ca-thấp-di-la, cùng dung hòa văn hóa đặc hữu của các dân tộc ở nhiều nơi khác, rồi lưu nhập vào Tân Cương mà hình thành Phật giáo, gọi là “Phật giáo Tây Vực”.

Hiện nay, nếu muốn nghiên cứu lịch sử truyền bá, thánh điển và nghệ thuật Phật giáo thì phải nghiên cứu Phật giáo Tây Vực. Hiện thời về phương diện nghiên cứu này, hầu như các học giả Phật giáo đều lưu tâm nhận thức. Hai mươi năm trước không có người chú ý đến vấn đề này. Thời đó, sự hiểu biết của họ chỉ giới hạn ở một số nước Ấn Độ, Nepal, Tích Lan, Việt Nam, Trung Quốc, Tây Tạng, Nhật Bản... Còn đối với văn hóa Phật giáo ở các khu vực từ Ấn Độ truyền về phía Đông đến Trung Quốc thì họ hoàn toàn không quan tâm. Khoảng cuối thế kỷ thứ IX Tây lịch trở về sau, nhờ kết quả tìm kiếm của những nhà thám hiểm Trung Á như Nga, Đức, Anh, Pháp và Nhật Bản, họ đã phát hiện nhiều vật phẩm quan trọng, chủ yếu là số văn thư Phật giáo viết bằng văn tự cổ đại, từng lưu hành ở vùng Tân Cương mà người đời không hề biết, và có nhiều điển tịch ở Trung Quốc hoặc Ấn Độ cũng chưa từng thấy. Những thứ phát hiện đa số là tác phẩm nghệ thuật Phật giáo rất kỳ đặc. Các học giả nghiên cứu đã công bố những vật phẩm khai quật được, nhờ đó mà mọi người dần dần xác nhận một cách thỏa đáng là nguồn gốc văn hóa Phật giáo từng tồn tại ở vùng Tây Vực. Các nhà nghiên cứu Phật giáo, bất luận nghiên cứu về phương diện lịch sử, tư tưởng, ngôn ngữ, văn học hay phương diện nghệ thuật nào, họ đều thông hiểu, nắm rõ những nơi trọng yếu mà văn hóa Phật giáo đặc biệt lưu truyền, theo con đường lịch sử Phật giáo hoằng bá từ Ấn Độ truyền về Đông. Do đó mà các học giả Phật giáo Đông-Tây đều tập trung, chú ý đến phương diện này. Chính điều này đã giúp cho các học giả Phật giáo có

được niềm khích lệ lớn, để họ nghiên cứu Phật giáo ngày càng tiến bộ hơn.

Sau đây sẽ nói về quá trình thám hiểm miền Trung Á để xem vấn đề được giải bày rõ ràng ra sao?

Nhóm thám hiểm Trung Á: Cách đây khoảng 100 năm trước, hai người Hungary là Alex Csoma và Nemáti Kálmán đã thử đi vào Trung Á thám hiểm, nhưng việc nghiên cứu Phật giáo của họ không có hiệu quả gì. Rồi người đi tiên phong trong việc sưu tập di vật Phật giáo là Thượng úy Bower, vào năm 1890, tại Kucha (Khố-xa), ông mua được một số kinh điển Phật giáo. Qua mấy năm sau, tại Khotan,[1] ông M. Grenard cũng được một số kinh sách Phật. Nhưng người thám hiểm Trung Á có vị trí đích thực lại là một người Nga, tên là Petrovski. Lúc đang làm Lãnh sự nước Nga tại Kāshgar, ông đã theo công tác thám hiểm, kết quả phát hiện được nhiều kinh sách ghi chép thời xưa. Sau ông, vào năm 1898, Hội trưởng Hội khảo cổ học nước Nga tên là M. Klementz, được viện Đại học Saint Petersburg[2] phái đến thám hiểm Trung Á, ngay vùng Turfan (Thổ-lỗ-phiên), ông cũng thu hoạch nhiều thư tịch cổ. Năm sau, ông phát biểu báo cáo về cuộc thám hiểm của mình, với chủ đề: Turfan và thời đại xa xưa của vùng ấy (Turfan und Seine Alterchümer). Đến năm 1900, ông Stein (M. Aurel Stein) người nước Anh, mở cuộc thám hiểm lần thứ nhất trong vòng ba năm. Ông lấy vị trí cũ của Khotan (Vu-điền) làm trung tâm để khai quật, thu được nhiều tư liệu khảo cổ quí hiếm và phong phú, khiến cho

———

[1] Khotan: Hòa-điền, phía Tây Tân Cương, xưa gọi là Vu-điền (Ku-stana, dịch là Địa Nhũ) (Xem thêm cht. 9, tr. 19).

[2] Viện Đại học Saint Petersburg, tên một thành phố, cũng là thủ đô cũ của nước Nga.

các học giả Đông-Tây nghe thấy đều kinh ngạc. Từ đó, các học giả châu Âu mới công nhận việc thám hiểm Trung Á là có giá trị trên phương diện học thuật. Năm 1900, ở La-mã lập hội “Vạn quốc đông phương học”, đề xuất Vạn quốc liên hiệp khởi động lại nghị án thám hiểm Trung Á. Sau đó vào năm 1902, tại Hamburg, trong tổng hội của hội ấy nghị quyết đưa ra biện pháp bắt đầu điều tra khai quật vùng Trung Á. Gần đây các nước châu Âu cạnh tranh tổ chức những đội thám hiểm Trung Á với qui mô lớn, họ thực hiện đề án nghị quyết, nhiều lần đến nơi đó khai quật.

Sau khi ông Stein thực hiện cuộc thám hiểm lần thứ nhất trở về, năm 1903, ông viết một tác phẩm “Vu-điền đổ nát chôn vùi trong cát” (Sand-Buried Ruins of Khotan). Đến năm 1907, ông lại công bố hai quyển “Vu-điền thời cổ” (Ancient Khotan), trong sách ghi rõ những di vật cổ đại được khai quật ở những nơi ông đã đi qua và thời gian của cuộc lữ hành thám hiểm. Những báo cáo thám hiểm mà ông đã phát biểu đều hữu ích. Năm 1906 đến năm 1908, ông lại được Tổng đốc phủ Ấn Độ ủy thác thực hiện cuộc thám hiểm lần thứ hai. Lần này, ở Thiên Phật động (động ngàn Phật) tại hang Đôn Hoàng, ông thu hoạch được nhiều văn thư cổ quí giá, khiến cho học giả thế giới kinh ngạc thán phục. Báo cáo của cuộc lữ hành lần ấy, đầu tiên ông đăng trên tạp chí Địa học (Geographical Journal) từ tháng 7 đến tháng 9 năm 1909, với tiêu đề “Thám hiểm Trung Á từ năm 1906 đến năm 1908” (Exploration in Central Asia 1906 - 1908). Năm 1912, ông lại ấn hành hai bản “Sự đổ nát trong sa mạc Khiết-đan (Trung Quốc)” (Ruins of Desert Cathay). Năm 1921, ông đem những bài viết về chuyến thám hiểm qui mô ở vùng Serindia, phân làm năm quyển, cho in và lưu hành. Đến lúc này, kết quả cuộc thám hiểm học thuật lần thứ

hai mới được công bố tất cả đạt được. Ông Stein thấy thành tích mà mình sở đắc trong hai lần thám hiểm chưa đầy đủ, nên vào năm 1913 đến năm 1916, ông thử làm cuộc thám hiểm lần thứ ba, từ Kucha, Turfan rồi chọn đường phía Bắc thẳng đến Ngọc Môn Quan. Ông khai quật ở vùng đất cũ xưa, thu hoạch được nhiều tư liệu khảo cổ phong phú. Tháng 9 năm 1916, trên tạp chí Địa học, ông viết bài “Lữ trình thám hiểm tại vùng Trung Á lần thứ ba — từ năm 1913 đến năm 1916” (A Third Journey of Exploration in Central Asia, 1913-1916). Ông báo cáo lại đại lược tình hình những vùng đất trong cuộc hành trình thám hiểm của ông. Trong tương lai gần nhất, ông sẽ công bố những tư liệu được nghiên cứu kỹ càng mà ông thu được trong cuộc thám hiểm lần thứ ba. Ngoài những trước thuật đã nêu trên, ông Stein còn đem những bức tranh Phật trong động Thiên Phật ở Đôn Hoàng phục chế, làm sách thuyết minh đính kèm, in thành ba quyển, đề sách là “Thiên Phật” (The Thousand Buddhas. 3vols, 1921). Ngoài ra, một số học giả nghiên cứu lại những vật phẩm sưu tập của ông Stein, viết thành luận văn rất nhiều. Nội dung ấy sẽ đem ra trao đổi sơ lược ở thời điểm nhất định, sau đó sẽ giới thiệu lại.

Sự nghiệp nước Anh khai quật ở Trung Á hoàn toàn thành công là nhờ vào sự cống hiến và nhiệt tâm công tác của ông Stein. Sau sự thành công của ông, nước Đức cũng phái một nhóm thám hiểm Trung Á tới bốn lần, có qui mô lớn. Công việc thám hiểm của nhóm này có hiệu quả tương đương với sự cao quí mà ông Stein đã làm. Lần thứ nhất, bắt đầu từ tháng 11 năm 1902, đến tháng 3 năm sau, hai vị học giả chủ sự là Albert Grünwedel và G. Huth, họ khai quật tại vùng đất mầu mỡ Turfan. Lần thứ hai, khởi đầu từ tháng 11 năm 1904, đến tháng 12 năm sau, lãnh đạo đội là ông Le Coq, địa điểm

khai quật là Turfan và Qomul. Lần thứ ba, khởi đầu từ tháng 12 năm 1905, đến tháng 4 năm 1907, lần này do hai ông Albert Grünwedel và Le Coq thăm dò kiểm tra một dải các vùng ở đường phía Bắc, như Kucha, Karashar (Yên Kỳ), Turfan và Qomul. Lần thứ tư, bắt đầu từ tháng 6 năm 1913, đến tháng 2 năm sau, tại Kucha và Maralbachi, ông Le Coq tiếp tục công việc khai quật, mỗi lần đều được nhiều tư liệu khảo cổ đáng kinh ngạc. Sự kiện thám hiểm ở Trung Á đều được nước Đức ghi chép lại. Ba lần thám hiểm sau đều được hoàng đế nước Đức tán thành và ủng hộ. Trong đội thám hiểm lần thứ tư có thêm kỹ sư Th. Bartus (làm việc tại viện bảo tàng) tham gia. Ông Albert Grünwedel báo cáo cuộc thám hiểm lần thứ nhất vào năm 1906, trong tập sách “Báo cáo công tác khảo cổ học tại Idikutsahri và vùng phụ cận nơi ấy, từ năm 1902 đến mùa Đông năm 1903” (Bericht über archaeologische Arbeiten in Idikutshari und Umgebung im Winter 1902-1903). Năm 1912, ông lại phát biểu cuộc thám hiểm lần thứ ba trong báo cáo nghiên cứu khảo cổ học và in lưu hành tác phẩm về chùa tháp Phật giáo cổ đại tại Trung Hoa và Turkestan (Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch Turkistan) do ông trước tác. Năm 1920, ông cho in thêm một cuốn sách lớn, tập hợp những bản phục chế bích họa đẹp nhất, lấy Kucha cổ đại (Alt Kutscha) làm đề mục. Ông lại công bố những tài liệu tìm được ở vùng Kucha cũ, có quan hệ đến việc nghiên cứu về Khảo cổ học, Tôn giáo học, cùng bích họa trong chùa viện Phật giáo thời đại thế kỷ thứ VIII Tây lịch.

