Nghiên cứu Phật Giáo Tây Vực

II. Lịch Sử Phát Triển Phật Giáo Vu-Điền

II. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN PHẬT GIÁO VU-ĐIỀN

Sinh mạng của Phật pháp ký thác ở việc truyền bá, phiên dịch, mà những Cao tăng thời kỳ đầu đến Trung Hoa truyền bá phiên dịch, đều dùng bản tiếng Phạn của mình thọ trì, hoặc lấy bản dịch tiếng địa phương Tây Vực dịch ra Hán văn, đến nỗi pháp nghĩa chưa trọn, thuyết lý chưa tròn, nên lịch đại Cao tăng đều có hoằng nguyện đi Tây cầu pháp.

1. Dĩnh Xuyên Chu Sĩ Hành — Chu Sĩ Hành trước ở Lạc Dương giảng kinh Đạo hạnh, đến chỗ nghĩa sâu thường chẳng thông, than rằng kinh này là pháp yếu của Đại thừa mà nghĩa lý dịch chưa đến cùng nên chẳng thông đạt, nguyện thề bỏ thân mạng đi Tây tìm cầu. Năm Cam Lộ thứ 5 đời Tào Ngụy, ngài xuất phát từ Ung Châu đi về phía Tây qua vùng sa mạc, đến nước Vu-điền, tìm được bản dịch kinh Phóng quang bát-nhã; muốn sai đệ tử là Pháp Nhiêu đưa về Lạc Dương, nhưng chưa xuất phát thì gặp sự cản trở quấy nhiễu của học phái Phật giáo Tiểu thừa nước Vu-điền. Cuối cùng nhờ sự linh cảm của pháp bảo mà lửa dữ chẳng thể đốt cháy, sau khi chiết phục được sự hồ nghi của quốc vương, mới phê chuẩn cho đưa về Lạc Dương. Năm Nguyên Khang thứ 2, do Sa-môn Vu-điền là Vô-la-xoa dịch ra, ngài Trúc Thúc Lan truyền miệng, do đó nghĩa cao siêu của Bát-nhã được xương minh. Pháp bảo tuy tìm được, song ngài Sĩ Hành vẫn ở lại Vu-điền, đến năm 80 tuổi thì tịch ở nơi ấy. Thời kỳ đầu Phật giáo Đại thừa nhờ đó mà hưng thịnh, tinh thần cầu pháp của ngài Sĩ Hành đáng khâm phục mãi.

2. Sa-môn Chi Pháp Lĩnh — trước ngài ở nước Vu-điền được 36.000 kệ tụng bản Phạn Hoa nghiêm, nhưng chưa tuyên dịch. Năm Nghĩa Hi thứ 14 đời Đông Tấn, cung thỉnh ngài Phật-đà-bạt-đà-la (thời Tấn gọi là Giác Hiền) dịch ở

chùa Đạo Tràng tại Dương Châu, do hơn 100 người, như Sa-môn Pháp Nghiệp, Tuệ Nghiêm, Tuệ Nghĩa v.v… chấp bút, viết thành kinh Hoa nghiêm 60 quyển, lời văn ý chỉ lý hội thông cả Hoa (Trung Hoa), Nhung (chỉ chung các dân tộc ở phía Tây Trung Hoa), khéo được cái tinh thể đại pháp của kinh Hoa nghiêm, từ đó kinh bắt đầu lưu thông ở Trung Quốc.

3. Năm Thái Khang thứ 7, Sa-môn nước Vu-điền là Kỳ-đa-mật đến Trung Quốc, mang theo kinh Quang tán bát-nhã bản chữ Phạn.

4. Đời Tây Tấn, ngài Nhã-la-nghiêm dịch kinh Thời phi thời, tương truyền là do một đạo nhân Lương Châu ghi chép được ở Vu-điền. Vì chưa biết (dịch) ở đời vua nào nên xếp trong phụ lục Tây Tấn.

5. Thời Bắc Lương, ngài Đàm-vô-sấm, người Trung Ấn Độ, ban đầu học các luận Ngũ minh, Tiểu thừa, về sau học Đại thừa và chuyên trì Đại thừa, thông rõ chú thuật, ứng dụng vào đâu đều hiệu nghiệm, người Tây Vực gọi là Đại sư thần chú. Vào năm đầu niên hiệu Huyền Thỉ đời Bắc Lương Tự-cừ, ngài đến Cô Tạng, mang theo một cặp đựng kinh Đại niết-bàn phần trước và kinh Bồ-tát giới. Ban đầu do ngôn ngữ chưa thông, phải mất ba năm học ngôn ngữ ngài mới dịch thành bốn pho sách gồm 30 quyển. Phần sau kinh Đại niết-bàn vẫn chưa truyền đến. Trong năm Nguyên Gia đời Tống Văn đế, ngài sai Đạo Phổ ở Cao Xương cùng mười người đi Tây tìm lấy. Cuối cùng do ngài Đạo Phổ mất trên đường đi, chưa có kết quả nên kinh Niết-bàn vẫn khuyết phần sau.

6. Ngài Tự-cừ-kinh-thanh, lúc nhỏ đã thọ ngũ giới, học rộng nội điển, thiếu thời đi qua vùng sa mạc, đến nước Vu-điền, theo học các yếu thuật thiền pháp với ngài Phật-đà-tư-na, miệng tụng bản dịch, đi về Đông đến nước Lương, dịch một bộ Thiền pháp yếu giải, hiện còn lưu truyền.

7. Ngài Pháp Hiến thời Tiêu Tề. Vào năm Nguyên Huy thứ 3, ngài du lịch Tây Vực, ở nước Vu-điền được kinh Quán Thế Âm sám hối trừ tội chú và răng của đức Phật, rồi trở về nước.

8. Ngài Cầu-na-bạt-đà, người nước Vu-điền. Năm Thái Thanh nhà Lương, ngài mang theo một bộ kinh Thắng Thiên vương bát-nhã bằng Phạn văn gồm 16 phẩm, đầu tiên đến Kiến Nghiệp. Đến năm Thiên Gia thứ sáu, ngài thiết lập Vô già đại hội,8 vân tập tứ chúng hơn 5.000 người, là những bậc bác học thạc đức, triển khai sắp xếp đề mục trải qua vài tháng, hoàn thành được pháp nghiệp gồm bảy quyển kinh Thắng Thiên vương bát-nhã.

9. Ngài Thật-xoa-nan-đà đời Đường. Ngài người nước Vu-điền, trí độ rộng lớn, lấy lợi vật làm tâm, giỏi cả Đại, Tiểu thừa giáo, kiêm toàn các luận của học phái khác. Vào thời Thiên Hậu (Tắc Thiên Võ Hậu), do bản dịch cũ kinh Hoa nghiêm có chỗ chưa hoàn bị, nghe ở nước Vu-điền xa xôi có bản kinh tiếng Phạn, Thiên hậu liền sai sứ đi tìm cầu học hỏi, đồng thời thỉnh ngài Thật-xoa và bản kinh mang về Trường An. Năm đầu niên hiệu Chứng Thánh, ngài Lưu-chi, ngài Nghĩa Tịnh theo bản Phạn đọc (ra Hán văn), các ngài Phục Lễ, Pháp Tạng v.v… chấp bút, dịch thành 80 quyển kinh Hoa nghiêm.

———

8 Vô già đại hội: Xem cht. 66, tr. 472.

10. Ngài Đề-vân-bát-nhã người nước Vu-điền, học thông Đại, Tiểu thừa, trí tuệ kiêm đủ chân, tục, chú thuật, thiền môn, hết thảy đều am hiểu. Ở Vu-điền ngài được 80 dị phẩm bản Phạn kinh Hoa nghiêm, vào năm đầu niên hiệu Vĩnh Xương đến Trung Quốc, theo công việc dịch kinh, dịch chung thành 6 bộ, 7 quyển.

11. Ngài Thích Trí Nghiễm, là con tin của quốc vương Vu-điền, vốn là người nước Vu-điền. Thuở nhỏ ngài đến Trung Quốc, sớm ở địa vị vinh lộc, than thở sinh ra ở dị vực (nước ngoài), lớn lên đi đến Trung Quốc, vào năm đầu niên hiệu Cảnh Long, cạo đầu xuất gia, hiệu là Trí Nghiễm. Về sau, ngài dịch bốn bộ kinh Pháp hoa, kinh Dược vương, kinh Bồ-tát đẳng chú, kinh Quyết định nghiệp chướng v.v…

Ở trên đã nêu những nhân vật quan hệ đến lịch sử Phật giáo giữa Vu-điền và Trung Quốc, đương nhiên không chỉ có chừng ấy, nhưng cũng có thể nhìn thấy Vu-điền không những là con đường quan trọng giao lưu văn hóa Trung-Ấn, mà còn là trung tâm thai nghén nuôi dưỡng kinh điển Phật giáo Đại thừa. Biết bao kinh điển Phật giáo từ văn tự Vu-điền dịch thành Hán văn. Đầu thế kỷ thứ V Tây lịch, Phật giáo Đại thừa vẫn y nhiên thịnh hành ở nước Vu-điền. Truyện ngài Pháp Hiển trong Cao tăng truyện nói rằng: Khoảng giữa thế kỷ thứ VII, có Già-lam hơn 100 ngôi, Tăng-già 5.000 người, phần nhiều học tập Đại thừa giáo. Theo Đại Đường Tây Vực ký quyển 12 ghi, thì Vu-điền có quan hệ nhiều đến Phật giáo Đại thừa. Đến thế kỷ thứ X, giáo đồ Hồi giáo xâm nhập, Phật giáo Vu-điền bắt đầu bị suy vi dần, từ đó không còn nghe đến tình hình của Phật giáo Đại thừa nữa.

