Thức Biến Hiện

Chứng Đạo Giải Thoát Chính Là Cái Mới, Cái Thật

Thế thì không một cái gì trên đời này gọi là mới đối với ta! Chúng ta thấy mới chỉ là thấy hiện tượng bên ngoài, là phần tướng giả dối, chứ không thể thấy bên trong bản thể. Nhưng bản thể bên trong đối với ta cũng là cũ rích, cũ vì toàn là do nhân duyên, toàn là hữu lậu ô nhiễm. Chính bản thể hữu lậu như thế, nên vạn vật thế giới ngày nay có bao giờ mang đến cho ta niềm hỷ lạc an định trong chánh pháp! Thưa không! Chưa bao giờ, chúng chỉ nhất thời mang đến cho ta một vài giây phút hài lòng rồi đâu vào đấy. Do đó chúng không khác gì vạn vật ngày xưa, cùng một tác dụng nhất thời xoa dịu cái đau cái đói; và cuối cùng không tìm được hạnh phúc thật sự giải thoát.

Thế thì ta có tìm được vật gì mới trong đời này? Thưa, ta chưa từng tìm được, nhưng ta biết được cách tìm cái mới. Cái mới đó là gì vậy! Thưa chính là kinh nghiệm chứng đạo giải thoát! Chỉ có kinh nghiệm chứng đạo là mới mẽ nhất, mà nhân loại trên thế gian này chưa từng biết qua. Chính ta đang là nạn nhân mong mõi biết được kinh nghiệm này. Và điều biết được kinh nghiệm giải thoát là việc mới mẽ chưa từng trải qua, là do Đấng Toàn Giác xuất hiện thế gian giảng dạy cho ta biết. Nếu không có Ngài ta sẽ mãi lặn lội trong biển sinh tử, và phải lập đi lập lại những cái cũ rích trong biển khổ trầm luân này. Hình ảnh Ngài là kết quả của kinh nghiệm giải thoát; cho nên lời nói việc làm của Ngài cũng là kinh nghiệm, là chân lý duy nhất ở trần gian. Thật sự như vậy, con người từ xưa trước Ngài thành đạo chưa từng nghe qua đạo lý giải thoát; và con người hôm nay nếu không gặp giáo lý giải thoát này, thì tất cả chỉ là những việc làm và hiểu biết văn minh tiến bộ, tưởng chừng như đẹp đẻ yêu thương, kỳ thật chỉ lập đi lập lại cái buồn cái khổ vốn đã có từ ngàn xưa.

Vậy nhìn qua bài học hôm nay và ngàn xưa, ta có thể biết được phương cách nào để tìm ra cái mới; phương cách đó đương nhiên là lời Phật dạy. Phật dạy các pháp hữu vi có sinh tất có diệt, con người và vạn vật đều do nhân duyên quả báo mà có mặt hôm nay. Nhân duyên hữu lậu sinh ra pháp nhiễm, nhân duyên vô lậu sinh ra pháp giải thoát Niết Bàn. Xưa nay chúng ta không hiểu điều này, nên cứ ôm ấp vào tâm các pháp hữu lậu giả dối, chấp người, chấp ta, chấp pháp. Trải qua vô số kiếp mà chẳng bao giờ tỉnh ngộ; do đó các pháp nhiễm liên tục theo duyên sinh không gián đoạn. Và cứ như thế luân hồi không dứt.

Tóm lại vạn vật con người ở thế gian không có gì là thật, không có gì là mới, bởi như đã tìm hiểu, tất cả chỉ là lập lại chủng tử hữu lậu hiện hành từ quá khứ kiếp đến nay. Chỉ có thức tỉnh giác ngộ các pháp do duyên sinh duyên diệt, đó mới là pháp giải thoát dẫn đến việc thực hành liễu đạo trở thành pháp vô lậu. Cuối cùng cái cũ rích xưa nay mới bị sa thải, và cái mới vô lậu bắt đầu tìm thấy đạt đến gần hơn.

Chúng Sanh Hiểu Biết Và Không Hiểu Biết

Bàn về hiểu biết hay không hiểu biết, là bàn về sự dấy khởi hành nghiệp của Thức Thứ Sáu. Vì Thức Thứ Sáu là phân biệt vấn đề, là nguyên nhân chính tác nghiệp đưa dòng thức chảy vào dòng sống trong sáu cõi luân hồi. Rồi cũng dòng thức phân biệt đó tác nghiệp hướng thiện đi vào chánh pháp ra khỏi luân hồi.

Sự tác nghiệp không khác gì hơn, đó là thức hiểu biết của một hành giả, đang hành nghiệp trong đời sống hiện tại và tương lai. Chúng ta thử bàn về sự tác nghiệp hiểu biết của chúng sanh, và việc không hiểu biết của chúng sanh.

Vấn đề hiểu biết của chúng sanh đã có đề cập ở các chương trước; việc lập lại ở chương này là dụng ý của người viết, để nhấn mạnh rằng, sự hoài công tác nghiệp của thức thứ sáu, khi phải phân biệt các pháp thế gian, mà không thấy được chánh pháp là điều uổng tiếc.

Chúng sanh hiểu biết thế nào giữa biển pháp mênh mông này? Thưa chúng sanh phân biệt bằng ý niệm sinh tồn cho bản ngã.

Ý niệm về nhân sinh và vũ trụ, là kiến thức tổng quát của nhân gian. Ý thức đó phản ảnh đời sống và sự hiểu biết xưa nay. Vậy có hai vấn đề được tìm hiểu: Con người hiểu biết thế nào từ xưa đến nay? Và, những điều con người không hiểu được!

Con Người Hiểu Biết Thế Nào Từ Xưa Đến Nay?

Có lẽ nên dựa vào những vết tích đền đài kỳ quan ngày xưa để suy luận; thời gian khoảng từ một đến hơn ba ngàn năm trước Tây Lịch. Có thể có nhiều nền văn minh khác lâu hơn nữa, nhưng không để lại vật tích rõ ràng nên chúng ta tạm không bàn đến. Vậy đại khái móc điểm văn minh xưa đã có sự tiến bộ đáng nể phục; đó là những Kim Tự Tháp của Ai Cập, và các đền đài thành quách ở Trung Hoa, Ấn Độ… rải rác từ Phương Tây đến Phương Đông. Ngày nay những đền tháp cung điện lâu đài vẫn còn, và sự kiên cố của chúng khiến các kỷ sư thời nay phải đặt câu hỏi về sự thông minh của họ. Riêng các ngành học khác, liên quan đến sinh hoạt đời sống bấy giờ đương nhiên cũng phát triển tương xứng. Tuy nhiên vấn đề tinh thần tâm linh gọi là tôn giáo, thì họ lại mù mờ ngây ngô, bằng cách tôn thờ đặt ra đủ thứ gọi là Thần Thánh, thần linh.

Về tôn giáo, Ai Cập gần giống như Ấn Độ cũng thờ phượng nhiều vị thần, thậm chí lấy sông Nil biến thành Thần sông Nil; có lẽ vì mang ơn dòng sông làm nên phù sa màu mỡ, làm mạch sống cho dân chúng nên được thần thánh hóa cũng phải. Ấn Độ cũng vậy, hoặc còn hơn khi niềm tin đặt vào dòng sông Hằng biến thành Thánh Thủy; dân chúng ở đây không những dùng việc tắm rửa, lại còn dùng nước uống, kể cả làm nơi hỏa táng rải tro cốt xuống sông, hay thủy táng cả nguyên con người. Họ nghĩ rằng linh hồn sẽ được rửa sạch tội lỗi nơi dòng Thánh Thủy này, để đời sau sung sướng hoặc được sanh lên thiên giới. Riêng Trung Hoa, văn minh tôn giáo có vẻ ít phức tạp hơn; họ cũng thờ trời, đặc biệt vua chúa tự lấy uy quyền của mình xem như là hiện thân sanh ra từ trời, nên gọi là Thiên Tử. Thần linh cũng được thờ nhiều nhưng không bằng Ấn Độ. Đại khái chỉ lấy ba nền văn minh của ba nước trên có từ trước Tây Lịch, để suy luận sự hiểu biết của người xưa.

Toát yếu lịch sử kiến thức hiểu biết của người xưa ta thấy, vấn đề vật chất đời sống con người cách đây vài ngàn năm, thật sự có sung mãn có hưởng thụ, vì qua thành quách tháp đền có thể suy ra; tuy nhiên đời sống vật chất vẫn còn hạn chế không được phổ cập quần chúng, vì hầu như tất cả đều có cùng một chế độ quân chủ độc quyền; chỉ những người có quyền hành địa vị, mới có cơ hội hưởng thụ nền văn minh nầy.

