Thức Biến Hiện

Trần Cảnh Tướng Mạo Thế Gian Giả Hay Thật?

Con người sinh ra mặc nhiên đối diện với hết thảy vấn đề, vấn đề quan trọng nhất là tấm thân nhỏ bé này so với thế giới ta đang ở. Dù ta có buồn không màng để ý, ta cũng phải nhận thức rằng ta đang sống, đang tiếp xúc đương đầu mọi thứ chung quanh. Ta lại cho rằng việc này là tốt hay xấu, là tùy thuộc nhận thức hiểu biết của ta. Nhưng thường ta phải chịu ảnh hưởng hoàn cảnh môi trường, nơi ta được nuôi dưỡng lớn lên. Đến khi việc học hành chấm dứt, hiểu biết của chúng ta bấy giờ phổ quát hơn, đó là hiểu biết gọi chung của nhân loại, của con người. Thế thì, thế giới hoàn cảnh chung quanh ta có thật như ta đã hiểu? Và sự thật hoàn cảnh đó ảnh hưởng ta thế nào?

Tìm hiểu nghi vấn trên, ta lại nhớ về Sắc Pháp, là hình trạng đối tượng của tâm; và theo Duy Thức Học, tướng hình đó được chia làm ba loại: Thể Tướng, Mạo Tướng và Nghĩa tướng.

Thể Tướng: Là vạn vật hình ảnh tướng trạng có thực thể làm đối tượng của năm thức trước. Năm Thức Trước tiếp xúc nhận ra thể tướng này. Đây là việc đương nhiên để một hình thể con người hoạt động; như mắt thấy biết, tai nghe biết, mũi ngửi biết, lưỡi nếm biết, thân va chạm biết, là dòng sinh hoạt liên tục không ngừng. Và thể tướng là những hình sắc, âm thanh, hương vị, sự vật xúc chạm lạnh nóng…tạo ra một sự giác biết của năm thức trước.

Với đối tượng là hình sắc, đây là việc cụ thể rõ ràng, có thể cầm nắm, nhìn thấy được. Riêng với âm thanh, không thể dùng mắt thấy, nhưng nhĩ thức lại thay cho mắt biết được âm thanh trầm bổng kích động ra sao. Như thế Thể Tướng là căn bản đầu tiên làm sắc trần đối tượng cho con người; và thế giới này được phát sinh hiểu biết từ sự cơ bản đến từ năm thức trước, khi tiếp xúc với sắc trần thế gian.

Mạo Tướng: Cũng là tất cả vạn vật mà ta đang tiếp xúc, nhưng ở đây giác quan tiếp xúc phải cần có ý thức đi vào. Ý thức phân biệt làm nhiệm vụ lý giải tìm hiểu vạn vật khi tiếp xúc, ví dụ nhìn hai bông hoa khác nhau ta sẽ hiểu biết đánh giá so sánh rõ ràng hai bông hoa này thế nào. Chúng có giá trị gì, dùng vào trường hợp nào có ý nghĩa. Đại khái khi tiếp xúc bất cứ vật gì, ý thức làm cho sự tiếp xúc trở thành sinh động rõ ràng. Mạo tướng được phân chia làm ba loại sắc: Hiển sắc, hình sắc, và biểu sắc. Hiển sắc, là nhận định về màu, như xanh, vàng, đỏ, trắng...

Hình sắc, là nhận định vật đó to lớn, dài ngắn, cong vuông …

Biểu sắc, là nhận định vật đó động hay tịnh, di chuyển hay ngồi nằm…

Ba loại sắc trên biểu hiện sự nhận thức sự tiếp xúc với sắc trần một cách tinh vi hơn.

Nghĩa Tướng: Là những hình ảnh tướng trạng bấy giờ không phải cần đến năm thức trước nữa, nghĩa là năm giác quan không xen vào Nghĩa Tướng này, đây chỉ có ý thức hoạt động thôi. Đó là sự tưởng tượng vẽ vời từ ý thức phát ra, tạo thành những hình ảnh những sự việc, không đâu ra đâu, hoặc là mường tượng về quá khứ, hoặc tương lai sẽ xảy ra thế nào; và còn tạo ra hình ảnh không bao giờ có thật trên thế gian v.v… Nghĩa Tướng hiện lên chẳng hạn như trong chiêm bao không thật có.

Hiện tượng qua loa tướng trạng trên tạo cho dòng sinh mạng con người buộc phải tiếp xử và ứng phó. Vì khi sinh ra tất cả đã có mặt những hiện tượng này. Nhưng hiện hữu vạn vật, lại không thể khác hơn cái ý thức phân biệt từ bao nhiêu kiếp đến nay. Từ các phần trước chúng ta đã tìm hiểu, trần cảnh thế gian là do tâm thức A Lại Da, chiêu cảm tương ưng mà ra. Dòng thức này chỉ là những chủng tử tích tụ tạo thành nghiệp, nghiệp lực của một cộng đồng nghiệp khổng lồ kết nên thế giới hiện nay. Nghiệp lực do tích chứa thường là pháp nhiễm, pháp hữu lậu, hữu vi, nên hiện hành tương hợp thân tướng với thế giới hữu vi. Tuy nhiên tự tánh của pháp không có nhiễm tịnh, nhưng hiện tướng đối trước tâm thức còn chưa đãi lọc thanh tịnh, nên trở thành ô nhiễm. Thể Tướng là vật cảnh thế gian đối với mắt con người, chúng hiện hữu rõ ràng, nhưng chúng không bao giờ có thật? Vì sao! Vì trước hết chúng phải do nhiều yếu tố nhân duyên tạo thành; nếu kể về nhân duyên yếu tố các phần tử nào tạo ra chúng thì không sao kể hết được. Thử quan sát chung quanh ta, chọn bất kỳ vật nào ta thấy, xem chúng có phải là tự sinh ra hay phải nương nhờ vô số mọi thứ mới hiện hữu được. Chẳng hạn vật thiên nhiên, như một đám cây dại bên đường không ai để ý đến! Ta xem chúng có nương nhờ nhân duyên không! Thưa, tuyệt đối phải nương nhờ; và sự sống còn của chúng tùy thuộc hết mọi thứ hoàn cảnh chung quanh. Thứ nhất, chúng phải nhờ đất đai nơi đó, có không gian đủ để mưa, ánh sáng rọi vào; không có hai thứ này chúng không thể sống. Hai thứ ánh sáng và nước cũng không phải tự nhiên, đó là do sự hình thành của hành tinh trong vũ trụ. Và hành tinh xanh nơi có đám cây dại bên đường, chắc chắn không giống các hành tinh khác ít nhất là trong Thái Dương Hệ chúng ta. Vì các nơi kia dù có ánh sáng nhưng hiện thời không có nước; và nhiệt độ môi trường nơi đó lại quá kinh khủng, cực kỳ lạnh, cực kỳ nóng. Chỉ đơn giản đưa vài yếu tố, cho thấy đám cây dại hiện hữu được là phải nhờ vào vài thứ nhân duyên như vậy, chứ chưa tìm hiểu ngược lại từ sơ khai ban đầu của trái đất hình thành thế nào, mà các thực vật xuất hiện, đây là việc rắc rối phức tạp không thể hiểu hết được. Nhưng dù khó hiểu ra sao, thì các nhân duyên thế nào đó bắt buộc phải có, mới có các cây dại hôm nay.

Riêng về các sự vật do con người tạo ra, lại càng tuyệt đối nương nhờ vô số nhân duyên nữa; điều này rất dễ hiểu, vì các cây dại không thấy ai làm, ai sinh ra chúng, mà còn có các duyên tạo thành, huống là các vật do con người tạo. Ngay khi nói vật được con người chế tạo phát minh, đã thấy hiện lên không biết bao nhiêu nhân duyên rồi. Vật đơn giản nhất như cái bàn cái ly, cũng đủ tưởng tượng bao nhiêu dây chuyền hình ảnh, nào là công xưởng, nhân công, đường sá, xe cộ v.v… huống là các vật to lớn phức tạp như máy bay, tàu ngầm…

Như vậy đủ kết luận, hết thảy vạn vật trên thế gian này đều do vô số nhân duyên sinh ra, và ngay những cái duyên sinh ra, lại có những cái duyên khác nữa sinh ra cái duyên sau này; cuối cùng cứ lần về các duyên khác nữa, và đi mãi từ khởi thủy để tìm duyên nào sớm nhất, thế là không thể nghĩ bàn được. Tuy nhiên do học Phật, chúng ta có thể hiểu được phần nào; và bao nhiêu nhân duyên sớm nhất, chính là những chủng tử, những hiểu biết phân biệt tích tụ tạo thành. Hay nói đúng hơn do thức phân biệt là nguyên nhân chính; nói dễ hiểu phổ thông nữa chính là tâm chúng ta. Chính tâm con người tạo nên chúng, ngoài ra chẳng có gì. Phật dạy “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy Thức” Thức với Tâm chỉ là một, vì ba cõi đại diện cho vạn pháp, nên Thức và Tâm chỉ là cách trình bày. Khi trình bày hiện tượng hoạt dụng thì phải kể về Thức, nhưng khi trình bày bản thể hoạt dụng lại nói về tâm. Cuối cùng nói chung là Tâm Thức để quy về lại chơn tâm, là chân như, là Phật tánh vậy.

Thể Tướng trước mắt là thật thể, nhưng phải là khách thể thuận với cái chủ thể con người, mới trở thành sự sống; nếu không có chủ thể thì mọi việc chấm dứt khỏi phải bàn. Như vậy tướng trạng hình ảnh dù là Thể Tướng, vẫn chỉ là một khối hiện hành nhân duyên, đi với ta từ vô thỉ kiếp.