III. Những Phát Hiện Mới Về Lịch Sử Phật Giáo Vu-Điền

III. NHỮNG PHÁT HIỆN MỚI VỀ LỊCH SỬ PHẬT GIÁO VU-ĐIỀN

Thiên tai, họa người thường chôn vùi hết những sử tích, văn vật của nhân loại, đương nhiên nước Vu-điền không ngoại lệ. Thời đại Hán-Đường, bất luận các nước Tây Vực là 36 nước, hay hơn 50 nước, hiện tại nghĩ lại cần tìm một cá thể quốc gia hoàn chỉnh cơ hồ đều không thể. Hồi ức dĩ vãng chuyện đời xưa nay thật xót thương! Ngày nay chúng ta muốn khảo cứu về địa lý nhân văn, hoặc địa lý lịch sử, Địa lược học, Ngữ ngôn học, cho đến các thứ học thuyết kinh tế, chính trị ở vùng Trung Á, thì không thể không tìm kiếm đến di tích hoang phế trong lịch sử nhân loại. Gần đây việc thám hiểm vùng Trung Á thịnh hành, ở khu vực này người ta thu hoạch được nhiều tư liệu trân quý về lịch sử nhân loại, thật là một ánh hào quang lớn cho việc nghiên cứu sử tích Phật giáo Tây Vực. Những phát hiện nổi tiếng nhất là cuộc thám hiểm Trung Á lần thứ nhất của ông A. Stein người Anh, từ năm 1900 đến năm sau, thành quả công bố trong “Sand-buried Ruins of Khotan”, “Ancient Khotan”. Kết quả thám hiểm lần ấy, phát hiện thấy cái mới trong ngôn ngữ là Vu-điền ngữ. Vu-điền ngữ phải lấy Vu-điền làm trung tâm, là ngôn ngữ thịnh hành ở phương Đông. Leumanu đặt tên là Northaryan, H. Luders gọi là Saka Language. Sau này, ông J. Kinste mới ám thị đến trung tâm địa lý có liên quan với ngôn ngữ thịnh hành này, gọi là Khotan. Ông Konow lại làm sáng tỏ thuyết ấy, cho là khác biệt với Qui-tư ngữ, gọi riêng lẻ là Spradhell. Lại nữa, ông R. Hoernle nói: Ngôn ngữ Vu-điền thuộc ngữ hệ Ba-tư, dân tộc Nguyệt Thị từng đi qua lưu trú tại Đại Hạ, khiến cho ngôn ngữ này di dời sử dụng tới vùng đất này.

Nói tóm lại, ngôn ngữ này xác thật thuộc về ngữ hệ Iran, có thể nói phần nhiều đã chịu ảnh hưởng Ấn Độ ngữ. Ông

Stein và ông P. Pelliot đã phát hiện thấy ở động Thiên Phật tại Đôn Hoàng vài bộ kinh điển Phật giáo và văn thư y theo văn Vu-điền mà viết thành. Trong đó, về phương diện kinh điển Phật giáo thì có kinh Đại thừa Vô lượng thọ, kinh Kim cương bát-nhã, kinh Kim quang minh, kinh Nhất bách ngũ thập tụng bát-nhã ba-la-mật v.v… Đồng thời có những mảnh kinh thuộc phần đầu kinh Đại bát-nhã ba-la-mật Hán dịch và những trang còn lại của kinh điển văn Tây Tạng. Còn có kinh sách, bản viết xưa được viết bằng ngôn ngữ thông dụng của Ấn Độ. Trong văn tự kinh sách ấy, có sách viết bằng Phạn văn ở thời đại Nguyệt Thị, hoặc văn tự Kharosthi (Khư-lô-sắt-tra) cổ đại. Những phát hiện ấy không chỉ là sử liệu quan trọng để nghiên cứu ngôn ngữ nước Vu-điền và kinh điển Phật giáo, mà còn là tư liệu quí giá để khảo hạch về Địa lý học, Địa lược học, Nhân văn học, Ngữ ngôn học v.v… ở vùng Tây Vực. Ở đây có thể thấy mối quan hệ của Phật giáo đối với lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ học của nhân loại quan trọng như thế nào; cho nên người nghiên cứu Phật giáo sau này muốn phát triển cái giá trị Phật giáo phải đi từ lịch sử văn hóa của nhân loại.

Phụ Lục Khảo Sát Nước Vu-Điền - I. Quốc Hiệu

PHỤ LỤC

KHẢO SÁT NƯỚC VU-ĐIỀN

Quật Khiêm Đức

I. QUỐC HIỆU

Bản văn:1

Từ đây2 đi về phía Đông, qua núi vượt hang, đi hơn 800 dặm đến nước Cù-tát-đán-na (người Đường gọi là “Địa Nhũ”, là tên quen dùng của nước ấy, thông thường gọi là Hoán-na; Hung Nô gọi là Vu-độn; các dân tộc Hồ gọi là Khoát-đán; Ấn Độ gọi là Khuất-đan; xưa gọi là Vu-điền là lầm vậy).3

Khảo chứng:

Cù-tát-đán-na là dịch âm của tiếng Phạn Ku-stana. Chữ này là hợp hai chữ Ku (địa 地) và Stana (nhũ 乳) mà thành. Tại vùng Niya, ông Stein (M. A. Stein) phát hiện một cuốn sách cổ viết bằng chữ Kharosthi (Khư-lâu, Khư-lô-sắt…) thế

———

1 Nguyên văn trong “Bản văn” trích từ Đại Đường Tây Vực ký của ngài Huyền Trang. “Giải thích”, “Khảo chứng” trong “Tân giải thuyết Đại Đường Tây Vực ký” của ông Hori Kentoku (Quật Khiêm Đức).

2 Đây chỉ cho nước Chước-câu-ca (Chakūka). Chước-câu-ca ở tại “300 dặm phía Bắc Thông Lĩnh, phía Tây nước Cự-hát-bàn-đà và phía Bắc 900 dặm thuộc Sơ-lặc …” (Đường thư). Mục nước Sơ-lặc trong sách Văn hiến thông khảo quyển 337 nói: “Phía Nam cách Sa-xa 5, 6 trăm dặm, cách Chu-câu-ba 8, 9 trăm dặm”. Chu-câu-ba tức là Chước-câu-ca. Các ông Hori Kentoku, Chavannes và Stein đều cho là đất Karghalik (Kargalik) ngày nay. (cht. Tg)

3 Tây Vực ký 12, T51n2087_p943a10.

II. Nhìn Chung Về Thế Nước

kỷ thứ III, cho thấy quốc hiệu viết bằng Phạn ngữ, hoặc viết theo hình thái ngôn ngữ Prākrit là Kustanaka, hay Khotainna (Stein: Ancient Khotan, trang 104-106). Từ Khotainna biến thành Khotana, hay Khpana thuộc văn tự Kharosthi, cuối cùng mới thành Khotana (Hòa-điền). Người Ấn Độ gọi nước đó là Khuất-đan, có thể là do Khotana mà ra; thường gọi là Kanna (Hoán-na), bởi âm “kh” của từ Khotana biến ra âm “k”, âm “t” biến ra âm “n”, kết quả âm “a” sau âm “t” bị lược bỏ đi. Trong ngôn ngữ Prākrit, sự biến hóa âm thanh rất phổ thông, không có gì là lạ. Đến như các dân tộc Hồ gọi đó là Khoát-đán, tức là Khotan; người Hung Nô gọi đó là U-ton (Vu-độn) thì tương đương với từ U-then của Tây Tạng ngữ, âm “Kho” biến làm âm “ho”, lại biến làm âm “hu”, rồi sau cùng biến thành âm “u”. Ton (độn 遁) tức là biến âm của “Tan”. Hiện tại người Tây Tạng gọi Hòa-điền là Ly Quốc (Li-Yul), không biết có phải lấy ý nghĩa đất nước sản sinh loài bò rừng (Yak – thú 獸) không? (Rochhill: Life of the Buddha, 235 note).

II. NHÌN CHUNG VỀ THẾ NƯỚC

Bản văn:4

Nước Cù-tát-đán-na, chu vi hơn 4.000 dặm, quá nửa là sa mạc, lãnh thổ đất đai hạn hẹp, thích nghi lúa má, nhiều trái cây, sản xuất thảm lông, dạ mịn, kéo tơ dệt sợi khéo léo; lại sản xuất ngọc trắng, ngọc đen. Khí hậu hài hòa, hay có gió lốc cuốn bụi; phong tục biết lễ nghĩa, tính người ôn hòa, hiếu học kinh điển sách xưa, biết nhiều kỹ năng. Dân chúng giàu có, mọi nhà đều an cư lạc nghiệp, nước chuộng âm nhạc, người ưa ca múa, ít mặc vải lông áo dạ, phần nhiều áo làm

———

4 Tây Vực ký 12, p943a14.

bằng dạ trắng. Nghi thức có lễ, phong tục có kỷ cương, văn tự hiến chương tuân theo Ấn Độ, có sửa đổi chút ít về hình thức, phần lớn có noi theo nhưng cải cách thêm. Ngôn ngữ khác các nước, sùng tín Phật pháp, Già-lam hơn 100 ngôi, Tăng đồ hơn 5.000 người, phần nhiều đều học tập giáo pháp Đại thừa. Vua rất kiêu hãnh oai vũ, kính trọng Phật pháp, tự nói rằng: Đời đời nối dõi theo trời Tỳ-sa-môn.

Giải thích: (lược)

Khảo chứng:

Những sự thật về nhân chủng, lịch sử chính trị, lịch sử Phật giáo v.v.. liên quan đến Cù-tát-đát-na, tức là Vu-điền (Hòa-điền ngày nay), xin đợi phần luận bàn sau. Ở đây trước tiên trình bày về các mặt địa lý, sản nghiệp và văn học.