Năm 1924, ông lại in phát hành tác phẩm lớn về ma quỷ trong kinh A-tỳ-tư-đà (Avesta, kinh của Yêu giáo [Zoroastrianism]), có quan hệ với việc tạo tượng Phật giáo Trung Á (Die Teufel des Avesta und ihre Beziehungen Zur

Ikonographie des Bouddhismus Zentral-Asiens). Nếu so sánh Phật giáo và bài minh trên bia Kiếm, bài minh trên bia Sư Tử của Ma-la-tư (Marasch) trong kinh Tân-đức A-tỳ-tư-đà (Zend-Avesta) của Ba-tư cổ đại, thì thấy hình thức, nội dung có quan hệ nhau. Cái nổi bật nhất chính là truy tìm xác định được vùng đất có quan hệ với Mật giáo Tây Tạng và mật chú phái Thời Luân (Kālacakra-tantra).[3] Nhân đó mà chúng ta có thể biết tại Trung Á, tượng Phật, tranh Phật quí đẹp khai quật ở vùng di chỉ gần Kucha và Turfan đều ảnh hưởng văn hóa Iran.[4]

Tiếp đến năm 1909, ông Le Coq báo cáo thám hiểm lần thứ hai trong tạp chí Học hội châu Á (J. R. A. S.) (Học hội châu Á do nước Anh thành lập). Bài ông đăng trong tạp chí là “Khái lược về sự phát khởi hành trình và thành tích của đội thám hiểm Trung Hoa, Turkestan, Turfan lần thứ nhất, do vua Phổ[5] khâm phái” (A Short Account of the Origin, Journey and Results of the First Royal Prussian [Second German] Expedition to Turfan in Chinese Turkistan). Năm 1913, ông lại trình bày một ấn bản dầy cộm viết về Cao Xương (Chotscho), với nhiều tư liệu nghiên cứu chi tiết về những tác phẩm nghệ thuật Phật giáo đã phát hiện tại vùng đất Cao Xương xưa do đội thám hiểm lần thứ ba khai quật. Từ năm 1922 đến 1926, ông tiếp tục in ấn phát hành năm quyển sách viết về Phật giáo hậu kỳ Trung Á (Die Buddhistische Spätantike Mittelasiens):

———

[3] Phái Thời Luân: Skt. Kālacakra-tantra (Thời luân đát-đặc-la 時輪怛特 羅), nghĩa là “Bánh xe thời gian” hay “Thời luân mật pháp”. Một trong các nội dung giáo học chủ yếu của Hoàng giáo Tây Tạng.

[4] Iran, quốc gia phía Tây nam á, tức Ba-tư (Persia).

[5] Hán: Phổ-lỗ-sĩ 普魯士, E. Prussia, nước Phổ, vị trí nằm phía Bắc nước Đức. Thành lập vương quốc năm 1701, năm 1870 trở thành một trong những thành phần chính của đế chế Đức.

Quyển thứ nhất, ghi chép những tác phẩm điêu khắc, tô tạo thuộc nghệ thuật tôn giáo, và thuyết minh về quá trình phát triển của nghệ thuật ấy, do nhóm thám hiểm người Đức phát hiện tại Turfan. Qua nghiên cứu so sánh có thể biết nguồn gốc nghệ thuật xuất phát từ mỹ thuật Kiền-đà-la.

Quyển thứ hai, ghi chép sự khảo cứu những bức họa nhỏ liên quan với Ma-ni giáo.[6]

Quyển thứ ba, trước tiên ghi chép những điều tra về dạng thức, phương pháp kiến trúc chùa viện Phật giáo ở vùng gần Kucha và Turfan; tiếp đến là nghiên cứu thảo luận về đề tài bích họa trong chùa, do BäZäklik phát hiện tại Qyzil và gần Murtuq.

Quyển thứ tư, là tập hợp các bức hình chụp lớn về những bích họa trong chùa ở hai địa phương trên và ghi lời thuyết minh.

Quyển thứ năm, ông viết thêm những phát hiện ở nền chùa hoang phế tại Qumtra, Tumsuq v.v... vào thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ thứ XI Tây lịch, và so sánh với tác phẩm nghệ thuật Phật giáo mới gần đây, như nghiên cứu về tượng đắp, tượng Phật tranh gỗ, tranh thiên tỉnh,[7] tranh dâng cúng, điêu khắc gỗ v.v...

Đến đây có thể nói, thành tích học thuật thám hiểm của ông Le Coq là mỹ mãn. Nhưng năm tác phẩm lớn của ông

———

[6] Ma-ni giáo 摩尼教: E. Manich(a)esim. Vào thế kỷ thứ III, người Ma-ni Ba-tư kết hợp tư tưởng giáo phái Zoroaster cổ đại của Ba-tư, Cơ-đốc giáo và Phật giáo mà thành lập tông giáo. Cơ sở giáo nghĩa của tông này là dựa trên Nhị nguyên luận “thiện” và “ác”; “thiện” là ánh sáng, “ác” là bóng tối. Ánh sáng luôn thắng bóng tối.

[7] Hán: Đỉnh cách họa 頂格畫 (thiên tỉnh họa 天井畫): Vẽ trên khuôn bông, lỗ thông gió.

chưa kết thúc hẳn, nghe nói sau đó, tập tiếp theo của quyển thứ năm là quyển thứ sáu đã in phát hành. Ngoài ra, ông còn công bố những cái đạt được liên quan đến cuộc thám hiểm lần thứ hai và lần thứ ba tại Turfan. Đến năm 1926, ông Le Coq phấn khởi cho ấn hành tập khảo cứu người Hy Lạp ở Đông Turkestan (Auf Hellas Spuren in Ostturkistan). Ngoài những trước tác trên, năm 1925, ông Le Coq còn soạn một tác phẩm “Tập hình nghệ thuật Trung Á và văn hóa sử” (BilderaTl.as Zur Kunst und Kulturgeschichte Mittel - Asiens), và nghiên cứu tỉ mỉ những di vật của Ma-ni giáo, phát hiện ở đất Cao Xương xưa, viết thành tập luận văn tên “Ma-ni giáo Đột-quyết[8] ở Cao Xương” (“Turkische Manichaica aus Chotscho” — chép ở “Anh .Z. d. Abh. d. Kgl. Preuss. AK. d. wiss; 1912, 1916, 1922”). Đó là những tác phẩm tinh hoa mà ông Le Coq đã sở đắc trong cuộc thám hiểm tại Trung Á. Đồng thời cũng có nhiều học giả người Đức viết luận văn nghiên cứu về vật phẩm mà các nhà thám hiểm kiểm định được, như H. Lüders, F. W. K. Muller, R. Pischel, H. Stönner, O. Franke, K. F. Geldner, C. Foy. Sau này nếu có dịp tôi sẽ giới thiệu họ với quí độc giả.

Về nước Nga đã nói ở trước, ngoài việc thám hiểm của ông Klementz, vào năm 1910, Đại học nghiên cứu viên S. F. Oldenburg, tổ chức, chỉ đạo một đội thám hiểm Trung Á có qui mô lớn, đến khai quật vùng Turfan, Yên Kỳ, Kucha và các vùng gần đó. Cuộc thám hiểm ấy đã tìm được những tài

———

[8] Đột-quyết 突厥: E. Turk, một dân tộc cổ đại nằm phía Bắc Trung Quốc. Thế kỷ thứ VI, sống du mục ở vùng Kim Sơn (nay là núi A-nhĩ-thái), vật tổ thờ là chó sói; họ búi tóc, gài vạt áo trái, làm nghề chăn nuôi và săn bắn… Năm 582 (năm thứ hai niên hiệu Khai Hoàng đời Tuỳ), Đột-quyết phân chia Tây Đột-quyết và Đông Đột-quyết. Ngoài ra, thời kỳ Trung cổ có một chi hệ bộ tộc Đột-quyết tiến về Asia Minor (Tiểu Á-tế-á) và châu Âu kiến lập đế quốc Thổ-nhĩ-kỳ (Xem thêm cht. 5, tr. 18).

liệu khảo cổ rất giá trị. Năm 1914, họ đem công trình nghiên cứu viết thành một quyển sách bằng tiếng Nga, và in phát hành, với nhan đề là “Cuộc thám hiểm Turkestan của người Nga” (Russkaja Turkestankaja Ekspedicija).

Nói đến nước Pháp thì từ năm 1906 đến năm 1909, ông Paul Pelliot đến Trung Á thám hiểm những nơi như Kucha, Turfan và Đôn Hoàng v.v..., phát hiện nhiều văn thư rất hữu ích. Quan trọng nhất là những sách quí tìm thấy ở Đôn Hoàng, chúng có niên đại từ năm 600 đến năm 1.200 Tây lịch, số lượng khoảng 80 hộp. Cùng thời gian và địa điểm đó, ông Stein cũng làm công việc sưu tập văn thư, hai người đã gặt hái được nhiều thành tích, khiến các học giả Đông-Tây luôn kinh ngạc thán phục.

Ngoài hai bài viết của ông Pelliot, là bài “Báo cáo thám hiểm”, phát biểu tại Trung Á năm thứ ba, năm 1910 (Trois an en Asie Centrale) và bài “Báo cáo thám hiểm tại Trung Á” (“Repport de M. Paul Pelliot Sur Sa Mission en Asie Centrale”, xem trong “In ser. et Belles Letters, 1910, 56 - 68”); từ năm 1920 đến năm 1924, ông tiếp tục in phát hành sáu quyển tập hợp những bức vẽ chụp lại trong động Đôn Hoàng, nhan đề “Hang động Đôn Hoàng” (Les Grottes de Toune-Houang). Năm 1920, ông lại dùng phương pháp in chụp, ấn hành kinh Phật thuyết thiện ác nhân quả, bản dịch từ tiếng Túc-đặc (Sogdian Text)[9] ra Hán văn. Ông Sylvan Lévi và những học giả khác dựa vào văn thư của ông Pelliot mà nghiên cứu, rồi đem những kết quả sở đắc của mình phát biểu thành nhiều luận văn.

———

[9] Tiếng Sogdian: Dịch âm Túc-dặc ngữ 粟弋語, còn gọi là tiếng Túc-đặc (Túc-đặc ngữ 粟特語), nước Túc-đặc (Sogdiana), người Túc-đặc (Soghd, Sughd, Sōgd…). Sogdiana là vương quốc thời xưa ở Tây Vực, phía Tây Thông Lãnh. Tiếng Sogdian thuộc phương ngôn tiếng Ba-tư (Iran), hiện nay không còn nữa.

Sau cùng, đại sư Đại Cốc Quang Thụy người Nhật, nhận thấy thám hiểm Trung Á có giá trị trên phương diện học thuật, nên tiến hành ba lần thám hiểm, từ năm Minh Trị thứ 35 đến năm Đại Chánh thứ 3.

Lần thứ nhất, từ năm Minh Trị thứ 35 đến năm thứ 37, là cuộc thám hiểm điều tra của cá nhân đại sư. Nơi chủ yếu mà đại sư tìm đến là Hòa-điền và gần Kucha. Lần ấy, đại sư được một ít tư liệu khảo cổ. Lần thứ hai, từ năm Minh Trị thứ 41 đến năm thứ 42, lần thứ ba từ năm Minh Trị thứ 43 đến năm Đại Chánh thứ 3, đại sư cùng thầy Quất Thụy Siêu lấy Turfan làm trung tâm của cuộc thám hiểm, hướng về Kucha và vùng gần đó để khai quật, thu được nhiều văn vật cổ đại, như văn thư, hội họa, chạm khắc, tô đắp (tượng), nhuộm dệt, thêu thùa, tiền cổ, bản in v.v...; rồi đem hơn 690 thứ phẩm vật kiểm chứng bằng phương pháp đặt biệt, chọn thứ có giá trị trong số ấy phục chế lại, đưa vào trong hai quyển “Đồ phổ khảo cổ Tây Vực”, giao cho Quốc hoa xã ấn hành năm Đại Chánh thứ 4. Trong số ấy, kinh Phật bằng tiếng Uighur[10] (Duy-ngô-nhĩ) do Vũ Điền Hanh và thầy Quất Thụy Siêu nghiên cứu được đăng ở báo Văn nghệ (số 2 năm thứ tư), báo Đông dương học (quyển thứ năm), Nhị lạc tùng thư (từ số 1 đến số thứ 4). Việc đó được giới học giả Nhật Bản hoan nghênh.