Vấn đề tôn giáo cũng chẳng khác, cả ba nền văn minh không ra ngoài sự cầu cạnh; bất lực hiểu được ngoài thế giới này còn có gì nữa! Họ không thể nào hiểu được con người có thể tái sanh trở lại, và việc tái sanh là do ta làm chủ. Hơn nữa họ càng không biết, cũng chính con người có thể thoát khỏi việc tái sanh luân hồi khổ cảnh. Dù họ vẫn biết ăn hiền ở lành, sẽ được sanh lên thiên đường hay trở lại sung sướng, nhưng điều đó vẫn còn phó thác nương vào một đấng thiêng liêng nào đó, chứ không hiểu xa hơn. Nói chung trên cơ sở đạo đức tôn giáo chỉ là nhân đạo, hoặc có hơn cũng là thiên đạo mà thôi.

Như vậy tất cả sản phẩm đến từ lý trí vẫn còn trong vòng nhân đạo, hay huyền thoại mê tín; là sự lẩn quẩn xoay vần trong luân hồi đau khổ. Tất nhiên điều này được thẩm định theo cách nhìn của đạo giải thoát, tuy nhiên người thời nay vẫn được học hỏi quan sát qua nhiều di tích của người thời xưa.

Trước hết chúng ta phải tri ân, cảm niệm sâu xa các bậc tiền nhân đã có công xây dựng phát minh, tạo nền tảng cho hàng hàng lớp thế hệ sau, học hỏi cải tiến đời sống văn minh hơn. Và ta cũng phải suy niệm tìm hiểu tại sao nền văn minh đã có từ xưa, cho đến giờ này không ngoài văn minh tiến bộ vật chất, mà riêng tinh thần tâm linh còn quá lạc hậu. Ý nói vẫn còn đau khổ không toại nguyện trong tinh thần, trong tâm khảm của mỗi người chúng ta!

Như vậy hiểu biết từ xưa cho đến nay không ngoài hiểu biết vật chất, không ngoài sự tranh giành hơn thua, và chưa bao giờ hiểu được sự hiểu biết chính mình.

Để rõ thêm vấn đề, chúng tôi xin đề cập đến Ông Ariel Durant, tác giả sách Bài Học Lịch Sử do Học giả Nguyễn Hiến Lê dịch. Sách này đáng lưu ý rằng, tác giả Ariel Durant là nhà sử học đã nghiên cứu văn minh nhân loại trên bốn chục năm, lại được xem như một triết nhân, một đạo đức gia, khi đem cả đời mình nghiên cứu tìm hiểu lịch sử đời sống văn minh nhân loại, nhằm rút ra những điều hay nhất và tệ nhất làm bài học nhân thế. Tư cách và kiến thức của ông, có thể cho chúng ta thấy phần nào tổng quan kiến thức cơ bản của nhân loại từ xưa đến nay.

Ta thử đọc qua lời khuyên nhã nhặn khiêm nhường của ông về vấn đề kinh tế: Bạn nên dựng cuộc đời vật chất cuả mình trên những nền tảng kinh tế vững chắc, nhưng đừng đem cả tâm trí, tài lực ra mà kiếm tiền đấy nhé. Đừng để mắc bẫy. Vì cũng như bản năng tính dục, sự khao khát của cải có thể biến thành một thứ bệnh sốt nung nấu, chỉ gây cho ta được vài thú vui nhất thời, chứ không sao tạo được một hạnh phúc lâu bền. Nếu bạn làm chủ một xí nghiệp thì bạn nên tự nhủ rằng lo cho đời sống của nhân viên còn quan trọng hơn là thêm một con số không vào gia sản của bạn. Bạn nên trả cho mỗi người một số lương tương đương với sự góp sức của họ vào việc sản xuất.¹⁴

Một nhà nghiên cứu sử học, lại đưa một lời khuyên mang tính đạo đức cho việc ứng xử đời sống phát triển kinh tế, đây là chuyện đáng suy ngẫm; tuy nhiên ta cũng xét rằng, điều đó phải hợp lý, vì kinh tế là sức mạnh tồn tại của một quốc gia; nó là nguyên nhân chính duy trì nền lịch sử lâu dài của đất nước. Rồi ông lại khuyên không nên để cả tâm trí, tài lực ra mà kiếm tiền đấy…; vậy là ông đã xem nhẹ vật chất, vì biết lòng tham muốn của con người xưa nay khó mà dứt được.

Cuối cùng trước khi dứt đoạn văn, ông không ngại nói lên, hãy lấy lòng bác ái thương lo người khác, chớ nghĩ quá đến lợi ích riêng mình. Ông đưa ví dụ vai trò một chủ hảng, nên rộng lượng lo lắng cho công nhân, cho dù có thể giảm việc sinh lợi cho mình.

Không ngờ một nhà sử học, mà tâm tư suy nghĩ không khác một nhà đạo đức.

Trích đoạn văn trên, để thấy nền tảng hiểu biết của con người từ xưa đến nay phải nên nghĩ đến tha nhân; nghĩ đến khó khăn người khác, nếu muốn giữ được một lịch sử hùng tráng tươi đẹp lâu dài. Ngược lại lịch sử là nước mắt đau thương, và di tích quá khứ chỉ là đống gạch vụn, đống xương tàn; hay thành quách tháp đền nếu còn lưu lại, cũng chỉ là phủ trùm bằng không gian u ám, lạnh lùng man dại…

Thế thì nhìn lại ngày nay thế nào?

Hai cuộc chiến tranh thế giới đệ nhất, đệ nhị, quá tang thương bi đát, thiết nghĩ không cần phải nhắc lại. Nhưng liệu con người có thức tỉnh, và thế chiến thứ ba có thật sự xảy ra không? Tất cả đều do ta quyết định và bài học lịch sử từ xưa đến nay, chỉ là sự hiểu biết phân biệt tạo thành hành động sai trái.

Một vài nhận xét sự hiểu biết của con người trong đời sống nhân sinh, không ngoài vấn đề tìm kiếm hạnh phúc qua hiện tượng vật chất, và cuối cùng không thể tìm được điểm dừng; do đó con người đã lập đi lập lại không biết bao nhiêu lần dựng lên rồi bỏ mặc, có khi tự mình đập phá đi.

Riêng đề cập vấn đề cao xa hơn, về cái nhìn vũ trụ, liên hệ đến thân phận nhân sinh; thì con người càng bất lực, bởi chính bản thân hoàn cảnh con người đã không giải quyết được, thế làm sao chinh phục được không gian! Và cho dù có chinh phục được một vài hành tinh, có thể di dân đến đó sống; nhưng với tâm tư, tư tưởng của con người xưa nay không đổi, thì sự sống ở hành tinh được chinh phục kia, cũng không thoát khỏi sự đấu tranh đau khổ.

Vấn đề tế nhị, tinh tế hơn, như là đấng thần linh tối cao theo quan niệm tôn giáo, thì cũng chẳng giải quyết được gì; vì tất cả hạnh phúc đau khổ hiện tại nơi đây, hay từ xa xưa chưa bao giờ chứng minh được có một vì tối cao nào nhúng tay giúp đỡ hoặc phá rối loài người. Văn minh khoa học ngày nay đã chứng minh điều đó; như vậy tất cả xảy ra đều do hiểu biết con người mà thôi.

Ta có thể kết luận, hiểu biết con người chỉ là bấy nhiêu như đã tạm nhận xét. Do đó hậu quả chỉ là tương ưng với suy nghĩ hiểu biết mà ra.

Những Điều Chúng Sanh Không Hiểu Biết

Phần trên khẳng định rằng, hiểu biết của người xưa và người nay chỉ thuần vật chất; riêng vấn đề tinh thần tâm linh vẫn còn mờ mịt, vẫn chưa hiểu được gì. Nhưng phần tâm linh tinh thần lại gắn bó với hình hài vật chất này; bởi do thân thể vật chất mới có tư duy, mới suy niệm và phát triển được nền tâm linh cao nhất. Và hôm nay khoa học vật chất vô tình đã giúp con người khai mở những điều bí ẩn, những điều mà ngày xưa chưa biết. Nhờ vậy vấn đề tôn giáo lại một lần nữa cho thấy, phải thích nghi phải giải tỏa những khúc mắc nội tâm, và phải trải nghiệm thực tế sự thành tựu về tâm linh tinh thần.