1. Địa lý của Vu-điền — Hòa-điền, phía Nam dựa vào núi Côn Lôn, phía Bắc gần kề sa mạc. Nhưng có hai con sông bắt nguồn từ núi Côn Lôn, vượt qua biên giới chảy về phía Bắc, hai bên bờ đều là những cánh đồng màu mỡ, nên theo hướng dòng sông mà hình thành một vùng đất canh tác trải dài theo hướng Nam-Bắc. Hai con sông này, sông phía Đông gọi là sông Ngọc - Yurung-kāsh Darya (Bạch Ngọc hà [sông ngọc trắng]); sông phía Tây gọi là sông Kara-kāsh Darya (Hắc Ngọc hà [sông ngọc đen]). Sông Bạch Ngọc và Hắc Ngọc tuy chỉ cách nhau 13 dặm, nhưng lại là nguồn thuỷ lợi chính, tưới tiêu cho các nông trường Nam chí Bắc, hình thành một vùng đất màu mỡ rộng lớn. Các nước ở lưu vực sông Tarim (Tháp-lý-mộc), mặt trước đều là sa mạc, lưng nương theo mạch núi Miên Tuyên hướng Đông-Tây, nên nông trường nằm trải dài theo hướng Đông-Tây. Vả lại khoảng cách giữa sa mạc và mạch núi của con đường phía Nam vốn rất nhỏ hẹp, nên nông nghiệp các nước ở con đường phía Nam đều gặp nhiều khó

khăn. Riêng chỉ có Hòa-điền nhờ hai dòng sông ban cho màu mỡ, mà một mình có thể khai thác nông trường dài từ Nam đến Bắc. Đây chính là lý do khiến cho nước Vu-điền cổ đại có lịch sử phồn vinh lâu dài. Ông Stein từng ở chỗ Hòa-điền hiện nay cách Tây bắc là 16 dặm, hướng về phía Bắc, khai quật phát hiện nhiều di tích cổ. Nhân đó mới biết thủ phủ của Vu-điền thời cổ đại, diện tích lãnh thổ rộng lớn hơn Hòa-điền ngày nay.

2. Sản nghiệp của Vu-điền — Nông sản, vật sản của Hòa-điền hiện đại là gạo, lúa mì, lúa Ngọc v.v…, cây trái có: Nho, đào, hạnh, lâm cầm,5 dưa tây v.v…, còn cây bông và cây dâu thì trồng tùy theo chỗ. Ngọc của Hòa-điền, Trung Quốc gọi là ngọc Côn Lôn, trải qua nhiều đời đều trân quí. Trong lòng sông Bạch Ngọc có thể nhặt được ngọc màu trắng hoặc màu nhạt; lòng sông Hắc Ngọc thì có ngọc màu lục hoặc màu đà đậm; từ đó sông được đặt tên và trong bản văn nói là “sản sinh ngọc trắng ngọc đen” là chỉ cho điều này. Truyện nước Vu-điền trong Ngũ đại sử (quyển 74) nói rằng:

“Phía Đông gọi là sông Bạch Ngọc, phía Tây gọi là sông Lục Ngọc, lại ở phía Tây có một con sông gọi là sông Ô Ngọc; ba dòng sông đều có ngọc mà khác màu sắc”.

Theo đây thì ngoài sông Bạch Ngọc, Hắc Ngọc ra còn có sông Lục Ngọc. Song căn cứ thực tế, trên thượng du sông Hắc Ngọc, có một nhánh sông sản sinh ra ngọc màu lục, phẩm chất rất kém, nhân đó mới tưởng tượng là có một dòng sông riêng biệt. Ở các nước thuộc lưu vực sông Tarim không trồng cây dâu, nhưng là sản vật riêng của nước Hòa-điền, nên

———

5 Lâm cầm 林檎: Một thứ táo tây, quả hơi nhỏ, cũng gọi là hoa hồng hay sa quả. Trong bản nguyên tác viết là “lâm cầm 林擒”, có thể nhầm.

Hòa-điền phát triển nghề nuôi tằm chế tơ. Ông Ptolemy nói, tơ vốn sản xuất ở nước “Seres” (Issedon Serica), rồi đi qua Ba-tư mới chuyển vào châu Âu. Ông Richthofen cho rằng “nước Seres” tức là nước Vu-điền (Richthofen: China, I. P.P. 487, Sc). Theo thuyết của ông Procopius: Vào đời vua Justinian của đế quốc Đông La-mã, khoảng năm 550 Tây lịch, có hai người tu sĩ Cơ-đốc giáo đi đến nước Serindia ở phương Đông, lấy được giống tằm, rồi mang về đế quốc Đông La-mã. Nước Serindia tức là Hòa-điền (Yule: Cathy, I. P. XIVI).

Ông Stein từng đào được vật dệt sợi bông6 thời xưa ở tại Hòa-điền, có thể chứng minh khởi nguyên nghề dệt bông vải có từ xa xưa. Đến tận ngày nay, người theo làm nghề ấy còn đến 12.000 hộ. Khởi nguyên của nghề dệt sợi lông cũng rất lâu. Ông Stein đã tìm được vật dệt lông cổ đại ở vùng Niya, chế tạo khoảng thế kỷ thứ III. Trong bản văn nói: “Sản xuất thảm lông, dạ mịn”, vậy là đến thời thế kỷ thứ VII, việc chế tạo vật dệt lông còn thịnh hành. Ngày nay người hành nghề dệt lông thú tại Hòa-điền còn 1.000 hộ. Quy chế dệt lông thú Hòa-điền là chiết trung giữa thể thức Ấn Độ và thể thức Trung Quốc, cũng có thể nói thể thức Vu-điền có sự đặc sắc riêng của nước ấy. Khởi nguyên nghề chế tạo giấy cũng rất xưa. Văn thư cổ đại do ông Stein đào được ở Dandān-Uiliq, giám định là chế phẩm của thế kỷ thứ V. Giấy chế tạo của Vu-điền là dùng vỏ cây dâu làm nguyên liệu, nên cây dâu ở sông Tarim là thuộc về sở hữu của Hòa-điền.

3. Văn học của Vu-điền — Dòng văn học Ấn Độ truyền vào Vu-điền đã rất lâu. Người Trung Quốc có ngài Chu Sĩ Hành, muốn cầu bản Phạn kinh Bát-nhã nên đến các nước

———

6 Hán: Mộc miên 木棉: 1. Cây bông gạo, 2. Tơ, bông, chỉ, sợi.

Tây Vực. Đến nước Vu-điền thì được bản Phạn kinh Phóng quang bát-nhã gồm 90 chương, hơn 60 vạn lời. Năm Thái Khang thứ 3, đời Võ Đế nhà Tây Tấn (năm 282 Tl.), sai đệ tử là Phất Như Đàn mang bản kinh chữ Phạn về Lạc Dương, tức là nguyên bản kinh Phóng quang bát-nhã Hán dịch hiện hành (tham chiếu Khai Nguyên thích giáo lục quyển 2). Nếu ngài Chu Sĩ Hành xuất phát từ Trung Quốc là năm Cam Lộ thứ 5 nhà Ngụy (năm 260 Tl.), và bản Phạn kinh Bát-nhã mà ngài có được là ở Vu-điền, vậy thì giữa thế kỷ thứ III, bản kinh ấy đã tồn tại ở Vu-điền là rõ ràng. Khi bản Phạn từ Ấn Độ truyền vào nhất định đến nước này trước. Năm 1892 Tây lịch, cách Hòa-điền về phía Tây nam 30 dặm, phát hiện kinh Pháp cú tiếng Phạn bằng văn tự Kharosthi (tham chiếu Tăng đính Thích-ca Mâu-ni truyện, hình 16). Nếu thể chữ ấy là thể chữ được thông hành ở miền Tây bắc Ấn Độ khoảng năm 500 Tây lịch, thì có thể kinh này đã truyền vào Vu-điền vào thế kỷ thứ VI.

Tóm lại, nguyên bản kinh điển Đại thừa dịch ra Trung văn được tìm thấy ở Vu-điền rất nhiều. Nhưng phần lớn kinh điển Đại thừa đều dùng tiếng Phạn (Sanskrit) ghi chép, nên nền văn học Phật giáo Ấn Độ tiếng Sanskrit đã thông hành ở Vu-điền từ lâu, việc đó có thể thấy rõ! Trong sách (Tây Vực ký) nói: “Văn tự hiến chương tuân theo Ấn Độ, có sửa đổi chút ít về thể, thế, phần lớn có noi theo nhưng cải cách thêm”, tức là ý đó.

Ông Stein phát hiện những văn thư cổ ở Dandān-Uiliq, phía Đông Hòa-điền, là sách biên chép bằng văn tự Brāhmi7 từ thế kỷ thứ VIII. Ông Hoernle (A. F. Hoernle) giám định nó

———

7 Brāhmi: Văn tự này cho là do Phạm (Phạn) thiên chế tác, thông hành thời cổ đại Ấn Độ.

III. Truyền Thuyết Về Sự Kiến Quốc

là ngôn ngữ của những vùng thuộc hệ thống ngôn ngữ Ấn Độ-Iran. Nếu vậy thì nhất định là phương ngữ Vu-điền viết bằng văn tự Brāhmi của Ấn Độ. Chứng cứ đó càng cho thấy việc ghi chép của ngài Huyền Trang chính xác chắc chắn.

III. TRUYỀN THUYẾT VỀ SỰ KIẾN QUỐC

Bản văn:8

Thuở xưa, nước này trống rỗng không có người, trời Tỳ-sa-môn dừng nghỉ ở đây. Thái tử của vua Vô Ưu9 ở nước Đát-xoa-thỉ-la bị móc mắt, vua Vô Ưu nổi giận trách phạt người hầu, đầy đọa cả gia tộc quyền quí ra phía Bắc Tuyết Sơn, ở vùng hang núi hoang vắng. Sau họ di chuyển và dẫn theo gia súc đến biên giới phía Tây nước ấy, suy cử tù trưởng lên làm vua. Lúc đó, thái tử con vua Vô Ưu bị trách phạt, lưu đày ở vùng đất phía Đông, được những người hầu cận tâu khuyên, thái tử mới tự xưng vương. Năm tháng đã lâu, tập quán và giáo dục bất đồng, một lần nhân đi săn bắn, hai bên (gia tộc quyền quí và thái tử) gặp nhau ở đầm hoang, hỏi về dòng dõi, rồi nhân đó mà tranh ngôi trưởng thượng, cả hai giận dữ từ giã, hẹn nhau giao chiến. Có người can gián: “Sao vội vàng như vậy? Nếu vì săn bắn mà quyết chiến thì chưa tận dụng hết thế lực hùng mạnh của quân đội, nên về