Nhưng tại sao phải có tới ba tên gọi: Thể Tướng, Mạo Tướng, Nghĩa Tướng, trong khi ba tướng này cũng chỉ là đối tượng của chủ thể; hơn nữa chúng không khác, là vô số chủng tử hiện hành làm khách thể cho tâm và thức!

Chúng đương nhiên không khác, thậm chí không khác chủ thể là con người tiếp xúc chúng. Vì như đã tìm hiểu tất cả chỉ là Thức biến; dù vậy không thể không tìm hiểu nhân duyên rõ ràng hơn, vì đó sẽ giúp chúng ta thoát ra ngoài cái vòng lẫn quẩn luân hồi xưa nay. Cái vòng phân biệt đối đãi mà chư Phật chư Bồ Tát đã thấy rất sớm, rồi dùng bi nguyện, trí huệ phương tiện giải bày cho nhân gian hiểu.

Sở dĩ gọi Thể Tướng, vì theo nhận thức phân biệt của chủ thể mà đặt tên. Chủ thể là căn thức giác quan hiểu biết của con người lúc bấy giờ đối với trần cảnh, thuần là trực giác nhận hiểu, không có phân biệt tính toán. Sự nhận hiểu như vậy khiến cả hai chủ và khách không sinh vấn đề, chỉ là đối đãi thuần túy tự nhiên. Hình ảnh này ví như em bé vừa mới có ý thức ở năm, sáu tuổi. Các em chỉ biết đón nhận vấn đề mà không biết suy tư phân biệt; đói thì khóc đòi ăn, no thì không khóc nữa, hoàn toàn khác với đứa bé bắt đầu có ý thức hiểu biết: khóc đòi ăn, đòi cho nhiều chứ không phải đòi ít, no không khóc nữa, nhưng vẫn đòi để dành, lại còn muốn biết đồ ăn cất chỗ nào để có thể tự lấy ăn .v.v…

Thể Tướng ví như tình huống chưa động, vẫn giữ ở trạng thái tĩnh giữa chủ và khách; tuy nhiên động là nói đến chủ thể con người, chứ khách thể vạn vật vốn lúc nào cũng tĩnh, chỉ có con người không tĩnh với vạn vật thôi. Điều này ta thấy ở các bậc giác ngộ chứng đạo; chư vị lúc nào cũng nhìn vạn vật bằng Thể Tướng của nó, nghĩa là như thị, là vậy, là vậy. Các Ngài nếu vì độ sanh mà phân biệt, thì cái phân biệt hành động cũng không ra khỏi Bồ Đề Tâm, mà tâm Bồ Đề thì không bao giờ có ba tướng cảnh trong đó. Cho nên nói rằng cảnh mà chư vị giác ngộ giải thoát, toàn là cảnh tướng thanh tịnh giải thoát. Như thế cảnh xấu đẹp buồn vui ở thế gian dưới mắt các Ngài toàn là cảnh giả, toàn đến từ nhân duyên không thật có; và như vậy ở đây hay ở đâu, đều lưu xuất từ tâm thanh tịnh của các Ngài. Chính vì thế ta nghe chư vị Bồ Tát chứng đạo xem thế gian này cũng là thế giới Tịnh Độ mà thôi, vì các Ngài có bị vướng vào cảnh đâu mà gọi là nhiễm. Hơn nữa các pháp có muốn nhiễm các Ngài cũng không được; bởi có thật đâu mà gọi là nhiễm vướng vào các Ngài.

Với chúng ta thì Thể Tướng chỉ là chuyện xa vời huyễn hoặc, do vì tâm phân biệt lăng xăng không ngừng, do đó ta chỉ thấy Thể Tướng thoáng qua một vài giây phút. Chính điểm không giữ được Thể Tướng, mới biến tướng tiếp theo gọi là Mạo Tướng; là Tướng trạng hình ảnh đã được định hình qua tư duy suy nghĩ đo lường phân biệt. Như vậy thế giới thay đổi theo cái thế giới tâm thức của mình. Nhưng thật sự thế giới đâu có thay đổi như chúng ta tưởng, thế giới lúc nào cũng là thế giới. Chư Bồ Tát nhìn thế giới chúng ta, chẳng khác gì chúng ta tiếp xúc; nhưng các Ngài lúc nào cũng thấy rõ Thể Tướng của các pháp là do nhân duyên, vì do nhân duyên nên nó không thật có, nó vọng giả, từ đó chư vị Bồ Tát không khởi tâm vọng niệm, nên vượt qua đối đãi phân biệt thế gian. Chúng ta thì, như đã nói chỉ vài sát na là biến tướng, thế giới không còn là thế giới, mà thế giới sẽ theo tâm niệm phân biệt chiêu cảm. Cho nên nhà Phật thường dạy, khi quan sát sự vật hãy nên nhìn sự vật như sự thật của chính nó. Sự thật của chính nó, chính là giả tạm do nhân duyên sinh, đơn giản thế thôi!

Vậy Mạo Tướng là tướng đã bị sửa đổi ngộ nhận, vì ý thức Thứ Sáu xen vào, và dẫn đưa hiểu biết sai biệt chấp trước hành động biến tướng trạng ban đầu thành tướng phiền não từ tâm chiêu ra. Tuy nhiên Mạo Tướng là biến tướng của tâm vẫn là cần thiết, bởi vì con người sống cần có phân biệt, cần tư duy thẩm định vấn đề. Đối tượng thế nào Chủ thể phải thế đó. Chúng ta là phàm phu sinh ra nơi thế giới Ta Bà này, sự tiếp xúc trần cảnh chung quanh là điều tất nhiên phải có. Lại khi ứng xử trần cảnh trước mặt là con người, lại cần tư duy phân biệt hơn nữa; thế thì Mạo Tướng là tướng trạng hình ảnh được thẩm định quán sát để sinh tồn. Và nơi đây chúng ta càng hiểu những tướng trạng hình thể, là do từ tâm thức quá khứ chiêu cảm ra. Nhận thức được vậy, càng thấy rõ tướng trạng hình thù thế gian thường sinh diệt, dù nhỏ lớn thế nào, dù màu sắc ra sao, chỉ là luân chuyển theo bốn thời kỳ Thành, Trụ, Hoại, Không, do đó chúng không bao giờ thật có.

Mạo Tướng chỉ là cảnh trạng hình ảnh ban đầu, được nhìn nhận quan sát sâu hơn, từ đó con người đi vào tư duy; và rồi sớm muộn sẽ thấy thế giới này rốt cuộc chỉ quay về tâm, về thức, theo lý duyên sinh nhân quả. Mạo Tướng sẽ càng trở nên đẹp hơn, khi ý thức hướng về sự phân biệt tìm ra các pháp do nhân duyên sinh cũng do nhân duyên diệt. Và ngược lại cũng chính Mạo Tướng quay tìm pháp nhiễm dính mắc trong sinh tử luân hồi. Tìm hiểu Thể Tướng và Mạo Tướng, ta lại thấy hai cảnh trạng này tiếp tục sinh ra vô số chủng tử nhiễm tịnh trong thế gian; và hiện thể sinh ra một tướng nữa gọi là Nghĩa Tướng.

Những chủng tử khi đã kết tập vào tâm, chúng lại được gìn giữ vào Tạng Thức, khiến phát sinh ra tướng trạng vô hình, đó là lúc hiện khởi không cần trãi qua các giác quan nhận thức. Nghĩa là bấy giờ hình ảnh tướng trạng chỉ có trong chiêm bao, hay trong lúc suy tư mơ tưởng. Đương nhiên điều mơ tưởng, chiêm bao, hoàn toàn không thật, nó chỉ là phản ảnh của ảnh tượng trần cảnh đọng lại trong tâm cảm ra. Và vì nó không trải qua bằng giác quan tiếp xúc hai cảnh Thể Tướng, Mạo Tướng, nên nó chỉ là những cảnh được sắp đặt lộn xộn, hay phi lý không có cơ sở, không thực tế. Nó chính là Ý Thức độc hành, tự tạo ra cảnh, tự dệt nên những điều không có thật. Nghĩa Tướng, được hiểu thêm là những hình ảnh tên gọi, mà con người đặt ra để gọi, để phân biệt; nhưng thật sự nó không có nghĩa gì; vì nó nương vào tướng giả mà đặt tên, cho nên danh từ ý nghĩa của nó, chỉ là do Ý thức vọng động phân biệt tạo thành.

Tiếc rằng chúng ta chưa giác ngộ, ý thức được sự giả của mọi vật do nhân duyên sinh, nên từ sai lầm này dẫn đến sai lầm khác.

Khi Mạo Tướng đã định hình với cái nhìn không đúng chánh pháp, thì tư duy, nỗ lực ý thức thế gian chỉ là việc hoài công rối bời không lối thoát; bởi vì những điều tích trữ bảo vệ toàn là pháp hữu vi, vốn là pháp nhiễm là phiền não mà thôi.

Thế thì ta thấy cuộc đời này, từ Thể Tướng hiện ra như sơn hà đại địa, đến vạn vật nhỏ nhiệm xung quanh đều là do sự hiện hữu của Thức; nếu thức không hiện hữu thì các pháp đối tượng của thức sẽ không có để bàn. Và Thức vốn là vọng động phân biệt, nên đối tượng phải là giả, là nhân duyên thành.