Nền khoa học đã có công khám phá mọi vật thể vật chất, đến từ sự kết hợp tập hợp của các phân tử nguyên tử mà thành; sự khám phá đó vẫn tiếp tục xa hơn nữa, và cho đến lúc khoa học thấy rằng, trong những hạt nguyên tử vẫn còn có các hạt chất bên trong, đến đây sự khám phá đã lạc vào một sự kỳ ảo, nửa thật nửa hư. Vì có phải những hạt siêu nhỏ như vậy, lại còn gì bên trong nữa! Hiện nay khoa học đã khám phá đến mức tinh vi; xin được trích lại bản so sánh ví dụ, sự kết thành vật chất vũ trụ từ những vật chất nhỏ nhứt không thể thấy được, của nhà bác học H.R. Pagels như sau:

1.Các hạt tử như Quarks và dòng họ Hadron, Lepton, và Gluon là những mẫu tự.

2.Những mẫu tự này chắp lại thành chữ, tức là Nguyên tử.

3.Nhiều chữ chắp lại thành câu, tức là những Phân tử

4.Nhiều câu chắp lại thành cuốn sách, hay nhiều phân tử chắp lại thành thân căn của chúng ta hay của muôn loài.

5.Nhiều cuốn sách, hay muôn loài đều nằm trong thư viện, tức là vũ trụ.’’¹⁵

Như vậy nguyên tử là vật chất thật nhỏ mắt thường không thấy được, mà vẫn còn có những hạt nhỏ hơn như Quarks, và đương nhiên sẽ không dừng ở đó, nếu có thể khám phá được; nhưng đến đây đã biến thành kỳ ảo vì khoa học không còn dụng cụ nữa, hay sẽ không tin nếu tìm ra chất sắc nào khác, vì nó giống như là hư không?

Vậy nó có thật không?

Nếu trả lời không có thật, không có thật thì tại sao ví dụ trên đã là cụ thể! Và có phải vạn vật chung quanh ta, hay chính bản thân ta là cụ thể!

Vậy thì những hạt sắc chất đó có thật. Nhưng có thật, sao lại không thấy?

Đến đây khoa học không thể có câu trả lời tuyệt đối, là sự khám phá như vậy có thật đúng gọi là hạt vật chất hay không?

Khoa học đã và đang tìm kiếm và còn mãi trong vòng hiếu kỳ khám phá, chứ không thể kết thúc điểm dừng lại. Riêng đối với nền tâm linh nhân loại cho đến hôm nay, ngoài giáo lý nhà Phật ra không một tôn giáo nào có thể đi song song với khoa học. Bởi vì căn bản khoa học là thực nghiệm nghiên cứu, không có vấn đề giả thuyết suy đoán mù mờ được. Cuối cùng chỉ có giáo lý nhà Phật mới giải đáp được cái học không dừng của khoa học; và hơn nữa giáo lý giải thoát còn cho biết điểm dừng lại của cái vật chất con người, tức dừng lại cái hiếu kỳ tìm kiếm, để có cái thoả mãn hạnh phúc tuyệt đối.

Trở lại vấn đề các hạt phân tử, nguyên tử hay vi phân tiềm nguyên tử (quarks)... mà con người khám phá được, chúng ta lại nhớ về năm loại sắc trong Vô đối Sắc. Có hai loại sắc: Cực Lược Sắc và Cực Hánh Sắc, hai loại này không thể dùng mắt thường thấy được, chỉ nhờ vào thiết bị khoa học mới nhận ra.

Nhưng lại nói cho cùng, những loại sắc pháp như vậy đều từ tâm pháp mà ra. Tâm Pháp là gì? Chính là Tâm Vương, là nền tảng của một con người; là Tám Thức Tâm Vương hay đúng hơn hết là Thức A Lại Da chiêu cảm dệt thành xác thân này. Lại nói đơn giản tóm lược, còn lại tất cả chính là Thức biến, là Tâm của mỗi con người chúng ta.

Nếu tâm chuyển được từ vọng đến chơn, nếu thức phân biệt chuyển hóa thành trí sáng suốt, thì mọi vật chất hư ảnh của thế gian sẽ không làm cho ta đau khổ nữa. Bởi vì mục đích tối hậu của nhân sinh, còn trong nhân gian phàm tục, chỉ là chấp trước bản ngã, cho nên mọi hiện tượng vật chất, hay ảnh tượng hư thật nào cũng trở thành không thật. Khoa học có công tìm kiếm tạo được công thức khám phá đi dần đến đáp số, nhưng vì không chịu quay lại xem bản tâm mình, thành ra đáp số sẽ không bao giờ chấm dứt được.

Hiểu biết của thế gian sẽ mãi mãi xem như không hiểu, vì không hiểu được tất cả do tâm, do thức biến (Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức). Nếu hiểu các pháp do duyên sinh, duyên diệt thì bản ngã này tâm thức này, cũng đều do duyên hợp mà sinh. Những gì do duyên hợp tất sẽ không thật có, như thế có cái gì để gọi là thật ở thế gian! Và đây chính là bí mật mà thế gian không hiểu được. Nhưng bí mật này không một ai che giấu, ngay cả đức Phật cũng không che giấu được, vì quá khứ chính Ngài do đây mà thành đạo. Vậy nó đã hiện hữu trước mặt chúng ta, trước cả thế giới hình thành, và bây giờ vẫn còn hiện hữu như vậy. Kết lại nó sẽ không còn khó hiểu, nếu ta hiểu được tâm.

Hiểu Biết Không Ra Ngoài Ba Tánh

Đời sống trí thức con người xưa nay tưởng chừng là kiên cố chân thật; nhưng kỳ thật chỉ là sự hội tụ của vô số nhân duyên tạo thành. Do không tìm hiểu nhân duyên, nên ngộ nhận tri thức của mình, hóa thành cố chấp ảnh hưởng không hay ở đời này và khổ đến đời sau. Duy Thức Học nói về ba tánh, nêu ra sự thật về hiện tượng và bản thể vạn vật, để giải quyết sự ngộ nhận hiểu biết của con người, từ đó hóa giải được ngã chấp và pháp chấp đi đến an vui giải thoát.

Ba tánh đó là: Biến kế sở chấp, Y tha khởi chấp, và Viên thành thật.

Biến kế sở chấp: chính là sự ngờ ngạc so đo khắp hết đối tượng hoàn cảnh mà con người trải qua. So đo chấp chặt cái gì? Chấp chặt hết thảy mọi thứ, mọi người mọi vật. Trước hết là chấp chặt vào bản thân con người, tự xem hiện hữu của con người là thật có; nhưng không biết đó chỉ là ngũ uẩn tập hợp, nhân duyên tạo thành. Đã ngộ nhận bản thân là chân lý, nên ý thức về hoàn cảnh liên hệ đến con người cũng không khác gì sự dính mắc của bản thân. Lịch sử đã ghi lại không biết bao nhiêu cuộc giành giựt đấu tranh xâu xé nhau, cũng vì bản ngã, vì sở hữu thuộc bản ngã. Thành quách lâu đài dựng lên kiên cố, để bảo vệ thân, hay bảo vệ cái ý thức chấp ngã đã định hình không xoay chuyển. Sự ngờ ngạc so đo chấp vào hoàn cảnh, cứ tiếp tục có mặt với con người từ xưa đến nay. Tìm hiểu nguyên nhân tại sao có sự so đo phân biệt chấp trước như vậy, đơn giản vì không hiểu các pháp là giả, do nhân duyên tạo thành. Chỉ có lý do không thấy điều này nên con người trở thành chấp trước.

Biết bao vấn đề xảy ra từ ý thức con người, tất cả không ngoài lý do bênh vực bản thân và vật sở hữu. Nhưng thực tế bản thân con người không có thực thể, không nắm bắt được chỗ nào là bản ngã, là bất diệt trường tồn, thì làm sao vật ngoài thân có thật. Nếu bản thân thật có ngã, có thực thể như đã từng ngộ nhận, thì lịch sử đã giữ mãi được cái gì đó của một bản thể từng cá nhân con người. Nghĩa là người đó dù có chết đi, nhưng linh hồn người đó sẽ không mất, sẽ trở lại vẫn là con người đó, hay sẽ mãi sanh về nơi đâu đó v.v… nhưng thực tế không có chuyện này, người đó ngay khi còn ở thế gian đã không tự làm chủ được mình, làm sao chết đi có thể làm chủ được! Làm chủ mình, là kiểm soát được tư tưởng, kể cả kiểm soát được thân thể này; chẳng hạn không thấy thân thể đau đớn bệnh hoạn, nếu nó có đau thì mặc nó, mình vẫn là mình. Tâm cũng vậy, không có chuyện vui buồn, vì làm chủ được tâm; người đã có cái ngã, cái bản thể thật sự thì không có chuyện phải lo, phải sợ, vì ngã đó tâm đó sẽ mãi mãi không thay đổi trước sau như một.