———

8 Tây Vực ký 12, 943a25.

9 Thái tử vua A-thâu-ca Ấn Độ là Câu-na-la khi làm thái thú nước Đát-xoa-thỉ-la (tiếng Phạn là Taksasilā), người phi trẻ của vua muốn hại ông nên ngụy tạo sắc thư đưa đến Đát-xoa-thỉ-la, dối gạt là vua A-thâu-ca ban lệnh móc bỏ đôi mắt của thái tử, Câu-na-la bị mù. Vua A-thâu-ca nghe việc đó, giận, phế bỏ bà phi trẻ và xua đuổi bọn hào tộc có nhiệm vụ bảo hộ Câu-na-la. Hào tộc ấy mới ra phía Bắc Tuyết Sơn, cư trú vùng Sơn Cốc. Năm dời tháng đổi, lần lượt đi về phía Đông, vào lưu vực sông Tháp-lý-mộc (Tarim), đến phía Tây cảnh giới Vu Điền. (cht. Tg)

sửa trị binh lực, hẹn lần tập họp sau!” Họ mới hồi giá, ai về nước luyện tập tòng quân tác chiến, đốc suất khích lệ binh sĩ. Đến kỳ hội binh, cờ trống trông nhau. Rạng sáng ngày hợp chiến, Tây chúa bất lợi; quân kia đuổi đến phía Bắc, bắt được chúa ấy liền chặt đầu. Đông chúa thừa thắng chiếm lấy đất nước, dời đô vào trung tâm, cho xây dựng thành quách. Nhưng nhà vua lo không có đất xây thành, sợ khó thành công, nên tuyên cáo xa gần rằng: “Ai biết địa lợi?” Lúc ấy, có ngoại đạo Bôi tro,10 vác quả bầu lớn đựng đầy nước đến tâu rằng: “Tôi biết địa lý”, đoạn đem nước trong bình ấy vãi ra chảy quanh co giáp vòng, mọi người chạy đuổi theo, dòng nước bỗng nhiên biến mất. Nhà vua theo vết nước sửa sang nền móng, xây tường ngăn vùng ấy, rồi hưng công xây dựng thành, nơi ấy là cơ quan điều Hành quốc gia, cũng là kinh đô của vua. Ngôi thành không cao lớn lắm nhưng khó công kích chinh phục; từ xưa đến nay, chưa ai thắng được.

Nhà vua dời đô lập ấp, kiến quốc an dân; công quả đã thành, tuổi già bóng xế mà chưa có người nối dõi, sợ tuyệt tông tự mới đến chỗ trời Tỳ-Sa-môn cầu cúng xin con nối dõi. Trên trán tượng thần tách ra xuất hiện đứa trẻ con, nhà vua ẵm lấy mà hồi giá, người trong nước ca ngợi vui mừng. Đứa trẻ chẳng uống sữa, sợ nó không sống được, vua đi đến đền thờ thần, một lần nữa cầu xin nuôi dưỡng. Tức thì đất trước thần bỗng nhiên ùn cao lên dạng như vú sữa; thần đồng nút uống, cho đến trưởng thành, trí dũng rực sáng, oai đức trùm khắp. Vua liền xây dựng miếu thần, nối dõi tiên tổ. Từ đó trở về sau, đời đời kế thừa, các vị vua trong nước truyền ngôi nhau, không mất dòng dõi. Cho nên nay miếu

———

10 Ngoại đạo bôi tro (Đồ hôi ngoại đạo 塗灰外道), tiếng Phạn là Pāśupata, tức là người sùng bái thần Thấp-bà. (cht. Tg)

IV. Dân Tộc Vu-Điền

thần luôn hưởng đồ tế lễ trân quí, việc cúng bái không bao giờ suy giảm. Từ việc sữa đất nuôi dưỡng thái tử, lấy ý ấy đặt tên nước.

Giải thích: (lược)

Khảo chứng:

Tây Vực ký chép là, gia tộc quyền quí bảo hộ Câu-na-la đi đến Vu-điền. Nhưng Từ Ân truyện quyển 511 cho là Câu-na-la tự đến trời Tỳ-sa-môn cầu được một người con, rồi truyền ngôi vua. Sau khi Phật giáo Ấn Độ vào Vu-điền, mượn danh Câu-na-la, chẳng qua để che đậy sự thật thực dân của dân tộc Ấn Độ. Trời Tỳ-sa-môn là một trong bốn vị Thiên vương có nhiệm vụ trấn giữ, bảo hộ phương Bắc, thường chiến thắng kẻ hại Phật, bảo vệ chánh pháp, nên truyền thuyết mượn vị đó để phụ họa cho ký sự về Vu-điền kiến lập quốc, rất là xảo diệu. Còn hai chúa Đông, Tây tranh quyền, là chỉ cho sự xung đột của thực dân Trung Quốc từ phía Đông đến, và thực dân Ấn Độ từ phía Tây sang; sự thắng lợi thống nhất của vị chúa phía Đông, là nói lên một sự thật thực dân Trung Quốc thắng lợi lấy được chủ quyền. Phân tích nghiên cứu bản văn đến đây tạm kết thúc. Chúng ta lại tiến hành việc luận thuật về phương diện dân tộc, lịch sử v.v… của nước ấy.

IV. DÂN TỘC VU-ĐIỀN

Khảo chứng:

Việc thống kê nhân số của Vu-điền xưa nay không chính xác. Tướng quân Pjeuzow cho là 16 vạn (điều tra năm 1890), ông Sven Hedin cho là 52 vạn (điều tra năm 1896), sai khác rất nhiều. Ông Stein cho là khoảng 27.500 hộ, số người mỗi

———

11 Từ Ân truyện 5, T50n2053_p251a13.

hộ rất nhiều, bình quân chừng 8 người, nên nhân số ước chừng 22 vạn. Hòa-điền có ba thành thị là Ilichi, Yurung-kāsh (Bạch Ngọc), Kara-kāsh (Hắc Ngọc). Ilichi là đất sở tại của cơ quan cai trị địa phương, vị trí ấy có thể gọi là bản bộ của Hòa-điền, nên Hòa-điền có thời gọi riêng là Ilichi.

Địa thế của Hòa-điền như trước đã thuật: Núi liền với sa mạc, hai bên hẹp, giao thông bên ngoài thì phía Bắc men theo sông Hòa-điền, thông qua rừng rậm 300 dặm, mới đến núi Thiên Sơn; phía Đông ra khỏi Lop Nor là sa mạc mênh mông, đường đi khó khăn, có những tiểu đảo nằm phân tán trong sa mạc, có thể liên lạc để thông đường nhau. Song từ Niya trở về phía Đông, khoảng cách các đảo trong sa mạc xa dần, những người lữ hành phải kết thành từng đội lớn mới có thể đi thông qua, nên ngoại quốc công kích Vu-điền rất khó khăn. Hơn nữa, địa thế bất lợi cho du mục nên các dân tộc du mục như Mông Cổ, Tây Tạng v.v… đều không ưa thích Vu-điền. Vì thế mà Vu-điền rất ít bị ảnh hưởng bởi các dân tộc ngoại quốc, vẫn giữ được nguồn gốc đặc tính của dân tộc. Có thời những bộ tộc thuộc dân tộc du mục như Đại Nguyệt Thị, Hung Nô, Áp-đạt, Tây Đột-quyết v.v… từng luân phiên khuếch trương thế lực của họ đến lưu vực sông Tarim, buộc Vu-điền phải thần phục và triều cống thổ sản cho họ. Đến thời Hán-Đường, Vu-điền lệ thuộc Trung Quốc. Tuy Vu-điền có thời từng khuất phục dưới uy lực của Tây Tạng, nhưng đến khi người Hồi Hột phá Thổ-phồn, xua đuổi họ đi thì Vu-điền lại độc lập. Đến khi bộ tướng của dân tộc Đột-quyết là Statok Boghra Khān và người kế thừa ông chiếm lấy các vùng đất ở lưu vực sông Tarim, thì Hồi giáo truyền vào Vu-điền, ngôn ngữ Đột-quyết cũng được sử dụng. Trên vấn đề nhân chủng tựa hồ như không khơi dậy một biến động lớn nào (tham chiếu Stein: Ancient Khotan, I. 136-50).

Liên quan đến vấn đề nhân chủng của dân tộc Hòa-điền, ông Stein sưu tập nhiều tư liệu, nêu ra ở hội Nhân loại học nước Anh. Ông Joyce (T. A. Joyce) căn cứ những tư liệu này, đại thể nhận định là: Tính chất, thể chất, dung mạo, lông tóc v.v… của nhân dân Hòa-điền đều giống với chủng tộc Golcha cư trú ở Wākhan, Sariol, Pamir - cũng thuộc tộc người Aryan. Sau khi ông Joyce so sánh nhân dân Hòa-điền với dân tộc lân cận bốn phương, khẳng định: “Tộc Golcha ở Pamir là dân tộc Iran. Vùng ấy tuy có pha lẫn mấy phần huyết thống của dân tộc Đột-quyết, nhưng trình độ rất kém. Còn dân Hòa-điền lấy huyết thống dân tộc Ấn Độ-Iran làm cơ sở, có xen lẫn mấy phần huyết thống dân tộc Đột-quyết, so với tộc Golcha thì nhiều hơn một chút. Còn người ở miền Đông Hòa-điền lại có huyết thống Tây Tạng rất ít. Riêng người Keriya gần phía Đông Hòa-điền thì có huyết thống của người Đột-quyết và người Tây Tạng nhiều hơn người Hòa-điền. Và miền Đông Keriya cũng có chút ít huyết thống của người Mông Cổ. Tóm lại, nhân dân Hòa-điền lấy dân tộc Ấn Độ-Iran làm căn bản là rõ ràng.”

Như phần trước đã thuật, sách cổ văn do ông Stein phát hiện tại Dandān-Uiliq phía Đông Hòa-điền là văn tự ghi chép theo thể Phạm thư (Brāhmi) thế kỷ thứ VII, thứ VIII Tây lịch, giống với ngôn ngữ địa phương của tộc Golcha, cũng thuộc hệ thống ngôn ngữ Ấn Độ-Iran. Truyện Sơ-lặc, phần thuật về nước Hát-bàn-đà (tức là Sarikol) trong Đường thư (quyển 221, thượng) ghi: “Người cứng cỏi hung tợn, dung mạo lời nói như người Vu-điền”. Có thể biết từ xưa đến nay, ngôn ngữ, dung mạo của nhân dân Hòa-điền rất giống với tộc Golcha ở Sarikol.