Cuộc đời này là giả hay thật, tùy vào sự nhận thức của chúng sinh; chúng sanh còn mê mờ về Thể Tướng, Mạo Tướng, nên sinh ra Nghĩa Tướng, tức là ảnh tượng ghi tạc vào tâm, rồi tự hóa thành trói buộc với những cái vô hình không thực thể. Nếu cũng từ Thể Tướng ban đầu được ghi nhận, rồi Mạo Tướng là phân biệt theo cái nhìn duyên sinh là giả, thì Nghĩa Tướng sẽ không có cảnh tán loạn phi lý, do ý thức chiêu cảm lên. Được như vậy cuộc đời sẽ nằm trong ý nghĩa thật thể khởi đi từ tâm. Tâm vọng thế giới vọng, tâm chơn thế giới chơn thanh tịnh. Kết lại cảnh tướng thế gian toàn là giả, vì Thức hiểu biết phân biệt của chúng sinh vốn không thật, nên khởi lên các pháp hữu vi ô nhiễm. Chỉ có tâm luôn luôn quan sát ba tướng với sự cầu thành Phật độ sanh, thì cảnh tướng dù thế nào cũng không ra ngoài tâm giác ngộ.

Vạn Pháp Luân Hồi Qua Bốn Duyên

Nhìn vào đời sống con người thường hay ngộ nhận, thắc mắc, sự vật có thể là độc lập trong phạm vi nào đó của một người, hay gia đình, xã hội hoặc của một quốc gia! Chẳng hạn con người khi trưởng thành, liền nhận thức bằng một tập quán bất định, do cha mẹ sinh ra, xã hội quốc gia bảo vệ, thế là hết không còn nương vào gì nữa.

Nhận định này trở thành định kiến, hoặc thành văn hóa truyền thống gần như bất di bất dịch. Thật sự không đơn giản như vậy. Vì những gì con người có mặt, đang sinh sống tồn tại đều dính liền với vô số hình ảnh, kiến thức… chúng bắt nguồn từ vô thỉ kiếp đến nay, chứ không phải chỉ có hoàn cảnh xứ sở này, hay lớn hơn nữa là thế giới.

Nếu tìm hiểu lịch sử thế kỷ đầu của Tây lịch; khi con người vừa biết phân định lập thành hệ thống chu kỳ ngày đêm, xác định được chu trình thời gian quá khứ, hiện tại và tương lai một cách tiến bộ khoa học. Và khi mốc thời gian trôi qua hơn hai ngàn năm, thì con người với bộ óc thông minh tiến bộ, lần nữa quay về tìm hiểu thời gian quá khứ để tìm hiểu con người và sinh vật khác đã có mặt tự bao giờ trên trái đất! Từ đó con người suy đoán hiểu được sinh hoạt người xưa, và tạo được sự so sánh nền văn minh ngày nay.

Thế thì kiến thức ngày nay rõ ràng cho biết, nhân loại và sinh vật trong quá khứ đã hiện hữu ở một thời gian nào đó, có thể là một trăm ngàn năm trước, hoặc hơn nữa không thể biết được. Nhưng cũng khả dĩ cho biết, phải có một nhân duyên từ quá khứ thật xa; và phải có con người trước đó mới có con người ngày nay. Không thể nào không có người trước mà có người ngày nay.

Tuy nhiên, có một vấn đề khó hơn nữa, là trái đất, một hành tinh đã và đang tồn tại dung chứa con người; trái đất lại là một vật thể trong muôn vàn vật thể trong không gian, điều này văn minh con người đã xác định từ lâu. Vậy cái gì sinh ra trái đất? Trái đất đã tồn tại bao lâu rồi? Câu hỏi này sẽ mãi mãi là câu hỏi, không biết chừng nào có được giải đáp cụ thể!

Thế thì phải dựa theo chân lý, rằng tất cả đều có nhân duyên, không một sự việc gì mà không có nhân duyên; do đó câu hỏi trên sẽ được giải đáp đúng theo công thức nhân quả và nhân duyên.

Và ngay giờ này chúng ta đang tìm hiểu về Duy Thức Học, đó sẽ là câu trả lời cho hết thảy câu hỏi ở thế gian! Tại sao lại nói có thể trả lời hết thảy câu hỏi trên thế gian? Xin thưa vì thế gian không ngoài sự hiểu biết, không ngoài sự nhận định phân biệt mà ra. Nếu không có phân biệt hiểu biết thì không có câu hỏi, mà Duy Thức Học là một pháp tu chỉ bày về sự hiểu biết, nói rõ về sự hiểu biết, phân định về sự hiểu biết, cho nên nó bao gồm hết thảy sự hiểu biết. Cũng không phải nói riêng sự hiểu biết mà còn bao trùm hết cả sự vật, vô tri vô giác, là hết thảy hình tướng vật thể bên ngoài sự hiểu biết nữa.

Vậy thì câu trả lời vừa nêu ra sẽ phá đi ngộ nhận, như ban đầu đã đề cập, là vấn đề nhìn nhận mọi thứ, dường như độc lập, trong mỗi phạm vi hữu hạn của nó, như là con người, gia đình, xã hội, quốc gia v.v…

Nhìn nhận như vậy là một định kiến theo truyền thống, tập tục văn hóa lâu đời, hay nói đúng hơn định kiến của sự nhận biết sai lầm do chưa tìm hiểu các pháp do nhân duyên sinh.

Để tìm hiểu đúng theo cái nhìn Duy Thức Học, chúng ta sẽ tìm thấy có bốn nhân duyên sau:

a.Nhơn duyên,

b.Sở duyên duyên,

c.Đẳng vô gián duyên, và

d.Tăng thượng duyên.

a.Nhơn duyên:

Tìm hiểu Duy Thức Học qua một trăm pháp, chúng ta hiểu mọi thứ đều bắt nguồn từ nhơn duyên hiểu biết, hay gọi là Thức phân biệt hiểu biết. Không có hiểu biết sẽ không có cuộc mở màng cho nghiệp sống. Như vậy hiểu biết và nghiệp sống, là nhân duyên khởi tác cho vạn vật khởi đầu trong vòng nhân quả; và nói đến nhân duyên là nói đến những chủng tử có mặt trước đó, làm nhân làm duyên khởi động. Vậy chủng tử là gì?

Đây là vấn đề quan trọng cần hiểu, vì nó có nghĩa tạo nhân sinh quả. Không hiểu chủng tử, nghĩa là không để tâm tích thiện, không để tâm tạo phước; ngược lại có thể tích ác, tạo dữ gây quả xấu.

Phước và thiện, xấu và dữ, đơn giản chỉ là những chủng tử. Vậy chủng tử là hành động! Vâng chủng tử là hành động, lời nói và ý nghĩ… là những thứ làm nhân tạo ra quả.

Chủng tử nói xác nghĩa là hạt giống; hạt giống khắp mọi nơi, mọi hoàn cảnh, bàng bạc trong không gian vũ trụ. Chủng tử hiện hành lưu xuất gọi là Ngoại Chủng tử, và chủng tử ẩn tàng trong tâm con người trước khi biến thành vật thể hình người, hình vật gọi là Nội Chủng Tử.

Ngoại Chủng tử:

Là những hạt giống của thực vật, sinh vật đang thời kỳ tạo hình phát triển. Ví dụ này thật nhiều không kể hết, chẳng hạn việc gì chúng ta đang chăm sóc, đang được cầy cấy như thực vật; hay những gì đang được xây dựng, đang được vun bồi như những vật vô tri. Nói chung hết thảy hình ảnh nào hiện hữu trong quá trình xây dựng, kể cả quá trình hủy diệt thì đó là tiến trình của chủng tử hiện hành theo nhân duyên của nó.

Như thế Ngoại Chủng Tử là hết thảy những sinh hoạt đời sống, đã và đang sống chết hiện hành. Tất cả điều đó xảy ra trên trái đất, từ sự hiện hành lộ tướng của hạt giống hình thành, và theo tiến trình hoại diệt của sự vật mất đi.

Nội Chủng Tử:

Là những hạt giống đang còn trong tâm, hay nói đúng hơn đó là Thức A Lại Da. Hạt giống nầy là năng lực, là động năng đẩy ra hạt giống bên ngoài. Không có hạt giống này, làm sao có hạt giống chủng tử bên ngoài xuất hiện. Và đây là nguồn gốc sinh ra vạn pháp. Nói rõ hơn nữa, đó là sự sống, là bản thể bên trong của hết thảy sự vật. Ví dụ chủng tử hạt giống của một người thiện, cho nên sống ở hoàn cảnh nào họ cũng thiện; tuy nhiên bên ngoài không thấy được tánh thiện của họ; và ngược lại cũng vậy. Do chính chủng tử bên trong như vậy, mà hiện tượng hoàn cảnh bên ngoài có khác. Ví dụ về thực vật, vì bản thể nó là chủng tử hạt giống của một cây ổi, cây mít, cho nên nó phải trổ quả mít, quả ổi. Ví dụ về vật vô tri vô giác, là tác phẩm con người tạo ra, nó cũng có chủng tử hạt giống; hạt giống chủng tử chế tạo bắt nguồn từ mủ cây, từ sắt thép, cho nên hai loại tạo phẩm này sinh ra quả phẩm khác nhau. Cái thau bằng mủ không thể đặt lên lò nấu được, và chiếc thau bằng sắt thép sẽ không bị cháy vì lửa; và ngược lại chiếc thau bằng mủ có thể nhẹ nhàng di chuyển, trong khi thau bằng sắt khó khăn di chuyển vì nặng hơn.

Nội Chủng Tử buộc phải có, thì mầm sống của sự vật mới hoạt động hiện khởi.