Qua việc tường thuật trên, chúng ta biết được những tác phẩm nghệ thuật, văn vật cổ đại mà các nhà thám hiểm Nga,

———

[10] Tiếng Uighur, dịch âm Tỳ-ngột-nhi ngữ 毘兀兒語. Cách đọc khác, Duy-ngô(ngột)-nhĩ 維吾爾 (hoặc Úy-ngột-nhĩ 畏兀爾). Tiếng Duy-ngô-nhĩ có liên hệ với ngôn ngữ bộ tộc Đột-quyết. Người Duy-ngô-nhĩ là một trong những chi hệ tộc Turkey (Thổ-nhĩ-kỳ), vào thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ XII thống trị Mông Cổ và Đông Turkestan. Hiện nay ở Mông Cổ và Tân Cương.

Anh, Đức, Pháp, Nhật Bản có được là từ Trung Hoa, Turkestan, và họ dùng phương pháp phục chế hoặc photo trước khi đem ra trưng bày và công bố. Hiện nay, tuy chúng ta không ở lãnh thổ Ấn Độ và Trung Quốc, nhưng nhờ văn vật cổ đại ở những nơi mà Phật giáo lưu truyền, giúp chúng ta thấy được chân tướng tất cả, vì chúng ta có thể dựa vào những tư liệu đó để nghiên cứu. Đó là một ân huệ tiện lợi cho chúng ta có phương hướng nghiên cứu đến nền văn hóa Đông dương cổ đại, mà ân huệ chúng ta thọ nhận đều do sự nỗ lực hiến thân của những nhà thám hiểm Trung Á. Với những hy sinh vĩ đại ấy, chúng ta phải tỏ lòng biết ơn vô hạn. Đồng thời, chúng ta cần nương theo những tư liệu của tiền nhân đã thu được, tiếp tục nối gót nghiên cứu thảo luận, hoàn tất công việc của họ, giúp những kỳ tích ấy có thể phát huy thêm. Đó chính là công việc mà chúng ta phải dốc lòng.

Trước đây, tôi bị kích thích bởi những báo cáo nghiên cứu thám hiểm Trung Á, những tư liệu căn bản của cuộc nghiên cứu vào năm Đại Chánh thứ 3 là Chính sử,11 Kinh lục,12 Tăng truyện,13 Tây Vực lữ hành ký14 v.v... của Trung

———

11 Chính sử: Xem cht. 43, tr. 32.

12 Kinh lục: Gọi đủ là Chúng kinh mục lục 衆經目錄, là thứ mục phân loại các kinh luận Hán dịch. Kinh lục sớm nhất là bản “Hán lục” do Chu Sĩ Hành đời Tam Quốc ghi. Sau đó có bản “Tổng lý chúng kinh mục lục” của sư Đạo An hoàn thành tương đối đầy đủ, lúc đó mới gọi là Chúng kinh mục lục. Sư Bảo đời Lương, Lý Khuếch đời Bắc Ngụy, Pháp Thượng đời Bắc Tề đều có soạn Chúng kinh mục lục nhưng đã thất tán cả. Hiện nay chỉ còn hai bản: 1. Chúng kinh mục lục 5 quyển, do Sa-môn dịch kinh và một số học sĩ đời Đường soạn. Sách được hoàn thành năm thứ 2, niên hiệu Nhân Thọ (602) đời Văn đế nhà Tuỳ. Người chủ soạn là ngài Ngạn Tông, thu vào tạng Đại Chánh tập 55 (T55n2147, p150); 2. Chúng kinh mục lục 5 quyển, do Tĩnh Thái đời Đường soạn. Sách này là sự tăng bổ cho Chúng kinh mục lục của Ngạn Tông soạn, cũng thu vào tạng Đại Chánh tập 55 (T55n2148, p180).

Quốc. Lúc đó, tôi tham khảo tư liệu báo cáo thám hiểm Trung Á, rồi viết một cuốn sách “Phật giáo Tây Vực”, cho in phát hành. Phần cuối lời tựa tôi có viết:

“Trong tương lai, nếu những đội thám hiểm Trung Á như Nhật Bản, Anh, Nga, Đức, Pháp đem những kết quả khảo cứu và điều tra về những di vật cổ đại mà họ đã khai quật phát biểu đầy đủ thì nội dung nghiên cứu nhất định rất phong phú, và sự luận bàn trong sách này chắc chắn có nhiều thay đổi, cũng là điều không cần phải bàn đến.”

Quả nhiên trải qua mấy mươi năm, các học giả đem những tư liệu nghiên cứu trong các cuộc khai quật ở Trung Á, tiếp tục phát biểu ra, đến nay thì quyển sách của tôi không thể không bị đính chính, giúp cho nội dung bài viết lại được đầy đủ sự thật. Hiện tại vì bài viết có giới hạn, lời trình bày chỉ là sự thấy biết kém cỏi, và phạm vi nghiên cứu của tôi chỉ lấy Phật giáo ở địa phận Trung Hoa, Turkestan, lòng chảo Tarim15 làm giới hạn và chủ yếu là Phật giáo của Vu-điền, Qui-tư, Cao Xương. Vì ba nước này là trung tâm Phật giáo tại vùng đất Trung Hoa, Turkestan, mà từ lâu là những đất nước

———

13 Tăng truyện: Sách truyện ghi lại cuộc đời những vị danh Tăng Trung Quốc cống hiến cho Phật giáo, gồm: Danh tăng truyện sao 1 quyển, Thích Bảo Xướng soạn, Tục tạng 77n1523; Cao tăng truyện 14 quyển, Thích Tuệ Kiểu soạn thời Lương, T50n2059; Tục cao tăng truyện 30 quyển, Thích Đạo Tuyên soạn thời Đường, T50n2060; v.v…

14 Có thể là Tây Vực ký (Đại Đường Tây Vực ký), 12 quyển, ngài Huyền Trang thuật, môn nhơn Biện Cơ soạn, tạng Đại Chánh tập 51, số 2087. Nội dung sách này ghi lại những điều mà ngài Huyền Trang thấy nghe khi ngài đi qua hơn 110 nước, từ Tây Vực đến Ấn Độ…

15 Hán: Tháp-lý-mộc bồn địa 塔里木坌地 (Tarim Basin). Tarim ở phía Nam huyện Sa Nhã tỉnh Tân Cương. Tiếng Hồi gọi vùng đất này là Cao Du (đất ruộng mầu mỡ), vì nó nằm gần sông Tarim, đất trở nên phì nhiêu, đa số dân dựa đó cày cấy gieo trồng, nên lấy tên sông đặt tên.

II. Nguồn gốc và sự phát triển Phật Giáo ở Đông TURKESTAN

gắn bó với sự quang vinh của Phật giáo, và trên phương diện văn hóa Phật giáo nó luôn thỉ chung hỗ tương qua lại với Trung Quốc. Ở những vùng đất ấy, đội thám hiểm Trung Á các nước phát hiện được nhiều tư liệu khảo cổ rất phong phú và giá trị. Nếu chúng ta khảo sát những vật phẩm khai quật được thì có thể nhận ra hệ thống Phật giáo ở ba nước ấy không giống nhau, rồi từ đó diện mạo văn hóa Phật giáo trong mỗi nước cũng phát sinh nhiều nét bất đồng, dị biệt, cho nên mỗi nước đã chiếm một địa vị quan trọng trong lịch sử Phật giáo.

II. NGUỒN GỐC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN PHẬT GIÁO Ở ĐÔNG TURKESTAN

Đạo Phật khởi nguyên từ Ấn Độ, theo dòng thời gian vượt lần ra khỏi ranh giới đất mẹ, rồi trở thành hình thái tiếp xúc với nhiều dân tộc. Nhưng không đơn giản như vậy, đầu tiên vào khoảng năm 260 trước kỷ nguyên Tây lịch, đại vương Asoka thống nhất Ấn Độ, lấy việc truyền bá Phật giáo làm sự nghiệp của quốc gia. Ông sai phái nhiều vị tu sĩ đến các nước bên ngoài truyền bá Phật giáo. Theo sự ghi chép trong Nam phương Phật truyện (xem Dīpavaṃsa16 VIII, Mahāvaṃsa17 XII, Thiện kiến luật tỳ-bà-sa quyển II) thì lúc đó có mười tám vị Cao tăng được phái đi đến chín nơi. Nơi mở đầu con đường cho Phật giáo truyền pháp về phía Đông

———

16 Dīpavaṃsa (Pāli), dịch là “Đảo sử” hay “Đảo vương thống sử”, “Châu sử”. Bộ sử thi này được biên soạn vào thế kỷ IV, V, không rõ Tác giả. Đây là bộ sử thi biên niên xưa nhất của Tích Lan được ghi chép bằng tiếng Pāli, hiện còn lưu giữ.

17 Mahāvaṃsa (Pāli), dịch “Đại sử”, “Đại vương thống sử”. Bộ sử Phật giáo Tích Lan do ngài Ma-ha-na-ma (Pāli. Mahānāma) biên soạn vào cuối thế kỷ thứ V.

là Thế giới Du-na18 (Yona-loka), tức là lãnh thổ phía Tây bắc Ấn Độ, chỗ ở của người Yavana (người Hy Lạp), rồi đến Mahārakkhita, Kasmir và Gandhāra (Kiền-đà-la). Những nơi ấy đều do Đại đức Mạt-điền-đề (Majjhantika) và một số vị mang sứ mệnh truyền bá giáo pháp. Ở đó, họ kiến lập đạo tràng, tạo được thành công lớn trên phương diện truyền giáo.

Lúc bấy giờ, vì người Yavana (người Hy Lạp) đều lưu trú tại Afghanistan ngày nay, nên việc truyền bá Phật giáo không chỉ phổ cập ở các vùng thuộc lưu vực sông Kabul (Cao-phụ), mà người truyền đạo còn phải vượt qua ngọn Đại Tuyết đi đến nước Đại Hạ để truyền giáo. Làm sao thấy được điều ấy? Là nhờ căn cứ vào sắc lệnh của vua Asoka khắc trong bia đá số 13, ghi rằng:

Khoảng năm 262, hoặc năm 263 trước Tây lịch, Seleukos Nikator19 làm quốc vương Syria. Khoảng năm 250 trước kỷ nguyên Tây lịch, Seleukos Nikator thôn tính Đại Hạ, nhưng đến đời Antiochos Theos20 thì lãnh thổ của ông mới được giáo pháp truyền đến. Sông Oxus (Ô-hử) của Đại Hạ tức là lưu vực sông Amu Darya21 ngày nay, đất đai mầu mỡ, từ xưa đến nay vùng ấy luôn thịnh vượng phát triển. Theo ông Strabo22 ghi chép, đất ấy có cả ngàn đô thị, từng là lãnh thổ của vương quốc Ba-tư. Đồ trang sức ở Ariana (lãnh thổ phía Đông của Ba-tư cổ đại) trong vương quốc Ba-tư rất

———

18 Thế giới Du-na: Xem cht. 28, tr. 24.

19 Seleukos Nikator, gọi đủ là Seleukos I Nikator. Seleukos nghĩa là người chiến thắng, ông là người sáng lập vương triều Seleukos ở Syria.