Vấn đề huyết thống của dân tộc Đột-quyết bên trong lãnh thổ Hòa-điền:

Lúc người Đột-quyết tộc Gia-nhĩ-lư-khắc chiếm miền Tây bắc ở lưu vực sông Tarim thì Vu-điền còn độc lập, thờ phụng Phật giáo, và đối kháng với ngoại địch một thời gian dài chẳng khuất phục. Đến thế kỷ thứ X mới theo dần về Hồi giáo, nên huyết thống Vu-điền pha trộn thêm huyết thống người Đột-quyết chỉ bắt đầu từ thế kỷ thứ X trở về sau. Trong văn thư cổ do ông Stein phát hiện ở Dandān-Uiliq, có vật thời thế kỷ thứ IX, là lúc thế lực Thổ-phồn thịnh hành ở lưu vực Tarim. Nhưng văn viết trong sách ấy không có liên hệ gì với ngôn ngữ Đột-quyết, dù chỉ là một chút pha trộn. Điều này có thể chứng minh rằng, từ thế kỷ thứ IX trở về trước, tại đây vẫn chưa có huyết thống của dân tộc Đột-quyết. Nguồn gốc dân tộc Đột-quyết rất dũng mãnh nhưng vẫn là một dân tộc du mục; đối với công việc sản xuất chỉ thích nghi cho dân tộc cư trú cố định, mà Vu-điền lại không có đất du mục cho nên tộc Đột-quyết chẳng qua thiết trí quan lại văn võ chỉ để xử lý cai trị mà thôi. Những thiểu số quan lại Đột-quyết này lại dần dần đồng hóa với dân tộc Vu-điền, nên chưa thể hỗn hợp hình thành một dân tộc Đột-quyết to lớn được. Tộc Kirghiz là một chi phái của dân tộc Đột-quyết, đến các nước ở con đường phía Bắc (Bắc đạo), miền Bắc lưu vực sông Tarim, rồi vào Kāshgar, Aksu, Kucha (Kuchū) v.v… dần dần thoát khỏi tập quán du mục cũ, trở thành nông dân cư trú cố định, nghĩa là họ vẫn không thể tiến về phía Nam để đến Vu-điền được. Cho nên ngày nay nhân dân địa phương Kāshgar có cốt cách hình tướng Đột-quyết rất nhiều, ngược lại ở vùng Hòa-điền thì dung mạo giống Đột-quyết rất ít, điều này có thể thấy rõ.

Thứ đến là luận bàn về mối quan hệ giữa Tây Tạng và Vu-điền:

Phía Tây của Tây Tạng tuy tiếp giáp gần với Vu-điền, nhưng có mạch núi lớn Côn Lôn kéo dài qua vùng ấy, trở

thành vách ngăn giữa hai nước. Vả lại từ đầu phía Tây của Tây Tạng đến phía Đông 200 dặm, hầu như là vùng đất không có người. Mặc dù, từ trung bộ Tây Tạng đến phía Tây biên giới nước này khoảng cách 700 dặm, có một cộng đồng dân số rất đông, nhưng phần lớn dân di cư từ Tây Tạng đến Vu-điền, trên thực tế rất khó khăn. Theo chính sử Trung Quốc ghi chép, người Tây Tạng chiếm hữu lưu vực sông Tarim khoảng 70 năm, từ năm Trinh Nguyên thứ 6 đời Đường Đức Tông (năm 790 Tl.), đến đầu niên hiệu Hàm Thông đời Ý Tông (năm 860 Tl.). Sau đó họ bị Hồi Hột đánh bại, rút lui khỏi lưu vực sông Tarim. Cho nên thời gian người Tây Tạng hỗn hợp với dân tộc vùng Vu-điền rất ngắn. Song truyện Vu-điền trong Ngụy thư (quyển 102) nói rằng:

“Những người ở các nước từ Cao Xương trở về phía Tây, mắt sâu mũi cao; chỉ có dung mạo người nước này (Vu-điền) là không giống người Hồ mà rất giống người Hoa Hạ (Trung Quốc).”

Sách này cho rằng dung mạo người nước Vu-điền không phải của dân tộc Ấn Độ-Iran, cũng không phải là dân tộc Đột-quyết. Ông Rockhill đưa ra mẫu người Tây Tạng thuần túy là chủng tộc Dhrupa, thân ngắn, mũi thấp, xương gò má nhô cao, tóc đen, mắt vàng sẫm (Joural of Anthropological Institute, Vol. 38, trang 319), rất giống với người dân Vu-điền mà Ngụy thư đã chép. Vả lại theo truyền thuyết kiến quốc của Vu-điền là do các bộ tộc hợp lại, đến từ Ấn Độ và Trung Quốc mà thành. Điều này đã thấy ở bản văn Tây Vực ký và trong truyện cổ Tây Tạng (Rockhill: Life of The Buddha, trang 233). Căn cứ vào đó chúng ta dễ tưởng tượng ra: Thời thượng cổ xa xăm, có sự di trú của người Tây Tạng ở Vu-điền, tức là ở địa phương Keriya ngày nay còn có nguồn gốc huyết thống chủng tộc Tây Tạng.

V. Vu-Điền Trên Lịch Sử Trung Quốc

Nếu tham chiếu những ghi chép cổ đại để suy tìm xác định chủng tộc nhân dân Hòa-điền ngày nay, thì có thể biết họ là những người di trú từ miền Tây bắc Ấn Độ, nơi thượng lưu sông Ấn Độ; nên ngôn ngữ và văn học trong văn thư cổ mà ông Stein phát hiện tại Niya, hiển nhiên là dạng thức của Ấn Độ cổ đại thế kỷ thứ III. Và dựa theo đó có thể xác minh: muộn lắm là thế kỷ thứ III, dân tộc hệ thống Ấn Độ-Iran đã chiếm một phần chủ yếu về số người ở Vu-điền. Đồng thời theo thuyết Vu-điền kiến quốc trong Tây Vực ký, thì dân di cư đến từ Ấn Độ và Trung Quốc; lại so sánh trong Ngụy thư ghi chép, thời Hậu Ngụy tồn tại từ năm 386 đến năm 532 Tây lịch, cho nên nếu Vu-điền lập quốc khoảng thế kỷ thứ III, thứ IV, thì dân di cư từ Trung Quốc đến cũng tương ứng với thế kỷ thứ III, thứ IV trở về trước. Như vậy, thời đại kiến quốc của Vu-điền đúng với thế kỷ thứ III trở về trước.

V. VU-ĐIỀN TRÊN LỊCH SỬ TRUNG QUỐC

1. Vu-điền đời Hán — Truyện Tây Vực trong Hán thư (quyển 96, thượng), trình bày hình thế của Vu-điền thời hậu bán thế kỷ thứ II trước kỷ nguyên Tây lịch như sau:

“Vương triều của vua nước Vu-điền ở Tây thành, cách Trường An 9.670 dặm. Dân số có 3.300 hộ, 19.300 người, binh hùng mạnh 2.400 người…. Từ Đông bắc đến chỗ trưởng quan Đô hộ là 3.947 dặm; phía Nam tiếp giáp với Nặc-khương, phía Bắc tiếp giáp Cô Mặc. Phía Tây Vu-điền, các dòng sông đều chảy về Tây, đổ vào Tây Hải; phía Đông cũng có nhánh sông chảy về Đông, đổ vào Diêm Trạch (đầm mặn). Nguồn sông sản sinh ra nhiều ngọc thạch.”

Chỗ Tây Thành tức là thành thị phía Tây sông Hòa-điền; vị trí thành ấy tương đương với Hòa-điền ngày nay. Phía Nam

gần Tây Tạng. Nhưng nói phía Bắc giáp với Cô Mặc (tức tiếp giáp Yaka-aryk) là lầm. Phía Đông rặng núi Karakoram, sông đều chảy về Đông, vào đến Lop Nor; phía Tây mạch núi ấy, nước sông đều chảy về Tây, giống với địa lý hiện nay. Sản vật ngọc thạch từ lâu đã truyền tới Trung Quốc. Truyện Tây Vực trong Hậu Hán thư (quyển 88) thuật lại sự thật lịch sử Vu-điền thời thế kỷ thứ I, thứ II Tây lịch:

“Nước Vu-điền ở Tây Thành, cách chỗ ở của Trưởng sử 5.300 dặm, cách Lạc Dương 11.700 dặm, có 32.000 hộ, 83.000 người, binh hùng mạnh 30.000 người.”

So sánh những điều ấy với thời đại Tiền Hán thì số hộ như tăng thêm 10 lần, số nhân khẩu tăng 4, 5 lần, binh số thì gấp 12, 13 lần. Có thể biết vận nước trong thời gian này nhất định có sự tăng tiến rõ ràng. Theo Hậu Hán thư ghi chép sự giao thiệp của Trung Quốc và Vu-điền như sau:

Khoảng niên hiệu Kiến Võ đời Quang Võ đế (năm 25-55 Tl.), có vị vua Sa-xa ở vùng Yarkand, Karghalik ngày nay, tên là Hiền, công phá thôn tính Vu-điền. Sau đó nhà vua thuận theo số đông, đồng ý dời vào bên trong lãnh thổ Sa-xa. Niên hiệu Vĩnh Bình đời Minh đế (năm 58-75 Tl.), Võ tướng Vu-điền là Hưu Mạc Bá phản Sa-xa, tự lập làm vua Vu-điền. Hưu Mạc Bá chết, con người anh là Quảng Đức (Truyện Vu-điền trong Lương thư quyển 54, viết là Quảng Đắc) kế vị. Về sau lại chỉnh đốn luyện tập binh mã, tiêu diệt Sa-xa, thôn tính đất ấy, phía Bắc tiếp giáp biên giới Sơ-lặc. Ông ta lại chinh phục các nước lân cận phía Đông, chiếm hữu đất đai đến tận phía Đông Vu-điền 700 dặm. Trong các nước lưu vực sông Tarim, số nước phục tùng Vu-điền có đến 13 nước. Đương thời nước Thiện Thiện ở con đường phía Nam (Nam đạo) thuộc miền Đông rất giàu mạnh; Vu-điền đối kháng với

Thiện Thiện, xưng hùng ở miền Tây. Mùa Đông năm Vĩnh Bình thứ 16 (năm 74 Tl.), Ban Siêu vào Tây Vực, dùng uy lực của nhà Hán chinh phục các nước Tây Vực, nhưng bảo hộ Vu-điền. Ban Siêu đóng ở Tây Vực hơn 30 năm. Vào thời ấy, Vu-điền thường trợ giúp Trung Quốc, khi Ban Siêu đánh Sa-xa, tấn công Sơ-lặc, Vu-điền đều trung thực hiệp trợ, nên Vu-điền là nước thân thiện nhất trong các nước thuộc Tây Vực.