Đó là hai phần chủng tử trong và ngoài được nhận định cụ thể trong đời sống; nhưng nếu tiến xa hơn, chúng ta lại thấy Duy Thức Học phân chia chủng tử có hai phần làm nhân sinh quả. Đó là Bản Hữu Chủng Tử và Thỉ Khởi Chủng Tử.

Bản Hữu Chủng Tử:

Là những hạt giống có sẵn từ vô thỉ một cách tự nhiên, không phải do huân tập mà thành. Nó là dòng Thức A Lại Da chưa tác nghiệp chưa phải bị động lực nào tác động lên. Nhưng tất nhiên nó phải là nhân duyên trong dòng sống, để tạo thành năng lực hoạt động hiện hành.

Thành Duy Thức Học giảng: …hết thảy chủng tử đều là bản hữu, không do bởi huân tập mới phát sinh. Nhưng do ảnh hưởng của sự huân tập mà nó phát triển. Như Khế kinh nói, “Hết thảy hữu tình, từ vô thủy đến nay, có đa dạng giới, như đống ác xoa (hình dạng như hạt vô thực tử. Khi rụng, khi rụng chúng tự nhóm lại thành đống) tồn tại một cách tự nhiên như vậy. Giới là tên gọi khác của chúng tử¹².

Như vậy ta tạm hiểu Bản Hữu Chủng Tử, là một tâm thức sinh khởi hiện hành, trước khi tác nghiệp chủng tử hữu lậu, hay vô lậu.

Thỉ khởi Chủng tử:

Đây là loại chủng tử được huân tập khi tác nghiệp, đó là vô số chủng tử nhiễm tịnh mà chúng sinh bắt đầu ý thức phân biệt. Và dòng sống này bắt đầu bằng sự huân tập tích tụ những chủng tử tạo nhân cho đời này, thành quả cho đời sau.

Tóm lược nhân duyên ở trên là phần căn bản đầu tiên cho một chúng sinh, một thế giới hiện hành.

b.Sở duyên duyên:

Vấn đề chủng tử là nguyên nhân chính cho dòng sống, nói ngược lại dòng sống là vấn đề chủng tử. Sự tích thiện, tạo ác, là cách nói của sự gây tạo chủng tử. Và như nhân duyên đã hội đủ chủng tử nhiễm tịnh, bấy giờ cần có một nơi để chủng tử duyên vào; nghĩa là sự hiểu biết phải có đối tượng đặt định, phải có chỗ để sinh ra vạn pháp.

Rồi khi sinh ra vạn pháp, thì vạn pháp lại tiếp tục làm sở duyên cho một duyên khác nữa.

Đời sống lang thang của nhân duyên chủng tử sẽ bất định, không bao giờ ngừng, nếu không có chỗ nương vào phát khởi.

Trên thực tế cái gọi là con người là khi nào biết suy tư, biết cảm thọ, khổ vui, thương ghét… Làm người mà không có căn bản này thì đâu gọi là con người! Nhưng muốn được căn bản đó, con người phải hội đủ nhân duyên, căn thân, hiểu biết và trần cảnh.

Đương nhiên có căn thân là có hiểu biết duyên vào; nhưng chưa đủ, vì hiểu biết của căn thân đó nếu không có đối tượng là trần cảnh thì không có chỗ duyên để gọi là hiểu biết của căn thân.

Như thế, vật thể trần cảnh mà căn thân hiểu biết được, đó là có chỗ duyên, và từ vật thể chỗ duyên đó lại làm nơi phân biệt sinh ra hiểu biết, cho nên gọi là Sở Duyên Duyên.

Nhưng nghiệt ngã thay, sở duyên ban đầu của hiểu biết chính là thân nghiệp tạo ra; vì không có thân này, làm sao có chỗ duyên vào để hiểu biết. Đến khi hiểu biết, lại hiểu biết sai lầm, do đó sai lầm từ thân rồi sai lầm cả hiểu biết về thân nữa.

Cuộc sống đầy dẫy những khúc mắc nhân duyên là do từ đây sinh ra.

Từ thuở nào không biết, những chủng tử lang thang dừng lại gá vào thai mẹ, đủ duyên thành hình rồi lớn lên thành người, rồi trưởng thành trong cuộc sống. Khi cuộc sống hết duyên chết đi, lại hóa sinh thần thức, mang dạng nghiệp duyên chủng tử, lại lang thang theo nghiệp lực tìm một thân sinh khác.

Rồi tự dệt nên nghiệp, vì nghiệp tạo thành tội phước, lại tái sinh trả nghiệp tạo nghiệp. Tất nhiên điều này là luật tự nhiên của dòng hiểu biết chủng tử nhân duyên. Bởi không thể gọi là chủng tử, khi không có chỗ gá vào. Cho nên hiểu biết là hiểu biết cái gì, và cái gì được hiểu biết lại trở thành vấn đề mà chúng ta phải cần hiểu, đó là điều quan trọng.

Thế thì tóm lại, đời sống nhân duyên chủng tử phải có chỗ duyên và đối tượng hiểu biết; từ chỗ hiểu biết là vấn đề tiếp theo sinh ra hiểu biết khác, cho nên dòng sống tuyệt nhiên phải vậy. Cuối cùng xét lại rằng, dòng hiểu biết phải thế nào mới ra khỏi vòng luân hồi sinh tử; đó là câu hỏi mà người học Phật phải tìm câu trả lời.

c.Đẳng vô gián duyên:

Là ý nghĩa nhân duyên tương tục không ngừng của suy nghĩ, hành động sinh hoạt con người, và của mọi vật trên thế gian này; hay nói xa hơn khắp pháp giới chúng sanh.

Ta hãy trở lại vấn đề hiện hữu của con người có tự bao giờ! Trái đất nơi dung chứa cưu mang con người đã thành hình bao lâu, rồi chừng nào hủy diệt!

Đó tất cả chỉ là nhân duyên, và nhân duyên luôn luôn đi tới, đi tới theo thời gian, hay theo vọng tưởng của chúng sinh.

Một điều khẳng định phải có, là sự tương tục không ngừng của một sự hiểu biết nối kết nhau qua nhiều hình thái. Dù hình thái mà ta chứng kiến, dường như trông thấy kết cuộc mất đi, nhưng thật ra chỉ là biến dạng trong sự tương tục nhân quả mà thôi.

Thế thì hết thảy cuộc đời này, trừ ra chân lý giải thoát, còn lại tất cả không có gì gọi là tuyệt đối có lợi hay có hại! Vậy chỉ là lẩn quẩn tương tục không ngừng gián đoạn, phù hợp với tâm thức chúng sinh chưa giác ngộ.

Ví dụ một khu rừng được khai thác, biến thành đồng bằng trống không, rồi xây dựng lên một thành phố. Dân chúng nhờ đó quy tụ về sống sinh hoạt vui nhộn hơn. Tuy nhiên ngược lại một số chúng sanh, có thể còn nhiều hơn dân số ở thành đó gấp mười lần, trăm lần, phải bị bỏ mạng, phải chết đi vì mất nơi cư trú. Vậy chỉ có lợi cho người mà hại cho vật.

Lại nữa, người ta thường nói sinh con đông có phước, hay không con vô phước? Nhưng xét ra, trên đời không thiếu gì gia đình con đông đau khổ, vì không có mấy đứa thật hiếu với cha mẹ. Hay dù có hiếu, thì sự thương yêu bất đồng của cha mẹ cũng tạo ra khổ. Không con vô phước cũng không hẳn vậy; nếu hai vợ chồng biết tu niệm, biết đạo giải thoát thì có thể sẽ có phước hơn. Vì trên thế giới có nhiều bậc vĩ nhân không có gia đình; huống gì hoàn cảnh hai người biết chia sẻ cùng nhau làm phước, thì cơ hội thoát khổ sẽ nhiều hơn.

Nhìn theo luật nhân quả, do vô số chủng tử không gián đoạn, tương tục xảy ra, cho nên quả thiện mới trổ, quả ác mới cảnh tỉnh được người, nếu không sẽ không có thảy đổi, không có nhân quả.

Nguyên do con người không thấy các pháp tương tục liên kết không ngừng, nên không biết vạn pháp sẽ không bao giờ dừng lại, do đó tự động chuốc lấy khổ đau. Người ta hay mong muốn mọi việc thuận theo ý mình, nhưng người ta không biết, người khác cũng muốn mọi việc chạy theo ý họ.

Dòng chảy của tâm sở gắn liền với Tâm vương, tương tục tạo ra ý thức thế giới này.

Nếu tâm vương nhãn thức nhìn cành mai, mà không có Thức Thứ Sáu phân biệt khởi tâm sở thiện, để cắt hái cúng dường dâng lên chư Phật, hay săn sóc thưởng lãm, với tâm hoan hỷ cho mọi người xem; thì dòng tương tục của hiểu biết vạn pháp sẽ không sinh, và cuộc đời cũng mất hết ý nghĩa. Tuy nhiên hiểu biết có nhiễm có tịnh, cứ chảy mãi hoài không ngừng, cho nên vấn đề giải quyết đời sống, vấn đề sinh tử luân hồi cần phải vươn lên trong sự nhận thức hiểu biết. Như thế nếu tâm sở bất thiện hoạt động, thì hàng lớp nhân duyên bất thiện sẽ dễ sinh khởi theo; và ngược lại tâm sở thiện cũng sinh khởi như vậy.