20 Antiochos Theos, là Antiochos II Theos, cháu Seleukos I Nikator, con của Antiochos I Soter, vị vua thứ ba của vương quốc Seleukos.

21 Sông Amu Darya: Xem cht. 19, tr. 20.

22 Strabo (Tư-đặc-la-bố 斯特羅布, 64 trước Tl. – 21 sau Tl.), là nhà Địa lí học, Lịch sử học người Hy Lạp.

nổi tiếng, là loại phục sức của người đời. Khi đại đế Alexander đông chinh, đánh dẹp thế lực của Ba-tư, chiếm lấy các nước trên, ông che chở giúp đỡ người Đại Hạ nên họ đã dung nạp văn hóa Hy Lạp, thậm chí gần như bị đồng hóa. Đó là một đất nước ở phương Đông trở thành trung tâm của văn minh Hy Lạp.

Sau đó, Alexander đại đế quay về Tây,23 ông sai Seleukos đến đó đảm đương nhiệm vụ thống trị. Thời vua Asoka tương đương với thời thống trị của cháu Seleukos là Antiochos Theos, nên Phật giáo ở nước đó được truyền bá rộng rãi, vì vậy mà nền tảng kiên cố của Phật giáo đã có rất lâu. Ở Trung Quốc gọi Yêu giáo, chính là tôn giáo Zorathushtra24 của Ba-tư, nhưng thời đó đã bị Antiochos Theos đuổi đi, đồng thời ông đã trợ giúp cho thế lực Phật giáo phát triển lớn mạnh, đó là sự thật không nghi ngờ gì. Cho nên ở phía Tây nam ngoài thành nước Phược-hát,25 ngài Huyền Trang còn nhìn thấy Tăng-già-lam Nạp-phược (Nava-Saṁghārāma, Tây Vực ký quyển 1)26 do tiên vương của nước ấy kiến lập. Khoảng năm 248, hoặc năm 250 trước

———

23 Ông liên tiếp chinh phục Asia Minor, Syria, Ai Cập, Ba-tư. Năm 326 trước Tây lịch, ông vượt sông Ấn đánh nước Ấn…, lại đánh Purus, rồi thúc quân tiến tới phía Đông, thẳng đến miền Đông Beas. Tới đây quân binh không chịu tiến thêm nữa, ông bèn quay về Tây. Năm 323 trước Tây lịch, ông về đến thành Babylon chưa được bao lâu thì mất.

24 Zorathushtra: Từ gốc “Zoroaster”, biến thể “Zarathustra”, “Zoroastrianism” (n), “Zoroastrian” (adj), dịch “Yêu giáo”, “Bái hỏa giáo”, “Hỏa giáo”. Tôn giáo này do nhà tiên tri Zarathustra, người Ba-tư sáng lập, xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ X, đến thế kỷ thứ VI trước Tl. (628?-551? trước Tl.).

25 Nước Phược-hát 縛喝國: Skt. Bokhara, một trong những nước ở Tây Vực. Nay là thành phố Balkh, phía Nam sông Oxus.

26 Tây vực ký 1, T51n2087_p872c01.

Tây lịch, Antiochos Theos phản Hy Lạp, chiếm cứ các vùng thuộc lưu vực sông Oxus. Trung Quốc gọi Đại Hạ, là chỉ Diodotos đời thứ nhất,27 hoặc chỉ cho nước Đại Hạ do vua Đại Hạ kiến lập sau đó. Sau khi Đại Hạ độc lập, trải qua 50 năm, người thừa kế đời thứ ba là anh em hoặc thân tộc thuộc dòng dõi vua Euthydemos, vị đại vương ấy chính là Menander,28 quốc vương Đại Hạ khoảng giữa thế kỷ thứ II trước Tây lịch. Nhưng có một số học giả cho nhân vật ấy cùng với vua Di-lan trong kinh Na-tiên Tỳ-kheo (Milindapañhā) là một người. Thấy trên tiền tệ có in tượng Phật, chúng ta có thể xác minh ông ta là một người tin Phật giáo. Do đó, Tăng-già-lam mà ngài Huyền Trang nhìn thấy chính là kiến trúc của nhà vua. Bất luận như thế nào, việc nhà vua xâm nhập vào nội địa Ấn Độ là một sự kiện lịch sử rõ ràng. Đồng thời lúc bấy giờ, con trai của Euthydemos là Dementrios chinh phục phía Nam, chiếm một phần lớn Afghanistan và các vùng Punjab ở Bắc Ấn Độ, nhân đó Đại Hạ và Ấn Độ mới có mối quan hệ mật thiết về chính trị. Truyện Đại Uyển trong Sử ký ghi chép, người nước ấy phát triển thương mại, địa phương của họ chỉ cách nhau một trái núi Đại Tuyết, vượt qua núi ấy là đến Kabul. Do vậy mà việc giao thông thương nghiệp giữa nước này với miền Tây bắc Ấn Độ rất phồn thịnh. Từ thời vua Asoka truyền giáo đến các nước trở về sau, Phật giáo du nhập vào biên giới Tây bắc Ấn Độ là điều chắc chắn. Vì dựa vào sự thật lịch sử là Tăng nhân truyền giáo từ trước đã từng vượt qua núi Đại Tuyết để đi đến nước ấy. Khoảng năm 80 đến năm 60 trước Tây lịch có ghi chép rõ, lúc bấy giờ Alexander Polyhistor ở

———

27 Diodotos đời thứ nhất là phó vương của Antiochos II Theos, nổi loạn năm 255 trước Tl., rồi thành lập vương quốc Hy Lạp-Đại Hạ (Bactria).

28 Menander (Menandros): Skt=Pāli, Milinda, dịch âm Di-lan-đà.

Đại Hạ báo cáo nước đó có “Sa-môn-na” (Sāmaṇera),29 tức là Tăng lữ Phật giáo trú ngụ và văn thư tìm thấy có thể làm chứng cứ.30 Mặc dù danh xưng “Sa-môn” ở Ấn Độ xa xưa thuộc về Phật giáo, và những người xuất gia tôn giáo khác cũng có thể dùng thông dụng, nhưng từ khi các vị Sa-môn đến các dân tộc khác truyền giáo thì danh xưng ấy hoàn toàn chỉ cho Tăng lữ Phật giáo.

Từ lúc Yêu giáo bị ngược đãi, thế lực Phật giáo ở Đại Hạ nhanh chóng khuếch trương lan rộng. Hai nước An Tức và Khương Cư (Sogdiana và Kirghiz)31 tiếp giáp với Đaị Hạ, trên phương diện chính trị và thương nghiệp giao thiệp qua lại rất mật thiết, nhờ mối quan hệ như thế mà Phật giáo cũng lưu truyền đến hai nước ấy. Từ năm 91 trước Tây lịch trở về trước, hai nước An Tức và Khương Cư thần phục Đại Hạ, mãi đến trước sau kỷ nguyên Tây lịch, dân tộc Đại Nguyệt Thị mới vượt qua sông Amu Darya xâm chiếm Đại Hạ, Đại Hạ càng được Phật giáo cảm hóa, dần dần trở thành trung tâm Phật giáo của các nước phía Bắc núi Đại Tuyết, một thời được gọi là “Tiểu thành Vương Xá”. Qua chứng cứ Kinh lục, Tăng truyện của Trung Quốc, chúng ta biết được, từ giữa thế kỷ thứ II Tây lịch, những Tăng lữ và cư sĩ Phật giáo ở Đại Nguyệt Thị, An tức, Khương Cư lần lượt đến phương Đông thực hiện hoằng nguyện truyền giáo. Bắt đầu từ đó cho đến

———

29 Sa-môn-na 沙門那: Skt. Śrāmaṇera, Pāli. Sāmaṇera. Chuyển âm theo phương ngôn Tây Vực là Thất-la-mạt-noa v.v…, dịch âm Sa-môn-na, Sa-môn v.v…, nghĩa “Cần mẫn”, “Tu đạo”, “Bần đạo” v.v…

30 Ch. Lassen: Indische Allerthumskunde, II. S. 1073. (cht. Tg)

31 Sogdiana và Kirgbir: Sogdiana – An Tức, xem bài “Phật giáo và Tây Vực”, tr. 18. “Kirghiz” (Kirgiz) – Khương Cư, dịch âm Cát-nhĩ-cát-tư 吉爾吉斯. Nước Khương Cư 康居 là một nước xưa ở Tây Vực, do bộ tộc du mục Thổ-nhĩ-kì kiến lập, kéo dài từ hạ lưu sông Tích-nhĩ đến bình nguyên Kirgiz (xem thêm bài Phật giáo và Tây Vực, tr. 18).

đầu thế kỷ thứ IV Tây lịch thì dừng lại. Tây Turkestan, Afghanistan và miền Bắc Ba-tư là những nước được cho là một thời Phật giáo truyền bá rất hưng thịnh. Khảo cứu kinh điển Phật giáo từ các nước ấy truyền vào Trung Quốc thì biết Phật giáo Đại thừa và Tiểu thừa tuy hỗn tạp nhưng Đại thừa vẫn chiếm ưu thế hơn.

Sau sự thành công truyền giáo của ngài Mạt-điền-đề, Phật giáo ở Ca-thấp-di-la và Kiền-đà-la thường bị tộc Krita áp bức ngược đãi.32 Đến giữa thế kỷ thứ I Tây lịch, những nơi ấy đều qui vào bản đồ của Đại Nguyệt Thị, từ đó Phật giáo cũng dần dần hưng vượng lại. Đến thế kỷ thứ II Tây lịch, thời vua Kaniṣka thì Phật giáo hưng thịnh đến cực điểm, vì Kiền-đà-la lúc bấy giờ là trung tâm thống trị của vua Kaniṣka. Sau khi Phật giáo phát triển cực thịnh thì nơi đó trở thành trung tâm Phật giáo. Đến thế kỷ thứ V Tây lịch, đà phát triển của Phật giáo lại tiếp tục hưng thịnh, cho nên thời kỳ đầu ngài Pháp Hiển chu du Ấn Độ, thấy việc truyền bá Phật giáo ở các nước rất thịnh. Nhưng từ xưa đến nay, giáo phái ở những nước ấy dường như bị Tiểu thừa chiếm hữu, hiện nay nếu chúng ta đọc lại Phật quốc ký33 của ngài Pháp Hiển đều thấy ghi lại đầy đủ chi tiết. Do đó từ thế kỷ thứ IV Tây lịch, đất nước ấy

———

32 Tây Vực ký 3 ghi, khi ngài Mạt-điền-đề (Mạt-điền-để-ca) xây dựng 500 ngôi già-lam ở nước Ca-thấp-di-la, ngài đến các nước khác mua những người nghèo hèn về làm lao công. Sau khi ngài thị tịch, những người nô lệ đó tự lập Quân trưởng, các chủng tộc khác gọi họ là Cật(Ngật)-lợi-đa (訖利多, Skt. Krīta, dịch là “mua được” hay “nô lệ”). Về sau, vua Ca-nị-sắc-ca (Kaniṣka) nước Kiền-đà-la hàng phục chủng tộc đó, chấn hưng Phật pháp. Khi vua Ca-nị-sắc-ca mất, tộc Cật-lợi-đa nổi dậy xua đuổi Tăng đồ, hủy hoại Phật pháp.