Năm Vĩnh Kiến thứ 6 đời Thuận đế (năm 131 Tl.), vua Vu-điền là Phóng Tiền sai sứ đến chầu, cống hiến sản vật địa phương. Năm đầu niên hiệu Nguyên Gia đời Hoàn đế (Đông Hán) (năm 151 Tl.), Trưởng sử Triệu Hứa ở Vu-điền bị bệnh ung thư mà chết. Con Triệu Hứa đi đến Vu-điền rước tang, trên đường về đến nước Câu-di, vua Câu-di tên là Thành Quốc, vốn có hiềm khích với Vương Kiến của Vu-điền, mới bảo con Triệu Hứa rằng: “Vua Vu-điền ra mật lệnh cho thầy thuốc, dùng thuốc độc đặt vào trong vết thương của Triệu Hứa, giết chết ông ấy”. Con Triệu Hứa tin lời của Thành Quốc, trở về tấu trình với thái thú Đôn Hoàng là Mã Đạt. Năm sau, Vương Kính thay nhận chức Trưởng sử, sắp vào Tây Vực, Mã Đạt lại đem lời tố cáo của con Triệu Hứa nói lại cho Vương Kính. Lúc Vương Kính đi qua Câu-di, Thành Quốc lại làm Vương Kiến của Vu-điền bị thương, Vương Kính liền tin điều đó. Đến được Vu-điền, ông liền bắt Vương Kiến giết đi. Tướng Vu-điền là Thâu-cức giận lắm, dẫn binh giết Vương Kính và quan lại đi theo ông ấy. Người trong nước vẫn lập con của Vương Kiến là An Quốc làm vua, từ đó oán thù với Trung Quốc.

2. Nước Vu-điền thời Hậu Ngụy — Truyện Tây Vực trong Ngụy thư (quyển 102) thuật về tình hình nước Vu-điền ở thế kỷ thứ V:

“Nước Vu-điền ở phía Tây bắc Thả-mạt, cách phía Bắc Thông Lĩnh hơn 200 dặm; phía Đông cách nước Thiện Thiện 1.500 dặm, phía Nam cách nước Nữ 2.000 dặm, cách Chu-câu-ba 1.000 dặm, phía Bắc cách Qui-tư 1.400 dặm, cách Đại Cửu 1.800 dặm. Đất nước ấy rộng hàng ngàn dặm, núi liền nhau, đô thành vuông 8, 9 dặm. Bên trong nước có 5 thành lớn, hơn mười thành nhỏ. Cách 30 dặm phía Đông thành Vu-điền có sông Mục-bạt, ở trong sông sản sinh ngọc thạch. Đất thích hợp ngũ cốc và cây dâu, cây mè, núi nhiều ngọc đẹp. Nước có ngựa hay, lạc đà, lừa. Hình pháp nước Vu-điền: giết người đền mạng, các tội khác đều theo nặng nhẹ mà trừng phạt. Ngoài phong tục và sản vật, còn lại giống với Qui-tư. Thường trọng Phật pháp, chùa tháp Tăng ni rất đông; vua rất tin chuộng Phật pháp, mỗi ngày thiết lễ trai Tăng, vua luôn đích thân quét dọn, đem dâng các món ăn…. Phong tục không lễ nghĩa, nhiều đạo tặc, dâm dục phóng túng… Cách thành về phía Đông 20 dặm có sông lớn chảy về Bắc, tên là sông Thọ Chi tức là Hoàng Hà, một tên khác là sông Kế Thức. Cách thành về phía Tây 55 dặm cũng có con sông lớn tên là sông Đạt Lợi, dòng chảy hợp với sông Thọ Chi đều chảy về phía Bắc.”

Sách này cho là diện tích lãnh thổ Vu-điền dài rộng một ngàn dặm, thủ phủ vuông 8, 9 dặm, bên trong lãnh thổ có 5 thành lớn, vài chục thành nhỏ, vì thế kỷ thứ V, Vu-điền là một nước lớn ở lưu vực sông Tarim. Sông Mục-bạt (Bắc sử quyển 97 viết là sông Thủ-bạt) là sông Bạch Ngọc, sông Đạt Lợi là sông Hắc Ngọc, sông Thọ Chi là sông Kế Thức, có thể là sông Hòa-điền. Từ quốc vương cho đến thần dân đều tin Phật, Tăng ni rất đông.

Trong Ngụy thư ghi chép về sự giao thiệp giữa Vu-điền và Trung Quốc như sau: Năm Thái Diên thứ 4, Thế Tổ Thái Võ đế nhà Hậu Ngụy (năm 439 Tl.) chinh phạt Lương Châu, Mộ Lợi Diên của Thổ-cốc-hồn sợ, dẫn bộ hạ trốn ở lưu vực sông Tarim. Thế Tổ sai sứ dụ ông về cho ở lại bổn quốc, lập con của anh ông là Vĩ Đại làm vua, nhưng Mộ Lợi Diên giết Vĩ Đại. Năm sau là năm đầu niên hiệu Thái Bình Chân Quân (năm 440 Tl.), Thế Tổ sai Cao Lương Vương Na phát binh đánh Mộ Lợi Diên. Mộ Lợi Diên cả sợ, lại dẫn bộ hạ chạy vào lưu vực Tarim. Quân Ngụy truy kích theo, Mộ Lợi Diên tiến về phía Tây đến Vu-điền, giết vua nước ấy, giết cả nhân dân Vu-điền (tham chiếu truyện Thổ-cốc-hồn trong Ngụy thư quyển 201). Năm Hoàng Hưng thứ 4, đời Hiển Tổ Hiến Văn đế (năm 470 Tl.), bộ tộc Nhuyễn Nhuyễn cướp phá Vu-điền, Vu-điền sai sứ đi cầu cứu Ngụy. Nhưng Nhuyễn Nhuyễn chỉ cướp đoạt chưa thể tấn công thành. Trung Quốc tuy có sai viện binh, nhưng trú đóng ở Vu-điền không quá một hai năm, nên không giúp ích gì. Về sau do không có việc gì phải bãi binh.

3. Vu-điền thời Tiêu Lương — Truyện Tây Vực trong Lương thư (quyển 54), ghi tình hình nước Vu-điền ở thế kỷ thứ VI: “Nước Vu-điền thuộc Tây Vực… Đất ấy nhiều vùng sa thạch (cát đá kết), mưa ngập, khí hậu thích nghi cho lúa nước, lúa mì, nho; có sông sản sinh ngọc tên là sông Bạch Ngọc. Người trong nước giỏi nghề đúc đồ đồng. Chính quyền nước ấy ở thành Tây Sơn, có nhà cửa chợ giếng. Hoa quả rau trái giống Trung Quốc. Rất kính Phật pháp. Nhà ở của vua có tô vẽ màu đỏ. Mũ vua khăn bịt bằng vàng như mũ Hồ công12 ngày nay. Cho vợ cùng ngồi tiếp khách. Phụ nữ trong nước

———

12 Mũ Hồ công 胡公帽: Dân tộc thiểu số vùng Tây Vực thường đội. Loại mũ này dùng nhiều gấm kim tuyến dệt thành, hơi dày. Trên đỉnh mũ để lộ một chóp nhọn nhỏ, xung quanh thêu hoa văn…

đều bện tóc, mặc váy áo cừu. Cung cách của người nước ấy là gặp gỡ nhau thì quì; cách quì của họ là một gối đặt xuống đất. Sách thì dùng gỗ làm giấy bút, dùng ngọc làm ấn. Người trong nước được sách là đội ở trên đầu, sau mới mở ra xem.”

Thành Tây Sơn đó giống với Tây Thành trong Hán thư. Ngày nay ở Hòa-điền vẫn còn sản xuất gạo, lúa mì, nho, đúc tạo đồ đồng. Việc có sa mạc và sông sản sinh ngọc, giống với việc ghi chép của ngài Huyền Trang. Viết sách ở trên vỏ cây hoặc mảnh vân gỗ, chính giữa xoi lỗ xâu lại cũng giống tập tục, phong cách Ấn Độ cổ đại. Trong Lương thư ghi Vu-điền giao thiệp với Trung Quốc là bốn lần: Năm Thiên Giám thứ 9 đời Lương Võ đế (năm 510 Tl.), năm thứ 13, năm thứ 18 và năm Đại Đồng thứ 7 (năm 541 Tl.), lần sau cùng mới hiến tặng tượng Phật điêu khắc bằng ngọc.

4. Nước Vu-điền thời Tùy-Đường — Truyện Tây Vực trong Tùy thư (quyển 83) tuy có ghi chép tình hình nước Vu-điền, từ cuối thế kỷ thứ VI đến đầu thế kỷ thứ VII, nhưng tất cả nội dung giống trong Ngụy thư, chỉ thêm tên một vị quốc vương họ Vương tên Ty mà thôi. Truyện Tây Vực trong Cựu Đường thư (quyển 198) thuật tình hình nước Vu-điền, từ thế kỷ thứ VII đến hết thế kỷ thứ IX:

“Nước Vu-điền, phía Tây nam dải Thông Lĩnh, tiếp giáp với nước Qui-tư, cách phía Tây đô thành đế vương là 9.700 dặm. Binh hùng mạnh 4.000 người. Nước ấy sản xuất ngọc đẹp, phong tục nhiều kỹ xảo khéo léo, ưa thờ yêu thần (Hỏa giáo Ba-tư), cũng sùng tín Phật giáo. Trước thần phục với Tây Đột-quyết.”