Nói tóm lại bản thân con người chẳng giữ được cái gì một khi mất đi, lịch sử thế gian có nhắc nhở ghi nhận những tên tuổi danh nhân nào đó, thì cũng là hư danh hão huyền, không giúp gì được cá nhân đó. Và con người nếu có học được nhiều bài học, thiện hay bất thiện từ tên tuổi người quá cố kia, điều đó lại tô bồi tiếp tục chặng đường sống, xây dựng cho mỗi cá nhân mình, như đã lập đi lập lại trong vô lượng kiếp sống luân hồi mà thôi. Riêng cá nhân người quá cố, lại tiếp tục theo nghiệp đầu thai vào một nơi nào không ai biết; và việc đầu thai đó hoàn toàn tùy vào nghiệp thức là những chủng tử thiện hay bất thiện, để trở thành một chúng sanh khác. Cho nên cái ngã hiện thời của ta không thể nào nắm giữ được.

Nhận xét việc hoài công ôm giữ cái ngã không thật, hay cái tôi hư giả còn có thể miễn cưỡng chấp nhận vì điều đó tinh tế, chứ nhận xét về sự vật hoàn cảnh giả dối thì quá rõ ràng. Bởi vì hoàn cảnh vạn vật nó là đối tượng ngoài thân, do đó dễ quan sát dễ chấp nhận. Vậy nó giả ra sao? Thưa, nó quá rõ ràng giả dối, ở đây chỉ xin lập lại. Việc trước tiên là lịch sử, vì lịch sử là hiển bày cái giả của vạn vật. Lịch sử còn giữ lại biết bao vật tích hoang tàn cũ nát của người xưa. Và hôm nay tàn tích vật cổ đó, có phải là cái giả dối không thể nắm bắt được! Vì nếu đền đài thành quách ngày xưa do con người xây dựng lên, thật sự chứa đựng cái thật trong đó, thì nó sẽ không bao giờ hư hoại dù có trải qua bao nhiêu thời gian. Và rồi đây thời gian lại tiếp tục trôi đi, bấy giờ không còn nói là hư hoại, mà cả bóng dáng hình hài của nó cũng biến mất đi. Nếu tìm cho ra được cái thật trong đó, thì chỉ có cái thật là mọi thứ đều hư hoại theo thời gian.

Rồi một điều trớ trêu, là những con người sáng tạo nên những kỳ quan đó, lịch sử cũng không giữ nổi! Đơn giản rằng, con người dù là một tánh linh, một sinh vật thông minh làm nên cái vật tích đó, nhưng con người cũng là một pháp, là vật cụ thể cho nên vẫn bị hư hoại mất đi, có khi mất đi ngay lúc đền đài đang xây dựng. Nếu như người của ngày xưa còn sống đến nay, thì họ sẽ giựt mình khi chứng kiến sự phá hủy của thời gian, và không biết họ có giựt mình hiểu biết đó là luật vô thường hay không nữa!

Trở lại chứng tích còn sót lại từ xưa cho ta thấy, sở dĩ chúng tàn rụi hư nát, vì chúng hình thành do duyên tạo. Duyên đó là từng lớp gạch, lớp đá cộng với cát, nước, hồ v.v… tập hợp thành. Vì duyên thành là vậy cho nên duyên bị thời gian tách ra, trả lại từng phần của nó cũng phải xảy ra. Nhà Phật gọi là bốn thời kỳ Thành, Trụ, Hoại, Không. Rồi không phải chỉ có vật thể con người xây dựng bị hư hoại, mà hết thảy vạn vật ở thế gian này, như núi sông, biển cả … cũng phải thay đổi biến dị. Chẳng hạn như sông hồ khu vực đâu đó ngày xưa đầy nước, ngày nay trở thành khô cạn; eo biển này ngày xưa cách xa đồi núi vài dặm, bây giờ chỉ còn một dặm mà thôi. Thực tế ngày nay, mực nước biển dâng lên nhiều so với thế kỷ trước, do vì khí hậu ấm dần, băng tuyết vùng Bắc Cực tan chảy vào biển.

Việc thay đổi biến dị như vậy, từ vật nhỏ đến vật lớn xảy ra không ngừng, ngay cả thân thể con người cũng chẳng khác, sinh ra, lớn lên, già bệnh rồi chết, điều đó nói lên các pháp là giả là vô thường không thể nắm giữ được. Giả và vô thường vì do các duyên tụ lại, rồi tan rả theo thời gian, hay gọi đúng hơn là sinh diệt không ngừng. Không thấy được việc này nên ý thức nhận lầm mọi thứ là thật, rồi ôm chấp cố giữ vào mình, đó chính là Biến Kế Sở Chấp vậy.

Y Tha Khởi: là nương vào một cái gì để tác khởi, đó là dòng pháp sinh diệt không ngừng trong pháp giới.

Giải thích rõ hơn đó là sự khởi đi của dòng nhân duyên, vật này nương vào vật kia, vật kia nương vào vật khác nữa. Cả con người là tập hợp ngũ uẩn nương vào nhau tạo thành hình hài con người, và vạn pháp chung quanh con người cũng nương vào nhau mà chứa đựng con người trên đó. Thử nhìn đời sống có gì mà không nương nhau khởi tác! Chẳng hạn đời sống sinh hoạt vài người trong phạm vi nhỏ gọi là gia đình, phạm vi lớn hơn gọi là tỉnh quận, thành phố, và lớn hơn nữa gọi quốc gia. Những tên gọi như vậy, cũng như sinh hoạt ý thức sống tập hợp thành một đất nước, tất cả đều nhờ sự kết hợp của nhân duyên nương vào nhau. Do từ hai người, cha và mẹ sinh trưởng những người con mới gọi đủ là gia đình; do sự hợp tác các gia định lại mới đủ số người gọi là tỉnh quận, và do mỗi tỉnh quận chịu hòa hợp với nhau mới thành một quốc gia đúng nghĩa. Và quan trọng hơn nữa, là hầu hết nhờ vào mỗi con người đều có ý thức, ý thức gia đình, quốc gia dân tộc, cho nên ý nghĩa danh xưng mới được trọn vẹn thành hình.

Suy ra thấy rằng, mọi thứ đều có tính nhân duyên hội tụ, không có gì ngoài tính nhân duyên cả. Cụ thể cái ăn uống nuôi thân, tuyệt đối là một Y Tha Khởi quan trọng; và nhân duyên về việc ăn uống thôi cũng không thể kể hết. Chỉ suy nghĩ rằng vật phẩm ta dùng đây là do đâu có, cũng đã thấy khởi lên vô số nhân duyên nương nhau rồi.

Thế thì Y Tha Khởi, là việc hẳn nhiên của dòng pháp khởi tác trong thế giới hữu vi này; và Biến Kế Sở Chấp là điều ngờ ngạc vọng tưởng mê lầm, lại tiếp tục khởi đi mà không ngừng lại nên gọi là Y Tha Khởi. Như vậy khi đã mê vọng chấp ngã chấp pháp cho là thật, thì tất cả sinh hoạt tạo nghiệp sẽ khởi đi trong ý thức luân hồi không dứt. Bởi vì duyên như vậy nên sinh quả như vậy. Cho nên tánh đã Biến Kế Sở Chấp thì tiếp theo nương vào tánh Y Tha Khởi. Từ đó thế giới hữu vi cứ tiếp nối hoài không dứt. Nhà Phật thường ví dụ: Ban tối nhìn sợi dây thừng tưởng lầm là con rắn, nên phát sinh sợ hãi. Thế giới con người xưa nay chứng minh được ví dụ này; nghĩa là loài người cứ mãi tạo khổ cho nhau, vì lầm tưởng mọi thứ là thật, cho nên giành nhau tranh chấp, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Sai lầm nghiêm trọng hơn là ý thức hệ, tự an bày thân phận con người nhỏ bé, không thể hiểu biết vũ trụ nhân sinh là gì, nên sinh ra sợ hãi vô cớ, rồi khởi đi thành mê tín, che lấp tính giác ngộ tính giải thoát tương lai.

Viên Thành Thật: Là tính thanh tịnh giải thoát, tính chân thật của vạn pháp. Là trở về với bản thể thanh tịnh không bị các pháp hữu vi sinh diệt lay động. Tánh này còn gọi là tánh Chơn Như, Niết Bàn. Khi hành giả nhận chân được tánh Biến Kiến Sở Chấp là vọng tưởng chấp trước, và Y Tha Khởi Tánh là duyên sinh diệt của vạn pháp cứ nối nhau không ngừng; hành giả thực sự thức tỉnh ngã pháp là giả. Như thế tâm hành giả sẽ đi đến chỗ thanh tịnh gọi là Viên Thành Thật.