33 Phật quốc ký, còn gọi là Cao tăng Pháp Hiển truyện, Phật du thiên trúc ký…, do ngài Pháp Hiển ghi lại lúc đi qua các nước Tây Vực đến Ấn Độ cầu pháp, 1 quyển. T51n2085.

mới bắt đầu có sự giao thiệp tôn giáo trực tiếp với Trung Quốc, nhiều Cao tăng nối gót đi đến Trung Quốc, giáo nghĩa chủ yếu trong sự truyền bá của họ là Tiểu thừa. Kinh điển họ đọc tụng, hoặc phiên dịch đều là Tiểu thừa. Hiện nay nếu chúng ta dựa vào một số kinh Phật để phán đoán thì có thể biết đương thời tông phái thịnh hành tại đó là Thuyết nhất thiết hữu bộ (hoặc gọi Hữu bộ, hay gọi là Tát-bà-đa bộ, Sarvāstivāda). Vua Kaniṣka là người bảo hộ Hữu bộ nên những vị Thánh tăng Thế Hữu (Vasumitra), Pháp Cứu (Dharmatrāta), Hiếp tôn giả (Pārśva) ở Kiền-đà-la đều xuất gia theo Hữu bộ. Tại nước Ca-thấp-di-la biên tập một bộ Đại tỳ-bà-sa luận, sự nghiệp ấy phát động vào thời vua Kaniṣka trở về sau là điều không cần hoài nghi.34 Lúc đó giáo nghĩa Hữu bộ rất thịnh hành, khiến uy thế giáo phái phát triển phi thường, đại sư Hữu bộ ở nước ấy đời sau tiếp nối xuất hiện không dứt.

Trong nước đó lại có hai vị đại thiền sư là Phú-nhã-mật-la (Puṇyamitra) và đệ tử của ngài là Phú-nhã-la (Punyara) thông đạt thiền đạo, đều hành đạo trong khoảng thế kỷ thứ IV Tây lịch. Đến thời ngài Đàm-ma-đa-la (Dharmatrāta) và Phật-đà-tư-na (Buddhasena) là giáo chủ thứ ba, tín đồ quy ngưỡng theo về rất đông, nước ấy trở thành trung tâm Thiền giáo ở vùng Tây Vực.35 Từ thế kỷ thứ V Tây lịch, trong số Sa-môn nước ấy đến Trung Quốc rất nhiều người thông đạt đạo thiền.

Nhưng đầu thế kỷ thứ V Tây lịch, theo hệ thống kinh điển Tiểu thừa do nước này truyền vào Trung Quốc thì có lẫn lộn ít nhiều kinh điển Đại thừa, vì lúc bấy giờ nước Kiền-đà-la có

———

34 Nghiên cứu A-tỳ-đạt-ma luận của Mộc Thôn Thái Hiền, trang 205-48. (cht. Tg)

35 Bài tựa kinh Tu hành địa bất tịnh quán, do Tuệ Quán soạn ghi ở trong Xuất tam tạng ký tập, quyển 9. (cht. Tg)

III. Thời Kỳ Phật Giáo Truyền Về Đông

hai vị Tăng học Đại thừa xuất hiện hoạt động truyền bá Đại thừa. Hai vị Tăng đó là anh em Vô Trước (Asaṅga), Thế Thân (Vasubandhu). Cho nên từ thế kỷ thứ V trở về sau, cảnh tượng Phật giáo Đại thừa lưu hành tại lãnh thổ Bắc Ấn Độ rất thịnh hành.

Phần trên chỉ lược thuật tình hình Phật giáo từ miền Trung Ấn Độ đến vùng Tây bắc Ấn Độ, rồi truyền qua Afghanistan, Turkestan và miền Bắc Ba-tư; đồng thời bàn luận đến quang cảnh Phật giáo truyền bá ở Ca-thấp-di-la và Kiền-đà-la và phổ cập đến toàn bộ Bắc Ấn Độ. Phật giáo hai hệ Đại thừa, Tiểu thừa giao thiệp hỗ tương nhau, mở đầu cho cuộc Đông tiến, đặc biệt là việc truyền vào các nước Turkestan, Trung Hoa.

III. THỜI KỲ PHẬT GIÁO TRUYỀN VỀ ĐÔNG

Như vậy, Phật giáo các nước Đại Nguyệt Thị, An Tức, Khương Cư, Ca-thấp-di-la đầu tiên truyền vào Đông Turkestan là thời nào? Căn cứ trong Phật quốc ký36 của ngài Pháp Hiển ghi về nước Đà-lịch (Darada) như sau:

“Chúng Tăng hỏi ngài Pháp Hiển: ‘Phật giáo truyền qua phía Đông, bắt đầu lúc nào, có thể biết chăng?’ Ngài Pháp Hiển đáp rằng: ‘Hỏi người cõi đó, họ đều nói rằng: ‘Bậc tiền bối xưa truyền nhau rằng: sau khi lập tượng Bồ-tát Di-lặc, có Sa-môn Thiên Trúc mang theo kinh, luật qua sông này.’ Tượng lập sau khi đức Phật vào Nê-hoàn ba trăm năm, tính ra là vào thời Bình Vương nhà Châu. Do đó mà nói, đại giáo tuyên lưu từ khi bắt đầu có tượng này”.

———

36 Cao tăng Pháp Hiển truyện 1, T51n2085_p858a11.

Nước mà ngài Pháp Hiển gọi là Đà-lịch, tức ngài Huyền Trang gọi là Đạt-lệ-la (Darela) xuyên (sông). Vị trí nước này ở vùng thượng lưu tận phương Bắc sông Ấn Độ, nay là Darel (tại Dardistan vùng Pakistan), rồi từ đây vượt qua miền Bắc Ca-thấp-di-la và Kiền-đà-la, lại từ núi Đại Tuyết thông lộ vào Trung Á.37 Ngài Pháp Hiển cho rằng việc nước đó kiến lập tượng Di-lặc có liên quan đến Phật giáo truyền về Đông, và nói tương truyền tượng ấy được đúc tạo vào khoảng Phật nhập diệt sau 300 năm. Vậy tượng ấy do ai kiến tạo? Đến nay vẫn không ai biết, không có bằng chứng để khảo xét. Nhưng trong Tây Vực ký quyển 3, mục nước Udyāna (Ô-trượng-na), ngài Huyền Trang ghi, người kiến lập tượng là vị La-hán Mạt-điền-để-ca (Majjhantika), do đó trong bài có ghi câu “Tự hữu thử tượng, pháp lưu đông phái” (từ khi có tượng này, pháp phái truyền về Đông).38 Lại truyện ngài Pháp Thịnh trong Danh tăng truyện,39 do Bảo Xướng đời Lương soạn ghi rằng, ngài Pháp Thịnh khi đến Thiên Trúc tuần bái Thánh tích, đã bái kiến pho tượng Di-Lặc ở Đông bắc nước Udyāna. Nhưng ông cho là tượng này tương truyền được ngài La-hán Khả-lợi-nan-đà (Harinanda?) tạo năm 480, sau khi đức Phật diệt độ. Mạt-điền-để-ca mà ngài Huyền Trang nói, cùng với ngài Mạt-điền-đề đến truyền giáo ở Tây bắc Ấn Độ thời vua Asoka rõ ràng là một người. Còn ngài Khả-lợi-nan-đà là ai chúng ta hoàn toàn chẳng biết gì. Chúng ta không ngờ rằng thời vua Asoka đã thành lập tín ngưỡng Di-lặc, lại không ngờ thời đó ngài Mạt-điền-để-ca đã đi qua vùng Darel hiện nay để đến Trung Á truyền giáo. Có lẽ do ngài Mạt-điền-để-ca là người có danh tiếng trong số những pháp sư khai giáo đầu

———

37 Cunningham: Ancient Geography of India. pp. 82. (cht. Tg)

38 Tây Vực ký 3, T51n2087_p884b15.

39 Danh tăng truyện sao (1 quyển), X77n1523_p359a04.

tiên ở vùng Tây bắc Ấn Độ, nên đến thời ngài Huyền Trang mới dệt thành truyền thuyết là ngài Mạt-điền-để-ca có nhân duyên với việc tạo tượng Di-lặc và khởi điểm cho Phật giáo truyền về phía Đông.

Nếu truyền thuyết thời Huyền Trang đáng tin thì việc ghi chép ở trong Danh tăng truyện cho rằng người kiến lập tượng này là Khả-lợi-nan-đà cũng rất đáng tin. Trong bản truyện nói rõ ràng việc tạo tượng ấy được kiến lập sau khi đức Phật diệt độ 480 năm, có thể niên đại đức Phật diệt độ cũng không minh bạch. Vì chúng ta không biết điểm xuất phát con số của người viết truyện lập niên đại, do đó thời kỳ Phật giáo truyền về Đông không thể xác định được. Nhưng những Tăng sĩ Phật giáo ở Bắc Ấn Độ, từ nơi mà ngài Pháp Hiển gọi là Đà-lịch tức là Darel hiện tại, đi qua sông Ấn Độ, ra khỏi biên giới Ấn Độ, truyền Phật giáo đến Đông Turkestan là không nghi ngờ gì. Nơi ấy chính là con đường xung yếu thông qua Đông Turkestan. Nếu chúng ta nghiên cứu lướt qua những đất nước có Phật giáo lưu thông thời cổ đại được ghi trong truyện Huyền Trang, thì thời kỳ Phật giáo truyền về Đông rất dễ xác định. Khi ngài Huyền Trang lữ hành là theo thông lộ ấy, đi qua những nơi đó đều thấy Phật giáo rất thịnh hành, đặc biệt là đô thành Hôn-đà-đa (Kundut)40 ở đế quốc Đạt-ma-tất-thiết (miền Nam Wakhan). Lúc bấy giờ, những ngôi Già-lam trong thành đó là do tiên vương mấy trăm năm trước đã xả bỏ tín ngưỡng tà thần kiến lập đầu tiên. Từ đó trở về sau, Phật giáo tại nước này cực kỳ hưng thịnh. Lại cách đô thành nước Khiết-bàn-đà (Sarikol)41 300 dặm về phía Đông nam, có

———

40 Tây Vực ký 12, p940c24. Khandut (Khandud) hiện nay là ngôi làng ở địa phương Badakhsan, thuộc quận Wakhan, phía Đông bắc Afghanistan.

41 Tây Vực ký 12, p941c03. Nước Khiết-bàn-đà 朅盤陀 (Skt. Khabandha), còn gọi là nước Hán-bàn-đà, Đại Thạch (đá lớn), một vương

một tòa thạch thất lớn, tương truyền 700 năm trước tại chỗ đó có vị La-hán ngồi định tâm nhập diệt.42 Từ Darel đi ra Đông Turkestan nhất định phải qua hẻm núi của nước Wakhan, con đường đó thông suốt Đông-Tây. Khoảng giữa thế kỷ thứ I trước Tây lịch, những người truyền bá Phật giáo đều phải đi qua nơi ấy, đó là sự thật rõ ràng.

Thế là việc Phật giáo Ca-thấp-di-la và Kiền-đà-la vượt qua cảnh giới Ấn Độ, mở đầu thời kỳ Đông truyền cũng truy tìm nghiên cứu được rồi. Trong Danh tăng truyện ghi chép, niên đại đức Phật diệt độ vào khoảng 500 năm trước kỷ nguyên Tây lịch, từ đây mà suy tìm sẽ có một luận định nhất trí.

Trong Tây Vực ký quyển 12, mục nước Vu-điền, ngài Huyền Trang ghi là, người truyền Phật giáo vào nước này chính là vị La-hán tên Tỳ-lô-chiết-na (Vairocana) ở nước Ca-thấp-di-la. Nhưng lịch sử nước Vu-điền trong truyện Tây Tạng lại ghi niên đại vị La-hán đó đến truyền bá Phật giáo là năm 165, sau khi nước này kiến lập quốc, chính là lúc vua Vijayasambhava lên ngôi trị vì đến năm thứ năm. Lại nói vua Asoka trị vì đến năm thứ 30, sinh hạ người con trai tên Kustana, năm Kustana 19 tuổi thì nhà vua đem đất nước truyền trao cho thái tử kiến thiết.43 Xem lại sử liệu thì việc kiến lập nước Vu-điền vào khoảng năm thứ 48, sau khi vua Asoka lên ngôi. Vua Asoka lên ngôi vào năm 271, hoặc năm 272 trước Tây lịch là định thuyết của giới học giả, thế thì Vu-điền kiến quốc phải vào năm 224, hoặc năm 225 trước Tây lịch. Sau khi kiến lập đất nước năm 165, vua Vijayasambhava

———

quốc thời xưa ở Tây Vực. Về vị trí nước này ước chừng tại Tush-kurghan (Sarikol - Thạch Thành) tỉnh Tân Cương.