Thế thì ta hiểu đã có chủng tử nhân duyên, nhưng nếu không tương tục sinh diệt, thì không thể phát động nẩy nở. Vậy đó là điều tự nhiên mà vạn pháp sinh diệt không ngừng.

d.Tăng thượng duyên:

Khi vạn pháp sinh khởi, tất cả hiện tượng cũng hiển bày, nào người nào vật, và hết thảy đối tượng của người và vật cứ tiếp nối dính liền nhau phát triển. Chúng sanh vì vô minh không thấy các pháp đều do nhân duyên, đều nương vào đối tượng, cảnh giới người vật, làm chỗ gá duyên sinh duyên; vì không thấy nên không gián đoạn vào ra sinh tử chẳng hề hay biết. Rồi dòng chảy thời gian không gian thuận nghịch, cứ theo ý thức vô minh như vậy, nên bồi dưỡng cho thiện nghiệp, ác nghiệp quay hoài luân hồi đau khổ.

Nhìn lại quá khứ sẽ thấy, con người ngày xưa hay bị câu thúc bó buộc vào những hiện tượng mê mờ, nên càng sống càng thêm mê tín. Cho đến khi nhân duyên gặp được một vài Thánh nhân ra đời dạy bảo cho họ, thì đời sống mới được trong sáng hơn. Dù vậy con người vốn đã tích lũy nhân nghiệp tham ái, sinh ra bao lần là bao lần không thoát khỏi nghiệp dục thế gian; chính vậy mà nghiệp nhân giải thoát, khó thể tiếp nhận được.

Tăng Thượng Duyên, là những chủng tử khi đã hiện hành, rồi từ chỗ hiện hành đó theo duyên thuận nghịch mà tăng trưởng. Đời sống hiện thời của nhân loại đang là kỷ nguyên văn minh khoa học nguyên tử. Từ chỗ văn minh này con người lao theo sự vận hành khoa học nguyên tử, khai sinh nhiều sản phẩm hợp với ý thức hiện đại ngày nay. Ý thức đó nếu tốt, thì tất cả môi trường sinh hoạt con người ảnh hưởng tốt; và càng thêm mỹ mãn hạnh phúc hiện tại. Ngược lại nếu ý thức xấu, chẳng hạn có một nhóm người có ác tâm tham lam ích kỷ, chỉ muốn hưởng thụ cho quốc gia mình, đoàn thể mình, thì với nền khoa học nguyên tử văn minh ngày nay, sẽ là tăng thượng duyên cho một cuộc hủy diệt thật kinh hoàng khiếp đãm. Như thế tạm hiểu tại sao từ thuở ban đầu trải vô số kiếp nhân duyên, những chủng tử lang thang, rồi cuối cùng lại lang thang không định hướng. Đó là vì chỗ gá vào chỗ nương dựa không hướng đến giải thoát, cho nên sinh diệt không ngừng theo dòng chảy vô minh thám ái, rồi cuối cùng tham ái này chồng chất tham ái kia, quay mãi trong dòng luân hồi khổ ải.

Vậy thấy rằng, hết thảy mọi sự mọi vật đều trong quỹ đạo của bốn duyên trên; mà nguồn gốc tạo thành nhân duyên là những chủng tử; chủng tử lang thang đi tìm một hiểu biết, hay một nội cảnh, hoặc ngoại cảnh…Nhưng cảnh và hiểu biết chỉ là một hiểu biết lang thang chưa giác ngộ mà thôi.

Chư Thánh nhân, Bồ Tát, hiểu được vòng quay nhân duyên sinh tử của con người, vạn vật, là do tích lũy chủng tử chấp trước mà thành. Do hiểu như vậy các vị Đại Bồ Tát nhận ra ngay nhân duyên cũng giả lập giả định mà thôi, vì nhân duyên chỉ là chủng tử chấp trước, chứ tự nó không phải cái để gọi để tìm chỗ mà thành. Chúng sinh vì không hiểu, mãi tìm chỗ cầu thành cho nên nó dính mắc liên hệ, cái này chồng lên cái kia, cái kia chồng lên cái nọ. Nó tương tục sinh diệt, và tăng theo một dòng lẫn quẩn.

Kinh Phật từng dạy: cái này sinh, nên cái kia sanh, cái này diệt nên cái kia diệt. Một lời chân ngôn này đủ nói, tất cả vì chấp trước, vì chưa chứng đạo giải thoát vậy.

Sự Có Và Không của Cảnh, Thức Trong Tục Đế Và Thắng Nghĩa Đế

Thông thường vật gì hiện hữu trước mặt chúng ta cho là có, hoặc trống trơn không thấy ta cho là không; hay sự việc nào giải thích không được cũng cho là không. Có, Không xưa nay là chuyện truyền thống, là tập khí của chúng sanh từ vô thỉ kiếp đến nay. Nếu không nhờ giáo lý giải thoát Phật Đà, con người không biết bao giờ ra khỏi cảnh khổ luân hồi, và sự chấp có, chấp không quả thật là điều nguy hiểm.

Không biến thành Có.

Như trên đã đề cập, hễ những gì thấy được, cảm được đều cho là có. Nếu thí dụ cái có này ở thế gian, thì nhiều đến khủng khiếp, như là: Gia đình, bạn hữu, xã hội, quốc gia, hành tinh, trái đất, thái dương hệ, ngân hà, tinh vân, vũ trụ… Thậm chí đến cả quan niệm tư tưởng, cũng trở thành cái có cột dính con người; nói cho cùng, không bao giờ kể hết cái có ở thế gian!

Nhưng thật sự những cái vừa nêu đó, không thể nào có thật, nó chỉ là một khối nhân duyên tập hợp thành. Khối nào lớn nhân duyên tập hợp lớn, chẳng hạn như quả địa cầu trái đất hay gọi hành tinh xanh, là một khối nhân duyên khổng lồ không thể tính toán được! Vì làm sao biết hết sự sống trên trái đất? Nhưng phải chấp nhận vô số sự sống đó là Có nên mới gọi Trái Đất được; chứ nếu trái đất thiếu sự sống thiếu hết thảy những gì đang hiệu hữu, thì cái tên gọi Trái Đất không còn đúng nữa. Vậy rõ ràng nó không phải thật đúng để gọi nó là Trái Đất, cũng vì nó không có chủ thể, mà chỉ nhờ nhân duyên. Rồi trong vô số nhân duyên, nào là các lục địa quần thể các châu, phải có người sống, phải có nền văn minh, cuối cùng quan trọng nhất là hình thể con người phức tạp này, và cứ sinh ra, sinh ra liên tục những yếu tố nhân duyên khác nữa, khác nữa… tất cả phải có như vậy, như thế mới trở lại cái gọi ban đầu, gọi là Trái Đất được! Thế thì có cái gì là đúng là thật đâu!

Lại nói về cái nhỏ, trong cái nhỏ lại nhờ cái nhỏ hơn, và trong cái nhỏ nhất thì có cái nhỏ nhất mà con người phải nhờ vào máy móc khoa học mới hiểu được. Nhưng khoa học vẫn là những dụng cụ do con người làm ra, thành ra cái dụng cụ đó vẫn hạn chế, bởi chủ của nó chỉ có thể làm như thế là cùng.

Suy ra cho hết ý, cái mà chúng ta cho Có, chẳng phải là có, nó chính là “Không”! Không vì như đã thưa nó không thật có. Không thật có là vì nhờ nhân duyên. Đương nhiên không thể hiểu lầm “Không” là không có gì hết! Không có gì hết thì làm sao chúng ta thấy đó! Chúng ta sống nhờ vào đó, và hiện chúng ta đang lý luận đây! Chúng ta có lý luận sai đúng thì cũng phải nhờ cái Có, mới lý luận được, chẳng hạn có thời gian rảnh, có quan sát học hỏi, có nhà cửa phương tiện suy nghĩ, nhất là phải có thực phẩm để khỏi phải đói có sức mà lý luận đây.

Nhất định phải có, nhưng Có đó không thật thể, nên mới gọi là “Không”. Không hiểu điều này thế gian đành chịu khổ từ xưa đến nay, vì tranh chấp đấu tranh giành giựt. Giành giựt mãi cũng chẳng được cái gì. Được lắm chỉ là vài mươi năm rồi cũng bị mất! Mất vì hư hại không trụ được lâu, hay mất đi vì bị lỗi thời, hoặc dù không lỗi thời cũng bị cải cách sửa sang. Hay vì muốn giữ nó lại, tôn trọng nó cở nào thì cũng thành vật tích triễn lãm mà thôi; cuối cùng đến một lúc nào đó, thì thân thể và đời sống ta, không cho phép ta sống mãi với nó, thế là ta không thể mang nó theo ta xuống nơi “chín suối”. Hoặc dù ta có chết đi mà nó vẫn được người xử dụng, thì như trên đã nói, nó cũng không sống lâu với thời gian được.