Vấn đề để đạt được Viên Thành Thật là hành giả phải từ nơi Y Tha Khởi Tánh, khởi lên tánh thanh tịnh, vì ngay trong Y Tha Khởi Tánh có đầy đủ duyên sinh của vạn pháp nhiễm tịnh. Chẳng hạn hãy quan sát thế gian này, các pháp nhiễm tịnh xen tạp vô cùng, và con người phải lặn lội vùng vẫy trong đó. Có người ít bị pháp nhiễm che lấp, nên đời sống có thể nhẹ nhàng ít giao động, nhưng nhiều người lại bị pháp nhiễm che kín, làm đời sống tối tăm đau khổ. Chư Thánh Tăng Bồ Tát sống ngay trong biển pháp nhiễm tịnh, nhưng luôn luôn trừ khử pháp nhiễm, và huân tập pháp tịnh, thành ra đối với các Ngài tánh Viên Thành Thật là điều cụ thể. Thật ra chư Bồ Tát Thánh Tăng cũng không phải cố gắng trừ khử một cái gì, vì các Ngài biết các pháp không có thật thể, như đúng tên gọi là Y Tha Khởi, cái này nương cái kia phát sinh. Bồ Tát chỉ nhận ra và không tác ý dính mắc vào nó, kể cả dính mắc vào tánh thanh tịnh. Không dính mắc không tác ý, cho nên vô nhiễm vô tịnh hiển bày. Phàm phu chúng ta khó thể thực hành như chư Bồ Tát Thánh Tăng, vì nghiệp lực ô nhiễm trong quá khứ quá nhiều, nên trong một đời không đủ trí tuệ quán sát thành tựu được. Chúng ta chỉ nên phân biệt theo cái nhìn hiện thực thuần với giáo pháp căn bản, là huân tập điều thiện xa lìa điều ác, cứ như vậy Tánh Viên Thành sẽ từ từ huân tập vào Thức A Lại Da, cho đến lúc hoặc ngay đời này, hoặc nhiều đời sau, nhất định ta sẽ thành tựu tánh giải thoát.

Kết lại có ba tự tánh mà một chúng sinh mang lớp hình người, đã và đang trên đường tìm cầu giác ngộ phải trải qua; đó cũng chính là sự hiểu biết từ dòng Thức A Lại Da hiện hành, vì trong Thức A Lại Da có đủ các pháp nhiễm và tịnh. Sự hiểu biết sai lầm đối với Ngã và Pháp, trở thành chấp trước là tánh Biến Kế Sở Chấp, từ đó tạo thành dòng chảy luân hồi bất tận là Y Tha Khởi Tánh; đến khi nhận thức Ngã Pháp là do duyên sinh không chủ, không bản thể, thì cũng chính Y Tha Khởi Tánh, chuyển thành tánh thanh tịnh gọi là Viên Thành Thật.

Như thế hiểu biết ở thế gian, phải làm sao quán sát được hai việc Ngã và Pháp sẽ đi về đâu, thì cuộc sống mới có ý nghĩa; hơn nữa dù cuộc sống vô thường sinh diệt, ít ra ta cũng đạt được ít nhiều niềm an lạc hạnh phúc cụ thể ngay đời này. Vì sự thật chân lý trong đời sống này ta đã tìm thấy ra. Ngược lại ta không thể nào tìm thấy sự thật hạnh phúc hiện tại! Vì sao? Vì ta vẫn còn khổ, khổ vì xem bản thân ta là chân lý! Vì không nhìn nhận mọi thứ vật chất trên đời, không một vật nào có thật bền lâu!

Như thế rõ ràng con người đã bỏ mất cơ hội quán sát hai việc quan trọng nhất trong đời, là cái tôi và vạn vật đối tượng của tôi. Buồn thay, con người khó ai chấp nhận sự thật chân lý, đời sống chỉ là nhân duyên giả tạm hợp rồi tan. Cái tan hợp cứ xảy ra hoài từ hàng thế kỷ. Có lẽ nguyên nhân chính, khiến con người khó tìm cơ hội quán sát thức tỉnh, vì càng ngày càng xa Chánh Pháp - ngược lại vật chất càng thịnh; và chúng sanh cứ theo Y Tha Khởi tánh, hô hào xiển dương cái vật chất càng lúc càng tinh xảo hơn. Thế là pháp nhiễm hữu lậu chỉ có tăng không thấy giảm. Và tinh thần tâm linh ngược lại mờ dần, ít người quan tâm, ít người tư duy thảo luận. Đây là sự thật chứ không phải hiểu biết bi quan; vì ba tánh của thế gian, nhiễm tịnh xen tạp là như vậy, hễ xu hướng nhiễm, nhiễm tăng, xu hướng tịnh, tịnh phát khởi. Nguyện rằng tự mỗi con người, sớm nhận ra giáo lý giải thoát, để Y Tha Khởi Tánh ngăn chặn được tánh nhiễm, trong không gian, và thời gian hạn hẹp này.

Ba tánh lại quy về Ba Vô Tánh

Khi tìm hiểu ba tánh: Biến Kế Sở Chấp, Y Tha Khởi, Viên Thành Thật, chúng ta đã bước được một bước dài, trực nhận đời sống chúng sanh chỉ là vọng tưởng thủ chấp, khởi đi cuốn theo vô số nhiễm pháp từ bao đời quá khứ đến nay. Và hiện tại nhận ra điều này, đó cũng là ý thức biết phân biệt hướng về các pháp vô lậu giải thoát. Ta lại tiếp tục duy trì và tiến xa hơn nữa, để đường tu đạo chỉ dừng lại ở Phật đạo rốt ráo, đó là cách nhìn, cách hiểu đúng theo lời Phật dạy.

Khi tìm hiểu Ba Tự Tánh, tiếp theo còn có Ba Vô Tánh, là con đường cuối để hoàn chỉnh tuyệt đối sự học hiểu ba tánh trên.

Ba Vô Tánh, là Tướng Vô Tánh, Sanh vô Tướng và Thắng Nghĩa Vô Tánh.

Tướng Vô Tánh: Là nêu lên hết thảy tướng không có tự tánh, việc này đã được tìm hiểu; tuy nhiên ở đây, Tướng Vô Tánh nhắm đến cái Tánh Biến Kế Sở Chấp kia để phân định lý giải rằng, tánh sở chấp đó hoàn toàn không thật có. Vì sao? Vì các pháp đều vô ngã, không tự tánh, đều do duyên sinh; cho nên tánh vọng chấp đó là tánh sinh diệt không thật.

Hãy xem thế gian này, có ai giữ được một việc gì bền lâu! Và tánh tình là tâm lực bên trong con người cứ luôn sinh diệt, thì việc chấp giữ điều nào đó có tồn tại như ta muốn? Dù tự ai đó cho mình là tốt, hay xấu, thì tánh tốt xấu đó vẫn không tồn tại như ý muốn được; bởi xấu tốt là do nhiều yếu tố tạo nên.

Gọi tốt xấu vì căn trần thức của chủ nhân đó thuận với đối tượng, chẳng hạn tánh tốt của một người nào, vì người đó được mọi người thương, được sống trong hoàn cảnh thuận duyên êm đềm đẹp đẽ. Nói xa hơn tánh tốt người đó, đã được nhắc nhở từ đời trước, cho nên tích tụ duyên tốt theo đến đời nay. Nhưng một khi còn tiếp xúc với trần cảnh, còn chưa ý thức được các pháp do duyên sinh duyên diệt, vô thường vô ngã, thì tánh tốt đó không thể bền lâu. Cho đến một ngày tánh tốt đó bị diệt đi thay cho tánh xấu! Chẳng hạn người sống trong hoàn cảnh thuận, đột nhiên gặp cảnh đổi thay, không còn gần người thương mình nữa, và mất đi người nhắc nhở khuyên răn, để thay vào những người xa lạ, phải chịu nghe tiếng dỡ tiếng sai. Thế là tánh tốt đã bị căn trần thức bấy giờ biến đổi, và tánh xấu bắt đầu nổi lên cũng chính nơi con người tốt đó!

Tánh xấu là buồn chán bi quan, đa nghi, ích kỷ, cho đến tham lam, sân giận. Cứ như thế một giây, một phút, một thời gian trải dài đi, tâm xấu xa cố chấp càng tăng trưởng, làm hư hết con người, đánh mất đi tánh tốt đẹp. Sự thật này không đợi phải suy luận tư duy đời trước kiếp sau; mà chứng minh ngay đời này đã thấy. Đó là những biến cố chiến tranh, hay những quả báo của thiên tai địa chấn. Đọc lại lịch sử thế chiến thứ hai, hàng triệu gia đình người Do Thái bị ly tán chết đi; trong lúc loạn ly bắt bớ đau thương đó, có rất nhiều em nhỏ mới vài hôm trước, sống trong bầu không khí hạnh phúc gia đình, được nghe cha mẹ, anh chị dạy dỗ, hay vui đùa nghe kể chuyện vui, chuyện thần tiên, chuyện thật đẹp, chuyện cổ tích, có khi chuyện tình cao đẹp xảy ra ngay thời kỳ đó… nhưng đột nhiên một sự chia ly kinh hoàng xảy ra, chúng phải chứng kiến cảnh ly tán cha mẹ, cảnh chạy về nhà kinh hãi khi biết mất hết người thân. Những cảnh tượng hãi hùng xảy ra trước mắt chúng như vậy, làm tánh tình chúng thay đổi, dù chưa ý thức nhiều như người lớn, vẫn khiến chúng trở thành ngây dại, kinh sợ con người, tại sao phải đối xử lạ lùng như vậy; và những gì đẹp đẽ thần tiên, nghe kể lại từ người lớn trở thành giả dối, lừa gạt! Thế là trần cảnh đã làm ý thức đổi thay từ tốt đến xấu.