42 Tây Vực ký quyển 12. (cht. Tg)

43 Rockhill: The Life of Buddha, pp. 237, 234; Lịch sử Vu-điền do ông Tự Bản Uyển Nhã trước tác, trang 21 và 22. (cht. Tg)

lên ngôi trị vì được 5 năm (đến năm thứ 5), là năm 56, hoặc năm 57 trước Tây lịch, năm đó chính là năm thứ nhất Phật giáo truyền vào Vu-điền.

Tiên sinh Tự Bản44 căn cứ vào thuyết niên đại Phật diệt độ của ông V. Smith (là năm 487 trước Tây lịch), so sánh với bản sử niên đại kiến lập nước Vu-điền của vương tử Kustana, hoán đổi tính toán lại rồi cho rằng sau khi Phật diệt độ là 234 năm; và nhân đó xác định thời kỳ Phật giáo truyền vào Vu-điền phải là năm 83 trước Tây lịch (có sai số chút ít).45 Về cách tính, nếu lấy niên đại lên ngôi của vua Asoka được giới học giả công nhận làm căn cứ để xác định, thì thuyết Phật giáo truyền vào Vu-điền khoảng năm 56, hoặc năm 57 trước Tây lịch là chắc chắn. Có điều, cách tính ấy là dựa vào truyện Tây Tạng, nếu sự ghi chép trong truyện Tây Tạng mà lầm lẫn thì cách tính ấy cũng không có giá trị gì trên phương diện học thuật.

Phần trước đã trình bày thời kỳ Phật giáo vượt qua biên giới Ấn Độ, mở đầu cuộc truyền bá về Đông. Và nếu căn cứ vào những sự thật về tình hình Phật giáo Ca-thấp-di-la, việc lưu thông, giao thiệp văn hóa giữa Ca-thấp-di-la và Vu-điền, thì chúng ta có thể xác định là giữa thế kỷ thứ I trước Tây lịch, những Cao tăng Ca-thấp-di-la đã đến Vu-điền truyền giáo. Một sử liệu đáng tin cậy.

Vu-điền thời Tiền Hán46 chính là con đường xung yếu của vùng đất phía Nam sông Amu darya, từ đó tiến về phía

———

44 Tự Bản Uyển Nhã (Enga Teramoto, 1872-1940), Tăng nhân học phái Chân tông đại cốc Nhật Bản, ông chuyên nghiên cứu Phật giáo Tây Tạng.

45 Lịch sử Vu-điền, trang 107. (cht. Tg)

46 Tiền Hán: Hán Cao Tổ là Lưu Bang diệt Tần đổi quốc hiệu là Hán, kiến đô tại phía Tây Trường An. Sau truyền đến Nhu Tử Anh thì bị Vương Mãng soán ngôi đổi quốc hiệu là Tân, đó là Tây Hán hoặc gọi Tiền Hán (năm 206 trước Tl. – năm 25 Tl.).

trước đến Yarkand (Sa-xa),47 lại đi về phía Tây, vượt qua Thông Lĩnh (Pamir) hướng về Nam, có thể đến được nước Ca-thấp-di-la. Từ thời Tiền Hán, Ca-thấp-di-la có giao thiệp qua lại với Trung Quốc trên phương diện chính trị. Truyện Tây Vực trong Tiền Hán thư (Hán thư) chép rằng:

“Từ Võ đế bắt đầu thông giao với Kế Tân, Kế Tân tự cho là ở nơi xa xăm tuyệt dấu, binh lính nhà Hán không thể đến, nên vua Kế Tân là Ô-đầu-lao đôi lần cướp bóc, giết Hán sứ. Khi Ô-đầu-lao chết, con lên thay, mới sai sứ phụng hiến...”

Có thể thấy từ Hán Võ đế trở về sau, trên mặt ngoại giao hình như rất phồn thịnh. Kế Tân mà trong sách Tiền Hán nói hẳn nhiên là chỉ cho nước Kiền-đà-la ở Tây bắc Ca-thấp-di-la hiện tại, vì đương thời đất ấy thuộc nước Ca-thấp-di-la, do đó có thể nói Kế Tân là một phần của Ca-thấp-di-la. Hai nước đã có sự qua lại, thì sứ giả hai nước nhất định chọn lấy con đường thông suốt Trung-Nam, mà con đường ấy phải đi qua Vu-điền. Cho nên từ thế kỷ thứ II trước Tây lịch trở về sau, Ca-thấp-di-la và Vu-điền đã thông giao nhau là sự thật.

Những năm gần đây, từ kết quả nghiên cứu của những đội thám hiểm Trung Á, cho ta nhận thấy Ca-thấp-di-la và Vu-điền đều có mối quan hệ rõ rệt cả phương diện mỹ thuật lẫn phong tục tập quán. Ở vùng Yotkan gần phía Đông Khotan, ông Stein đã tìm được đồ gốm cổ đại, mái đền và một phần trang sức tháp,48 trong bảng đá điêu khắc mang nhiều hình thức mỹ thuật Phật giáo Hy Lạp thuộc Kiền-đà-la. Lại ở vùng Dandān-Uiliq xưa, gần Đông bắc Khotan, ông Stein cũng

———

47 Sa-xa: Xem cht. 10, tr. 19.

48 Hán: Tốt-đổ-ba 窣堵波: Skt. stūpa, Pāli. thūpa, dịch âm “Tháp-bà”, dịch nghĩa Cao hiển xứ, Linh miếu v.v… , cũng gọi là Bảo tháp.

khai quật được những di vật như trang sức Phật đường, mỹ thuật Phật giáo, hoàn toàn là kiểu thức Kiền-đà-la.49 Ông còn phát hiện ngôi tiểu tháp ở nền chùa hoang phế tại Khādalik, phía Đông Khotan, và ngôi tháp Phật ở chỗ mà ngài Huyền Trang gọi là thành Ninã, tức là vùng gần Niya hiện nay, đều là kiểu thức Kiền-đà-la.50 Ngoài ra, trong bài báo cáo của nhiều nhà khảo cổ như Rudolt Hoernle, Macartney, Masson cũng chứng minh sự thật về Vu-điền chịu ảnh hưởng nền văn hóa Hy Lạp, do họ khảo cứu từ những di vật cổ đại phát hiện tại Khotan.51 Hình thức chủng loại tháp ở Khotan và Ca-thấp-di-la gần Tây bắc Afghanistan cũng có những điểm giống kiểu thức trước. Ông Masson khai quật một ngôi mộ tại Passani được xương sọ người, và những vật ở dưới lớp tro, như đá nhiều màu sắc sặc sỡ, xâu chuỗi hạt châu v.v... cất trong cái bình lớn, cái bình bằng đá núi lửa; lại có những mảnh giấy vỏ cây Hoa52 viết văn tự Kharosthi53 v.v... Hình như đó là phần mộ của tù trưởng, hoặc vua nước Vu-điền cổ đại. Đem chúng khảo xét với những thứ phát hiện tại Qura Yanta thì có nhiều điểm giống nhau bất ngờ, có thể cung cấp cho chúng ta một thứ luận chứng có sức thuyết phục. Điều

———

49 Ancient Khotan. pp. 207 - 20, 244 - 55. (cht. Tg)

50 Serindia, pp.161, 396. (cht. Tg)

51 A Collection of Antiquties from Central Asia J. A. S. B., Extra Number 1. 1899. Introduct, P. XXXII. (cht. Tg)

52 Hán: Hoa bì 樺皮, loại cây Hoa này sinh trưởng ở cao nguyên, chân núi những vùng Kế Tân Tây bắc Ấn Độ, Khotan ở Trung Á, Qui Tư v.v… Vỏ cây này có thể chế biến thành giấy.

53 Văn tự Kharosthi: Skt. Kharoṣṭha, Kharoṣṭhī v.v…, dịch âm là khư-lô-sắt, Khư-lô-sắt-tra (佉盧虱吒) v.v…, dịch nghĩa là Lư Thần, Cường Dục Hồng. Loại văn tự được lưu hành ở vùng Thông Lãnh thuộc Bắc Ấn Độ thời cổ. Theo truyền thuyết, loại văn tự này do Tiên nhân Lư Thần sáng tạo nên gọi là Khư-lô-sắt-tra thư hay Khư-lô thư, Lư Thần văn tự v.v…

này tại đất Khotan tuyệt nhiên không thấy. Nhưng những mẫu tạo hình theo nghệ thuật Ấn Độ như vượn, voi v.v... thì thấy ở Khotan và được nói rất nhiều trong báo cáo.

Như vậy đã xác định rõ ràng mối quan hệ mật thiết giữa văn hóa Ấn Độ và văn hóa Vu-điền, và tổng hợp lại những điểm nói trên thì mỹ thuật Phật giáo Hy Lạp lưu hành ở miền Tây bắc Ấn Độ khoảng trước sau kỷ nguyên Tây lịch, trở thành nguồn gốc mỹ thuật Phật giáo Vu-điền, đó là sự thật, không nghi ngờ gì nữa.

Ngoài mối quan hệ mỹ thuật, còn nhiều phương diện có thể làm sáng tỏ sự giao thiệp văn hóa giữa hai nước Ca-thấp-di-la và Vu-điền. Như chỗ Niya xưa, ông Stein phát hiện văn tự Kharosthi, điều này cho thấy thực tế sinh hoạt, tổ chức xã hội và tình hình về các phương diện đều có quan hệ với Vu-điền. Hình thể chữ Kharosthi là gần vùng Kiền-đà-la và có đặc hữu với Taxila hiện nay (phía Bắc tỉnh Punjab, Pakistan), mà những địa phương đó chính là trung tâm chính trị, văn hóa của Ấn Độ cổ đại, khoảng vài thế kỷ trước sau kỷ nguyên Tây lịch.54 Ở chỗ cửa vào nền chùa hoang phế tại Khādalik, ông Stein lại phát hiện thấy văn chữ Phạn55 viết trên vỏ cây Hoa, chính là thể chữ thời kỳ sớm nhất của vương triều Cấp-đa (Gupta), mà vỏ cây Hoa lại là sản phẩm của Ca-thấp-di-la.56 Lại có truyền thuyết nói về hồ ao Vu-điền khô cạn, thì trong hai tập sách “Ni-la-ma-đà cố sự” (Nilamata Purāna)57 và

———

54 Ancient Khotan. PP.163. (cht. Tg)

55 Văn chữ Phạn 梵文 (Sanskrit), nguyên từ chữ “Saṃskṛta” nghĩa là “hoàn hảo, trọn vẹn”. Văn tự tiêu chuẩn của Ấn Độ cổ đại, thuộc ngữ hệ Ấn-Âu, còn gọi là Thiên trúc ngữ, hay Nhã ngữ.