Trong tích chuyện Phật có câu chuyện nội dung như sau: Một vị trưởng giả giàu có, làm nghề thủ khố, ông ham muốn tích lũy của cải không bao giờ ngừng. Lúc nào cũng khuyên con cái nên cố gắng làm cho gia sản nhiều thêm; đừng bao giờ nghĩ rằng gia sản hiện có là nhiều, mà không lo tiếp tục tích lũy. Rồi đùng một cái! Vô thường cướp đi sinh mạng của ông. Ông đầu thai lại thành một thằng bé tật nguyền, có dáng hình xấu xí như quái vật; lại sinh vào gia đình nghèo khổ nhất làng. Sự ghê tởm của hình hài, và ghê tởm luôn cả thân phận đen tối này, khiến cả làng khám phá ra được; và họ buộc phải đuổi nó đi khỏi làng. Người mẹ là người thân duy nhất của nó, cũng phải từ chối không thể lo cho con được nữa. Thế là chỉ mới sáu, bảy tuổi nó phải tự rời làng lê la kiếm sống. Nhân duyên quả báo cay nghiệt làm sao, nó đi xin nhằm vào ngôi nhà đời trước của nó. Do quen thuộc với ngôi nhà, hay do nghiệp lực đời trước quá mạnh, nên cứ lầm lũi tiến thẳng vào nhà xem như nhà không có ai. Khi các đứa bé trong nhà nhận ra sự xuất hiện của thằng bé xấu xí này, chúng la hét kinh hãi và đánh đấm đuổi ra không thương tiếc. Nhân lúc này Phật xuất hiện chứng kiến tình cảnh đau khổ đó. Phật gọi chủ nhà hiện là Chủ Khố, là con ông trưởng giả giàu sang đời trước, và hiện thì xa lạ với thằng bé xấu xí đời nay. Phật dạy và cho biết thằng bé ghê tởm này là hậu thân của cha ông chủ nhà, rồi bảo thằng bé chỉ nơi cất giấu vàng bạc để xác minh điều đó là sự thật. Chủ nhà ban đầu tuyệt đối không tin và ghê tởm đứa bé, nhưng khi nghe Phật dạy, và kinh ngạc việc thằng bé biết nơi cất giấu vàng bạc, nên kinh sợ phát tâm quy y sám hối.

Nhân câu chuyện này, Phật nói bài kệ cho Ngài A Nan nghe.

Con ta, tài sản ta Kẻ ngu, mãi lo xa

Chính ta còn không có!

Của cải, con đâu ra (PC.62) .¹³

Qua câu chuyện trên, cho thấy tất cả là do không hiểu các pháp từ duyên sinh duyên diệt, nên phải chịu luân hồi đau khổ. Và ông chủ nhà, con của người phú hộ giàu có ngày xưa được Phật dạy bảo, là một đại nhân duyên để thay đổi cả cuộc đời. Chỉ tội đứa bé không hiểu gì cả, vì quả dị thục đã đổi hẳn lớp hình đời trước, để bây giờ vừa xấu xí ghê tởm, vừa nghèo hèn ngây dại. Tuy vậy đã gặp Đấng Toàn Giác, đứa bé này vẫn còn được nhân duyên thù thắng. Có lẽ nó sẽ sống không bao lâu vì biết sự thật này. Ngày nay chúng ta hay thường dửng dưng cảnh trạng hoàn cảnh chung quanh, tưởng là mới mẻ, tưởng xa lạ, đâu ngờ cảnh hình hôm nay chỉ là kết quả của vô số nhân nghiệp trong quá khứ. Chúng toàn là các chủng tử phức tạp và hữu lậu tạo nên; vì phức tạp, nên ta không nhận ra nhân duyên giả dối của chúng, vì hữu lậu cho nên chúng chỉ mang đến khổ cho con người. Như vậy, nếu ta cứ tiếp tục không tư duy không suy niệm, các pháp là vô ngã, cuộc sống là nhân duyên không thật thể, thì dù ta có làm chủ vật chất ở thế gian nhiều như hết thảy núi non biển cả, nhất định ta vẫn đau khổ. Giống như ông phú hộ qua câu chuyện trên, cứ tưởng rằng ông không bao giờ chết, hay cứ tưởng vật chất kia không bao giờ rời khỏi ông. Ông vô minh đáng thương quá! Ông không biết rằng, ông có sống đến triệu năm thì cũng có ngày chết, và tài sản của ông lại chắc chắn rằng sẽ chịu nằm yên một chỗ!

Cái có, cái chấp giữ của thế gian là vậy, xưa nay không khác gì. Thiết nghĩ không cần biện luận chi nhiều, hãy suy ngẫm bài kệ tụng trên là điều thực tế.

Có Biến Thành Không

Nếu nhìn nhận có pháp hữu vi tức phải có pháp vô vi; có sự tương đối, đối đãi đúng theo luật nhân quả. Minh chứng điều này là trong thế gian ô nhiễm, vẫn có các bậc thanh tịnh xuất hiện, có Thánh nhân ra đời. Thánh nhân và phàm tục là một danh xưng đối nghịch, tuy nhiên sự đối nghịch đó cho thấy trong phàm có chất Thánh; và chất Thánh trước đó phải là chất phàm. Vì nếu trong phàm không có Thánh thì không bao giờ thành Thánh, và Thánh gọi là Thánh vì Thánh đó đến từ phàm, chứ Thánh là Thánh thì không bao giờ đợi phải có phàm mới có Thánh.

Thế gian này dù khổ nhưng vẫn chứa vui; nếu chỉ có khổ không bao giờ vui thì làm gì con người tồn tại, họ sẽ tự hủy diệt ngay khi vừa xuất hiện không bao lâu. Phải có vui con người mới sống, và phải có vui con người mới biết khổ; nhưng vì khổ quá nhiều nên vui bị lấn áp thế thôi. Các bậc liễu đạo hiểu rõ sinh tử chỉ biết có vui; hay nói đúng hơn chỉ có tâm an, trí sáng. Tâm an là không có phân biệt, trí sáng là biết vui khổ chỉ là đối đãi thế gian, là pháp hữu lậu chưa giải thoát. Do đó các Ngài lìa khỏi ngôn ngữ danh từ đối đãi thế gian như là: khổ vui, nhiễm tịnh, sáng tối, thậm chí đến cả vô minh, giải thoát cũng chỉ là danh từ không thật mà thôi.

Xét cho cùng chư vị Thánh chúng Bồ Tát vẫn sống y như thế gian, mà không giống thế gian thường sống trong đau khổ.

Vậy thì các Ngài sống vẫn sống nhưng luôn sống với ý thức cao độ, ý thức đó đã chuyển thành trí, đã giác ngộ chứng đạo cụ thể ngay đời này. Nhưng tiếc rằng chỉ một số rất ít người trên thế gian hiểu được, thành ra không tin! Không tin thế gian có người giác ngộ, có bậc siêu phàm. Không tin như vậy, cũng là không tin chính mình. Không tin còn có cái Có, đó là cái chơn tuyệt đối, hay nói rằng cái thấy sáng suốt không còn phân biệt chấp trước nữa.

Cái Có mà thế gian nghĩ rằng không có, tạm hiểu mấy phần sau đây:

- Mọi thứ đều có nhân duyên với nhau.

- Có nhân duyên có con người

- Có Thức hiểu biết cao độ

- Có sự giải thoát

Mọi Thứ Đều Có Nhân Duyên Với Nhau

Bước đầu căn bản học Phật thường được dạy rằng: Các pháp do duyên sanh cũng do duyên diệt. Chân lý này thường được nhắc thường xuyên, bởi nó là tất yếu của việc học Phật. Thế gian không hiểu việc này nên chấp là không, rồi tạo ra đủ vấn đề tư tưởng, như là mọi vật trên thế gian theo luật tự nhiên, hay mọi vật đều có sự sắp đặt nào đó, mà con người thấp hèn bé nhỏ không thể hiểu được v.v… Đó là những cách nói không tin, không hiểu các pháp là do duyên sinh. Kết quả không tin có lý duyên sinh như vậy, trở thành chấp trước, và đời sống sẽ không phá vỡ được ý thức phân biệt đối đãi, cho nên dòng sống luân hồi bất tận là vậy.

Có nhân duyên có con người

Có lý duyên sinh nên mọi thứ hiện khởi, và nhân đó có con người. Chúng ta có lý luận hay biện minh cho việc tự nhiên hay khác thường thế nào, thì con người vẫn là do nhiều nhân duyên sinh ra. Duyên sinh căn bản là do nhân duyên từ cha mẹ và hoàn cảnh môi trường chung quanh; và duyên sinh khó hiểu nhất nhưng tuyệt đối phải có, là có một dòng thức chấp trước phân biệt từ vô lượng kiếp lang thang trong pháp giới, nên có con người hôm nay.

Có Thức hiểu biết cao độ:

Có con người rồi nghĩa là có sự hiểu biết, có ý thức cao độ hơn các loài khác đang sống trên cõi Ta Bà này. Đương nhiên như chúng ta hiểu, con người là do năm uẩn hợp thành, nên không thật ngã; nhưng chúng ta phải biết sự giả hợp này là có, nghĩa là có nhân duyên giả thành. Nương nhờ nhân duyên như vậy, một con người xuất hiện; và nương nhờ hình hài con người, mới nhận ra sự hiểu biết của con người là cao quý nhất.

Có sự giải thoát.

Cuối cùng thì, hiểu biết của con người giúp con người nhận ra hai mặt thật giả cuộc đời: một là vạn pháp do nhân duyên sinh, hai là nhân duyên đó đưa người hiểu biết đạt đến vô ngã chấp. Đây chính là giai đoạn nhận biết có sự giải thoát, sự chuyển thức thành trí.