Nếu trẻ em cho những việc trên là sự lừa gạt của người lớn, thì người lớn lại bị cái lừa gạt tinh vi hơn, qua những hình thức danh vọng tiền tài làm mờ mắt. Chiến tranh là thể hiện cụ thể sự sân giận vì lừa gạt với nhau. Nhưng lừa gạt lớn nhất vẫn ở mỗi con người, vì chính mỗi con người tự biết mình hơn ai hết. Biết mình không bao giờ thoả mãn điều gì, không thể làm chủ được mình, thế mà vẫn gạt mình chiếm hữu cho được, rồi cuối cùng vứt bỏ cái mình giành giựt chiếm hữu. Vậy thì tâm xấu tốt đó, chỉ là duyên theo các pháp sinh diệt nhiễm tịnh không ngừng xảy ra ở thế gian, và cái Tánh Biến Kế Sở Chấp là cái cố chấp điên đảo cũng không có thật, vì như đã đề cập sự thật hoàn cảnh chiến tranh trên. Chiến tranh đó chấm dứt từ năm 1945, đến nay đã sáu mươi sáu năm; các em nhỏ bây giờ trở thành quý ông bà lão, không thể nhớ hoài hoàn cảnh, không thể nuôi hoài lòng căm giận thế này thế kia. Hiện nay những đứa trẻ trở thành ông bà lão, đã đầy đủ gia đình con cháu, đang có niềm vui, niềm vui sinh diệt khác. Có lẽ quý ông bà lão này sẽ dày dạn kinh nghiệm cuộc đời, cuộc đời vốn phức tạp không lường trước được! Và đó cho ta thấy Tướng Vô Tánh là hiện tượng sinh diệt của thế gian hoàn toàn hư giả.

Kết lại Tướng Vô Tánh là để cho thấy hết thảy tướng Biến Kế Sở Chấp chỉ là tướng giả không thật, chúng chỉ là duyên sinh giả có mà thôi. Như thế nhà Phật hay ví cuộc đời là hoa đóm giữa hư không.

Sanh vô Tánh: Đây nói hết thảy pháp sinh ra đều do duyên tạo, nên không có thật tánh. Hẳn điều này chúng ta đã tìm hiểu và lập lại nhiều lần; tuy nhiên Duy Thức Học dựa theo lời Phật dạy, hình thành các phương thức làm phương tiện để nhấn mạnh rốt ráo đến sự giải thoát không còn gì khúc mắc vướng bận.

Sanh Vô Tánh nhắc cho biết rằng, ngay khi Y Tha Khởi Tánh phát sinh các pháp nhiễm tịnh, thì việc này cũng cho thấy tất cả đều không phải là thật, bởi các pháp vốn không có tự tánh, nên sự khởi phát đó cũng chỉ là hư vọng mà thôi. Trừ khi sự phát khởi biết rằng đó là do nhơn duyên sinh không thật tánh, thì mới thấy tánh chân thật, là Viên thành Thật. Ngoài ra Y Tha Khởi chỉ là tánh đối đãi giữa nhiễm và tịnh, vọng và chân. Nói cách khác đó là giả lập thành, bởi vì nếu không có Biến Kế Sở Chấp Tánh, thì làm gì có Y Thả Khởi Tánh, nghĩa là do mê mờ vọng chấp nên khởi lên nhìn nhận sai lầm vật giả vật thật. Và sự nhìn nhận sai lầm như vậy, cũng không phải là thật, bởi vì nó căn cứ dựa vào cái không thật của Biến Kế Sở Chấp Tánh mà ra.

Nói rõ rằng Sanh Vô Tánh, là chỉ thẳng cái sinh khởi của thế gian về thiện ác, thậm chí đến cái chí thiện như là thanh tịnh giải thoát cũng chỉ là do duyên sinh không có thật tánh. Vì đó cũng chỉ là đối đãi mà thôi.

Ta thử quan sát cái thiện của thế gian sẽ rõ biết, chẳng hạn một người sau khi nhận biết được thế nào là tốt là xấu trong đời sống; liền cố gắng xây dựng bản thân trở thành người tốt từ trong gia đình đến ngoài xã hội. Người này được kết quả, thành người gương mẫu trong gia đình, và thành danh ngoài xã hội. Vậy thì thành thật trả lời, người này thật sự thành tựu hay không? Dưới mắt thế gian người này thành tựu, nhưng nhìn theo pháp nhơn duyên sanh, thì người này không thành tựu chi cả! Vì sao? Vì những gì người này đạt được đều do nhờ vào người khác, và người khác lại nhờ vào người khác nữa. Thế là tìm cái thành tựu của người này không nằm ở đâu cả. Lý do rằng, hết thảy mọi sự sinh ra đều không có tự tánh, chính là Sanh Vô Tánh, là toàn nhờ vô duyên sinh.

Rồi tiếp theo cái thiện, cái thành tựu của người đó sẽ có kết quả như thế nào! Đương nhiên cái gì do duyên sinh, tức cũng do duyên diệt không sớm thì muộn. Người này không bao giờ làm hài lòng được mọi người trong gia đình, và xã hội lại càng không thể, vì phức tạp hơn gia đình. Thế là danh vọng, giàu sang phải bị mờ đi, cho đến ngày phải từ bỏ, từ bỏ cả cái thân xác danh vọng đó. Cho nên Vô Sanh Tánh là vạch rõ hết thảy pháp không có tự tánh, và đương nhiên chỉ có tánh không phân biệt đối đãi, tánh đó là Viên Thành Thật.

Thắng Nghĩa Vô Tánh: Đây là tánh rốt ráo, vượt lên cả tánh Viên Thành Thật; hay nói đúng hơn vì phá đi hết thảy ý thức chấp ngã pháp của chúng sinh, nên tạo thành Thắng Nghĩa Vô Tánh. Thắng Nghĩa Vô Tánh chỉ xuất hiện khi không còn tự cho mình đạt được một cái gì, dù đạt được Viên Thành Thật. Bởi vì Viên Thành Thật cũng không có thật tánh! Nếu Viên Thành Thật có thật tánh, thì nó sẽ không phải nhờ vào Biến Kế Sở Chấp để thành Y Tha Khởi, khởi lên các pháp nhiễm tịnh, rồi từ trong nhiễm tịnh, thực hành phát huy pháp tịnh trở thành Viên Thành Thật. Như vậy đã có nhân duyên tích tập hiện hành; cho nên Viên Thành Thật cũng chỉ là tương đối chưa gọi là Thắng Nghĩa Vô Tánh.

Tuy nhiên Thắng Nghĩa Vô Tánh tức là Viên Thành Thật, nghĩa là đạt được Viên Thành Thật mà không bao giờ có sự chấp vào ngã pháp. Nếu có sự chấp pháp thì rơi vào tánh hữu lậu biến dịch, như thế mà Phật thường dạy không nên chấp vào đâu cả, cũng không chấp vào cái không chấp vào đâu cả. Đó chính là lìa mọi pháp mà đắc pháp vô lậu Thắng Nghĩa. Việc này được dụ như hư không bao trùm hết mọi vật, mà trong mọi vật không thể nào tìm thấy tánh của hư không. Sự to lớn, vô hình tướng của hư không, đó là tánh Viên Thành Thật rốt ráo không chấp ngã pháp.

Như vậy ta vẫn hiểu, tánh Viên Thành Thật là Thắng Nghĩa Vô Tánh, là tánh giải thoát như thật của Phật; vì nếu không có tánh này thì sự luận bàn cũng vô nghĩa, vậy thì đả phá tất cả trở thành ngoan không sao! Và như thế sẽ không có kẻ phiền não vọng tưởng, không có người cầu Phật đạo! Nhưng thật sự là có thế giới phiền não do chúng sinh vô minh tạo thành, cho nên thế giới giải thoát thật sự phải có. Sở dĩ Phật dùng mọi phương tiện giả lập để hình thành Phật ngôn, là để cho chúng ta hiểu các pháp là giả, là duyên sinh, đừng bao giờ chấp vào. Khi hiểu được điều này cũng đừng bao giờ trở thành chấp trước, hóa ra bỏ cái này chấp cái kia, trong khi cái nào cũng đều duyên sinh cả. Chính cái biết mà không chấp, đó mới lìa khổ được vui Niết Bàn.