56 Serindia I. pp.158 . (cht. Tg)

57 Nilamata Purāna (Purāna, tiếng Phạn là thời xa xưa), là tác phẩm kể về một vùng thung lũng nguyên lai là hồ nước mênh mông, tức nói đến vùng

“Vương thống lưu phái” (Rājataraṅgiṇī)58 cũng thấy ghi như vậy, từ điểm này chúng ta nhìn lại mặt trái của truyền thuyết thì giữa Vu-điền và Ca-thấp-di-la có sự quan hệ rất mật thiết.59

Vậy có thể biết sơ khởi thời kỳ văn hóa của Vu-điền là bắt nguồn từ Ca-thấp-di-la, Kiền-đà-la, khoảng năm 56 trước kỷ nguyên Tây lịch. Và truyền thuyết Phật giáo đầu tiên từ Ca-thấp-di-la truyền vào Vu-điền là sự thật lịch sử đáng tin cậy. Giống với ý của ông Charles Eliot, là lấy Ca-thấp-di-la làm đất trung tâm của Đại thừa giáo, ông lại nói Đại thừa giáo từ Ấn Độ, hoặc đi qua một phần Ca-thấp-di-la mới truyền vào Vu-điền. Nhưng khi Phật giáo truyền đến Vu-điền không phải là Đại thừa, lại là một vấn đề. Chúng ta hãy suy ngẫm và theo dấu chân của những người truyền giáo sẽ thấy rõ mọi chuyện.60

Căn cứ vào tình hình Phật giáo ở Ca-thấp-di-la thời bấy giờ mà phân tích phán đoán, thì bất luận phương diện nào cũng thấy là Phật giáo Tiểu thừa. Song lịch sử nước Vu-điền trong truyện Tây Tạng và Tây Vực ký của Ngài Huyền Trang ghi chép, vị đại sư đầu tiên đến nước này truyền bá Phật giáo

———

đất Kashmir (Ca-thấp-di-la) thuở xưa. Theo lời một nhà hiền triết, trước khi ông đến khai khẩn, nó là một hồ nước rộng lớn. Nhưng vì lý do gì đó lại trở thành vùng đất khô cạn, nên về sau người ta mới gọi là Kashmir. Ka là nước, shmir là khô cạn.

58 Vương thống lưu phái 王統流派, Skt. Rājataraṅgiṇī, nghĩa là Những vị vua thống trị dòng sông, hay Dòng sông của những vị vua (The River of kings). Rājataraṅgiṇī là một tác phẩm tiếng Phạn, do sử gia Kalhaṇa biên soạn vào khoảng năm 1147-1149 Tây lịch. Ông viết về những vị vua của triều đại Kashmir trị vì thuở đất nước còn là một vùng biển hồ.

59 Rockhill: The Life of the Buddha. pp. 232; Ancient Khotan, pp.160. (cht. Tg)

60 Hinduism and Buddhism. Vol III. pp. 214. (cht. Tg)

lại có tên hàm nghĩa Đại thừa. Tên vị đại sư đó là Tỳ-lô-chiết-na (Vairocana, đời Đường dịch là Biến Chiếu). Lịch sử nước Vu-điền nói ngài là hóa thân của đức Văn-thù, còn quốc vương Tỳ-xà-da-tán-bạt-bà lúc bấy giờ là hóa thân của đức Di-lặc. Tây Vực ký61 chép rằng:

Quốc vương hỏi ngài Tỳ-lô-chiết-na: “Thần đức của Như Lai như thế nào?” Ngài đáp: “Như Lai thương xót bốn loài chúng sinh, dỗ dành dẫn lối cho ba cõi, hoặc hiển hoặc ẩn, thị hiện giáng sinh, thị hiện diệt độ”.

Lời ghi ấy cùng với truyền thuyết Tây Tạng đều hàm chứa sắc thái Đại thừa giáo sâu đậm. Từ điểm này cho thấy Phật giáo đầu tiên truyền đến đây nhất định thuộc giáo phái Đại thừa. Như trước đã nói, Ca-thấp-di-la lâu nay là quốc gia Tiểu thừa bảo thủ, nhưng không ngờ Cao tăng đến đây lại truyền bá Đại thừa.

Hiện nay chúng ta đều biết, nước Vu-điền từ thời ngài Pháp Hiển đi đến đó (năm 401 Tây lịch) trở về sau là nước Đại thừa giáo thuần túy. Những bộ kinh điển Đại thừa hoàn bị ở đây đã trở thành nơi bắt nguồn chủ yếu cho Đại thừa giáo Trung Quốc. Năm 1183 Tây lịch, người soạn thuật lịch sử nước Vu-điền chính là một giáo đồ Đại thừa. Trong Tây Vực ký của ngài Huyền Trang có nói rõ, sự việc truyền bá Phật giáo đầu tiên ở nước này cũng lấy Đại thừa giáo truyền bá. Ở thời điểm đầu tiên nhất, Vu-điền vốn chẳng phải là quốc gia thuần túy Đại thừa, vào giữa thế kỷ thứ III Tây lịch, tại nước này hai giáo phái Đại thừa và Tiểu thừa đối kháng nhau và đại để tình thế trên dưới cũng bất hòa. Năm thứ 5 niên hiệu Cam Lộ nhà Ngụy (năm 260 Tl.), vì tìm nguyên

———

61 Tây Vực ký 12, T51n2087_p943c04.

bản kinh Đạo hành bát-nhã mà Chu Sĩ Hành đến Vu-điền, tại đây ngài được bản Phạn kinh Phóng quang bát-nhã, dự bị phải đưa về Lạc Dương thì bị giáo đồ Tiểu thừa trong nước đó phản đối, họ dị nghị sự cho phép của quốc vương (xem Lương cao tăng truyện quyển 4).62 Từ sự thật ấy thì biết đương thời Tiểu thừa giáo chiếm ưu thế hơn.

Lại vào năm thứ 7 niên hiệu Thái Khang nhà Tấn (năm 286 Tl.), Sa-môn Kỳ-đa-mật-la (Gitamitra)63 từ nước này đến Trung Quốc, mang theo kinh điển Đại thừa như bộ Hoa nghiêm, Phương đẳng, Bát-nhã... và kinh điển Tiểu thừa như bộ A-hàm... để phiên dịch truyền bá. Nhân đây có thể thấy, cuối thế kỷ thứ III Tây lịch, Phật giáo Đại thừa và Tiểu thừa ở Vu-điền phát triển song song.64 Tây Vực ký của ngài Huyền Trang chép, ngài Tỳ-lô-chiết-na dùng lập trường Đại thừa giáo tán thán thần đức của Như Lai, còn đối với những Thánh giả của Tiểu thừa giáo, ngài thường dùng từ “La-hán” để tôn xưng họ. Không chỉ như vậy mà trong Từ Ân truyện65 còn ghi chép việc La-hán Tỳ-lô-chiết-na giải đáp ý nghĩa “Như Lai” cho quốc vương nghe:

———

62 Cao tăng truyện 4, T50n2059_p346b12.

63 Có thể tên Kỳ-đa-mật-la là do Tác giả (Vũ Khê Liễu Đế) dịch âm theo tên Phạn Gitamitra. Xuất tam tạng ký tập 7, 9, T55n2145_p48a02, p62c01, lại viết là Sa-môn Vu-điền Kỳ-đa-la 祇多羅. Khai Nguyên thích giáo lục 3, T55n2154_p508c24 v.v… ghi: Sa-môn Kỳ-đa-mật (Gitamitra), hoặc Kỳ-mật-đa, thời Tấn gọi là Ca-hữu, người Tây Vực.

Hiện nay vị Sa-môn ấy là một người hay hai người vẫn chưa xác định được, nhưng có thuyết cho rằng là một người mà dịch âm khác nhau.

64 Tham khảo bài tựa “Hợp phóng quang quang tán lược giải”, trong Xuất tam tạng ký tập quyển 7 và Khai Nguyên lục quyển 3. (cht. Tg)

65 Từ Ân truyện 5 (Đại Đường Đại Từ Ân tự Tam tạng pháp sư truyện, 10 quyển, ngài Tuệ Lập soạn thời Đường, ngài Ngạn Tông bổ sung), T50n2053_p251b18.

“Như Lai tức là đức hiệu của Phật-đà. Thuở xưa thái tử của vua Tịnh Phạn là Nhất Thiết Nghĩa Thành thương xót chúng sinh chìm đắm trong biển khổ, không ai cứu, không chỗ về, mới bỏ của cải thất bảo thiên tử, địa vị Chuyển luân vương bốn châu; vào rừng vắng cầu đạo, sáu năm thành chánh quả; được thân kim sắc, chứng pháp Vô sư (Vô sư trí), tưới cam lộ (giảng pháp) ở vườn Nai, ngọc Ma-ni rực sáng ở núi Linh Thứu; trong tám mươi năm thị hiện giáo hóa lợi ích an vui, duyên hóa độ đã hết, dừng nghỉ về với Chân như, di tượng, di điển (hình ảnh, kinh điển) truyền lưu còn mãi.”

Lời văn ấy không một chút pha trộn giọng của Đại thừa giáo. Theo lời phê bình của ông Watters, sự chất vấn nghĩa Như Lai trong Từ Ân truyện được giải thích không rõ ràng; đối với Phật giáo việc ấy như thế nào thì hoàn toàn chẳng biết, chỉ theo sự thật phát triển tự nhiên của Phật giáo để giải đáp.66 Nhưng trong Tây Vực ký cho vị La-hán đó giảng giải Như Lai theo quan niệm của Đại thừa giáo, nhận định Như Lai có thần tích sinh diệt, hiển ẩn tự do. So sánh hai truyền thuyết ấy với những điều ghi chép trong Từ Ân truyện là khế hợp với nguồn gốc. Còn thuyết hóa thân trong lịch sử nước Vu-điền có giá trị gì trên phương diện học thuật trong thời hiện nay thì không đợi luận bàn. Vị La-hán của nước Ca-thấp-di-la đầu tiên đến nước Vu-điền khai giáo là ngài Biến Chiếu, hoặc ngài Tỳ-lô-chiết-na, từ tên ấy xem lại và xác định là danh xưng của Đại thừa giáo. Điều này có thể thấy được giáo nghĩa kinh Hoa nghiêm và các kinh Đại thừa khác tại nước Vu-điền đều thịnh hành. Do tín đồ Phật giáo ở Vu-điền có tư tưởng về Phật Lô-xá-na, nên kết quả

———

66 On Yuan Chwang III. PP. 301. (cht. Tg)

lấy cái tên Phật ghi trước tên của vị đại sư khai giáo đầu tiên ở nước ấy.

Tóm lại, khoảng thế kỷ thứ I trước Tây lịch, Phật giáo Ấn Độ đã khởi đầu vượt qua cảnh giới mẫu quốc, hướng về phía Đông mà truyền bá. Nước Vu-điền vào thời đó, do Cao tăng của Ca-thấp-di-la truyền Phật giáo Tiểu thừa vào là điều không phải hoài nghi nữa.

Chúng ta lại đặt vấn đề, nước Qui-tư là điểm trung tâm của giới Phật giáo, nằm trên con đường phía Bắc,67 vùng lòng chảo Tarim, Phật giáo truyền đến đó từ thời nào? Muốn trả lời vấn đề này, ngoài tư liệu về truyền thuyết Phật giáo truyền đến Vu-điền, vẫn còn khuyết thiếu nhiều, bắt buộc chúng ta phải dựa vào sự giao thiệp Phật giáo giữa Qui-tư và Trung Quốc để làm điểm tựa nghiên cứu thêm.

Qui-tư ở con đường phía Bắc như Vu-điền ở con đường phía Nam (Nam đạo), đều là nơi trọng yếu, các nước Đại Nguyệt Thị, An Tức, Khương Cư và Ấn Độ giao thông với Trung Quốc đều chọn con đường phía Bắc, do đó phải thông qua nước này. Truyện Tây Nhung trong Ngụy lược68 từng ghi chép, năm đầu niên hiệu Nguyên Thọ đời Hán Ai Đế (năm thứ 2 trước Tây lịch), sứ giả của vua nước Đại Nguyệt Thị là Y Tồn đến Trung Quốc trao kinh Phật bằng khẩu truyền.69 Lúc bấy giờ, Đại Nguyệt Thị bị Đại Hạ chiếm cứ, từ Đại Hạ truyền giáo đến Trung Quốc nhất định phải đi qua nước này

———

67 Hán: Bắc đạo 北道. Thời xưa, từ Trung Quốc đến Tây Vực có hai con đường giao thông chính yếu là hướng Nam (Nam đạo) và hướng Bắc (bắc đạo).