Tóm lại có và không của thế gian gọi là Tục Đế, là một sự thật trong cái sinh diệt vô thường đối đãi nhau; mà trớ trêu thay cái sự thật của Tục Đế, là sự thật của các pháp không thật có. Không thật luôn cả cái gọi là Tục Đế kể cả Chân Đế. Bởi vì gọi Tục Đế vì có Chân Đế, nếu không có Chân Đế thì đâu có gì gọi là Tục Đế. Tuy nhiên sự thật con người phải đối diện với trần cảnh qua căn thức, những gì mắt thấy tai nghe rõ ràng minh bạch; đó là vì căn, trần, thức, đã đi với ta từ vô lượng kiếp, nên khó thể một sớm một chiều có thể phủ nhận. Như thế đời này sang đời khác cứ cho là thật; rồi lại còn cộng nghiệp chung với bao chúng sanh khác, cũng đồng thấy và hiểu biết hành động giống như ta; điều đó càng tạo thêm sự trầm trệ vô minh trong sinh tử. Tục Đế chỉ có nghĩa là vậy, là một sự mê lầm mà thôi. Còn Chân Đế là đối ngược lại sự mê lầm. Và cái chống chọi lại mê lầm đó là gì? Cũng chính do ta, cũng từ sự hiểu biết qua căn, trần, thức, nhận ra các pháp do duyên sinh duyên diệt.

Rốt cuộc chỉ có một hiểu biết này thôi, ngoài ra không có sự đối tác, tác động nào. Do đó nội dung hết thảy Kinh Phật không ngoài việc gì lạ, là nói về hiểu biết của chúng sinh. Hiểu biết đó còn mê mờ ngờ ngạc thì gọi là Thức phân biệt; chừng khi phân biệt chấp ngã, chấp pháp không còn thì gọi là trí, là tâm thanh tịnh. Hay nói cách khác Thức là hiện tượng vọng khởi có không của thế gian, còn trí hay tâm thanh tịnh là có không theo ý nghĩa nhân duyên giải thoát.

Phật nói thức và tâm rồi chư luận sư Bồ Tát bình giảng, phương tiện hệ thống hóa môn học Duy Thức, cũng là vì có chúng sinh làm đối tượng; nếu hết thảy chúng sinh chuyển thức phân biệt thành trí giải thoát, hay chơn tâm thanh tịnh, thì vấn đề sẽ không còn gọi là Thức hay Tâm chi nữa. Chừng đó chỉ có cảnh giới Niết Bàn, cảnh giới đó nhất định sẽ không có khởi tác vọng động ô nhiễm như thế gian tranh đấu.

Cảnh giới đó là sự lập thành từ Thắng Nghĩa Đế, là chân lý giải thoát vượt lên hết thảy các pháp sinh diệt, qua nhiều phương tiện hiện tượng thế gian. Và đó chính là cái Có cái Không mà phàm phu chúng ta đã và đang hiểu lầm từ vô thỉ kiếp đến nay. Nguyện rằng ngay trong đời này chúng ta sẽ không còn lầm lẫn nữa.

Duy Thức Và Con Người

Các pháp cũ và mới đối với phàm phu

Thế gian này biết bao con người được sinh ra, nhưng chưa từng thắc mắc, tại sao ta được hay bị sinh ra! Sinh ra có ý nghĩa gì? Và tại sao con người phải già đi, phải chết, mà không thể sống hoài, sống bất diệt! Sự thật thì vẫn có một số người thoáng qua suy nghĩ; và một số trầm tư tìm cách lý giải bài toán cuộc đời; nhưng rồi vẫn không giải được chân lý bí mật này để phổ cập quần chúng nhân gian. Họ chỉ có thể tìm được đáp số nơi chính họ, và đương nhiên đáp số đó vẫn là của họ hay của một số người, chứ không phải là của nhân loại.

Chúng ta quả thật gặp được đại sự nhân duyên, biết được thế gian duy nhất một người; chẳng những giải được bài toán cuộc đời, mà còn phổ cập đáp số bài toán cho hết thảy nhân loại cùng hiểu biết. Vậy nguời đó là ai? Thưa rằng, người đó chính là Đấng Toàn Giác, là bậc thầy của nhân thiên. Người đã xuất hiện trong lịch sử Ấn Độ, để không bao lâu lịch sử đó được ghi lại một giáo lý siêu tuyệt, một con người vĩ đại, và từ đó tiếp nối theo Người xuất hiện những con người vĩ đại khác, vì nhờ đã học và hành theo giáo lý giải thoát của Người.

Thế thì hôm nay chúng ta đã và đang tìm học và hành theo lời Ngài dạy. Và điều mong muốn của những người học giáo lý giải thoát là phải được giải thoát như Ngài. Tuy nhiên chúng ta dù đã có sẵn bài toán, có cả đáp số, nhưng không thể không tư duy, tự hỏi tại sao bài toán là biểu tượng cuộc đời và đáp số là sự thật cuộc đời đã được giải tỏa, thế nhưng vẫn còn vô số người trong đó có chúng ta, vẫn còn chưa hiểu, hay hiểu theo cái hiểu phàm phu! Phải chăng chúng ta vẫn còn ham thích hình ảnh cuộc đời thế gian. Vậy thử xem muôn vật hình ảnh thế gian này có gì mới, có gì cũ xưa nay?

Sự Vật, Con Người, Toàn Là Cũ

Cho rằng sự vật toàn cảnh thế gian này là cũ, nghĩa là ta đã biết đã kinh nghiệm qua! Có thật vậy không? Cũng có thể lắm chứ! Vì trước tiên là hình ảnh con người với nhau; sự giao tế quen biết hay thù địch ghen ghét quá thường xảy ra. Tình cảm và ý thức gần gũi giữa người này với người kia, khiến con người trở thành gắn bó sống chung, gọi là tình bạn thâm giao, hay tình yêu, tình chồng vợ cũng thật dễ dàng kết nối. Ngược lại cũng vậy, dường như đã có liên hệ tương phản khó chịu với nhau từ bao đời quá khứ rồi, nên đời này cũng dễ dàng trở thành thù địch vô cớ. Như vậy nếu không phải từng có hai yếu tố thương ghét nhau trong quá khứ, thì làm sao đời này có thể nảy sinh được ý tình, cảm thức được. Lại trong cuộc sinh tử chết sống không biết bao lần tái sinh trở lại, nên số người quen biết gặp nhau đâu thể nào kể được; cho nên không một người nào mà chúng ta không từng kinh nghiệm gặp qua.

Ta hãy tìm hiểu dựa theo giáo lý Phật dạy, chắc chắn sẽ thấy rõ hơn. Phật dạy nhân duyên, nhân quả, chỉ hai việc này thôi đủ thấy vấn đề hình ảnh con người, thật sự tuyệt đối là nhân duyên, nhân quả. Nhân duyên, nhân quả là chân lý, cho nên không thể cãi lại được. Lần nữa thử tìm hiểu việc đối xử giữa con người với con người, sẽ tìm ra chân lý này.

Con người vì đã có duyên với nhau từ vô thỉ kiếp, nên theo duyên mà sinh ra ái dục, ái dục là một trong nguyên nhân chính tái sinh, thọ mạng nơi thế giới dục này. Điều đó nói lên, có phải bao nhiêu người là bấy nhiêu ái dục thương yêu, ganh ghét! Ganh ghét vì tìm kiếm không thoả đáng được ái dục; nên nó cũng là hình thức của ái dục bất toại ý. Cả một thế giới dục chứa đựng toàn những con người thương với ghét, là một việc hẳn nhiên của nhân quả. Tìm hiểu Duy Thức Học cho chúng ta biết, chính là những chủng tử trược phiền, cộng sinh chiêu cảm ra. A Lại Da Thức là một kho chứa khổng lồ, nếu không phải chứa toàn ái dục thì làm sao ta có thể sinh ra thế giới dục này! Như vậy trước hết cho thấy, chúng ta đã có cái nhân chung cùng sinh ra thế giới Ta Bà. Do đó nếu không tìm hiểu ta sẽ thấy lạ lùng rằng, chuyện xảy ra trên thế gian, chẳng hạn tại sao người kia có thể thương người này được, hoặc ngược lại. Và tại sao người này có thể thù ghét người kia, trong khi người kia thật sự thương người đó, vân vân và vân vân. Dựa theo nhân duyên, nhân quả, thì chẳng có ai ghét ai thương, chỉ toàn là nhân duyên dính mắc nhau, hay nói đúng hơn toàn là giả chẳng có thật.

Hãy thử nhìn thật kỹ và suy nghĩ xem, những người ta thương nhất trên đời là ai? Có phải cha mẹ chúng ta! Vâng, thưa đúng. Tiếp theo ai nữa? Thưa, là vợ chồng, con cái, một vài người bạn thân nhất. Có chắc vậy không? Bây giờ ta hãy suy nghĩ về một đến hai người thương kính nhứt, xem ta có thật sự là thương hay không! Vâng, chỉ có Cha Mẹ, hoặc là vợ chồng nếu khi cha mẹ mất. Nếu quả thật vậy, ta sẽ tự hỏi có bao giờ ta giận cha mẹ không!

Trả lời rằng, có thể giận, giận ít ít thôi. Nhưng nếu có sự kiện buồn phiền nào đó, cha mẹ che giấu mà ta lại vô tình khám phá được, thì cái giận của ta lúc này ra sao?

Có giận ít ít như ban đầu không?

Rồi sự kiện mà ta khám phá, lại được khám phá thêm, sinh ra nhiều vấn đề ảnh hưởng đến ta, bấy giờ ta có còn giữ được tâm giận ít ít không? Xin thưa chắc chắn rằng không!

Thật sự làm con, ta phải kính thương cha mẹ, ta không dám nói giận nhiều hay ít. Nhưng rồi ta cũng không thể nào nói rằng, ta chưa hề giận cha mẹ nếu ta phải gặp sự kiện nào đó không thể giải bày. Vậy thì cái thương ban đầu như đã nói, bây giờ ở đâu!