Truyện Tây Vực trong Đường thư (quyển 221) lại nói:

“Vu-điền… cách kinh sư đế vương 9.700 dặm, Qua Châu13 hơn 4.000 dặm. Đồng thời có đất cũ của năm nước là Hán, Nhung Lư, Can Di, Cừ Lặc, Bì Sơn. Căn cứ của Vu-điền là thành Sơn Tây. Binh hùng mạnh 4.000 người. Có sông ngọc, người trong nước ban đêm thấy chỗ nhiều ánh sáng trắng thì nhất định có ngọc đẹp. Nhà của vua có vẽ vời. Phong tục kỹ xảo khéo léo, lời lẽ nhiều quanh co, ưa thờ yêu thần và pháp Phù-đồ (Phật). Song dáng mạo kính cẩn, gặp gỡ nhau đều quì. Dùng gỗ làm sách chép truyện, dùng ngọc làm ấn. Phàm nhận được sách đội lên đầu rồi mới mở ra xem. Từ đời Hán Võ đế trở lại, chiếu thư, thẻ bài Trung Quốc, vua nước ấy trao nhau truyền dùng. Người nước ấy ưa ca múa, khéo xe sợi dệt tơ. Phía Tây có sa mạc Thử…, phía đông Vu-điền 300 dặm có sông Kiến Đức Lực, cách 700 dặm thì có nước Tinh Tuyệt.14 Phía đông dòng sông có Hãn Di,15 nơi căn cứ là thành Đạt Đức Lực, cũng gọi là thành Câu Di, tức thành cũ Ninh Di, đều là nước nhỏ…”

Xét theo nột dung trong hai tập sách ấy thì nước Vu-điền đời Đường, ngoài đất cũ Vu-điền đời Hán, còn gom luôn đất của Nhung Lư, Can Di, Cừ Lặc, Bì Sơn, đặt thủ phủ ở thành Tây Sơn. Quân thường đủ 4.000 người. Bên trong lãnh thổ có sông Ngọc, sản sinh ra ngọc. Phong tục nhân dân đều thích mỹ thuật. Nhà ở của quốc vương bốn mặt đều có bích họa.

———

13 Qua Châu 瓜州: Đất thời xưa của Tây Nhung, nay thuộc vùng huyện Đôn Hoàng tỉnh Cam Túc.

14 Nước Tinh Tuyệt 精絕國: Một trong những nước ở Tây Vực thời Hán. Vị trí hiện nay trong sa mạc Qua-bích, phía Đông huyện Hòa Điền tỉnh Tân Cương.

15 Hãn Di 汗彌: Hay gọi Ninh Di, Câu Di v.v…, một nước xưa ở Tây Vực thời Hán. Vị trí hiện nay là di tích cổ thành Câu Di, phía Đông sông Khắc-lý-nhã, huyện Vu-điền tỉnh Tân Cương.

Toàn quốc kẻ trên người dưới đều sùng bái thần Mã-trí-đạt (Ahura Mazda) của Yêu giáo (Zoroastrism), hoặc phụng thờ Phật giáo. Thường ca múa, phần nhiều làm nghề kéo sợi dệt tơ. Dân trọng lễ nghĩa, nghiêm cẩn kính trọng người. Cách 300 dặm về phía Đông Vu-điền có sông Kiến Đức Lực. Phía Đông sông có nước Câu Di, tức là nước mà đời Đường gọi là nước Hãn Di, có thành Đạt Đức Lực.

Lại nữa, từ hai sách ấy mà nghiên cứu sự giao thiệp giữa Trung Quốc và Vu-điền:

Dòng dõi vương thất Vu-điền họ Úy-trì (Vijava, trong truyện của Tây Tạng) tên là Khuất-mật (Đường thư viết là Ốc-mật), đời Đường Thái Tông năm Trinh Quán thứ 6 (năm 632 Tl.), sai sứ đến hiến sản vật địa phương. Năm thứ 13 (Trinh Quán), A-sư-na-xã-nhĩ phụng sắc dụ của Thái Tông, chinh phạt Qui-tư; vua Vu-điền là Phục-xà-tín xuất ra 300 đầu ngựa, lạc đà để giúp đỡ binh Đường. Khi bộ hạ Xã-nhĩ về Trung Quốc, Phục-xà-tín theo họ đến Trường An. Thái Tông mất, Cao Tông lên ngôi. Nhà vua cả mừng, trao cho Phục-xà-tín danh hiệu Đại tướng quân; con ông ấy là Điếm cũng được ban cho chức Tướng quân. Họ lưu lại vài tháng mới trở về bổn quốc. Họ còn xin với triều đình cho con cháu họ ở lại Trường An học tập. Đầu niên hiệu Thượng Nguyên đời Cao Tông (năm 674 Tl.), Phục-xà-tín chết, Phục-xà-hùng lên ngôi. Phục-xà-hùng dẫn con em, tù trưởng, thủ lĩnh gồm 70 người đi đến Trung Quốc, trợ giúp Trung Quốc đánh Thổ-phồn (người Tây Tạng), họ được công trạng rất nhiều. Vua Cao Tông mới đặt Tỳ sa đô đốc phủ, phong Phục-xà-hùng làm Đô đốc, cho cai quản Vu-điền và đất của 10 châu gần nước ấy. Năm Thiên Thọ thứ 3 đời Võ Hậu (năm 692 Tl.), Phục-xà-hùng chết, con ông là Cảnh lên ngôi. Năm Khai Nguyên thứ 16 đời Huyền Tông (năm 728 Tl.), Cảnh chết,

Uý-trì-phục-sư-chiến (Cựu Đường thư lược bỏ chữ chiến) kế vị. Phục-sư-chiến chết, Phục-xà-đạt nối ngôi. Rồi Uý-trì-khuê, Uý-trì-thắng kế tục nhau nối ngôi. Năm đầu niên hiệu Chí Đức đời Túc Tông (năm 756 Tl.), loạn An Lộc Sơn, binh sĩ Vu-điền tại Trường An đều trợ lực quân Đường chiến đấu. Nên năm Càn Nguyên thứ 3 đời Túc Tông (năm 760 Tl.), em của Uý-trì-thắng (vua Vu-điền) là Diệu, khi đốc suất binh sĩ ở Trung Quốc, được triều đình ban cho Diệu chức Thái bộc viên ngoại lang, cho làm quan chuyên coi về việc giao tế với các nước thuộc vùng Tây Vực.

5. Nước Vu-điền thời Ngũ Đại — Thời Ngũ Đại, bên trong Trung Quốc loạn liên miên, triều đình không thể để sức đến vùng Tây Vực, nhưng Vu-điền vẫn giao thiệp với Trung Quốc vài lần. Truyện Tây Vực trong Ngũ Đại sử (quyển 74) có ghi chép về tình hình của Vu-điền ở thế kỷ thứ X:

Năm Thiên Phước thứ 3 đời Tấn Cao Tổ (năm 938 Tl.), vua nước Vu-điền là Lý Thánh Thiên, sai sứ giả Mã Kế Vinh đến cống sản vật địa phương. Cao Tổ sai Trương Khuông Nghiệp và Cao Cư Hối đi sứ Vu-điền. Mùa Đông tháng 12, Khuông Nghiệp hành trình xuất phát từ Linh Châu, hai năm đến Vu-điền. Mùa Đông năm Thiên Phước thứ 7, ông trở lại Trung Quốc, trình bày tình cảnh của Vu-điền:

“Áo mũ của Thánh Thiên như Trung Quốc. Cung điện của vua đều hướng về Đông, gọi là điện Kim Sách. Có lầu Thất Phụng. Lấy nho làm rượu, lại có rượu màu đỏ tía, rượu màu xanh, chẳng biết cách gây men ra sao mà mùi vị rất ngon. Người nước ấy ăn cơm gạo trộn với mật, cơm gạo trộn với cao sữa. Y phục của họ bằng vải, lụa. Có vườn tược trồng hoa, trồng cây. Thông thường ưa quỉ thần nhưng cũng thích phụng thờ Phật. Chỗ ở của Thánh

Thiên thường có 50 vị Tăng áo tía hầu cận… Phía Đông nam nước ấy gọi là Ngân Châu, Lư Châu, My Châu. Cách 1.300 dặm về phía Nam nước ấy gọi là Ngọc Châu. Người ta kể rằng, Trương Khiên đời Hán đã đến tận đầu nguồn con sông ở Vu-điền, núi nhiều ngọc là núi này. Nguồn sông ấy chảy đến Vu-điền phân ra làm ba nhánh, chảy về Đông gọi là sông Bạch Ngọc, hai dòng chảy về Tây gọi là sông Lục Ngọc, và sông Ô Ngọc. Ba dòng sông đều có ngọc mà màu sắc khác nhau. Mỗi năm vào mùa Thu nước cạn, quốc vương lặn mò ngọc ở sông, sau đó mới đến người trong nước lặn mò ngọc… Thánh Thiên lại sai Đô đốc Lưu Tái Thăng hiến tặng ngọc cho Trung Quốc hàng ngàn cân và ấn ngọc, chày hàng ma v.v… Năm đầu niên hiệu Càn Hựu nhà Hán lại sai sứ giả là Vương Tri Đạc đến.”

Đương thời Vu-điền làm rượu nho và các loại rượu khác, dùng gạo lúa nước, mạch nha, cao sữa làm đồ ăn, dùng lụa, vải may quần áo, giống với thời trước của Chính sử. Tôn giáo của Vu-điền là Phật giáo và Yêu giáo. Đông nam có Ngân Châu, Lư Châu, My Châu, phía Nam cách 1.300 dặm có Ngọc Châu. Bốn châu này hình như nằm trong 10 châu mà Đường thư nói Thời Cao Tông sai Phục-xà-hùng là vua nước Vu-điền quản lý. Còn ba dòng sông Bạch Ngọc, Lục Ngọc, Ô Ngọc thì như đã thuật trước. Mỗi năm vào cuối Thu, nước sông cạn, quốc vương trước tiên cùng thị thần đến sông lượm ngọc, sau đó mới đến nhân dân lượm ngọc. Vua Vu-điền Lý Thánh Thiên sai bộ hạ là Lưu Tái Thăng đến Trung Quốc hiến tặng ngọc với số lượng rất nhiều. Năm đầu niên hiệu Càn Hựu (năm 948 Tl.), Hán Ẩn đế lại sai Vương Tri Đạc đến Vu-điền. Quan sát tên họ từ quốc vương Lý Thánh Thiên trở xuống, như Lưu Tái Thăng, Vương Tri Đạc v.v… thì Vu-

điền hiển nhiên đã Hán hóa cực độ, sử dụng họ tên theo hình thức Trung Quốc, hơn nữa cùng Trung Quốc qua lại rất mật thiết, sự việc rất minh bạch.