68 Ngụy lược 魏略, do Ngư Hoạn soạn đời nhà Ngụy thời Tam Quốc, tất cả 54 quyển (có thuyết là 38 quyển).

69 Xem cht. 16, tr. 20, và bài “Phật giáo và Tây Vực” tr. 22.

là không nghi ngờ gì. Trước kỷ nguyên Tây lịch, Phật giáo từ Ca-thấp-di-la du nhập Vu-điền, tuy sử liệu khuyết thiếu, tất nhiên không dám nói, nhưng những nước từ núi Thông Lĩnh về phía Tây, thông qua phương Đông bằng con đường thông suốt duy nhất phải là nước Qui-tư; cho nên nước này đã thấm nhuần văn hóa Phật giáo vào thời đại rất sớm, mà lúc bấy giờ Kāshgar (Sơ-lặc) thời Hán có quan hệ chính trị với Trung Quốc và sứ thần qua lại rất nhiều. Như vậy xét từ nhiều phương diện thì Phật giáo truyền vào Qui-tư đương nhiên rất sớm.

Lại khảo sát theo phương diện địa lý, Phật giáo truyền vào nước này so với truyền đến Trung Quốc, tất nhiên sớm hơn một chút. Từ giữa thế kỷ thứ III Tây lịch trở về sau, ở Qui-tư, Sa-môn, cư sĩ, quan lại đều xuất thân từ vương tộc, và đời sống, sự nghiệp của họ mười phần là truyền bá Phật giáo. Sử liệu Trung Quốc ghi chép, người Tây Vực mang họ Bạch là “trắng 白”, hoặc Bạch là “lụa 帛” đều thuộc vương tộc Qui-tư. Nếu khảo cứu Chính sử, Kinh lục và Tăng truyện trong sách Đường thư trở về trước thì có thể sáng tỏ điểm ấy.

Năm thứ 258 kỷ nguyên Tây lịch, tại Lạc Dương, Sa-môn Bạch Diên truyền dịch kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác 2 quyển, kinh Trừ tai hoạn 1 quyển.70 Năm thứ 258 Tây lịch, lúc ngài Pháp Hộ dịch kinh Pháp hoa, Sa-môn Thiên Trúc là Trúc Lực và cư sĩ Bạch Nguyên Tín đảm nhiệm việc tham khảo hiệu đính.71 Khoảng năm Vĩnh Gia nhà Tây Tấn (Từ năm 307 đến năm 312 Tl.), Bạch Thi-lê-mật-đa-la (Srimitra) đến Trung Quốc (thời Nguyên Đế nhà Đông Tấn, từ năm 317 đến năm 322 Tl.), dịch được ba bộ

———

70 Khai Nguyên lục 1. (cht. Tg)

71 Xem Chánh pháp hoa hậu ký trong Xuất tam tạng ký tập 8. (cht. Tg)

kinh Mật giáo như kinh Quán đảnh v.v...72 Năm thứ 373 Tây lịch, cư sĩ nước Nguyệt Chi là Chi Thi-luân tụng (khẩu dịch) kinh Thủ lăng-nghiêm và những kinh điển khác, người chịu trách nhiệm phiên dịch là Bạch Diên.73 Những người ấy đều là vương tộc của nước Qui-tư. Đặc biệt là Bạch Diên, người được nói sau cùng, tương truyền ngài là thế tử của vua Qui Từ 歸慈 (Qui-tư 龜玆). Năm thứ 284 Tây lịch, lại có ngài Pháp Hộ dịch kinh A-duy-việt-trí-già74 (kinh Bất thối chuyển pháp luân) bản chữ Phạn tại Đôn Hoàng, do chính tay Phó sứ nước Qui-tư là Khương Tử Hầu mang đến. Như vậy rõ ràng là không những Sa-môn và cư sĩ trong vương tộc nước Qui-tư đến Trung Quốc truyền dịch, hoặc giúp đỡ dịch kinh mà còn có quan lại nước Qui-tư mang theo kinh điển Phật đến Đôn Hoàng, được người Trung Quốc tiếp đãi, cung kính như bậc Sa-môn. Kỳ thật Phật giáo trong xã hội thượng lưu ở Qui-tư chiếm thế lực lớn, và trong lòng tín đồ Phật giáo cũng có nhiệt tình sâu đậm với việc truyền giáo. Căn cứ vào điều này chúng ta có thể kết luận, khi Phật giáo truyền đến nước này trở về sau, điều quan trọng là phải trải qua thời gian rất lâu mới gặt hái được thành quả như vậy. Phật tử nước Qui-tư hoạt động tích cực tự phát, đã thử đến Trung Quốc truyền giáo, khi bắt đầu đến Trung Quốc truyền bá Phật giáo trở về sau, họ đã tốn công sức hơn hai trăm năm, chúng ta kiểm nghiệm chứng cớ sự thật ghi chép trong điển tịch thì sáng tỏ ngay. Do đó, thời đại Phật giáo đầu tiên truyền vào nước Qui-tư xem ra phải ở trước hoặc sau kỷ nguyên Tây lịch.

———

72 Khai Nguyên lục 3. (cht. Tg)

73 Xem Thủ lăng-nghiêm hậu ký trong Xuất tam tạng ký tập 7. (cht. Tg)

74 Xem A-duy-việt-trí-già kinh ký trong Xuất tam tạng ký tập 7. (cht. Tg)

Theo việc thuật lại sau đây, nước Qui-tư từ ngài La-thập trở về sau, do người Đổ-hóa-la (Tochari)75 sinh hoạt tin và hành theo Tiểu thừa Hữu bộ, dần dần trở thành nước Tiểu thừa giáo thuần túy. Trong các phái Tiểu thừa ở nước ấy thì Nhất thiết hữu bộ là chiếm ưu thế nhất. Sự thật này có thể dựa vào tư liệu ghi chép của ngài Huyền Trang (Tây Vực ký quyển 1) và bức bích họa tự viện phát hiện nơi ấy thì không hoài nghi gì.76 Nhưng trước hoặc sau thời đại ngài La-thập, Phật giáo Đại thừa và Tiểu thừa đều lưu hành song song, chúng ta căn cứ theo kinh điển do nước này truyền vào Trung Quốc thì có thể biết được.

Cuối cùng, thời kỳ Phật giáo truyền đến nước Cao Xương, hoàn toàn không đủ tư liệu cho chúng ta khảo cứu, thật là một việc đáng buồn. Thời Hán gọi nước Cao Xương là Xa Sư Tiền Bộ,77 lấy thành Giao Hà (nay là Yarkhoto) làm trung tâm, thế lực của họ phát triển đến tận đất Turfan hiện nay, biên giới Xa Sư Tiền Bộ rất nhỏ, lãnh thổ phía Đông là Pidjan78 hiện nay. Thời Bắc Ngụy, hình như nước này đổi tên

———

75 Đổ-hóa-la 覩貨羅: Skt. Tukhāra, Tuḥkhāra…, E. Tokharian (từ gốc), Tocharian (biến thể), hoặc gọi Thổ-hoả-la, Thổ-hô-la. Một nước xưa phía Tây nam cao nguyên Pamir và thượng du sông Oxus. Nước này nằm ở vùng trọng yếu từ phía Đông Thổ-nhĩ-kỳ đến Ba-tư, Ấn Độ; vốn là một vùng đất của đế quốc Ba-tư. Tiếng Đổ-hóa-la thuộc ngữ hệ Ấn-Âu, khác với ngữ hệ các nước Ấn Độ, Iran láng giềng. Ngoài ra, còn gọi Đổ-hóa-la ngữ A (Tocharian A) là chỉ Phương ngôn tiếng Đổ-hóa-la Nam bộ; Đổ-hóa-la ngữ B (Tocharian B) là chỉ Phương ngôn tiếng Đổ-hóa-la Bắc bộ.

76 E. Waldschmidt: Gandbara Kutscha Turfan 1925, 5. 76. (cht. Tg)

77 Xa Sư Tiền Bộ: Xa Sư (車師) là một trong những nước ở Tây Vực thời Hán. Thời Hán Tuyên Đế phân chia trước sau hai nước, Xa Sư Tiền Bộ (Xa Sư Tiền Quốc) và Xa Sư Hậu Bộ (Xa Sư Hậu Quốc). Vị trí của hai nước hiện đều thuộc tỉnh Tân Cương.

78 O. Franke: Eine Chinesischen Tempelinschrift aus Idikutsahri, S. 30. (cht. Tg)

là Cao Xương, thủ phủ là ngôi thành hoang phế Idikutsahri, gần Karakhodja hiện nay, và chiếm cứ cả lãnh thổ của Xa Sư Tiền Bộ xưa.79 Phật giáo truyền đến Cao Xương, về quan hệ trên mặt địa lý so với những nước Khotan và Qui-tư thì chậm hơn, đó là sự thật. Nhưng Phật giáo thời đất nước còn gọi là Xa Sư Tiền Bộ thì rất thịnh hành. Đến hậu bán thế kỷ thứ IV Tây lịch, Cao Xương đã dùng Phật giáo làm quốc giáo. Năm thứ 382 Tây lịch, vua Xa Sư Tiền Bộ là Di-đệ triều cống Phù Tần, quốc sư nước Xa Sư Tiền Bộ là Cưu-ma-la-bạt-đề (Kumarabhadra) hiến tặng một bộ kinh Đại bát-nhã80 bản chữ Phạn. Theo cách gọi “Quốc sư” có thể biết nước đó có quốc giáo. Truyện Phù Kiên trong Tấn thư quyển 114 có ghi, năm Thái Nguyên thứ 7 Hiếu Võ đế (năm 382 Tl.), vua Xa Sư Tiền Bộ là Di-trí đến triều cống nhà Tần. Chữ “Đệ 第” có âm “Ti”, chữ “Trí 寘” có âm “Tien”, “Di-đệ 彌第” cùng “Di-trí 彌寘” là dịch âm, chỉ là một tên; vả lại niên đại đến triều cống ở hai chỗ ghi chép đều nhất trí. Thế thì hai tên ấy là một người, không gì hoài nghi. Vậy thời hậu bán thế kỷ thứ IV Tây lịch, vua Xa Sư Tiền Bộ Di-trí chính là một tín đồ Phật giáo, ông lại tôn Cưu-ma-la-bạt-đề làm quốc sư càng thấy sự sùng kính Phật giáo của ông. Vậy lúc bấy giờ, Cao Xương lấy Phật giáo làm quốc giáo là chắc chắn, không cần giải thích nữa. Đương thời cơ sở Phật giáo nước ấy vững mạnh như vậy thì có thể đoán biết thời kỳ Phật giáo đầu tiên truyền vào Cao Xương tối thiểu là khoảng thế kỷ thứ I, hay thứ II trở về trước, và nước Cao Xương là quốc thổ tương ứng với Đại thừa. Từ lúc vua Di-trí tặng kinh điển cho Phù Kiên trở về sau, Tăng lữ và kinh điển Phật giáo nước này cùng Trung

———

79 Đồng với sách trước (cht. 78) trang thứ 20. (cht. Tg)

80 Xem “Ma-ha-bát-la-mật kinh sao tự” trong Xuất tam tạng ký tập 8 (T55n2145, p52b10). (cht. Tg)