Có một câu chuyện thật xảy ra ở Hoa Kỳ, chuyện được viết thành sách, dựng thành phim với tựa đề Into the Wild. Chuyện cũng không phải hết sức nghiêm trọng, vì vấn đề không phải hiếm xảy ra ở thế gian. Chuyện phản ảnh đời sống nhân gian đầy triền phược, trái ngược với hình ảnh hào nhoáng bên ngoài. Và chuyện nói lên được tinh thần ý thức cao, về nhân cách và đạo đức xã hội mà con người cần nên suy ngẫm.

Nội dung chuyện, kể về sự dối gạt đạo đức của một người cha, khiến chàng thanh niên mới lớn oán hận cuộc đời. Cha cậu ngoại tình, lừa gạt tình thương của mẹ cậu; lẽ ra nạn nhân hờn giận nhứt phải là mẹ cậu, đàng này cậu hóa thành nạn nhân chính trong sự lừa gạt này. Có lẽ cậu quá tình cảm, quá nặng sống nội tâm, và cũng có thể quá thương mẹ, không thể nào tha thứ cha mình được. Cậu nhìn đời gần như sụp đổ tất cả, khi khám phá sự thật này. Thế là cậu từ chối hết tất cả những gì cha cậu thương lo; từ chối hết thảy vật chất đến tình thương của cha. Từ chối cả một tương lai tươi sáng, khi vừa tốt nghiệp đại học chưa được bao lâu. Cậu bỏ nhà đi hoang như kẻ ăn mày, xem cuộc đời toàn là dối gạt gian tham. Tâm trạng bi quan chán đời đưa cậu đến vực thẳm, và khi vô tình lang thang vào rừng nơi thiếu mọi tiện nghi; cuối cùng vì vốn là con nhà giàu, chưa kinh nghiệm đời sống hoang dã núi rừng, cậu chết đi trong lúc còn quá trẻ.

Qua câu chuyện ta thấy, tình thương thế gian không có nghĩa chân thật đúng với cái gọi là tình thương; vì nó sẽ không bền và luôn thay đổi như câu chuyện trên.

Lại nói về người mà ta cho rằng đáng căm giận, đáng ghét không thể thương được, không thể tha thứ v.v… việc này cũng không bao giờ đúng. Vì nếu con người đó thành thật tìm đến xin ta tha thứ, và hứa sẽ làm bất kỳ việc gì nếu ta sai bảo để chuộc lại tội lỗi đã phạm. Sự cầu khẩn xin tha tội có thể đánh đổi mạng sống, họ cũng dám làm! Thế thì ta có tha thứ không? Nếu ta không chịu tha thứ thì chắc chắn tâm niệm không tha thứ này sẽ không thể dài lâu. Hoặc vài tuần, hoặc một năm là quá, không thể hơn được. Và nếu một giây phút nào ta đổi tâm đổi ý, thì dù không tha thứ nhưng giận tức đã thật sự giảm đi; và hễ có giảm đi tất có một ngày sẽ không còn ghét họ nữa. Lại biết đâu chừng, ta còn đổi ý thương họ vì biết họ ăn năn. Nhưng lỡ khi ta định tha thứ họ mà họ đột ngột chết đi, chưa nhận được lời tha thứ của ta, thì bấy giờ không chừng ta cảm thấy dường như mình có lỗi với họ, thế là cái ghét cái căm hờn của ta ban đầu đã không phải là thật rồi.

Kết luận rằng, không một ai có thể đưọc gọi là thương nhất và ghét nhất, chỉ vì chúng ta cũng chưa từng thật sự ghét, chưa thật sự thương ai nhất trong vô lượng kiếp qua.

Xét như vậy thì có khuôn mặt nào, dân tộc nào trên đời này mà ta không quen biết! Ta quen hết tất cả, chính quen biết tất cả trong vô lượng kiếp sinh tử, nên khi ta tiếp chuyện, ta có thể thương và ghét dễ dàng. Thảo nào mà vợ chồng dị biệt sắc dân, có thể cùng nhau sống thành chồng vợ, và thảo nào ở chiến trường súng đạn giết nhau, mà không cần tìm hiểu kẻ địch có quen biết hay xa lạ với ta!

Đó là nói về người, riêng nói về vật cũng chẳng khác chi! Tuy nhiên luận về vạn vật là cũ, không có gì mới, đây có vẻ khó tin khó nói; vì vật chất ngày xưa lạc hậu, so với ngày nay tân kỳ văn minh tinh xảo. Ngày xưa phương tiện di chuyển chỉ biết cưỡi ngựa, cưởi voi, thuyền bè chạy được chỉ nhờ sức gió … ngày nay xe hơi, tàu ngầm, phi cơ… mọi thứ hoàn toàn đổi mới cực kỳ tinh xảo; vậy sao có thể trả lời sự vật trên đời toàn là cũ rích, lập đi lập lại!

Thưa rằng, tất cả vẫn là cũ không có gì mới! Chúng ta hãy cặn kẽ tìm hiểu ý nghĩa cuộc đời mới thật sự hiểu vạn vật tại sao cũ rích!

Cuộc đời là gì? Có phải là phản ánh ý thức nhân sinh; nhân sinh xưa nay chỉ vốn nỗ lực duy trì sự sống. Sống làm sao thoát được cái nạn không thể sống, đơn giản thế thôi. Nhờ ý thức nghĩa sống như vậy, mọi nỗ lực được xây dựng hình thành vạn vật, và vạn vật muôn màu khởi phát phải chạy theo thời gian, cũng chỉ bảo tồn sự sống nhân gian.

Thức ăn ngày xưa so với ngày nay có khác, vẫn không ngoài tác dụng làm no làm khoẻ khi đói. Nếu thức ăn không ngon, không vệ sinh, không bổ dưỡng, thì sự thọ mạng chỉ là ngắn hơn. Tuy nhiên điều này vẫn chưa hoàn toàn đúng, vì ngày xưa không thiếu gì người sống thọ hơn người thời nay. Hoàn cảnh không gian ngày xưa, con người tiếp xúc đi lại, giữa người với người có vẻ chật hẹp, có vẻ chậm lụt. Như cách đây gần trăm năm, từ Luân Đôn muốn đến Sydney phải mất gần tháng trời mới đến được, và chỉ duy nhứt một phương tiện hàng hải, chứ không thể nào tin được có phương tiện khác nào vượt qua được đại dương. Ngày nay chỉ cần vỏn vẹn một ngày đêm, đã chinh phục được không gian đó. Và tương lai nghe nói rằng, thời gian sẽ còn ngắn hơn, khi kỹ thuật hàng không ngày càng phát triển.

Nhưng rồi sinh hoạt con người qua sự tiếp xúc, giao tế cũng chừng ấy chuyện! Chuyện gì! Chuyện cũ rích xưa nay, là thương mại, là trao đổi hàng hóa, trao đổi tư tưởng… cuối cùng tư tưởng, hàng hóa, chính trị gì đó, rốt cuộc chỉ là tránh cái đói của bao tử, cái lạnh cái nóng của thân và nhất là tránh sự xung đột thù hận nhau. Nói cho cùng là làm sao sống thọ no đủ chính là chân lý cuộc đời!

Thế thì cuộc đời chỉ là vậy, và chiếc phi cơ, cái ti vi, cái vi tính, cái ipod, iphone, ipad, cái kiến thức xã hội học, triết học, không gian, vũ trụ v.v… còn biết bao nhiêu cái trong tương lai nữa, không ngoài mục đích nuôi thân này. Vâng, những cái ích lợi như vậy không thể phủ nhận, nhưng cũng không thể không công nhận, tất cả chỉ là những tên gọi, hay vạn vật màu sắc đã và đang được che giấu, hay kiềm hãm đi cái tâm lăng xăng, cái thân thể càng ngày càng già nua hư hoại.

Nếu nói về mặt nguyên tử, phân tử thì các hạt điện tử cực vi là thành phần cấu tạo ra vạn vật, thì càng cho thấy nó quá cũ rích từ xưa tới nay. Chỉ có một điều, ngày xưa nó chưa được ai khám phá nên nó nằm im; bây giờ nó được văn minh con người khám phá, mới biến thành cái này cái kia. Nó biến đến lúc thành vũ khí tối tân nhất làm nguy cơ lo sợ cho con người, nhưng tự nó cũng chẳng biết nó là nguy cơ hay không nguy cơ, vì nó chỉ có tác dụng khi hội đủ nhân duyên, cái này sinh thì cái kia sinh, cái này diệt thì cái kia cũng diệt. Do đó chẳng phải là mới, nó là những tích tụ chủng tử từ tâm con người lưu xuất. Cho nên vạn vật chỉ là những chủng tử từ tâm chiêu cảm ra. Dù thực tế vạn vật đó đang có hình thù to lớn như phi thiền con thoi (Space Transportation System), thì nó cũng chỉ là những chủng tử cũ rích từ xưa. Hay nói cách khác, nó không phải là những phân tử nguyên tử mới mẽ gì cả, vì nó cứ sinh diệt hoài hoài trong không gian sinh tử, thế thì làm sao biết được nó thật có mà nói là nó mới. Nhưng một điều phải có, là nó đã là những chủng tử quá khứ do con người từng tích tụ vô thỉ kiếp đến nay, cho nên nó mới có duyên lưu xuất.

Dòng pháp sinh tử sinh diệt không ngừng đã lang thang cho đến ngày nay, mang đủ hình thù là vậy. Cuối cùng thì nó vẫn là dòng pháp sinh diệt, dù có mang bất cứ hình thức nào, như vậy có gì là mới! Nó vẫn là những chủng tử hữu lậu phiền não mà thôi.