Cho nên nhà Phật thường dạy: mọi thứ đúng với chánh pháp thì không chấp có, không chấp không; và đúng hơn nữa theo giáo lý Tánh Không của Trung Quán luận, gọi là: Không sinh cũng không diệt, không thường cũng không đoạn, không đồng nhất cũng không dị biệt, và không đến cũng không đi. Đây mới đúng là lý giải thoát trung đạo, không vướng mắc bên nào.

Như thế, nơi đây ta thấy Duy Thức học dù gọi là môn học pháp tướng, nhưng thật ra cũng là pháp tánh. Vì không có tánh làm sao sinh tướng được. Và thực tế nhất là Tướng vọng nên sinh ra tánh Biến Kế Sở Chấp, và khi tánh đã không còn chấp trước nữa thì sinh ra Viên Thành Thật, tức là viên mãn tánh tướng đi vào giải thoát vậy.

Tóm lại học hiểu Ba Tánh và Ba Vô Tánh, để nhìn rõ thế gian là sự ngộ nhận sự sự vật vật để rồi không thể ra khỏi cái sự sự vật vật đó, nghĩa là quên mất trong cái trí thức của con người còn có tánh Viên Thành Thật, mới là tánh vượt lên đối đãi thường tình, đó là giải thoát, là cứu cánh đời sống an vui vậy.

Hiểu Biết Thế Gian Chỉ Là Ý Thức Phân Biệt!

Nhà Phật dùng danh từ sát na để chỉ một khoảnh thời gian cực kỳ mau lẹ, mau đến nổi chưa ý thức được; nhưng thật ra trong ý thức đã có đủ khoảng thời gian để tác ý, đó là thời gian sát na ý thức; nên cái gọi chưa ý thức vẫn là ý thức. Có lẽ vì ý thức đó đã đi với con người từ vô lượng kiếp đã thành thói quen, quen thuộc không còn suy nghĩ nữa, rồi tưởng rằng mình không ý thức. Cũng như người ta đã quen làm việc nào rồi, thì không còn mất công dè dặt suy tư, họ cứ làm theo thói quen, theo quán tính. Như vậy quán tính hay thói quen chỉ là quả của nhân từ ban đầu có ý thức. Thành ra không có gì gọi là vô ý thức, có chăng chỉ là nhân quả vậy thôi.

Thử ví dụ, một đứa bé giết hại những con vật nhỏ một cách ác độc; người khác thấy rồi bình luận, vì bé không có ý thức nên mới có hành động đó! Nếu cháu ý thức cháu sẽ không làm. Thưa không hẳn như vậy, theo như ở trên tìm hiểu chính vì cháu đã có làm, có nhân phá phách hại vật từ đời trước, hoặc thấy người làm đời nay mà bắt chước theo. Vì trong lúc giết con vật đứa bé rất có ý thức, như là, phải tìm cái vật nào cho cứng, cho bén, phải đứng chỗ nào để dễ làm hại con vật… Ý thức như vậy tuyệt nhiên bắt nguồn từ ý thức đã có trong quá khứ hay ít ra trong hiện tại. Cũng có những đứa bé mới có một tuổi, chưa biết nói biết đọc ra sao, khi gặp sách vở là ghì kéo vào mình, rồi lật lên lật xuống làm như để xem để đọc; đây chính là đã có ý thức nhân nghiệp từ quá khứ, nếu không thì không thể làm vậy được. Phật dạy không một vật một sự việc gì mà không có nhân duyên của nó; cho nên vì sự nhận thức của chúng ta chưa tới, chưa đủ, ta tưởng nhầm là phải, thật tình ý thức là một dòng chảy đã và đang đi mãi trong ba thời quá khứ hiện tại tương lai.

Sau đây ta thử tìm hiểu cơ bản về bốn phần nhân duyên của Thức, qua tiến trình hiểu biết tiếp xúc ngoại cảnh, mà Duy Thức Học gọi là

a) Kiến Phần,

b) Tướng Phần,

c) Tự Chứng Phần và

d) Chứng Tự Chứng Phần.

a.Kiến phần: là chức năng hiểu biết của thức trước ngoại vật. Chức năng này đòi hỏi phải có đủ căn thức, mà chúng ta đã tìm hiểu từ các chương đã qua.

b.Tướng phần: là trần cảnh ngoại vật, mọi thứ hình ảnh vạn vật trên đời này, hay nói rộng hơn nó là đối tượng của kiến phần. Không có nó thì kiến phần cũng không có, vì lấy gì để hiểu biết nhận thức.

c.Tự Chứng Phần: là tri nhận xác định điều biết của chức năng kiến phần là đúng hay sai, về đối tượng mà kiến phần nhận thức.

d.Chứng Tự Chứng Phần: Một lần nữa tri nhận về phần tri nhận hiểu biết của kiến phần là đúng hay sai.

Có thể suy diễn về bốn phần này như sau:

Kiến phần và Tướng phần, là hình ảnh của một chúng sanh, nói gần hơn chính là con người của ta đây. Con người hiểu biết này chỉ có nghĩa khi có sự tồn tại của ngoại cảnh. Ta không thể là ta nếu thế giới này là hư không. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, chỉ có thể làm việc khi đối tượng của nó phù hợp với cái mắt, cái tai.v.v…Thế giới chúng ta hiện thời đã hình thành từ lâu và cho đến nay, nó vẫn phải tiếp tục phù hợp với cái cơ thể căn thân này. Thế giới có sông, núi, hồ, biển, mà ta lại sống trên bờ không sống dưới biển, như vậy căn thân ta không phải là sinh vật dưới nước. Ngược lại vô số chúng sanh sống dưới nước sẽ không bao giờ giống căn thân loài người chúng ta.

Và còn vô số loại vật khác cũng cùng sống trên bờ dưới nước, nhưng mỗi loại có cách sống khác nhau. Nói chung phần căn thân mỗi khi hiện hữu, buộc phải có phần trần cảnh thế giới. Nhưng đó chỉ đề cập phần thô thiển của sắc căn thân đối với sắc trần cảnh.

Tiếp theo là phần nhận biết, nghĩa là phần hiểu biết từ căn thân, đây tuyệt đối phải có, bởi vì gọi là căn thân chúng sanh, tức phải có thế giới thọ nhận. Là phần biết qua các căn của mắt, tai, mũi… Cái biết này chỉ là căn bản để tồn tại thọ mạng. Như hễ là chúng sanh thì biết đói, biết no, biết nhìn, biết nghe v.v… Nhưng biết để tồn tại, rồi tồn tại để làm gì, thì cái biết này mới thấy được căn thân là quan trọng.

Chúng ta hiện đang mang căn thân người, thật là việc hy hữu nhất, vượt hơn tất cả các chúng sanh trên thế giới. Vì cái biết chúng ta hoàn toàn khác xa cái biết của rất nhiều chúng sanh khác hiện thời đang sống với chúng ta. Chúng ta biết gì? Biết nhận thức về đối tượng, biết suy nghĩ khi đối diện với trần cảnh.

Sau đây tìm hiểu rõ hơn nữa về bốn phần trên.

Kiến phần: chính là cái biết, cái biết chúng sinh làm người là hy hữu, cái biết thế giới này có nhiều loại chúng sanh khác, mà ta là một trong loài khôn ngoan nhất. Cái biết xa hơn là ta có thể kiểm soát được loài vật khác theo ý muốn của mình, và ngay cả kiểm soát được sự phát triển sinh hoạt của chính chúng ta. Biết như thế không phải là chuyện loài vật làm được; đối với chúng chỉ biết ăn uống ngủ nghỉ, trốn tránh người hại chúng.

Tướng phần: là vạn vật trên thế giới. Chúng có hình tướng có âm thanh, có hương, vị, có sự va chạm cứng mềm. Tướng phần là những đối tượng trần cảnh quan trọng. Như phần trên đã thưa, nếu hình ảnh tướng phần thay đổi, thì sự tiếp xúc năng duyên của ta sẽ ảnh hưởng theo. Ảnh hưởng nguy hại nhất là căn thân này; vì nếu trần cảnh, sông biển, núi rừng biến chuyển thành nạn sóng thần động đất…như thế căn thân sẽ phải chịu thiệt hại mất đi. Bấy giờ căn thân chỉ còn là một vật hư, và dòng thức hiểu biết sẽ lại tìm một thân căn mới tái sanh. Sự tái sinh tùy vào nghiệp lực; và đương nhiên khi hiện hành một hình thể, thì hình thể căn thân đó phải phù hợp với thế giới mà nó duyên cảm thành. Nếu căn thân không phải là người, bấy giờ cảnh trí dù vẫn nguyên như vậy, nhưng dòng thức hiểu biết sẽ khác đi, khác đi mà không thể hiểu được tại sao, nếu không phải là ý thức của con người! Như thế cảnh trí thật quan trọng, nhưng quan trọng không bằng căn thân; và hết thảy căn thân chúng sanh ở khắp thế giới, không căn thân nào quan trọng bằng thân người.