6. Nước Vu-điền đời Tống — Truyện Tây Vực trong Tống sử (quyển 490) ghi lại sự thật về mối quan hệ ngoại giao của Trung Quốc và Vu-điền, từ thế kỷ thứ X đến thế kỷ thứ XII rất rõ ràng, nay trích những điểm chủ yếu như sau:

Tháng 5 năm Càn Đức thứ 3, đời Tống Thái Tổ (năm 965 Tl.), vua Vu-điền sai hai vị Phật tăng là Thiện Danh, Thiện Pháp mang quốc thư đến Trung Quốc. Mùa Đông cùng năm, vị Tăng Trung Hoa là Đạo Viên qua Vu-điền, quốc vương mới sai Cống sứ theo Đạo Viên sang Trung Quốc. Năm thứ 4 (Càn Đức), vương tử Đức nước Vu-điền phụng theo vương mệnh, mang theo quốc thư sang chầu, cống hiến sản vật địa phương. Năm Khai Bảo thứ 2 Đời Thái Tổ (năm 969 Tl.), sứ giả Trực Mạt Sơn đến Trung Quốc. Cùng năm, ngài Thiện Danh lại đến Trung Quốc, quốc vương là Nam Tổng từng ủy thác cho ông hiến dâng đao ngọc. Năm thứ tư (Khai Bảo - năm 971 Tl.), vị Tăng tên Cát Tường đem theo quốc thư đến, trong văn có nói rằng: “Gần đây phá nước Sơ-lặc, bắt được một con vũ tượng (voi múa), muốn hiến cho Trung Quốc, chưa biết triều đình có thưởng nạp không?” mới lệnh cho đưa đến. Năm Đại Trung Tường Phù thứ 2 đời Chân Tông (năm 1009 Tl.), vua Vu-điền là Hắc-hàn (Khākān) dùng Cốt-la-tư-ôn v.v… làm sứ giả, đi đến Trung Quốc cống sản vật địa phương. Năm Thiên Thánh thứ 3 đời Nhân Tông (năm 1025 Tl.), vua Vu-điền sai chánh sứ La-diện-vu-đa, phó sứ Kim-tam, Đô giám Triệu-đa v.v… đến chầu, hiến tặng yên, dây cương bằng ngọc, dây lưng bằng bạch ngọc, gấm người Hồ, lạc đà một bướu v.v… Năm Gia Hựu thứ 8 đời Nhân Tông (năm 1063 Tl.), sai sứ giả là La-tát-ôn đến Trung Quốc cống

sản vật địa phương; triều đình thưởng cho 5.000 quan tiền vàng, chở trên con lạc đà một bướu đã hiến tặng để đi về. Từ khoảng niên hiệu Hi Ninh đời Thần Tông (khoảng năm 1068-1077 Tl.), đến niên hiệu Nghi Hòa đời Huy Tông (năm 1119-1125 Tl.), hàng năm đều triều cống Trung Quốc, thậm chí có năm đến hai lần. Vu-điền chầu thì hiến tặng châu ngọc, san hô, các loại hương, hổ phách, gấm Tây Vực, Thất diện điểu,16 Ột nạp tề17 v.v… Trung Quốc thì thưởng cho họ gấm vóc, y phục, khí cụ v.v…

Sự giao thiệp của Vu-điền đời Tống có hai điểm đáng chú ý: Một là người đảm trách việc ngoại giao qua lại thường là Tăng lữ Phật giáo. Hai là từ thời Chân Tông trở về sau, sứ giả đến Trung Quốc và tên của vua Vu-điền đều là gọi theo dân tộc Hồi giáo. Nay giải thích sơ lược lý do ấy như sau:

Thế kỷ thứ X, cháu của Satok Boghra Khān, dũng tướng của dân tộc Hồi giáo Abūl-Hasan Nasr, vươn thế lực của mình ra đến lưu vực sông Tarim, tấn công Sơ-lặc, áp bức tín đồ Phật giáo, buộc theo tôn giáo Muhammad. Sơ-lặc bị thất bại và phục tùng. Vua Vu-điền là Jagālū Khalkhālū đánh Sơ-lặc, không thể hạ được mới rút về. Tứ đó vùng Sơ-lặc bị tín đồ Hồi giáo chi phối. Song miền Tây Turkestan lại sinh biến loạn, bị tướng quân tín đồ Hồi giáo là Hasan Boghra Khān sang thảo phạt. Bấy giờ thừa lúc binh lực ở lưu vực sông Tarim trống không, Sơ-lặc làm phản, chiến đấu với quân Hồi giáo. Nhưng Yūsuf Qadr Khān lại dẫn đại quân vây hãm Sơ-lặc, tín đồ Phật giáo ở Sơ-lặc chạy sang Vu-

———

16 Thất diện điểu 七面鳥: Tên khác Thổ thụ kê 吐綬雞 (Meleagris gallopavo), Hoả kê 火雞… tức là gà tây (Turkey).

17 Ột nạp tề 膃肭臍: Ột nạp là hải cẩu, Ột nạp tề là dái của nó dùng làm thuốc.

điền. Yūsuf Qadr Khān lại tấn công Vu-điền. Chiến tranh lúc bấy giờ hoàn toàn là chiến tranh tôn giáo. Lúc đó Thổ-phồn (tức là người Tây Tạng) có quan hệ với Phật giáo cũng là Phật tử nên từ phương Nam trợ giúp Vu-điền. Đồng thời người Hồi Hột (Uighur) từ trước đến giờ thường là quốc gia đối địch với tín đồ Hồi giáo, cũng từ phương Bắc cứu giúp Vu-điền. Vu-điền được hai nước ấy viện binh càng phấn đấu đánh nhau rất lâu. Nhưng quân địch quá đông có đến bốn vạn, không thể phá được. Vu-điền phòng thủ được 20 năm, cuối cùng cung gãy, tên hết, đành khuất phục. Quốc vương Jagālū Khalkhālū chết, Yūsuf Qadr Khān tự lập làm vua Vu-điền. Lúc này là năm 1000 Tây lịch (hoặc năm 1001). Vậy năm 1009 và những năm sau ấy, vua nước Vu-điền và sứ giả nước ấy giao thiệp với Trung Quốc đều mang tên họ của dân tộc Hồi giáo. Lại từ năm 965 Tây lịch trở về sau, sở dĩ Tăng lữ Vu-điền làm sứ giả qua lại với Trung Quốc, bởi vì tín đồ Hồi giáo dùng thế mạnh tinh nhuệ từ phương Tây tập kích đến, để đối lại loại áp bức này nên những giáo đồ Phật giáo hi vọng nhờ một tay trợ lực những người Trung Quốc đồng giáo, cùng kháng cự với tín đồ Hồi giáo. Sự qua lại của Tăng lữ tức là biểu thị sự hi vọng trên phương diện chính trị và tôn giáo mà thôi (tham chiếu Stein: Ancient Khotan, I. 180-181).

Vu-điền thông hiếu với Tống, đồng thời cũng thông hiếu với nước Liêu. Bài Biểu nước chư hầu trong Liêu sử18 (quyển 17) ghi: Tháng 2 năm Thống Hòa thứ 7, thời Liêu Thánh Tông (năm 989 Tl.), sứ giả Vu-điền đến hiến tặng sản vật địa phương, tháng 11 cùng năm, sai Trương Văn Bảo, tháng 2

———

18 Liêu sử 遼史: Tên bộ sử, gồm 116 quyển, do Thoát Thoát (Thác-khắc-thác) v.v… phụng mạng biên soạn vào đời Nguyên.

năm sau, lại sai sứ cống hiến sản vật địa phương. Những việc giao thiệp này có thể giải thích là sự qua lại trên phương diện thương nghiệp, và là đầu mối để phòng ngự Hồi giáo.

7. Nước Vu-điền từ đời Tống trở về sau — khoảng từ năm 1125 đến 1208 Tây lịch - tức là thời đại mà lãnh thổ Tây Liêu Kara-Khitai19 có lưu vực sông Tarim, sử liệu Vu-điền thiếu khuyết chẳng rõ. Năm 1218, lưu vực sông Tarim và Vu-điền đều trở thành lãnh thổ của Thành-cát-tư-hãn. Vào khoảng năm 1271 đến năm 1275, Ông Marco Polo đi đến Trung Á, lúc đi qua Vu-điền đã ghi: “Nhân dân tin theo giáo phái Muhammad, trên phương diện chính trị thuộc về Đại Khã Hãn (tức là Hốt-tất-liệt)”. Sau khi Hốt-tất-liệt chết, đến thế kỷ thứ XIV thì lưu vực Tarim do hai gia tộc Sát-hạp-đài (Chagatai) phân chia thống lĩnh, tranh đoạt nhau. Truyện ngoại quốc trong Minh sử20 (quyển 332) có chép sự giao thiệp giữa Vu-điền và Trung Quốc từ thế kỷ thứ XIV đến thế kỷ thứ XVII: Năm Vĩnh Lạc thứ 4 đời Minh Thế Tổ (năm 1406 Tl.), quốc vương Đả-lỗ-oa cống hiến đá ngọc cho Trung Quốc, năm thứ 18 (Vĩnh Lạc), quốc vương Giai-cáp-liệt-bát cống ngựa hay, năm thứ 20, năm thứ 22 (Vĩnh Lạc) đều cống hiến sản vật địa phương. Khoảng năm Vạn Lịch đời Thần Tông (năm 1573- 1619 Tl.), họ vẫn nạp cống vật.

———

19 Tây Liêu (西遼) Kara-Khitai, còn gọi là Hãn quốc Kara Khiết-đan (Háp-lạt Khiết-đan), vương triều Khiết-đan, do Da Luật Đại Thạch (耶律大石) thành lập. Nhà nước này tồn tại cho đến khi các đội quân kỵ binh Mông Cổ của Thành-cát-tư-hãn tràn xuống tiêu diệt. Người châu Âu thường gọi là Kara-Kitai, Kara-Khitai… còn Trung Quốc gọi là Tây Liêu.

20 Minh sử 明史: Tên bộ sử, gồm 336 quyển, do Trương Diên Ngọc v.v… phụng sắc biên chép vào đời Thanh.