Tự Chứng Phần: là tri nhận hiểu biết đối tượng mà mình đang tiếp xúc.

Các loài vật khác cùng sống với chúng ta ở thế giới này, chúng không thể hiểu được thế giới chung quanh có ý nghĩa gì; cho nên chúng không thể có được Tự Chứng Phần. Vì không có Tự Chứng Phần như loài người, nên đời sống của chúng phải phó thác theo nghiệp, theo quả báo đã vay trong quá khứ, và tiếp tục theo dòng nghiệp báo nhân quả cho đến khi thọ mạng nghiệp báo vơi nhẹ đi, mới biến chuyển vào loài chúng sanh khác. Đây là cái khổ của chúng!

Cũng xin dựa vào ý khổ, để chia sẻ thêm vấn đề rằng. Chúng sanh khác không có Tự Chứng Phần như loài người vậy chúng có biết khổ không?

Chúng vẫn biết khổ, nhưng thường biết khổ chỉ qua cảm thọ căn thân tiếp xúc trần cảnh qua phần thể xác vật chất, chứ không có cảm xúc tiềm tàng vi tế. Vì chúng không có Thức phân biệt thứ sáu tinh tế như con người. Sự phân biệt của chúng không đáng kể lắm. Ngay cả con vật được thuần hóa trong gánh xiếc, cũng không nhận thức được đó là trò vui, mà con người buộc chúng làm một thành viên trong đoàn. Chúng chỉ biết tuân thủ để có ăn, khỏi bị chết đói. Đại khái vì nghiệp lực đọa xứ súc sanh nên hiểu biết rất thô thiển. Nếu nói về con vật có xúc cảm kết duyên với hình ảnh chùa chiền Phật pháp, thì đây là do nhân nghiệp đời trước có liên quan rất nhiều đến hình ảnh giải thoát, nên khiến sinh thân thú mà vẫn còn duyên hình ảnh Phật Pháp. Dù vậy chúng luôn cần đến nhiều nhân duyên tác động, mới có thể chuyển hóa kiếp, nhưng phải đợi đời sau, chứ không thể thân thú mà giác ngộ chứng đạo được.

Tự Chứng Phần là phần quan trọng vì nhận thức được chánh báo, y báo của con người khác với con vật; và tự chứng phần cần tiến xa hơn nữa đó là Chứng Tự Chứng Phần.

Chứng Tự Chứng Phần: hiểu biết tri nhận rằng, điều hiểu biết của mình là sai hay đúng.

Đây là phần quan trọng trong Phật Giáo. Như trên đã trình bày, khi hiểu biết Kiến Phần đã được thành lập đúng với đối tượng trần cảnh, thì Tự Chứng Phần cho ta thấy sự hiểu biết của con người là một nhân duyên tối thắng; vì hiểu biết không như loài vật, không có tư duy tìm hiểu. Nhờ hiểu biết như vậy ta mới quan sát được trần cảnh thế gian này; và quan trọng nhất là biết ở thế gian vẫn còn giáo lý giải thoát, trong khi Đấng Toàn Giác người tìm ra giáo lý giải thoát, đã rời xa thế gian từ hơn hai ngàn năm trăm năm qua. Thế mà ta lại được sanh vào thế giới Ta Bà đây. Nếu sanh vào thế giới khác dù là cảnh Trời đi nữa, chưa chắc gọi là có phước; vì làm sao hiểu được Phật Pháp! Hay có gặp được vị Phạm Thiên nào nói về Phật pháp, thì cũng khó tin, bởi không thấy không nghe cảnh khổ ở cõi trời, lấy gì thức tỉnh hiểu biết Khổ Đế. Do đó việc tri nhận hiểu biết thế gian này, hiện còn giáo lý giải thoát là điều khó nhất trong Tự Chứng Phần.

Và bây giờ lại quan sát tri nhận chính cái hiểu biết mà mình đang hiểu biết đây, để xác định đó là một hiểu biết! Hiểu biết gì? Hiểu biết của một chúng sanh đang mang kiếp con người quý hiếm, đang sống trong thế giới Ta Bà còn giáo lý Như Lai, và đang hiểu biết điều đó là một nhân duyên hy hữu. Hiểu biết của Chứng Tự Chứng Phần là nhìn lại quán sát những gì mình hiểu biết một lần nữa, để xác định rằng điều đó phải là như vậy.

Như thế qua bốn giai đoạn: Kiến phần, Tướng phần, Tự chứng phần, và Chứng tự chứng phần, là nhân duyên chuyển biến của Thức, khi phân biệt trước đối tượng sở duyên, để cuối cùng đạt được mục đích giác ngộ.

Như ban đầu đã đề cập về ý thức hiểu biết chảy suốt trong đời sống, thì qua bốn phần giai đoạn vừa nêu, ý thức buộc phải trải qua mới có thể nhận thức được. Như vậy ở đây cho thấy ý thức hoạt động ở nơi con người, nó vừa đòi hỏi nhân duyên qua bốn phần, lại vừa liên hệ quả báo đời trước. Bởi nếu một người trong tiền kiếp tạo nhân xấu, đời nay phải chịu khuyết tật, thì ý thức tri nhận cuộc đời sẽ khác; hoặc sẽ bi quan, sẽ bất cần không thèm tìm hiểu nhân quả Phật học; hay có muốn tìm hiểu cũng trở thành khó khăn vì thiếu căn thiếu duyên phấn đấu.

Thử lấy lại ví dụ hình ảnh chú bé giết hại sinh vật nhỏ một cách ác độc, đó là do ý nghiệp đời trước thường bạo động thường ác tâm, nên đời nay chủng tử còn hiện hành lại; tuy nhiên vì phước thiện của cậu nhiều hơn, nên quả báo ác chưa đến được. Điều này suy ra ý thức hiểu biết không thể bảo đảm được sự an toàn tác nghiệp, khi tiếp xúc với trần cảnh thế gian này. Cậu bé vừa có phước, lại vừa gây tội; phước cậu sẽ giảm đi, tội lại tăng dần. Đời trước tội của cậu chưa trả vì phước đời trước nhiều; bây giờ phước của cậu giảm vậy tội của cậu sẽ tăng, và chắc chắn quả tội báo nghiệp sẽ trả ngay trong đời này.

Thế thì dòng thức hiểu biết phải chạy hoài theo cái nghiệp tội phước, khó thể kềm hãm. Bởi vì chính phước nghiệp đưa người vào nơi vui sướng, rồi từ nơi vui sướng phước nghiệp lại vơi đi; phước vơi đi thì tội tăng lên. Như vậy chỉ có dòng thức phân biệt hiện tại, khi hiểu biết thế gian này là nhân duyên phước báo là điều tối quan trọng.

Và Tự Chứng Phần, là phần hiểu biết tự thân tự tánh của mình, chỉ là dòng thức chưa giác ngộ giải thoát, nên phải sinh ra ý thức phân biệt từ vô lượng kiếp đến nay. Và hôm nay tìm hiểu hơn nữa, qua Chứng Tự Chứng Phần là điều hiểu biết, hiểu biết Tự Chứng Phần, thì quả thật là điều không dễ. Vì từ vô lượng kiếp, ta và chúng sanh đã từng đầy đủ bốn phần nhân duyên hiểu biết; nhưng ta vẫn luân hồi không giải thoát. Vậy có nghĩa sự hiểu biết của ta hóa ra chỉ là hiểu biết theo nghiệp tội phước báo thế gian, nên chỉ là vay trả, trả vay, chẳng mang lại ý nghĩa gì.

Tóm lại ý thức đã dệt nên không biết bao nhiêu lần trong lớp hình chúng sinh, và không biết bao nhiêu lần thay đổi kiếp sống, ta nói rằng ta ý thức hay không ý thức điều đó chẳng giúp được ta ngay hiện tại hôm nay. Chỉ có ý thức giác ngộ, ý thức dòng thức phân biệt là vô thường đau khổ; và ý thức phải được nuôi bằng ý thức hiện tại, cầu thoát ly sinh tử, đó mới là ý thức cụ thể để đưa ta ra khỏi luân hồi.